كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ}. قال: أهلَها، {وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا}. تَلْتَمِسون لها الزيغَ.
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah'ın yolundan alıkoyarak” [ayeti hakkında] dedi ki: [Yani] o yolun ehlini [alıkoyarak]. {وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا} “ve o yolu eğriltmek isteyerek” [ayeti hakkında ise şöyle demiştir]: Onun için sapma arıyorsunuz.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابن أبي نجَيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا}. قال: تَبْغون السبيلَ عوجًا عن الحقِّ .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti: {وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا} “ve o yolu eğriltmek isteyerek” [ayeti hakkında] dedi ki: O yolun haktan sapmasını istiyorsunuz .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَتَصُدُّونَ}: [مَن آمَنْ] {عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ}: عن الإسلامِ تَبْغون السبيلَ، {عِوَجًا}. هلاكًا .
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَتَصُدُّونَ} [alıkoyuyorsunuz]: [İman eden kimseyi] {عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah'ın yolundan” yani İslam'dan; yolu istiyorsunuz, {عِوَجًا} “eğriltmek” yani helak olmasını .
وقولُه: {وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ}. يُذَكِّرُهم شعيبٌ نعمةَ اللهِ عندَهم بأن كثَّر جماعتَهم بعدَ أن كان قليلًا عددُهم، وأن رفَعهم مِن الذِّلةِ والخَساسةِ، يقولُ لهم: فاشْكُروا الله الذي أنْعَم عليكم بذلك، وأخْلِصوا له العبادَة، واتَّقُوا عقوبتَه بالطاعةِ، واحْذَروا نقمتَه بتركِ المعصيةِ، {وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ}. يقولُ: وانْظُروا ما نزَل بمَن كان قبلَكم مِن الأممِ حينَ عتَوا على ربِّهم، وعصَوْا، رسلَه، مِن المَثُلاتِ والنَّقِماتِ، وكيف وجَدوا عُقْبَى عِصْيانِهم إياه؟ ألم يُهْلَك بعضُهم غرقًا بالطوفانِ؟ وبعضُهم رجمًا بالحجارةِ، وبعضُهم بالصَّيْحةِ؟
O'nun: {وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ} “Hatırlayın ki siz az idiniz de O sizi çoğalttı.” sözüyle Şuayb, sayıları az iken topluluklarını çoğaltması, onları zillet ve düşkünlükten yükseltmesi suretiyle Allah'ın üzerlerindeki nimetini onlara hatırlatmakta ve onlara şöyle demektedir: Size bunu lütfeden Allah'a şükredin, ibadeti yalnızca O'na halis kılın, itaat ederek O'nun azabından korunun ve isyanı terk ederek intikamından sakının. {وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} “Bozgunculuk yapanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!” ifadesiyle de şöyle buyurmaktadır: Sizden önceki ümmetlerin, Rablerine karşı azgınlık edip elçilerine isyan ettiklerinde başlarına gelen ibretlik cezaları ve intikamları, O'na isyanlarının akıbetini nasıl bulduklarını görün! Onlardan bir kısmı tufanla boğularak, bir kısmı taş yağmuruyla, bir kısmı da korkunç sesle helak edilmedi mi?
والإفسادُ في هذا الموضعِ معناه معصيةُ اللهِ.
Bu bağlamda ifsat (bozgunculuk) kelimesinin anlamı, Allah'a isyandır.
القولُ في تأويلِ قوله جلَّ ثناؤُه: {وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ (٨٧)}.
Yüce övgünün sahibi Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ (٨٧)} “Eğer içinizden bir grup benimle gönderilene inanmış, bir grup da inanmamışsa, Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır. (87)”
يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ}: وإن كانت جماعةٌ منكم وفرقةٌ {آمَنُوا}. يقولُ: صدَّقوا {بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ} من إخلاصِ العبادةِ للهِ، وتركِ مَعاصيه، وظلمِ الناسِ، وبَخسِهم في المكايِيلِ والموازينِ، فاتَّبَعونى على ذلك. {وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا}. يقولُ: وجماعةٌ أُخرى لم يُصَدِّقوا بذلك، ولم يَتَّبِعونى عليه، {فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا}. يقولُ: فاحْتَبِسوا على قضاءِ اللَّهِ الفاصلِ بينَنا وبينَكم، {وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ}. يقولُ: واللهُ خيرُ مَن يَفْصِلُ، وأعْدَلُ مَن يَقْضِى؛ لأنه لا يَقَعُ في حكمِه مَيْلٌ إلى أحدٍ، ولا محاباةٌ لأحدٍ.
Yüce övgünün sahibi [Allah], {وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ} “Eğer içinizden bir grup” yani sizden bir cemaat ve fırka {آمَنُوا} “inanmışsa” -yani ibadeti Allah'a halis kılmaktan, O'na isyanı, insanlara zulmetmeyi, ölçek ve tartılarda onların haklarını eksiltmeyi terk etmekten ibaret olan {بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ} “benimle gönderilene” inanıp bu hususta bana uymuşsa-, {وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا} “bir grup da inanmamışsa” -yani diğer bir topluluk bunu tasdik etmeyip bu hususta bana uymamışsa-, {فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا} “Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin” -yani bizimle sizin aranızda hükmünü verip ayıran Allah'ın kazasını bekleyip durun-, {وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} “O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır” -yani Allah, hüküm verip ayıranların en hayırlısı ve hükmedenlerin en adilidir; çünkü O'nun hükmünde kimseye meyil ve iltimas vaki olmaz- buyruğunu kastetmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَاشُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا قَالَ أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ (٨٨)}.
