وقال آخرون: معنى ذلك: حتى سُرُّوا.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı, sevininceye kadardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {حَتَّى عَفَوْا}. يقولُ: حتى سُرُّوا بذلك.
Bize Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den {حَتَّى عَفَوْا} “Nihayet çoğaldılar” [ayeti] hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bununla sevininceye kadar” demektir.
وهذا الذي قاله قتادةُ في معنى {عَفَوْا}: سُرُّوا . تأويلٌ لا وجهَ له في كلامِ العربِ؛ لأنه لا يُعْرَفُ العَفْوُ السرورُ في شيءٍ من كلامِها، إلَّا أن يكونَ أرادَ: حتى سُرُّوا بكَثْرَتِهم وكثرةِ أموالِهم. فيكونَ ذلك وجهًا وإن بَعُدَ.
Katâde'nin {عَفَوْا} kelimesinin anlamı hakkında söylediği: "Sevindiler" ifadesi, Arapların kelamında hiçbir dayanağı olmayan bir tevildir. Çünkü Arap kelamında afv (عَفْو) kelimesinin sevinç anlamına geldiği bilinmemektedir. Meğerki Katâde, "kendi çoklukları ve mallarının çokluğu ile sevindiler" anlamını kastetmiş olsun; uzak bir ihtimal olsa da bu bir yön teşkil edebilir.
وأما قولُه: {وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ}. فإنه خبرٌ مِن اللهِ جل ثناؤُه عن هؤلاءِ القومِ الذين أبدلَهم الحسنةَ بالسيئةِ التي كانوا فيها، استدراجًا وابتلاءً، أنهم قالوا إذ فعَل ذلك بهم: هذه أحوالٌ قد أصابت مَن قبلنا مِن آبائنا، ونالت أسلافَنا، ونحن لا نعدو أن نكون أمثالَهم، يصيبُنا ما أصابَهم مِن الشِّدَّةِ في المعايشِ، والرخاءِ فيها، وهى السرّاءُ؛ لأنها تَسُرُّ أهلَها. وجَهِل المساكينُ شُكْرَ نعمةِ اللَّهِ، وأغفَلوا [حظَّهم مِن] استدامةِ فضلِه، بالإنابةِ إلى طاعتِه، والمسارعةِ إلى الإقلاعِ عما يكرَهُه بالتوبةِ، حتى أتاهم أمرُه وهم لا يشعُرون.
Allah'ın: {وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ} “Ve: 'Atalarımıza da darlık ve bolluk dokunmuştu' dediler” sözüne gelince; bu, şanı yüce olan Allah'ın, bir istidraç (tuzak) ve imtihan olarak içinde bulundukları kötülüğün yerine kendilerine iyilik verdiği bu kavim hakkında, Allah onlara böyle yaptığında onların şöyle dediklerini haber vermesidir: "Bunlar bizden önceki atalarımızın da başına gelmiş, geçmişlerimize de isabet etmiş hallerdir; biz de onların bir benzeri olmaktan öteye geçmeyiz. Geçim sıkıntısı ve bolluk -ki bu es-serrâdır (sevindirici durum), çünkü sahibini sevindirir- onlara dokunduğu gibi bize de dokunur." Bu zavallılar Allah'ın nimetine şükretmeyi bilmediler; O'na itaatle yönelerek ve hoşlanmadığı şeylerden tövbe ile vazgeçmeye koşarak O'nun lütfunun devamlılığını sağlama [fırsatını/nasibini] ihmal ettiler ; nihayet hiç farkında değillerken O'nun emri (azabı) onlara geliverdi.
وقولُه: {فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ}. يقولُ: فأخذناهم بالهلاكِ والعذابِ فجأةً، أتاهم على غِرَّةٍ منهم بمجيئهِ، وهم لا يَدْرُون ولا يَعْلَمون أنه يجيثُهم، بل هم بأنه آتيهم مكذّبون حتى يعاينوه ويَرَوْه.
Allah'ın: {فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} “Biz de onları hiç farkında değillerken ansızın yakalayıverdik” sözü ise şöyledir: Onları helak ve azapla ansızın yakaladık; geleceğini hiç bilmezler ve farkında değillerken, hatta gözleriyle görüp bizzat müşahede edene kadar onun geleceğini yalanlarlarken gafil bir anlarında onlara geliverdi.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٩٦)}.
Şanı yüce olan [Allah]'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٩٦)} “Eğer o memleketlerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette onların üzerine gökten ve yerden bereketler açardık; fakat yalanladılar, biz de onları kazandıkları şeyler sebebiyle yakalayıverdik.”
[يقولُ تعالى ذكرُه: {وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى} الذين أرسلنا إليهم رُسُلَنا الذين ذكَرتُ لك يا محمدُ نبأَهم في هذه السورةِ وغيرِها، {آمَنُوا}. يقولُ: صدَّقوا الله ورسلَه، {وَاتَّقَوْا}. يقول: واتَّقَوْا اللَّهَ فخافُوا عَذَابَه بَتَجَنُّبِهِم مَا يَكْرَهُه مِن أعمالِهم، والإنابةِ إلى ما يُحِبُّه منهم مِن العملِ بطاعتِه، {لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ}. يقولُ: لأرسَلنا عليهم مِن السماءِ الأمطارَ، وأنْبَتْنا لهم مِن الأرضِ بها النباتَ، ورفَعنا عنهم القُحوطَ والُجدوبَ، وذلك مِن بركاتِ السماءِ والأرض. وأصلُ البركةِ المواظبةُ على الشئِ، يقال: قد بارَك فلانٌ على فلانٍ. إذا واظَب عليه، والمباركةُ نحوُ المواظبةِ، فكأنَّ قولَه: {بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ}. ما يتَتابعُ عليهم مِن خيرِ السماءِ والأرضِ، {وَلَكِنْ كَذَّبُوا}. يقولُ: ولكن كذَّبوا باللهِ ورسلِه، {فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ}. يقولُ: فعجَّلنا لهم العقوباتِ بكسبِهم الخبيثِ وعملِهم الردئِ، وذلك كفرُهم باللهِ وآياتِه.
[Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu surede ve başka surelerde sana haberlerini anlattığım, kendilerine elçilerimizi gönderdiğimiz {وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى} “O memleketlerin halkı şayet” {آمَنُوا} “iman etselerdi” -yani Allah'ı ve elçilerini tasdik etselerdi-, {وَاتَّقَوْا} “ve sakınsalardı” -yani Allah'tan sakınıp O'nun hoşlanmadığı amellerinden kaçınarak ve O'na itaatle O'nun sevdiği amellere yönelerek O'nun azabından korksalardı-, {لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ} “üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık.” Şöyle buyurmaktadır: Üzerlerine gökten yağmurlar indirir, onlar için o yağmurla yerden bitkiler bitirir, kuraklık ve kıtlığı onlardan kaldırırdık; işte bu, göğün ve yerin bereketlerindendir. Bereketin aslı bir şeye devam etmek, bağlı kalmaktır; nitekim bir şeye devam ettiğinde "Falan kişi falana berekette bulundu (bağlandı)" denir. El-Mubâreke de devamlılık gibidir. Sanki O'nun {بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ} “gökten ve yerden bereketler” sözü, göğün ve yerin hayrından üzerlerine aralıksız gelen şeyler gibidir. {وَلَكِنْ كَذَّبُوا} “fakat yalanladılar.” Şöyle buyurmaktadır: Fakat Allah'ı ve elçilerini yalanladılar, {فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “biz de onları kazandıkları şeyler sebebiyle yakalayıverdik.” Şöyle buyurmaktadır: Kötü kazançları ve fena amelleri -ki bu, Allah'ı ve O'nun ayetlerini inkâr etmeleridir- sebebiyle cezaları onlar için çabuklaştırdık.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ (٩٧) أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ (٩٨)}.