Yüce övgünün sahibi Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَاشُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا قَالَ أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ (٨٨)} “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki: 'Ey Şuayb! Seni ve seninle beraber inananları ya mutlaka kentimizden çıkarırız ya da mutlaka dinimize dönersiniz.' [Şuayb]: 'İstemesek de mi?' dedi. (88)”
يقولُ تعالى ذِكْرُه: {قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} - يعنى بـ {الْمَلأُ}: الجماعةَ من الرِّجال، ويعنى بـ {الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا}: الذين تَكَبَّروا عن الإيمانِ باللهِ، والانْتِهاءِ إلى أمرِه، واتباعِ رسولِه شُعَيْبٍ، لمَّا حَذَّرَهم شعيبٌ بأسَ اللهِ على خلافِهم أمرَ رَبِّهم وكُفْرِهِم بِهِ -: {لَنُخْرِجَنَّكَ يَاشُعَيْبُ} ومَن تَبِعك وصدَّقَك وآمَن بك وبما جِئْتَ به معكَ من قريتِنا، {أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا}. يقولُ: أو لترجِعَنَّ أنتَ وهم في دينِنا ومَا نحنُ عليه. قال شعيبٌ مُجيبًا لهم: {أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ}؟.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} “Büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki” -{الْمَلأُ} ile erkekler topluluğunu; {الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} ile de Şuayb kendilerini Rablerinin emrine karşı gelmeleri ve O'nu inkâr etmeleri sebebiyle Allah'ın azabıyla uyardığında Allah'a iman etmekten, O'nun emrine uymaktan ve elçisi Şuayb'a tabi olmaktan kibre kapılanları kastetmektedir-: {لَنُخْرِجَنَّكَ يَاشُعَيْبُ} “Ey Şuayb! Seni mutlaka çıkaracağız” ve seninle beraber sana uyan, seni tasdik eden, sana ve getirdiklerine inanan kimseleri de kentimizden [çıkaracağız], {أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا} “ya da mutlaka bizim dinimize dönersiniz”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ya da sen ve onlar mutlaka bizim dinimize ve üzerinde bulunduğumuz yola dönersiniz. Şuayb onlara cevap vererek: {أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ} “Biz istemesek de mi?” dedi.
ومعنى الكلامِ أنَّ شُعَيْبًا قال لقومِه: أَتُخْرِجونَنَا مِن قَرْيَتِكم، وتَصُدُّونَنَا عن سبيلِ اللهِ، ولو كنا كارهين لذلك؟. ثم أُدْخِلَت ألفُ الاستفهامِ على واوِ (وَلَوْ) .
Sözün anlamı şudur: Şuayb kavmine şöyle demiştir: "Biz bunu istemesek bile bizi kentinizden çıkaracak ve Allah'ın yolundan alıkoyacak mısınız?" Sonra istifham (soru) hemzesi, "ve lev"in vav'ının başına getirilmiştir .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ (٨٩)}.
Yüce övgünün sahibi Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ (٨٩)} “Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek, muhakkak ki Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbimiz olan Allah dilemedikçe bizim ona dönmemiz olacak şey değildir. Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik. Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet. Sen hükmedenlerin en hayırlısısın. (89)”
يقولُ جلَّ ثناؤُه: قال شعيبٌ لقومِه إذ دَعَوْه إلى العودِ في مِلَّتِهم والدخولِ فيها، وتَوَعَّدوه بطرْدِه ومَن تَبِعه مِن قريتِهم إن لم يَفْعَلْ ذلك هو وهم -: {قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا}. يقولُ: قد اخْتَلَقْنا على اللَّهِ كَذِبًا وَتَخَرَّصْنا عليه مِن القولِ باطلًا، إن نحن عُدْنا في مِلَّتِكم فرَجَعْنا فيها بعدَ إِذ أَنقَذَنا اللهُ منها، بأن بصَّرَنا خطأَها وصوابَ الهُدَى الذي نحنُ عليه، وما يكون لنا أَنْ نَرْجِعَ فِيها فَنَدِينَ بها ونَتْرُكَ الحقَّ الذي نحنُ عليه، {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا}: يقولُ: إلا أن يكونَ سبَق لنا في علمِ اللهِ أنَّا نعودُ فيها، فيَمْضِىَ فينا حينئذٍ قضاءُ اللَّهِ، وتَنْفُذَ مشيئتُه علينا، {وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا}. يقولُ: فإِنَّ عِلْمَ رَبَّنَا وَسِعَ كُلَّ شَيءٍ فأحاطَ به، فلا يَخْفَى عليه شيءٌ كان، ولا شيءٌ هو كائنٌ، فإن يكنْ سبَق لنا في علمِه أنّا نعودُ في مِلَّتِكم، فلا بُدَّ مِن أن يكونَ ما قد سبَق في علمِه، وإِلَّا فإِنَّا غيرُ عائدين في مِلَّتِكم.
Allah -övgüsü yücedir- buyuruyor ki: Kavmi Şuayb'ı dinlerine dönmeye ve ona girmeye davet ettiklerinde; o ve beraberindekiler bunu yapmadıkları takdirde kendisini ve ona tabi olanları kentlerinden kovmakla tehdit ettiklerinde [Şuayb] onlara şöyle demiştir: {قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} “Doğrusu Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz”. [Yani] şöyle demektedir: Eğer biz, Allah'ın bizi onun yanlışlığını ve üzerinde bulunduğumuz hidayetin doğruluğunu bize göstermesi suretiyle ondan kurtarmasından sonra sizin dininize geri dönersek, Allah'a karşı yalan uydurmuş ve O'na karşı batıl bir söz iftira etmiş oluruz. Ona dönüp onu din edinmemiz ve üzerinde bulunduğumuz hakkı terk etmemiz bizim için olacak şey değildir. {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا} “Rabbimiz olan Allah'ın dilemesi müstesna”. [Yani]: Meğerki Allah'ın ilminde bizim ona döneceğimiz geçmiş olsun; o takdirde Allah'ın kazası hakkımızda gerçekleşir ve O'nun iradesi bizim üzerimizde geçerli olur. {وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا} “Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır”. Şöyle demektedir: Şüphesiz Rabbimizin ilmi her şeyi genişçe kuşatmıştır; bu sebeple olmuş hiçbir şey de olacak hiçbir şey de O'na gizli kalmaz. Dolayısıyla eğer O'nun ilminde bizim sizin dininize döneceğimiz geçmişse, O'nun ilminde geçmiş olanın vuku bulması kaçınılmazdır; aksi takdirde biz kesinlikle sizin dininize dönecek değiliz.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُدَّيِّ: {قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ}. يقولُ: ما ينبغى لنا أن نعودَ في شركِكم بعدَ إذ نجّانا اللهُ منها، إلَّا أن يشاءَ اللَّهُ ربُّنا، فاللَّهُ لا يشاءُ الشركَ، ولكن يقولُ: إلَّا أن يكونَ اللهُ قد علِم شيئا، فإنَّه وسع كلَّ شيءٍ عِلْمًا .
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ} “Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek, muhakkak ki Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbimiz olan Allah dilemedikçe bizim ona dönmemiz olacak şey değildir. Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik. Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet.” Şöyle demektedir: Allah bizi ondan kurtardıktan sonra sizin şirkinize dönmemiz bize yakışmaz; meğerki Rabbimiz olan Allah dilemiş olsun. Oysa Allah şirki dilemez; fakat [bu ifade]: "Meğerki Allah bir şey bilmiş olsun; şüphesiz O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır " anlamına gelmektedir.
وقولُه: {عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا}. يقولُ: على اللهِ نعتمِدُ في أمرِنا ، وإليه نَسْتَنِدُ فيما تَعِدوننا به مِن شرِّكم أيها القومُ، فإنَّه الكافي مَن تَوَكَّل عليه.
O'nun: {عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا} “Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik.” sözü şöyle demektir: İşimizde Allah'a güveniriz ve ey kavim, şerrinizden bize vadettiğiniz şeylerde O'na dayanırız; çünkü O, kendisine tevekkül edene kâfidir.
ثم إنه فزِع صلى اللهُ عليه إلى ربِّه ﷿ بالدعاءِ على قومِه، إذ أَيِس مِن فَلاحِهم، وانقطع رجاؤُه مِن إِذْعانِهم للهِ بالطاعةِ والإقرارِ له بالرِّسالة، وخافَ على نفسِه وعلى مَن تَبِعَهُ مِن مُؤْمِنى قَوْمِهِ مِن فَسَقَتِهم العطبَ والهلكةَ - بتعجيلِ النقمةِ، فقال: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ}. يقولُ: احْكُم بينَنا وبينَهم بحُكْمِكَ الحقِّ الذي لا جورَ فيه ولا حَيْفَ ولا ظلمَ، ولكنَّه عدلٌ وحقٌّ، {وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ}. يعني: خيُر الحاكمين.
Sonra o (sallallâhu aleyhi ve sellem), kavminin kurtuluşa ermesinden ümidini kesince, onların Allah'a itaatle boyun eğmelerinden ve kendisine [verilen] peygamberliği ikrar etmelerinden umudu kalmayınca; ayrıca kendisi ve kavminden kendisine tâbi olan müminler hakkında o fasıkların helak ve yıkıma uğratmalarından korkunca -cezanın çabuklaştırılması talebiyle- Rabbine (azze ve celle) kavmi aleyhine dua ederek sığındı ve şöyle dedi: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ} “Ey Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet.” [Bu sözüyle] şöyle demektedir: Bizimle onların arasında; içinde hiçbir haksızlık, tarafgirlik ve zulüm bulunmayan, bilakis tam bir adalet ve hak olan hak hükmünle hüküm ver. {وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ} “Çünkü Sen hüküm verenlerin en hayırlısısın.” Yani: Hüküm verenlerin en hayırlısısın.
ذكَر الفراءُ أنَّ أهلَ عُمانَ يُسمّون القاضىَ الفاتحَ والفتاحَ.
El-Ferrâ , Umman halkının kadıya el-fâtih ve el-fettâh adını verdiklerini zikretmiştir.
وذكَر غيرُه مِن أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ أنَّه مِن لُغةِ مرادٍ، وأنشَد لبعضِهم بيتًا وهو :
Arap kelamını bilen diğer ilim ehli ise bunun Murâd kabilesinin lehçesinden olduğunu zikretmiş ve onlardan birine ait şu beyti okumuştur :
أَلَا أَبْلِغْ بنى عُصْمٍ رسولًا … فإني عن فُتاحتِكم غَنِيُّ
Dikkat edin, Usm oğullarına bir elçi ulaştırın... Zira ben sizin hükmünüze muhtaç değilim.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأْويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن مسْعَرِ، عن قتادةَ، عن ابن عباسٍ، قال: ما كنتُ أدْرِى ما قولُه: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ}. حتى سمِعتُ بنتَ ذِي يَزَنَ تقولُ: تعالَ أُفَاتِحَكَ. يعنى: أُقاضِيكَ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Mis'ar'dan, o Katâde'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: Zûyezen'in kızının : "Gel seninle mahkemeleşelim" -yani davalaşalım - dediğini işitene kadar: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ} “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” ayetinin ne anlama geldiğini bilmezdim.
حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ}. يقولُ: اقضِ بينَنا وبينَ قومِنا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözünü rivayet etti: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ} “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet.” Şöyle demektedir: Bizimle kavmimiz arasında hükmet .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا ابن دُكَينٍ، قال: ثنا مسْعَرٌ، قال: سمِعتُ قتادةَ يقولُ: قال ابن عباسٍ: ما كنتُ أدرى ما قولُه: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ}. حتى سمِعتُ ابنةَ ذِي يزن تقولُ: تَعَالَ أُفَاتِحُكَ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Dükeyn anlattı, dedi ki: Bize Mis'ar anlattı, dedi ki: Katâde'yi şöyle derken işittim: İbn Abbâs dedi ki: Zûyezen'in kızının: "Gel seninle mahkemeleşelim" dediğini işitene kadar {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ} “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” ayetinin ne anlama geldiğini bilmezdim.
حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ}. أي: اقضِ بينَنا وبيَن قومِنا بالحقِّ.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şu sözünü rivayet etti: {افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ} “Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet.” Yani: Bizimle kavmimiz arasında hak ile hüküm ver.
حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، قال: ثنا معمرٌ، عن قتادةَ: {افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ}: [اقضِ بينَنا وبينَ قومِنا بالحقِّ] .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den rivayet etti: {افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ} “Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet”: [Bizimle kavmimiz arasında hak ile hüküm ver] .
حدثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: أما قولُه: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا}. فيقولُ: احْكُمْ بينَنا.
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا} “Rabbimiz! Bizim aramızda hükmet” sözüne gelince; şöyle demektedir: Aramızda hüküm ver.
حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، قال: قال الحسنُ البصريُّ: {افْتَحْ}: الحكمُ : احْكُمْ بينَنا وبينَ قومِنا، و {إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا} [الفتح: ١]: حكَمْنا لكَ حُكْمًا مُبينًا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Hasan-ı Basrî şöyle dedi: {افْتَحْ} “Hükmet”: Hükümdür ; yani bizimle kavmimiz arasında hüküm ver. {إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا} “Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih (zafer/hüküm) verdik” [el-Feth: 1] ise: Senin lehine apaçık bir hüküm verdik, demektir.
حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {افْتَحْ}: اقضِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: {افْتَحْ} “Hükmet”: Hüküm ver, demektir.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن الزبيرِ، قال: ثنا مِسْعَرٌ، عن قتادةَ، عن ابن عباسٍ، قال: لم أكنْ أدرِى ما: {افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ}. حتى سمِعْتُ بنتَ ذى يَزَنَ تقولُ لزوجِها: انطلِقْ أُفَاتِحَكَ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed Muhammed b. Abdillâh b. ez-Zübeyr anlattı, dedi ki: Bize Mis'ar, Katâde'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: Zûyezen'in kızının kocasına: "Yürü seninle mahkemeleşelim (davalaşalım)" dediğini işitene kadar {افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ} “Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” ifadesinin ne anlama geldiğini bilmezdim.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَقَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ (٩٠)}.
Şânı yüce olan [Allah]'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَقَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ (٩٠)} “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: «Eğer Şuayb'a uyarsanız, şüphesiz o takdirde mutlaka hüsrana uğrayanlar olursunuz.»”
يقولُ تعالى ذِكْرُه: وقالت الجماعةُ مِن كَفَرَةِ رِجالِ قومِ شعيبٍ - وهم الملأُ الذين جَحَدوا آياتِ اللهِ، وكذَّبُوا رسولَه، وتمادَوا في غَيِّهم - لآخرينَ مِنهم: لئن أنتم اتَّبَعْتم شعيبًا على ما يقولُ، وأَجَبْتُموه إلى ما يَدْعوكم إليه مِن تَوْحِيدِ اللهِ، والانْتِهاءِ إلى أمرِه ونهيِه، وأَقْرَرْتم بنُبُوَّتِه - {إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ}. يقولُ جل ثناؤُه: لَمَغبونون في فِعْلِكم وتَرْكِكُم مِلَّتكم التي أنتم عليها مقيمون، إلى دينِه الذي يَدْعوكم إليه، وهالكون بذلك من فِعْلِكم.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Şuayb'ın kavminin inkârcı adamlarından bir topluluk -ki bunlar Allah'ın ayetlerini inkâr eden, elçisini yalanlayan ve azgınlıklarında ısrar eden ileri gelenlerdir- kendi içlerinden diğer kimselere dediler ki: Eğer siz söylediği hususlarda Şuayb'a uyarsanız, sizi çağırdığı Allah'ın birliği ve O'nun emir ve yasaklarına riayet etme davetine icabet ederseniz ve peygamberliğini ikrar ederseniz, {إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ} “Şüphesiz o takdirde siz mutlaka ziyana uğrayanlar olursunuz.” Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Üzerinde bulunduğunuz kendi dininizi bırakıp onun sizi davet ettiği dine geçmek suretiyle yaptığınız bu işte kesinlikle aldanmış olursunuz ve bu ameliniz sebebiyle helak olursunuz.
القولُ في تأويلِ قولِه جل وعز: {فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٩١)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٩١)} “Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakaladı da yurtlarında diz üstü çökekaldılar.”
يقولُ: فأَخَذتِ الذين كفروا مِن قوم شعيبٍ الرجفةُ - وقد بيَّنتُ معنى الرجفةِ قبلُ ، وأنَّها الزلزلةُ المتحرِّكةُ لعذابِ اللهِ - فأهْلَكتهم ، {فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ}: على رُكَبِهم مَوْتَى هَلْكَى.
Şöyle buyurmaktadır: Şuayb'ın kavminden inkâr edenleri o şiddetli sarsıntı (recfe) yakaladı -daha önce recfenin anlamını , onun Allah'ın azabı sebebiyle meydana gelen sarsıcı deprem (zelzele) olduğunu açıklamıştım - ve onları helak etti . {فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ} “Yurtlarında diz üstü çökekaldılar”: Yani dizleri üstüne çökmüş ölüler ve helak olmuş kimseler haline geldiler.
وكان صفةُ العذابِ الذي أهْلَكَهم اللهُ به كما حدثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا}. قال: إِنَّ اللَّهَ بِعَث شعيبًا إلى مَدْيَنَ وإلى أصحابِ الأَيْكَةِ - والأيكةُ هي الغَيْضَةُ مِن الشَّجَرِ - وكانوا مع كفرِهم يبخَسُون الكيلَ والوزنَ، فدعاهم فكذَّبوه، فقال لهم ما ذكَر اللهُ في القرآنِ، وما ردُّوا عليه، فلمّا عَتَوا وكذّبوه سأَلوه العذابَ، ففتَح اللهُ عليهم بابًا مِن أبواب جَهَنَّمَ، فَأَهْلَكَهم الَحُرّ منه، فلم يَنْفَعْهم ظلٌّ ولا ماءٌ، ثم إنه بعَث سحابَةً فيها ريحٌ طَيِّبَةٌ، فوجدوا بردَ الريح وطِيبَها، فتنادَوا: الظُّلَّةَ، عليكم بها. فلما اجتمَعوا تحتَ السحابةِ رِجالُهم ونِساؤُهم وصبيانُهم، انطبقَت
Allah'ın kendilerini helak ettiği azabın niteliği ise, bana Muhammed b. el-Huseyn'in anlattığı, onun: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti [şeklindeki şu rivayetteki] gibidir: {وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا} “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik].” [Süddî] dedi ki: Şüphesiz Allah, Şuayb'ı Medyen'e ve Eyke halkına gönderdi -Eyke ise sık ağaçlık/koruluk demektir-. Onlar inkârlarıyla beraber ölçü ve tartıda da eksiklik yapıyorlardı. [Şuayb] onları davet etti, fakat onu yalanladılar. O da onlara Allah'ın Kur'an'da zikrettiği şeyleri söyledi; onlar da ona karşılık verdiler. Haddi aşıp onu yalanlayınca kendisinden azabı istediler. Bunun üzerine Allah onların üzerine cehennem kapılarından bir kapı açtı ve oradan gelen sıcaklık onları helak etti; ne bir gölge ne de bir su kendilerine fayda vermedi. Sonra [Allah] içinde hoş bir rüzgâr bulunan bir bulut gönderdi. Rüzgârın serinliğini ve hoşluğunu hissettiklerinde: "Gölgeye! Ona koşun!" diye birbirlerine seslendiler. Erkekleri, kadınları ve çocukları bulutun altında toplanınca [bulut] üzerlerine kapandı
عليهم فأَهْلَكَتْهم، فهو قولُه: {فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ} [الشعراء: ١٨٩].
ve onları helak etti. İşte O'nun şu sözü budur: {فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ} “Bunun üzerine onları o gölge gününün azabı yakalayıverdi.” [eş-Şuarâ: 189].
حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: كان مِن قِصَّةِ خبرِ شعيبٍ وخبِر قومِه ما ذكَر اللهُ في القرآنِ، كانوا أهلَ بَخْسٍ للناسِ في مكاييلِهم وموازينِهم، مع كفرِهم باللهِ وتكذيبِهم نبيَّهم، وكان يَدْعُوهم إلى اللَّهِ جل ثناؤُه وعبادتِه ، وتركِ ظلمِ الناسِ وبَخْسِهم في مكاييلِهم وموازينِهم، فقال نُصْحًا لهم، وكان صادقًا: {وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ} [هود: ٨٨]. قال ابن إسحاقَ: فكان رسولُ اللهِ ﷺ فيما ذكَر لى يعقوبُ بنُ أبى سلمةَ - إذا ذكَره ، قال: "ذَاكَ خَطِيبُ الأَنْبِياءِ". لحُسْنِ مُراجَعَتِه قومَه فيما يُرادُّهم . فلما كذَّبوه وتوعَّدوه بالرَّجْمِ والنَّفْى مِن بلادِهم، وعَتَوا على اللَّهِ، أَخَذهم عذَابُ يومِ الظُّلَّةِ، إنه كان عذابَ يومٍ عظيمٍ. فبلغنى أنَّ رجلًا من أهلِ مدينَ يُقالُ له: عمرُو بنُ جَلْهَاءَ. لما رآها قال:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Şuayb'ın ve kavminin haberinden olan kıssa, Allah'ın Kur'an'da zikrettiği gibidir. Onlar, Allah'ı inkâr etmeleri ve peygamberlerini yalanlamalarıyla birlikte insanlara ölçü ve tartılarında eksiklik yapan kimselerdi. Şuayb ise onları şanı yüce olan Allah'a, O'na ibadete , insanlara zulmetmeyi ve onların ölçü ve tartılarında hile yapmayı bırakmaya çağırıyordu. Onlara bir nasihat olarak -ki o doğru sözlü idi- şöyle dedi: {وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ} “Size yasakladığım şeylerde size aykırı davranmak istemiyorum. Ben gücüm yettiğince sadece ıslah etmek istiyorum. Başarım ancak Allah iledir. Yalnız O'na tevekkül ettim ve yalnız O'na yönelirim.” [Hûd: 88]. İbn İshâk dedi ki: Ya'kûb b. Ebî Seleme'nin bana anlattığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Şuayb'ı andığında şöyle buyururdu: "İşte o, peygamberlerin hatibidir." Bu, kavmine verdikleri karşılıklar hususunda güzel hitap etmesinden dolayı idi . Kavmi onu yalanlayıp taşlamakla ve memleketlerinden sürmekle tehdit ettiğinde ve Allah'a karşı haddi aştıklarında, onları gölge gününün azabı yakaladı; şüphesiz o, büyük bir günün azabıydı. Bana ulaştığına göre Medyen halkından Amr b. Celhâ denilen bir adam o bulutu görünce şöyle demiştir:
يا قَوْمِ إِنَّ شعيبًا مُرْسَلٌ فذروا … عنكم سُمَيْرًا وَعِمْرَانَ بنَ شَدّادِ
Ey kavmim! Şüphesiz Şuayb gönderilmiş bir elçidir; öyleyse bırakın... Sümeyr'i ve İmrân b. Şeddâd'ı!
إنِّي أَرَى غَبْيَةً يا قومِ قد طلَعت … تَدْعُو بِصَوْتٍ عَلَى صَمَّانَةِ الوادِى
Ey kavmim! Şüphesiz ben [ufukta] yükselmiş bir sağanak bulutu görüyorum... Vadinin sert, taşlık arazisinde yüksek bir sesle haykıran!
[وإِنَّهُ لن] تَرَوا فيها ضحاءَ غَدٍ … إِلَّا الرَّقِيمَ يُمَشِّي بينَ أَنجَادِ
[Ve kesinlikle] yarının kuşluğunda orada göremeyeceksiniz... Yüksek yerler arasında dolaşan Rakîm'den başkasını.
وسُمَيْرٌ وعِمْرانُ: كاهِناهم، والرقيمُ: كلبُهم .
Sümeyr ve İmrân onların iki kâhini, Rakîm ise köpekleridir .
حدثنا ابن حمُيدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: فحدَّثنى ابن إسحاقَ، قال: فبلَغنى - واللهُ أعلمُ - أنَّ الله سلَّط عليهم الحرَّ حتى أنضَجَهم، ثم أنشأَ لهم الظُّلَّةَ كالسحابةِ السوداءِ، فلما رَأَوْها ابتدرُوها يستغيثون ببردِها مما هم فيه مِن الحرِّ، حتى إذا دخَلوا تحتَها أُطبقت عليهم، فهلَكوا جميعًا، ونجَّى الله شعيبًا والذين آمنوا معه برحمتِه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk rivayet etti, dedi ki: Bana ulaştığına göre -Allah en iyisini bilir- Allah onların üzerine sıcağı musallat etti, öyle ki onları pişirdi. Sonra onlar için kara bir bulut gibi olan o gölgeliği var etti. Onu gördüklerinde, içinde bulundukları sıcaktan dolayı onun serinliğine sığınmak için ona doğru koştular. Nihayet onun altına girdiklerinde üzerlerine kapandı ve hepsi helak oldular. Allah, rahmetiyle Şuayb'ı ve onunla birlikte iman edenleri kurtardı .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: حدَّثني أبو عبدِ الله البجليُّ، قال: "أبو جادَ"، و "هوّز"، و "حُطى" و ["كَلَمن"] و "سعفص"، و "قرشت": أسماءُ ملوكِ مدينَ، وكان مَلِكُهم يومَ الظُّلَّةِ في زمانِ شعيبٍ "كلمن" ، فقالت أختُ "كلمن" تبكيه:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Ebû Abdillâh el-Becelî anlattı, dedi ki: "Ebû Câd", "Hevvez", "Huttî", ["Kelemen"] , "Sa'fas" ve "Kareşet", Medyen krallarının isimleridir. Şuayb zamanındaki o gölge gününde onların kralı "Kelemen" idi . "Kelemen"in kız kardeşi ona ağlayarak şöyle dedi:
كَلَمُونٌ هَدَّ رُكْنِى … هُلْكُهُ وَسْطَ المَحِلَّهْ
Kelemen kolumu kanadımı kırdı... Yurdun tam ortasındaki helaki.