Yüce ve Aziz olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ (٩٧) أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ (٩٨)} “O memleketlerin halkı, geceleyin kendileri uyurken azabımızın kendilerine gelivermesinden emin mi oldular? Yoksa o memleketlerin halkı, kuşluk vakti kendileri eğlenip dururken azabımızın kendilerine gelivermesinden emin mi oldular?”
يقولُ تعالى ذكرُه: {أَفَأَمِنَ} يا محمدُ {أَهْلُ الْقُرَى} المكذبةِ باللهِ ورسولِه أن يُسْلَكَ بهم مَسْلَكَ سلّافِهم من الأممِ المكذبةِ الله ورسلَه، في تعجيلِ العقوبةِ لهم كما عُجِّلت لهم، وقد سلَكوا سبيلَهم في تكذيبِ اللهِ ورسولِه وجحودِ آياتِه فـ {يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا} يقولُ: عقوبتُنا {بَيَاتًا} يَعْنى: ليلًا، {وَهُمْ نَائِمُونَ}.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'ı ve Resulü'nü yalanlayan, ayetlerini inkâr eden {أَهْلُ الْقُرَى} “o memleketlerin halkı”, tıpkı öncekilerin yolunu tuttukları gibi, Allah'ı ve peygamberlerini yalanlayan geçmiş ümmetlerin cezalarının çarçabuk verilmesi gibi kendi cezalarının da çarçabuk verilmesi suretiyle onların akıbetine uğratılmaktan {أَفَأَمِنَ} “emin mi oldular da” {وَهُمْ نَائِمُونَ} “kendileri uyurken” {بَيَاتًا} yani geceleyin {يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا} “azabımızın kendilerine gelivermesinden” -ki bu bizim cezamızdır- [korkmadılar]?
{أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ}. يقولُ: أَوَ أَمِنوا أن تأتيَهم عقوبتُنا نهارًا عندَ الضحى وهم ساهون غافِلون عن مجيئِه، لا يَشْعُرون به].
{أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ} “Yoksa o memleketlerin halkı, kuşluk vakti kendileri oynayıp eğlenirken azabımızın kendilerine gelivermesinden emin mi oldular?” [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: [Yoksa onlar], gündüzün kuşluk vaktinde, onun gelişinden habersiz ve gafil bir vaziyette olup [hiç] hissetmezlerken azabımızın kendilerine gelmesinden emin mi oldular?
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ (٩٩)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ (٩٩)} “Onlar Allah'ın tuzağından (mekrinden) emin mi oldular? Oysa hüsrana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın tuzağından emin olmaz.”
يقولُ تعالى ذكرُه: أفأمِن يا محمدُ هؤلاءِ الذين يكذِّبون الله ورسولَه، ويَجْحَدون آياتِه، استدراجَ اللهِ إياهم بما أنعَم به عليهم في دنياهم من صحةِ الأبدانِ ورخاءِ العيشِ، كما اسْتَدْرَج الذين قصَّ عليهم قصَصَهم من الأممِ قبلَهم، فإنَّ مكرَ اللَّهِ لا يَأْمَنُه - يقولُ: لا يأمنُ ذلك أن يكونَ استدراجًا مع مُقامِهم على كفرِهم وإصرارِهم على معصيتِهم - {إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ}: وهم الهالكون.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'ı ve Resulü'nü yalanlayan, O'nun ayetlerini inkâr eden bu kimseler, kendilerinden önceki kıssalarını anlattığı ümmetleri adım adım helake yaklaştırdığı (istidraç ettiği) gibi, dünyalarında kendilerine bahşettiği beden sıhhati ve geçim bolluğu ile Allah'ın kendilerini istidraç etmesinden emin mi oldular? Çünkü küfürlerinde devam edip günahlarında ısrar etmelerine rağmen bunun bir istidraç olmasından, Allah'ın tuzağından ancak {إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ} “hüsrana uğrayan topluluk” -yani helak olanlar- emin olur.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠)} “Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne vâris olanlara belli olmadı mı (anlaşılmadı mı) ki, biz dileseydik onları da günahları yüzünden cezalandırırdık; kalplerini mühürlerdik de artık işitmezlerdi?”
يقولُ جل ثناؤُه: أولم يَتَبَيَّنْ للذين يُسْتَخلفون في الأرضِ بعدَ هلاكِ آخرين قبلَهم كانوا أهلَها، فساروا سيرتَهم وعمِلوا أعمالَهم، وعتَوا على ربِّهم - {أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ}. يقولُ: أن لو نشاءُ فعلنا بهم فعلَنا بمَن قبلَهم، فأخذْناهم بذنوبهم، وعجَّلنا لهم بَأْسَنا، كما عجَّلناه لمَن كان قبلَهم ممَّن وَرِثوا عنه الأرضَ، فأهلكْناهم بذنوبِهم، {وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ}. يقولُ: ونختِمُ على قلوبِهم {فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ}. موعظةً ولا تذكيرًا، سماعَ منتفعٍ بهما.
Şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kendilerinden önce oranın halkı olan başkalarının helakinden sonra yeryüzüne halef kılınan, onların izinden gidip onların yaptıklarını yapan ve Rablerine karşı haddi aşan kimselere {أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ} “biz dileseydik onları da günahları yüzünden cezalandırırdık” [gerçeği] açıkça belli olmadı mı? Şöyle buyurmaktadır: Biz dileseydik kendilerinden öncekilere yaptığımızı onlara da yapar , günahları sebebiyle onları yakalar, yeryüzünü kendilerinden devraldıkları önceki kimselere çabucak azabımızı verdiğimiz gibi onlara da azabımızı çabucak verir ve günahları yüzünden onları helak ederdik. {وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ} “ve kalplerini mühürlerdik”, yani kalplerini mühürlerdik de {فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ} “artık işitmezlerdi”; ne bir öğüdü ne de bir hatırlatmayı faydalanacak şekilde işitmezlerdi.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال ثنا عيسى، وحدثنى المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَوَلَمْ يَهْدِ}. قال: يُبَيَّن .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {أَوَلَمْ يَهْدِ} “Belli olmadı mı”: Açıklanmadı mı, belli olmadı mı dedi.
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَوَلَمْ يَهْدِ}: أولم يُبَيَّنْ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözü hakkında rivayet etti: {أَوَلَمْ يَهْدِ} “Belli olmadı mı”: Onlara açıklanmadı mı (belli olmadı mı) .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمِّى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ}. يقولُ: أولم يُبَيَّنْ لهم.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözü hakkında anlattı: {أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ} “Yeryüzüne vâris olanlara belli olmadı mı”. Şöyle demektedir: Onlara açıklanmadı mı (belli olmadı mı) .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسيِن، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا}. يقولُ: أولم يُبَيَّنُ ، {لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا}، هم المشركون .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا} “Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne vâris olanlara belli olmadı mı”. Şöyle demektedir: Açıklanmadı mı ; {لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا} “önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne vâris olanlar” ise müşriklerdir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا}. قال: أولم يتَبيَّنْ لهم {أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ}. قال: والهدى البيانُ الذي بُعِث هاديًا لهم مبيِّنًا لهم حتى يَعرفوا، لولا البيانُ لم يَعْرِفوا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا} “Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne vâris olanlara belli olmadı mı” buyruğu hakkında şöyle dedi: Onlara açıkça belli olmadı mı {أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ} “ki dileseydik onları günahları sebebiyle cezalandırırdık”. Dedi ki: Buradaki hidayet, kendilerine yol gösterici ve gerçeği kavrasınlar diye açıklayıcı olarak gönderilen beyandır (açıklamadır). Eğer beyan olmasaydı bilemezlerdi .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {تِلْكَ الْقُرَى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ (١٠١)}.