سيدُ القومِ أتاه الـ … ــحَتْفُ نارٌ وَسْطَ ظُلَّهْ
Kavmin efendisine ecel geldi... Bir gölgeliğin ortasında bir ateş olarak.
جُعِلَت نارًا عليهم … دارُهم كالمُضْمَحِلَّهْ
Üzerlerine bir ateş kılındı… Yurtları ise sanki silinip yok olmuş gibi oldu.
القولُ في تأويل قولِه جل وعز: {الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ (٩٢)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ (٩٢)} “Şuayb'ı yalanlayanlar, sanki orada hiç yaşamamış gibi oldular. Şuayb'ı yalanlayanlar; asıl ziyana uğrayanlar kendileri oldular.”
يقولُ تعالى ذكْرُه: فأهلَك اللهُ الذين كذَّبوا شعيبًا فلم يُؤْمِنوا به فأبادَهم، فصارت قريتُهم منهم خاويةً خلاءً، {كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا}. يقولُ: كأنْ لم يَنْزِلوها قطُّ، ولم يعيشوا بها حينَ هلَكوا.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Allah, Şuayb'ı yalanlayıp ona iman etmeyenleri helak etti ve köklerini kazıdı; böylece onların yurtları bomboş ve ıssız kaldı. {كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا} “Sanki orada hiç yaşamamış gibi oldular.” Şöyle demektedir: Helak olduklarında sanki oraya hiç yerleşmemişler ve orada hiç yaşamamışlar gibi oldular.
يقالُ: غَنِى فلانٌ بمكانِ كذا، فهو يَغْنَى به غِنًى [وغُنْيانًا] وغُنِيًّا، إذا نزَل به وكان به، كما قال الشاعرُ :
Bir kimse bir mekânda ikamet ettiğinde ve orada bulunduğunda Arapçada 'ğanîye filânun bi-mekâni kezâ, yeğnâ bihî ğınen ve ğunyânen ve ğuniyyen (غَنِى فلان بمكان كذا يغنى به غنى وغنيانا وغنيا)' denir; nitekim şair de şöyle demiştir :
ولقد يَغْنَى به جيرانُك الـ … ـمُمْسِكو منك [بعهدٍ ووِصالِ]
Andolsun ki orada yaşardı senin komşuların... Senden [ahde ve kavuşmaya] tutunanlar
وقال رُؤْيةُ :
Ru'be de şöyle demiştir :
وعهدُ مَغْنَى دِمْنَةٍ بضَلْفَعا
Ve Zalf'a'daki bir yurdun kalıntısının ikametgâhı
إنما هو مَفْعَلٌ من "غَنِىَ".
Bu kelime 'ğanîye (غَنِيَ)' fiilinden 'mef'al (مَفْعَل)' veznindedir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu konuda söylediğimizin benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، قال: ثنا مَعْمَرٌ، عن قتادة: {كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا}: كأَنْ لم يعيشوا، كأنْ لم ينعَموا .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den rivayet etti: {كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا} “Sanki orada hiç yaşamamış gibi oldular”: Sanki hiç yaşamamışlar, sanki hiç nimet içinde bulunmamışlar gibi .
حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا}. يقولُ: كأَنْ لم يعيشوا فيها .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا} “Sanki orada hiç yaşamamış gibi oldular.” Şöyle demektedir: Sanki orada hiç yaşamamışlar gibi .
حدثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا}: كأن لم يكونوا فيها قطُّ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun şu sözü hakkında dedi ki: {كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا} “Sanki orada hiç yaşamamış gibi oldular”: Sanki orada hiç bulunmamışlar gibi.
وقوله: {الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ}. يقولُ تعالى ذِكْرُه: لم يكنْ الذين اتَّبَعوا شعيبًا الخاسرين، بل الذين كذَّبوه كانوا هم الخاسرين الهالكين؛ لأنَّه أخبرَ عنهم جلّ ثناؤُه أنَّ الذين كذّبوا شعيبًا قالوا للذين أرادوا اتباعَه: {لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ}. فكذَّبهم اللهُ بما أحلَّ بهم مِن عاجلِ نكالِه، ثم قال لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ما خسِر تُبّاعُ شعيبٍ، بل كان الذين كذَّبوا شعيبًا لما جاءت عقوبةُ اللهِ هم الخاسرين، دونَ الذين صدَّقوه وآمنوا به.
Yüce Allah'ın şu sözü: {الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ} “Şuayb'ı yalanlayanlar; asıl ziyana uğrayanlar kendileri oldular.” Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Şuayb'a uyanlar ziyana uğrayanlar olmadı; aksine onu yalanlayanlar asıl ziyana uğrayan ve helak olanlar oldular. Çünkü şanı yüce olan Allah, Şuayb'ı yalanlayanların ona tabi olmak isteyenlere: {لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ} “Eğer Şuayb'a uyarsanız, şüphesiz o takdirde siz mutlaka ziyana uğrayanlar olursunuz” dediklerini haber vermiştir. Bunun üzerine Allah, başlarına hemen indirdiği cezası ile onları yalanladı. Sonra peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyurdu ki: Şuayb'ın tâbileri ziyana uğramadı; bilakis Allah'ın cezası geldiğinde onu tasdik edip iman edenler değil, Şuayb'ı yalanlayanlar asıl ziyana uğrayanlar oldular.
القولُ في تأويلِ قولِه جل وعزّ: {فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَاقَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ (٩٣)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَاقَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ (٩٣)} “Bunun üzerine onlardan yüz çevirdi ve dedi ki: 'Ey kavmim! Andolsun ben size Rabbimin gönderdiklerini tebliğ ettim ve size nasihatte bulundum. Artık inkârcı bir kavme nasıl üzüleyim?'”
يقولُ تعالى ذِكْرُه: فأدبر شعيبٌ عنهم شاخِصًا مِن بين أَظْهُرِهم حينَ أتاهم
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: [Allah'ın azabı] kendilerine geldiğinde Şuayb, aralarından ayrılarak onlardan yüz çevirip gitti...
عذابُ اللهِ، وقال لمّا أيقنَ بنزولِ نِقْمَةِ اللَّهِ بقومِه الذين كذّبوه، حُزْنًا عليهم: {يَاقَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي} وأدّيتُ إليكم ما بعثنى به إليكم مِن تحذيرِكم غَضَبَه على إقامَتِكم على الكُفْرِ به، وظُلْمِ الناسِ أشياءَهم، {وَنَصَحْتُ لَكُمْ} بأمرى إياكم بطاعةِ اللهِ ونهيِكم عن معصيَتِه، {فَكَيْفَ آسَى}. يقولُ: فكيف أحزَنُ على قومٍ جحَدوا وحدانيةَ اللهِ، وكذَّبوا رسولَه، وأتوجعُ لهلاكِهم؟
ve kendisini yalanlayan kavminin başına Allah'ın cezasının indiğini kesin olarak anlayınca onlara üzülerek şöyle dedi: {يَاقَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي} “Ey kavmim! Andolsun ben size Rabbimin gönderdiklerini tebliğ ettim”; O'nu inkârda ısrar etmeniz ve insanların haklarını gasp etmeniz sebebiyle O'nun gazabından sizi sakındırmak üzere beni kendisiyle gönderdiği şeyleri size ilettim, {وَنَصَحْتُ لَكُمْ} “Ve size nasihatte bulundum”; size Allah'a itaati emrederek ve O'na isyandan sizi sakındırarak bunu yaptım, {فَكَيْفَ آسَى} “Artık nasıl üzüleyim?” Şöyle demektedir: Allah'ın birliğini inkâr eden ve elçisini yalanlayan bir kavme nasıl üzüleyim ve helak olmalarına nasıl acıyayım?
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني المثنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَكَيْفَ آسَى}. يعنى: فكيف أحزنُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözünü rivayet etti: {فَكَيْفَ آسَى} “Artık nasıl üzüleyim?” Yani: Nasıl kederleneyim?
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَكَيْفَ آسَى}. يقولُ: فكيف أحزنُ.
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {فَكَيْفَ آسَى} “Artık nasıl üzüleyim?” Şöyle demektedir: Nasıl kederleneyim?
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: أصابَ شعيبًا على قومِه حزنٌ لِمَا نزَل بهم مِن نقمةِ اللهِ، ثم قال يُعَزِّي نفسَه فيما ذكَر اللهُ عنه: {يَاقَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ [فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ}] .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Allah'ın cezası başlarına indiğinde kavminden dolayı Şuayb'a bir hüzün isabet etti. Sonra Allah'ın kendisinden naklettiği üzere kendi kendini teselli ederek şöyle dedi: {يَاقَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ [فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ]} “Ey kavmim! Andolsun ben size Rabbimin gönderdiklerini tebliğ ettim ve size nasihatte bulundum. [Artık inkârcı bir kavme nasıl üzüleyim?]” .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤)} “Biz hangi memlekete bir peygamber gönderdiysek, yalvarsınlar (tazarru etsinler) diye oranın halkını mutlaka darlık (bese) ve sıkıntı (darra) ile yakaladık.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ مُعَرِّفَهُ سَنَّتَه فِي الأُمَمِ التي قد خَلَتْ مِن قبلِ أُمَّتِه، ومُذَكِّرَ مَن كفَر به مِن قريشٍ؛ ليَنْزَجِروا عما كانوا عليه مُقيمين مِن الشرْكِ
Şânı yüce olan Allah, peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kendi ümmetinden önce gelip geçmiş ümmetler hakkındaki sünnetini (kanununu) bildirerek ve Kureyş'ten kendisini inkâr edenleri -üzerinde ısrarla durdukları şirkten vazgeçsinler diye- uyararak
باللهِ، والتكذيبِ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ} قبلَك {إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ} وهو البؤسُ وشَظَفُ المعيشةِ وضيقُها، {وَالضَّرَّاءِ} وهى الضُّرُّ وسوءُ الحالِ في أسبابِ دُنْياهم، {لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ}. يقولُ: فعَلْنا ذلك بهم ليَتَضَرَّعوا إلى ربِّهم، ويَسْتَكِينوا إليه، ويُنِيبوا بالإقلاعِ عن كفرِهم، والتوبةِ مِن تكذيبِ أنبيائِهم.
ve O'nun Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaktan vazgeçsinler diye- şöyle buyurmaktadır: Senden önce {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ} “hangi memlekete bir peygamber gönderdiysek” {إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ} “oranın halkını mutlaka darlık ile yakaladık” -ki bu, yoksulluk, geçim sıkıntısı ve darlıktır-, {وَالضَّرَّاءِ} “ve sıkıntı ile” -ki bu da dünyalık durumlarında zarar ve kötü haldir-, {لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ} “yalvarsınlar diye.” Şöyle buyurmaktadır: Rablerine yalvarsınlar, O'na boyun eğsinler , inkârlarından vazgeçip peygamberlerini yalanlamaktan tövbe ederek O'na yönelsinler diye onlara bunu yaptık .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسيِن، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ}. يقولُ: بالفقرِ والجُوعِ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} “Oranın halkını darlık ve sıkıntı ile yakaladık.” Şöyle demektedir: Fakirlik ve açlıkla .
وقد ذكَرْنا فيما مضَى الشواهدَ على صِحَّةِ القولِ بما قُلْنا في معنى البأساءِ والضرّاءِ بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Geçmiş kısımlarda 'el-be'sâ' ve 'ed-darrâ'nın anlamı hakkında söylediğimiz sözün doğruluğuna dair delilleri, bu yerde tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde zikretmiştik .
وقيلَ: {يَضَّرَّعُونَ}. والمعنى: يَتَضَرَّعون، ولكن أُدْغِمَت التاءُ في الضادِ لتقاربِ مخرجِهما.
Şöyle de denilmiştir: {يَضَّرَّعُونَ} “yalvarsınlar diye.” Anlamı: "yetedarraûn"dur (yalvarsınlar), ancak mahreçlerinin yakınlığından dolayı te harfi dad harfine idgam edilmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل وعز: {ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٩٥)}.
Yüce ve Aziz olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٩٥)} “Sonra kötülüğün yerine iyiliği getirdik; nihayet çoğaldılar ve: 'Atalarımıza da darlık ve bolluk dokunmuştu' dediler. Biz de onları hiç farkında değillerken ansızın yakalayıverdik.”