Yüce ve Aziz olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {تِلْكَ الْقُرَى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ (١٠١)} “İşte o memleketler ki, sana onların haberlerinden bir kısmını anlatıyoruz. Andolsun, peygamberleri onlara apaçık delillerle gelmişti; fakat daha önce yalanladıklarına inanacak değillerdi. İşte Allah, inkârcıların kalplerini böyle mühürler.”
يقولُ تعالى ذِكْرُه: هذه القرى التي ذكَرْتُ لك يا محمدُ أمْرَها وأمْرَ أهلِها. يعنى قومَ نوحٍ وعادٍ وثمودَ وقومَ لوطٍ وقومَ شعيبٍ - {نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا} فنُخْبِرُك عنها وعن أخبارِ أهلِها، وما كان مِن أمرِهم وأمرِ رسلِ اللهِ التي أُرْسِلت إليهم؛ لتَعلمَ أنَّا ننصُرُ رسلَنا والذين آمنوا في الحياةِ الدنيا على أعدائنا وأهلِ الكفرِ بنا، ويعلمَ مُكَذِّبوكَ مِن قومِكَ ما عاقبةُ أمرِ مَن كَذَّبَ رسلَ اللَّهِ، فيرتدِعوا عن تكذيبِكَ، ويُنيبوا إلى توحيدِ اللهِ وطاعتِه، {وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ}. يقولُ: ولقد جاءت أهلَ القرى التي قَصَصْتُ عليكَ نبأَها {رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ}، يعنى: بالحُجَجِ [والآياتِ] ، {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ}.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kendilerinin ve halklarının durumunu sana anlattığım bu memleketler -yani Nûh, Âd, Semûd, Lût ve Şuayb kavimleri- {نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا} “onların haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz”; düşmanlarımıza ve bizi inkâr edenlere karşı dünya hayatında elçilerimize ve iman edenlere yardım ettiğimizi bilesin, kavminden seni yalanlayanlar da Allah'ın elçilerini yalanlayanların akıbetinin ne olduğunu öğrenip seni yalanlamaktan vazgeçsinler, Allah'ın birliğine ve O'na itaate yönelsinler diye onlardan, halklarının haberlerinden, onların ve kendilerine gönderilen Allah'ın elçilerinin durumundan sana haber veriyoruz. {وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “Andolsun, peygamberleri onlara apaçık delillerle gelmişti.” Şöyle buyurmaktadır: Sana haberlerini anlattığım o memleketlerin halkına {رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “peygamberleri apaçık delillerle” -yani hüccetler [ve ayetlerle] - gelmişti; {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ} “fakat daha önce yalanladıklarına inanacak değillerdi.”
واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: فما كان هؤلاء المشركون الذين أهلكْناهم مِن أهلِ القرَى لِيُؤْمنوا عندَ إرسالِنا إليهم رسلَنا، بما كذَّبُوا مِن قبلِ ذلك، وذلك يومَ أخَذ ميثاقَهم حين أخرَجَهم مِن ظَهْرِ
Te'vil ehli bunun tevilinde ihtilaf etti; onlardan bazıları şöyle dedi: Bunun anlamı şudur: O memleket halkından helâk ettiğimiz bu müşrikler, kendilerine elçilerimizi gönderdiğimiz vakit, daha önce yalanlamış oldukları şeye -ki bu, [Allah'ın] onları sırtından çıkardığı vakit kendilerinden kesin söz (mîsak) aldığı gündür-
آدمَ.
Âdem'in [sırtından].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ}. قال: ذلك يومَ أخَذ منهم الميثاقَ فآمنوا كَرْهًا .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ} “fakat daha önce yalanladıklarına inanacak değillerdi.” O şöyle dedi: Bu, onlardan misak aldığı ve onların da istemeyerek iman ettikleri gündür .
وقال آخرون: معنى ذلك: فما كانوا ليُؤْمِنوا عندَ مجيءِ الرُّسُلِ، بما سبَق في علمِ اللهِ أنَّهم يكذِّبون به يومَ أَخْرَجَهم مِن صُلْبِ آدمَ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı şudur: Onlar peygamberler geldiğinde, Allah'ın ilminde onları Âdem'in sulbünden çıkardığı gün yalanlayacakları önceden geçmiş olan şeye inanacak değillerdi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ، عن أُبيِّ بن كعبٍ: {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ}. قال: كان في عِلْمِه يومَ أقرّوا له بالميثاقِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc , Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî'den, o Ebu'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b'dan nakletti: {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ} “fakat daha önce yalanladıklarına inanacak değillerdi.” O şöyle dedi: Onların misakı ikrar ettikleri gün bu O'nun ilminde mevcuttu .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال ثنا عبد الله بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيع بن أنسٍ، قال: يحِقُّ على العبادِ أن يأخُذوا مِن العلمِ ما أَبدى لهم ربُّهم، [وأَلا يتناولوا] علمَ ما أخفى اللهُ عنهم؛ فإن علمَه نافذٌ فيما كان وفيما يكونُ، وفي
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten [naklen] anlattı; o şöyle dedi: Kulların üzerine düşen, Rablerinin kendilerine açıkladığı ilmi almaları ve Allah'ın kendilerinden gizlediği ilme [el uzatmamalarıdır]; zira O'nun ilmi olmuş olanda da olacak olanda da geçerlidir ve
ذلك [قال اللهُ] : {وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ}. قال: نفَذ علمُه فيهم أيُّهم المطيعُ مِن العاصى، حيثُ خلَقَهم في زمانِ آدمَ، وتصديقُ ذلك حيث قال لنوحٍ: {اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ} [هود: ٤٨]. وقال في ذلك: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} [الأنعام: ٢٨]. وفى ذلك قال: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا} [الإسراء: ١٥]. وفى ذلك قال: {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ} [النساء: ١٦٥]. فلا حُجَّةَ لأحدٍ على اللهِ .
konuda [Allah şöyle buyurmuştur] : {وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ} “Andolsun, peygamberleri onlara apaçık delillerle gelmişti; fakat daha önce yalanladıklarına inanacak değillerdi. İşte Allah, inkârcıların kalplerini böyle mühürler.” Dedi ki: Âdem zamanında onları yarattığında, hangisinin itaatkâr hangisinin isyankâr olduğuna dair ilmi onlar hakkında geçerli oldu. Bunun doğrulaması Nûh'a şöyle dediği yerdedir: {اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ} [Hûd: 48] “Bizden bir selamet ve sana ve seninle birlikte olan topluluklara bereketlerle in! Daha birtakım topluluklar da olacak ki, onları bir süre faydalandıracağız, sonra onlara bizden acı bir azap dokunacaktır.” Bu hususta şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} [el-En'âm: 28] “Eğer geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi; muhakkak ki onlar yalancıdırlar.” Bu hususta şöyle buyurmuştur: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا} [el-İsrâ: 15] “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz.” Bu hususta şöyle buyurmuştur: {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ} [en-Nisâ: 165] “Peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın diye.” Dolayısıyla hiç kimsenin Allah'a karşı bir hücceti yoktur .
وقال آخرون: معنى ذلك: فما كانوا لو أحْييناهم بعدَ هلاكِهم ومعاينتِهم ما عايَنوا مِن عذابِ اللهِ، ليُؤْمِنُوا بما كذَّبوا من قبلِ هلاكِهم. كما قال: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ}.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı şudur: Şayet onları helak edildikten ve Allah'ın azabından gördüklerini gördükten sonra diriltseydik, helak edilmelerinden önce yalanladıkları şeylere yine inanacak değillerdi. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ} “Eğer geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ}. قال: كقولِه: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ} .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ} “daha önce yalanladıklarına” sözü hakkında nakletti; dedi ki: O'nun: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ} “Eğer geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi” sözü gibidir.
وأشبهُ هذه الأقوالِ بتأويلِ الآيةِ وأَوْلَاها بالصوابِ القولُ الذي ذكَرْناه عن أُبيِّ بن كعبٍ والرَّبيعِ، وذلك أن مَن سبَق في علمِ اللهِ أنه لا يؤمنُ به فلن يؤمنَ به أبدًا. وقد كان سبَق في علمِ اللهِ لمَن أهلَك مِن الأممِ التي قصَّ نبأَهم في هذه السورةِ أنه لا
Bu görüşlerin ayetin teviline en uygun olanı ve gerçeğe en yakın bulunanı, Übey b. Ka‘b ve er-Rebî‘den naklettiğimiz görüştür. Zira Allah'ın ilminde iman etmeyeceği önceden geçmiş olan kimse, O'na asla iman etmeyecektir. Nitekim bu surede kıssalarını anlattığı helak ettiği kavimler hakkında da Allah'ın ilminde önceden geçmişti ki onlar...
يؤمنُ أبدًا، فأخبرَ عنهم أنهم لم يكونوا ليؤمنوا بما هم به مكذِّبون في سابقِ عِلْمِه قبلَ مجيءِ الرسلِ عندَ مجيئهم إليهم.
asla iman etmeyeceklerdir. Dolayısıyla peygamberler kendilerine geldiğinde, O'nun peygamberler gelmeden önceki ezeli ilminde yalanlamakta oldukları şeylere inanmayacaklarını onlar hakkında haber vermiştir .
ولو قيل: تأويله: فما كان هؤلاء الذين ورثوا الأرضَ يا محمدُ من مُشْرِكي قومِك من بعدِ أهلِها الذين كانوا بها، مِن عادٍ وثمودَ - ليُؤْمنوا بما كذَّب به الذين وَرِثوها عنهم مِن توحيدِ اللَّهِ ووَعْدِه ووعيدِه. كان وجهًا ومذهبًا، غيرَ أنى لا أعلمُ قائلًا قاله ممَّن يُعْتَمَدُ [على علمِه] بتأويلِ القرآنِ.
Şayet: Bunun tevili, 'Ey Muhammed! Âd ve Semûd gibi orada bulunan eski halkından sonra yeryüzüne vâris olan senin kavminin müşrikleri, yeri kendilerinden miras aldıkları kimselerin yalanladığı Allah'ın birliğine, vaadine ve tehdidine inanacak değillerdi' şeklinde olsaydı, bu da bir yön ve görüş olurdu; ne var ki Kur'an tevili hususunda [ilmine] güvenilen kimselerden bunu söyleyen birini bilmiyorum.
وأما الذي قاله مجاهدٌ مِن أن معناه: ولو رُدُّوا ما كانوا ليُؤْمِنوا. فتأويلٌ لا دلالةَ له عليه مِن ظاهرِ التنزيلِ ولا مِن خبرٍ عن الرسولِ صحيحٍ. وإذ كان ذلك كذلك، فأولى منه بالصوابِ ما كان عليه مِن ظاهرِ التنزيلِ دليلٌ.
Mücâhid'in bunun anlamının, 'Geri döndürülselerdi yine de iman edecek değillerdi' şeklinde olduğuna dair söylediğine gelince; bu, tenzilin (Kur'an'ın) zahirinden veya Resûl'den gelen sahih bir haberden üzerinde delil bulunmayan bir tevildir. Durum böyle olunca, tenzilin zahirinden üzerinde delil bulunan görüş doğruya daha yakındır.
وأما قولُه: {كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ}. فإنه يقولُ جل ثناؤُه: كما طبَع الله على قلوب هؤلاء الذين كفَروا بربِّهم وعَصَوا رُسُلَه مِن هذه الأممِ التي قصَصْنا عليكَ نبأَهم يا محمدُ في هذه السورةِ، حتى جاءَهم بأسُ اللَّهِ فهلَكوا به، كذلك يطبعُ اللهُ فيَخْتِمُ على قلوبِ الكافرين الذين كَتَب عليهم أنهم لا يؤمنون أبدًا من قومِك.
O'nun: {كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ} “İşte Allah, inkârcıların kalplerini böyle mühürler.” sözüne gelince; Şanı Yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu surede haberlerini sana anlattığımız bu ümmetlerden Rablerini inkâr eden ve O'nun elçilerine isyan edenlerin kalplerini, kendilerine Allah'ın azabı gelip onunla helak oluncaya kadar Allah nasıl mühürlediyse, senin kavminden ebediyen iman etmeyeceklerini takdir ettiği kâfirlerin kalplerini de Allah öylece tabeder yani mühürler .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ (١٠٢)}.
Şanı Yüce olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ (١٠٢)} “Onların çoğunda hiçbir ahde vefa bulmadık; aksine onların çoğunu gerçekten yoldan çıkmış (fasık) kimseler bulduk.”
يقول تعالى ذكره: ولم نجد لأكثر أهل هذه القرى التي أهلكناها واقتصصنا عليك يا محمدُ نبأَها {مِنْ عَهْدٍ}. يقولُ: مِن وفاءٍ بما وصَّيناهم به مِن توحيدِ
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Helak ettiğimiz ve ey Muhammed! sana haberlerini aktardığımız bu beldeler halkının çoğunda {مِنْ عَهْدٍ} “hiçbir ahit” [bulmadık]. [Yani] onlara emrettiğimiz Allah'ın birliği...
اللهِ، واتباعِ رسلِه، والعملِ بطاعتِه، واجتنابِ معاصِيه، وهجرِ عبادَةِ الأوثانِ والأصنامِ - والعهدُ هو الوصيةُ، وقد بَيَّنا ذلك فيما مضَى بما أغنى عن إعادتِه - {وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ}. يقولُ: وما وجَدْنا أكثرَهم إلا فَسَقةً عن طاعةِ ربِّهم، تاركين عهدَه ووصيتَه. وقد بيَّنا معنى الفسقِ قبلُ .