يقولُ جلّ ثناؤُه: {ثُمَّ بَدَّلْنَا} أهلَ القريةِ التي أخَذنا أهلَها بالبأساءِ والضرّاءِ،
Celle senâuhu şöyle buyurmaktadır: {ثُمَّ بَدَّلْنَا} “Sonra değiştirdik” [diyerek], halkını darlık ve zorlukla yakaladığımız o belde ehline,
{مَكَانَ السَّيِّئَةِ} وهى البأساءُ والضرّاءُ؛ وإنّما جعَل ذلك سيئةً لأنه مما يسوءُ الناسَ ولا يَسرُّهم - {الْحَسَنَةَ}، وهى الرخاءُ والنعمةُ والسَّعَةُ في المعيشةِ، {حَتَّى عَفَوْا} يقولُ: حتى كَثُروا. وكذلك كلُّ شيءٍ كَثُر فإنه يقالُ فيه: قد عفا. كما قال الشاعرُ :
{مَكَانَ السَّيِّئَةِ} “kötülüğün yerine” -ki bu darlık ve sıkıntıdır; bunu kötülük olarak nitelendirmesi, insanları üzen ve sevindirmeyen bir şey olmasındandır - {الْحَسَنَةَ} “iyiliği [getirdik]” -ki bu da bolluk, nimet ve geçim genişliğidir-, {حَتَّى عَفَوْا} “nihayet çoğaldılar.” Şöyle buyurmaktadır: Sayıca çoğalıncaya kadar. Aynı şekilde çoğalan her şey hakkında "afâ" (çoğaldı) denir. Şairin dediği gibi :
ولكِنَّا نُعِضُّ السَّيفَ منها … بأَسْوقِ عافِياتِ الشَّحمِ كُومِ
Fakat biz kılıcı onlardan / Yağı bol, hörgüçlü develerin bacaklarına vurdururuz.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ}. قال: مكانَ الشدةِ رخاءً، {حَتَّى عَفَوْا} .
Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti: {مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ} “Kötülüğün yerine iyiliği [getirdik].” Katâde dedi ki: Sıkıntının yerine bolluk [verdik], {حَتَّى عَفَوْا} “nihayet çoğaldılar” .
حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ}. قال: السيئةُ الشرُّ، والحسنةُ الرخاءُ والمالُ والولُد .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın şu sözü hakkında rivayet etti: {مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ} “Kötülüğün yerine iyiliği [getirdik].” Mücâhid dedi ki: Seyyie (kötülük) şerdir, hasene (iyilik) ise bolluk, mal ve çocuktur .
حدثنا المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مَكَانَ السَّيِّئَةِ}: [الشرِّ، و {الْحَسَنَةَ}: الخيرَ].
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {مَكَانَ السَّيِّئَةِ} “Kötülüğün yerine”: [Şerrin yerine, ve {الْحَسَنَةَ} “iyiliği [getirdik]”: Hayrı [verdik]].
حدثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباس قولَه: {ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ}. يقولُ: مكانَ الشدةِ الرخاءَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözü hakkında rivayet etti: {ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ} “Sonra kötülüğün yerine iyiliği getirdik.” Şöyle demektedir: Sıkıntının yerine bolluğu [getirdik] .
حدثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا}. قال: بدَّلنا مكانَ ما كَرِهوا ما أحبُّوا في الدنيا، حتى عَفَوا مِن ذلك العذابِ، {وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا} “Sonra kötülüğün yerine iyiliği getirdik; nihayet çoğaldılar” sözü hakkında şöyle dedi: Dünyada hoşlanmadıkları şeylerin yerine sevdikleri şeyleri verdik; nihayet o azaptan kurtulup çoğaldılar {وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ} “ve: 'Atalarımıza da darlık ve bolluk dokunmuştu' dediler” .
واختلَفوا في تأويلِ قولِه: {حَتَّى عَفَوْا}؛ فقال بعضُهم نحوَ الذي قلنا فيه.
Allah'ın: {حَتَّى عَفَوْا} “nihayet çoğaldılar” sözünün tevili hakkında ihtilaf ettiler; bazısı bu konuda bizim söylediğimize benzer görüş bildirdi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {حَتَّى عَفَوْا}. يقولُ: حتى كثُروا وكثُرت أموالهُم .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözü hakkında rivayet etti: {حَتَّى عَفَوْا} “Nihayet çoğaldılar.” Şöyle demektedir: Sayıları çoğalıncaya ve malları artıncaya kadar .
حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {حَتَّى عَفَوْا}. قال: جَمُّوا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {حَتَّى عَفَوْا} “Nihayet çoğaldılar” [ayeti hakkında]: "Çoğalıp biriktiler" dedi.
حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدثنى المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {حَتَّى عَفَوْا}. قال: كثُرت أموالُهم وأولادُهم .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {حَتَّى عَفَوْا} “Nihayet çoğaldılar.” Mücâhid dedi ki: Malları ve çocukları çoğaldı .
حدثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ:
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı:
{حَتَّى عَفَوْا}: حتى كثُروا.
{حَتَّى عَفَوْا} “Nihayet çoğaldılar”: Sayıları çoğalıncaya kadar.
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ: {حَتَّى عَفَوْا}. قال: حتى جَمُّوا وكَثُروا.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o da İbrâhim'den rivayet etti: {حَتَّى عَفَوْا} “Nihayet çoğaldılar.” İbrâhim dedi ki: Çoğalıp kalabalıklaşıncaya kadar.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابن عباسٍ: {حَتَّى عَفَوْا}. قال: حتى جمُّوا .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {حَتَّى عَفَوْا} “Nihayet çoğaldılar.” İbn Abbâs dedi ki: Çoğalıncaya kadar .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا المحاربيُّ، عن جُوَيْبِرٍ، عن الضحاكِ: {حَتَّى عَفَوْا}. يعنى: جمُّوا؛ كثُروا .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan rivayet etti: {حَتَّى عَفَوْا} “Nihayet çoğaldılar.” Şunu kastetmektedir: Çoğaldılar, arttılar .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ رجاءٍ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {حَتَّى عَفَوْا}. قال: حتى كثُرت أموالُهم وأولادُهم.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Recâ, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den rivayet etti: {حَتَّى عَفَوْا} “Nihayet çoğaldılar.” Mücâhid dedi ki: Malları ve çocukları çoğalıncaya kadar.
حدثنا يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {حَتَّى عَفَوْا}: كثُروا كَمَا يكثُرُ النباتُ والريشُ، ثم أخذَهم عندَ ذلك بغتةً وهم لا يشعُرون.
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {حَتَّى عَفَوْا} “Nihayet çoğaldılar” sözü hakkında şöyle dedi: Bitkilerin ve tüylerin çoğaldığı gibi çoğaldılar; sonra tam bu esnada onlar hiç farkında değillerken [Allah] onları ansızın yakalayıverdi.