[bulmadık], elçilerine uymak, O'na itaatle amel etmek, günahlarından kaçınmak ve putlara, heykellere tapmayı terk etmek [hususunda da böyle]. Ahit, vasiyet (emir/tavsiye) demektir; bunu daha önce tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık . {وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ} “aksine onların çoğunu gerçekten yoldan çıkmış (fasık) kimseler bulduk.” Şöyle buyurmaktadır: Onların çoğunu Rablerine itaatten çıkan, O'nun ahdini ve vasiyetini terk eden fasıklardan başka bir şey olarak bulmadık. Fıskın anlamını daha önce açıklamıştık .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ}. قال: القرونُ الماضيةُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ} “aksine onların çoğunu gerçekten yoldan çıkmış (fasık) kimseler bulduk” sözü hakkında nakletti; dedi ki: [Bunlar] geçmiş nesillerdir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ (١٠٢)}. قال: القرونُ الماضيةُ، وعهدُه الذي أخَذَه مِن بنى آدمَ في ظهرِ آدمَ ولم يفُوا به.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ (١٠٢)} “Onların çoğunda hiçbir ahde vefa bulmadık; aksine onların çoğunu gerçekten yoldan çıkmış (fasık) kimseler bulduk.” sözü hakkında nakletti; dedi ki: [Onlar] geçmiş nesillerdir; ahdi ise Âdemoğullarından Âdem'in sırtında aldığı ve onların yerine getirmedikleri ahdidir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الرَّبيعِ، عن أبي العاليةِ، عن أُبَيِّ بن كعبٍ: {وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ}. قال: في الميثاقِ الذي أخَذَه في ظهرِ آدمَ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî'den, o Ebu'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b'dan nakletti: {وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ} “Onların çoğunda hiçbir ahde vefa bulmadık.” Dedi ki: Âdem'in sulbünde [onlardan] aldığı misak hakkındadır.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ}: وذلك أنَّ الله إنَّما أهلكَ القُرَى لأنهم لم يكونوا حفظوا ما أوصاهم به .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ} “Onların çoğunda hiçbir ahde vefa bulmadık; aksine onların çoğunu gerçekten yoldan çıkmış (fasık) kimseler bulduk.” Bu da şundandır: Allah o memleketleri, kendilerine vasiyet ettiği (emrettiği) şeyleri korumadıkları için helak etmiştir .
القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَظَلَمُوا بِهَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٠٣)}.
Şanı Yüce olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَظَلَمُوا بِهَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٠٣)} “Sonra onların ardından Mûsâ'yı ayetlerimizle Firavun'a ve ileri gelenlerine gönderdik; fakat onlar o ayetlere haksızlık ettiler (onları inkâr ettiler). Bak işte bozguncuların sonu nasıl oldu!”
[يقولُ تعالى ذكرُه]: ثم بعَثنا من بعدِ نوحٍ وهودٍ وصالحٍ ولوطٍ وشعيبٍ موسَى بنَ عمرانَ - والهاءُ والميمُ اللتان في قولِه: {مِنْ بَعْدِهِمْ}. هي كنايةُ ذكرِ الأنبياءِ ﵈ التي ذُكِرت من أولَ هذه السورةِ إلى هذا الموضعِ - {بِآيَاتِنَا}. يقولُ: بحُججِنا وأدلَّيِنا {إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ}. يعنى: وإلى جماعةِ قومِ فرعونَ مِن الرجالِ، {فَظَلَمُوا بِهَا}. يقولُ: فكفَروا بها. والهاءُ والألفُ اللتان في قولِه: {بِهَا} عائدتان على "الآياتِ". ومعنى ذلك: فظلَموا بآياتِنا التي بعَثنا بها موسى إليهم. وإنما جازَ أنْ يقالَ: فظلَموا بها. بمعنى: كفَروا بها؛ لأنَّ الظلمَ وضعُ الشيءِ في غيرِ موضِعِه - وقد دلَّلنا فيما مضَى على أن ذلك معناه بما يُغْنى عن إعادتِه - والكفرُ بآياتِ اللهِ وضعٌ لها في غيرِ موضعِها، وصرفٌ لها إلى غيرِ وجهِها الذي عُنِيتُ به، {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ}. يقول جل ثناؤه لنبيه محمدٍ ﷺ: فانظُر يا محمدُ بعينِ قلبِك كيف كان عاقبةُ هؤلاء الذين أفسدوا في الأرضِ. يعنى: فرعونَ وملأَه إذ ظلَموا بآياتِ اللَّهِ التي جاءهم بها
[Cenâb-ı Hak buyuruyor ki]: Nûh, Hûd, Sâlih, Lût ve Şuayb'dan sonra İmrân oğlu Mûsâ'yı gönderdik. -{مِنْ بَعْدِهِمْ} “onların ardından” ifadesindeki “hâ” ve “mîm” [zamiri], bu surenin başından buraya kadar zikredilen peygamberlerin aleyhimüsselâm anılmasına bir kinayedir (onlara racidir)-. {بِآيَاتِنَا} [ifadesi hakkında] şöyle buyurmaktadır: Hüccetlerimiz ve delillerimizle; {إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ} “Firavun'a ve ileri gelenlerine”. Yani: Firavun kavminin ileri gelen erkekler topluluğuna. {فَظَلَمُوا بِهَا} [ifadesi hakkında] şöyle buyurmaktadır: Onları inkâr ettiler. {بِهَا} ifadesindeki “hâ” ve “elif” [zamiri], “âyât” (ayetler) kelimesine racidir. Bunun anlamı: Mûsâ'yı kendileriyle gönderdiğimiz ayetlerimize haksızlık ettiler [demektir]. {فَظَلَمُوا بِهَا} “o ayetlere haksızlık ettiler” ifadesinin “onları inkâr ettiler” anlamında kullanılması caizdir; zira zulüm, bir şeyi layık olduğu yerin dışına koymaktır. -Daha önce bunun bu anlama geldiğine dair tekrar edilmesine gerek bırakmayacak delilleri ortaya koymuştuk-. Allah'ın ayetlerini inkâr etmek de onları layık oldukları yerin dışına koymak ve kastedildikleri gayenin dışına saptırmaktır. {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} “Bak işte bozguncuların sonu nasıl oldu!” Şanı Yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Yeryüzünde fesat çıkaran şu kimselerin akıbetinin nasıl olduğuna kalp gözünle bir bak! Yani: Kendilerine getirdiği Allah'ın ayetlerine zulmettikleri (onları inkâr ettikleri) vakit Firavun ve ileri gelenlerinin...
موسى ﵇، وكان عاقبتُهم أنّهم غرِقوا جميعًا في البحرِ.
Mûsâ'nın aleyhisselâm getirdiği Allah'ın ayetlerine haksızlık ettikleri (onları inkâr ettikleri) vakit Firavun ve ileri gelenlerinin [akıbetine bak]; onların akıbeti hep birlikte denizde boğulmaları oldu.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَقَالَ مُوسَى يَافِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٠٤)}.
Şanı Yüce olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَقَالَ مُوسَى يَافِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٠٤)} “Mûsâ dedi ki: Ey Firavun! Şüphesiz ben, Âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim.”
يقولُ جلّ ثناؤُه: وقال موسى لفرعونَ: يا فرعونُ إنى رسولٌ إليك مِن ربِّ العالمين.
Şanı Yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Mûsâ Firavun'a şöyle dedi: Ey Firavun! Şüphesiz ben, Âlemlerin Rabbi tarafından sana gönderilmiş bir elçiyim.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرَائِيلَ (١٠٥) قَالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِهَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٠٦)}.
Şanı Yüce olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرَائِيلَ (١٠٥) قَالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِهَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٠٦)} “Bana yaraşan, Allah hakkında gerçekten başkasını söylememektir. Size Rabbinizden apaçık bir delil getirdim; artık İsrailoğullarını benimle beraber gönder. Firavun dedi ki: Eğer bir ayet (mucize) getirdiysen ve doğru söyleyenlerden isen, haydi getir onu!”
اختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لَا أَقُولَ}؛ فقرَأه جماعةٌ مِن قرأةِ المكيين والمدنيين والبصرةِ والكوفةِ: {حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لَا أَقُولَ}. بإرسالِ الياءِ مِن {عَلَى}، وتركِ تشديدِها ، بمعنى: أنا حقيقٌ بألَّا أقولَ علَى اللَّهِ إِلَّا الحقَّ. فوجَّهوا معنى {عَلَى} إلى معنى الباءِ، كما يقالُ: رميتُ بالقوسِ، وعلى القوسِ، وجئتُ على حالٍ حسنةٍ وبحالٍ حسنةٍ.
Kurrâ {حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لَا أَقُولَ} sözünün kıraatinde ihtilaf etti. Mekke, Medine, Basra ve Kûfe kurrâsından bir grup bunu, {عَلَى} kelimesinin yâ'sını sakin kılıp şeddesiz okuyarak: {حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لَا أَقُولَ} “Bana yaraşan, ... söylememektir” şeklinde okudu. Bunun anlamı: 'Ben Allah hakkında gerçekten başkasını söylememeye layığım (bana düşen budur)' demektir. Böylece {عَلَى} edatının anlamını bâ (بِ) edatının anlamına hamletmişlerdir; nitekim Arapçada 'yay ile attım' anlamında hem 'رميت بالقوس' hem de 'على القوس' ve 'güzel bir halde geldim' anlamında hem 'جئت على حال حسنة' hem de 'بحال حسنة' denilir.
وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العرب يقولُ إذا قُرِئَ ذلك كذلك: فمعناه: حريصٌ على ألا أقولَ، [ومُحِقٌّ ألا أقولَ] .
Arap kelamı ilmine sahip olanların bazısı, bu şekilde okunduğunda anlamının: 'Söylememeye harisim (özen gösteririm) [ve söylememekle haklıyım/layığım]' şeklinde olduğunu söylerdi.
وقرَأ ذلك جماعةٌ مِن أهلِ المدينةِ: (حَقِيقٌ عَلَيَّ أَن لا أَقُول) . بمعنى: واجبٌ عليَّ ألا أقولُ، وحقٌّ عليَّ ألا أقولَ.
Medine ehlinden bir topluluk ise bunu: (حَقِيقٌ عَلَيَّ أَن لا أَقُول) [yâ'yı şeddeli olarak] okumuştur. Bunun anlamı: 'Söylememem üzerime vaciptir, söylememem boynumun borcudur' demektir.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أنَّهما قراءتان مشهورتان متقارِبَتا المعنى، قد قرَأ
Bu hususta doğru olan söz şudur: Bunlar, anlamları birbirine yakın iki meşhur kıraattir. Nitekim...
بكلِّ واحدةٍ منهما أئمةٌ مِن القرَأةِ، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ في قراءتِه الصوابَ.
kurrâ önderlerinden her biri bunlardan biriyle okumuştur. Okuyan kimse bunlardan hangisiyle okursa okusun kıraatinde isabet etmiş ve doğruyu bulmuş olur.
وقولُه: {قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ}. يقولُ: قال موسى لفرعونَ وملئِه: قد جئتُكم ببرهانٍ مِن ربِّكم يشهدُ أيُّها القومُ على صحةِ ما أقولُ، وصدقِ ما أذكُرُ لكم مِن إرسالِ اللهِ جل ثناؤُه إياى إليكم رسولًا، فأرسِلْ يا فرعونُ معى بني إسرائيلَ. فقال له فرعونُ: {إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ}. يقولُ: بحُجَّةٍ وعلامةٍ شاهدةٍ على صدقِ ما تقولُ، {فَأْتِ بِهَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ}.
O'nun: {قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} “Size Rabbinizden apaçık bir delil getirdim” sözüne gelince; Şöyle buyurmaktadır: Mûsâ Firavun'a ve ileri gelenlerine şöyle dedi: Ey kavim! Size Rabbinizden söylediğimin doğruluğuna ve Şanı Yüce olan Allah'ın beni size elçi olarak gönderdiğine dair size bahsettiğim şeyin sıdkına şahitlik eden bir delil getirdim; öyleyse ey Firavun, İsrailoğullarını benimle beraber gönder! Firavun da ona şöyle dedi: {إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ} “Eğer bir ayet (mucize) getirdiysen” -yani söylediğinin doğruluğuna şahitlik eden bir hüccet ve alamet getirdiysen- {فَأْتِ بِهَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} “ve doğru söyleyenlerden isen, haydi getir onu!”
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ (١٠٧) وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ (١٠٨)}.
Şanı Yüce olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ (١٠٧) وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ (١٠٨)} “Bunun üzerine asasını attı; birdenbire o apaçık bir yılan (ejderha) oluverdi! Elini de çıkardı; bir de ne görsünler, o bakanlar için bembeyaz parıldıyor!”
يقولُ جلّ ثناؤُه: {فَأَلْقَى} موسى {عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ}. يَعنِي: حيةٌ. {مُبِينٌ}. يقولُ: تَبِينُ لَمَن يَراها أنَّها حيةٌ.
Şanı Yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Mûsâ {فَأَلْقَى} “attı”, {عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ} “asasını; birdenbire o bir yılan oluverdi.” {مُبِينٌ} “apaçık”; yani onu gören kimseye onun bir yılan olduğu apaçık görünüyordu.
وبما قلنا مِن ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimizi söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ}. قال: تحوَّلت حيةً عظيمةً. وقال غيرُه: مثلَ المدينةِ .
Bize Muhammed b. Abdil-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ} “birdenbire o apaçık bir yılan oluverdi.” O şöyle dedi: Kocaman bir yılana dönüştü. Başkası ise şöyle dedi: Şehir büyüklüğünde .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌّ، عن قتادةَ قولَه: {فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ}. قال: فإذا هي حيةٌ كاد يَسُورُه، يعني: يَثِبُ عليه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ} “birdenbire o apaçık bir yılan oluverdi” sözü hakkında nakletti; dedi ki: Birdenbire o bir yılan oluverdi, neredeyse onun üzerine atılacaktı; yani üzerine sıçrayacaktı.
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, [...]'den
السديِّ: {فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ}: والثعبانُ: الذكرُ مِن الحياتِ، فاتحةً فاها، واضعةً لَحْيَها الأسفلَ في الأرضِ، والأعلَى على سورِ القصرِ، ثم توجَّهت نحوَ فرعونَ لتأخُذَه، فلمّا رآها ذُعِر منها، ووَثَب فأحدثَ، ولم يكنْ يُحدِثُ قبلَ ذلك، وصاح: يا موسى خُذْها وأنا أومنُ بكَ، وأُرسلُ معكَ بني إسرائيلَ. فأخذَها موسى فعادتْ عصًا .
es-Süddî'den nakletti: {فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ} “birdenbire o apaçık bir yılan oluverdi.” Sü'bân: Erkek yılandır. Ağzını açmış, alt çenesini yere, üst çenesini de sarayın suruna dayamıştı. Sonra onu yakalamak için Firavun'a doğru yöneldi. Firavun onu görünce dehşete kapıldı, yerinden sıçradı ve altına kaçırdı; oysa daha önce altına kaçırmazdı. Ve şöyle bağırdı: Ey Mûsâ, onu tut! Ben de sana inanacağım ve İsrailoğullarını seninle göndereceğim! Bunun üzerine Mûsâ onu tuttu ve tekrar asa haline döndü .
حدَّثني عبدُ الكريمِ بنُ الهيثمِ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عيينةَ، قال: ثنا أبو سعدٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ}. قال: ألقى العصا فصارت حيةً، فوضعتْ فُقْمًا لها أسفلَ القبةِ، وفُقْمًا لها أعلى القبةِ - قال عبدُ الكريمِ: قال إبراهيمُ: وأشار سفيانُ بإصْبَعِه الإبهامِ والسبابةِ هكذا شِبْةَ الطاقِ - فلما أرادت أن تأخُذَه، قال فرعونُ: يا موسى خُذْها، خُذْها . فأخذَها موسى بيدِه، فصارت عصًا كما كانت أوَّلَ مرَّةٍ.
Bana Abdülkerîm b. el-Heysem anlattı, dedi ki: Bize İbrâhim b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ} “birdenbire o apaçık bir yılan oluverdi.” Dedi ki: Asayı attı, bir yılan oldu; çenesinin birini kubbenin altına, diğer çenesini de kubbenin üstüne dayadı -Abdülkerîm dedi ki: İbrâhim şöyle dedi: Süfyân başparmağı ve işaret parmağıyla kemer gibi şöyle işaret etti- Onu yakalamak isteyince Firavun: Ey Mûsâ, onu tut, onu tut! dedi. Mûsâ da onu eliyle tuttu ve ilk seferindeki gibi tekrar asa oldu.
حدَّثنا العباسُ بن الوليدِ، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، قال: أخبَرنا الأصبغُ بنُ زيدٍ، عن القاسمِ بن أبي أيوبَ، قال: ثني سعيدُ بنُ جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: ألقى عصاه فتحوّلت حيَّةً عظيمةً فاغِرَةً فاها، مُسْرِعَةً إلى فرعونَ، فلما رأى فرعونُ أنها قاصدةٌ إليه اقْتَحَم عن سريرِه، فاستغاثَ بموسى أن يكُفَّها عنه، ففعَل.
Bize el-Abbâs b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize el-Asbağ b. Zeyd, el-Kâsım b. Ebî Eyyûb'dan haber verdi, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: [Mûsâ] asasını attı; ağzını açmış, Firavun'a doğru hızla koşan büyük bir yılana dönüştü. Firavun onun doğrudan kendisine yöneldiğini görünce tahtından aşağı atladı ve onu kendisinden uzaklaştırması için Mûsâ'dan yardım istedi, [Mûsâ da] öyle yaptı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبد الله بن صالحٍ، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {ثُعْبَانٌ مُبِينٌ}. قال: الحيةُ الذكَرُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun: {ثُعْبَانٌ مُبِينٌ} “apaçık bir yılan” sözü hakkında nakletti; dedi ki: Erkek yılandır .
حدَّثني المثنى، قال: حدَّثني إسحاقُ، قال: ثنا إسماعيلُ بن عبدِ الكريمِ، قال: ثنى عبدُ الصمدِ بنُ مَعْقِلٍ، أنه سمِع وَهْبَ بنَ مُنَبِّهٍ يقولُ: لما دخَل موسى على فرعونَ قال له فرعونُ : أُعَرِّفُك؟ قال: نعم. قال: {أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينَا وَلِيدًا}؟ [الشعراء: ١٨] قال: فردّ إليه موسى الذي ردّ، فقال فرعونُ: خذُوه. فبادَرَه موسى فألقى عصاه فإذا هي ثعبانٌ مبينٌ، فحَمَلت على الناسِ فانهَزَموا منها ، فمات منهم خمسةٌ وعشرون ألفًا، قتَل بعضُهم بعضًا، وقام فرعونُ مُنْهَزِمًا حتى دخَل البيتَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana İshâk anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Abdilkerîm anlattı, dedi ki: Bana Abdüssamed b. Ma'kıl, Vehb b. Münebbih'i şöyle derken işittiğini anlattı: Mûsâ Firavun'un yanına girdiğinde Firavun ona : 'Seni tanıyor muyum?' dedi. Mûsâ: 'Evet' dedi. [Firavun]: {أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينَا وَلِيدًا} [eş-Şuarâ: 18] “Biz seni aramızda bir çocuk olarak büyütmedik mi?” dedi. Mûsâ da ona vermesi gereken cevabı verdi. Bunun üzerine Firavun: 'Onu yakalayın!' dedi. Mûsâ hemen davranıp asasını attı; birdenbire o apaçık bir yılan oluverdi ve insanların üzerine hücum etti. İnsanlar ondan kaçıştılar ; birbirlerini ezerek yirmi beş bin kişi öldü. Firavun da kaçarak kalktı ve evine/sarayına girdi .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو سعدٍ، قال: سمِعتُ مجاهدًا يقولُ في قولِه: {فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ [ثُعْبَانٌ مُبِينٌ}. قال: حيةٌ تسعى.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd anlattı, dedi ki: Mücâhid'i O'nun: {فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ [ثُعْبَانٌ مُبِينٌ} “Bunun üzerine asasını attı; birdenbire o [apaçık bir yılan] oluverdi” sözü hakkında şöyle derken işittim: Koşan bir yılandır.
حدَّثني الحارثُ، قال: حدَّثنا عبدُ العزيزِ، قال: حدَّثنا دَيْلَمُ بنُ غَزْوانَ، عن فَرْقَدٍ السَّبَخِيِّ في قولِه: {فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعَى}] [طه: ٢٠]. قال: ما بينَ لَحْيَيْها أربعون ذِراعًا.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Deylem b. Gazvân, Ferkad es-Sebahî'den O'nun: [{فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعَى}] [Tâhâ: 20] “Bunun üzerine onu attı; birdenbire o koşan bir yılan oluverdi” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: [Ferkad] Dedi ki: İki çenesi arası kırk arşındı.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبدةُ بنُ سليمانَ، عن جُوَيْبِرٍ، عن الضحاكِ: {فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ}. قال: الحيةُ الذكرُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Abde b. Süleymân, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan nakletti: {فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ} “birdenbire o apaçık bir yılan oluverdi”. Dedi ki: Erkek yılandır .
وأما قولُه: {وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ}. فإنه يقولُ: وأخْرج يدَه فإذا هي بيضاءُ تلوحُ لمَن نظَر إليها مِن الناسِ.
O'nun: {وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ} “Ve elini çekip çıkardı; bir de ne görsünler, o bakanlar için bembeyazdır” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Elini çıkardı, insanlardan ona bakan kimse için apak parıldayıverdi.
و كان موسى فيما ذُكِر لنا آدمَ، فجعَل اللهُ تحوُّلَها بيضاءَ مِنْ غيرِ بَرَصٍ له آيةً، وعلى صدقِ قولِه: {إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} حُجَّةً.
Bize anlatıldığına göre Mûsâ esmer tenli bir adamdı; Allah onun [elinin] alacasız/hastalıksız bir şekilde beyaza dönüşmesini onun için bir mucize, {إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Şüphesiz ben âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim” sözünün doğruluğuna da bir delil kıldı.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني العباسُ بنُ الوليدِ، قال: أخبَرَنا يزيدُ بن هارونَ، قال: أخبَرنا الأصبغُ بنُ زيدٍ، عن القاسمِ بن أبي أيوبَ، قال: ثني سعيدُ بنُ جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: أخرَج يدَه مِن جيبِه فرآها بيضاءَ مِن غيرِ سوءٍ، يعني: مِن غيرِ بَرَصٍ، ثم أعادها إلى كُمِّه، فعادت إلى لونِها الأوَّلِ .
Bana el-Abbâs b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn haber verdi, dedi ki: Bize el-Asbağ b. Zeyd, el-Kâsım b. Ebî Eyyûb'dan haber verdi, dedi ki: Saîd b. Cübeyr bana İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Elini yakasından çıkardı, onu kusursuz/hastalıksız, yani alacasız olarak bembeyaz gördü; sonra onu tekrar yenine soktu ve ilk rengine geri döndü .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ}. يقولُ: مِن غيرِ بَرَصٍ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun: {بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ} “bakanlar için bembeyaz” sözü hakkında nakletti; şöyle demektedir: Alacasız olarak.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ الله: {وَنَزَعَ يَدَهُ}. قال: نزَع يدَه من جيبِه،
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَنَزَعَ يَدَهُ} “Elini çekip çıkardı” kavli hakkında anlattı; şöyle dedi: Elini yakasından çekip çıkardı,
{بَيْضَاءُ}: من غيرِ بَرَصٍ .
{بَيْضَاءُ} “bembeyaz”: Alacasız olarak .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: أخبَرَنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَنَزَعَ يَدَهُ}: أخرَجها مِن جيبِه {فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ} .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd haber verdi, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {وَنَزَعَ يَدَهُ} “Ve elini çekip çıkardı”: Onu yakasından çıkardı, {فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ} “bir de ne görsünler, o bakanlar için bembeyazdır” .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو سعدٍ، قال: سمِعتُ مجاهدًا يقولُ في قولِه: {وَنَزَعَ يَدَهُ}. قال: نزَع يدَه مِن جيبِه {فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ}، وكان موسى رجلًا آدَمَ، فأخْرج يدَه فإذا هي بيضاءُ أشدُّ بياضًا مِن اللبنِ، {مِنْ غَيْرِ سُوءٍ} [طه: ٢٢]، قال: من غيرِ برصٍ، آيةً لفرعونَ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd anlattı, dedi ki: Mücâhid'i O'nun: {وَنَزَعَ يَدَهُ} “Ve elini çekip çıkardı” sözü hakkında şöyle derken işittim: Elini yakasından çekip çıkardı, {فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ} “bir de ne görsünler, o bakanlar için bembeyazdır”. Mûsâ esmer tenli bir adamdı; elini çıkardı, bir de ne görsün, sütten daha beyaz bir şekilde bembeyazdı; {مِنْ غَيْرِ سُوءٍ} [Tâhâ: 22] “kusursuz/hastalıksız olarak”, dedi ki: Firavun'a bir mucize olmak üzere alacasız olarak.
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {قَالَ الْمَلأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ (١٠٩) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ (١١٠)}.
Yüce kelâmının şu sözünün teviline dair açıklama: {قَالَ الْمَلأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ (١٠٩) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ (١١٠)} “Firavun kavminin ileri gelenleri dediler ki: 'Şüphesiz bu, çok bilgili bir büyücüdür. Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor. O hâlde ne buyurursunuz?'”
يقولُ تعالى ذكرُه: قالت الجماعةُ مِن رجالِ قومِ فرعونَ والأشرافُ منهم: {إِنَّ هَذَا} - يَعْنى موسى، {لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ}. يعنون: إنه ليأخذُ بأعينِ الناسِ بخِداعِه إياهم حتى يُخيِّلَ إليهم العصا حيةً، والآدمَ أبيضَ، والشيءَ بخلافِ ما هو به.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Firavun kavminin adamlarından oluşan topluluk ve onların ileri gelenleri şöyle dediler: {إِنَّ هَذَا} -Mûsâ'yı kastediyorlar- {لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz bu, çok bilgili bir büyücüdür”. Şunu kastetmektedirler: O, insanları aldatarak gözlerini öyle büyülüyor ki asayı yılan, esmer olanı beyaz ve bir şeyi olduğunun aksine gösteriyor.
ومنه قيل: سحَر المطرُ الأرضَ - إذا جادَها فقلَع نباتَها مِن أصولِه، وقلَب الأرضَ ظهرًا لبطنٍ - فهو يَسْحَرُها سَحْرًا، والأرضُ مَسْحورَةٌ، إذا أصابَها ذلك.
Nitekim yağmur yere bolca yağıp bitkisini kökünden söktüğünde ve toprağın altını üstüne getirdiğinde: 'سَحَرَ الْمَطَرُ الْأَرْضَ' (Yağmur yeri altüst etti/büyüledi) denilmiştir. [Yağmur] yeri bütünüyle sarsıp altüst eder (yesharuhâ sahren) ve bu duruma maruz kaldığında toprağa da 'meshûre' (altüst edilmiş) denir.
فشُبه سحرُ الساحرِ بذلك لتخييلِه إلى مَن سحَره أنه يرى الشيءَ بخلافِ ما هو به.
Büyücünün sihri de, büyülediği kimseye bir şeyi olduğunun aksi gibi gösterip hayal ettirmesinden ötürü buna benzetilmiştir.
ومنه قولُ ذِى الرُّمَّةِ في صفةِ السرابِ :
Zü'r-Rimme'nin serap vasfında söylediği şu söz de bu kabildendir :
وساحرةِ السرابِ مِن المَوامى … تَرَقَّصُ في نَواشِزِها الأُرومُ
Ve serabı büyüleyici çöllerden öyleleri vardır ki... tümseklerinde ağaç kökleri/işaret taşları dans eder gibi görünür.
وقولُه: {عَلِيمٌ}. [يقولون: هو] ساحرٌ عليمٌ بالسحرِ. {يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ}. [قالوا وهم الملأُ: يُرِيدُ موسى أن يُخْرِجَكُم مِن أرضِكم] أرضِ مصرَ، معشرَ القبطِ بسحرِه. فقال فرعونُ للملأ: {فَمَاذَا تَأْمُرُونَ}. يقولُ: فأيَّ شيءٍ تأمرون أن نفعلَ في أمرِه، وبأيِّ شيءٍ تُشيرون فيه؟. وقيل: {فَمَاذَا تَأْمُرُونَ} والخبرُ بذلك عن فرعونَ، ولم يُذْكَرْ فرعونُ، وقلَّما يجيءُ مثلُ ذلك في الكلامِ، وذلك نظيرُ قولِه: {قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١) ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} [يوسف: ٥١، ٥٢]. فقيل: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}. مِن قولِ يوسفَ، ولم يُذْكَرْ يوسفُ، ومَن قال ذلك لزِمَه أن يقولَ: قلت لزيدٍ: قُمْ فَإِنِّي قائمٌ. وهو يريدُ:
Ve O'nun: {عَلِيمٌ} “[pek] bilgili” kavli: [Şöyle diyorlar: O,] sihri çok iyi bilen bir büyücüdür. {يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ} “Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor” [İleri gelenler dediler ki: Mûsâ, büyüsüyle siz Kıptîler topluluğunu yurdunuzdan,] Mısır toprağından çıkarmak istiyor. Firavun ileri gelenlere: {فَمَاذَا تَأْمُرُونَ} “O halde ne buyurursunuz?” dedi. [Yani] şöyle demektedir: Onun durumu hakkında ne yapmamızı emredersiniz ve bu hususta ne tavsiyede bulunursunuz? Şöyle de denilmiştir: {فَمَاذَا تَأْمُرُونَ} “O halde ne buyurursunuz?” sözü Firavun'dan bir haberdir; ancak Firavun zikredilmemiştir. Kelâmda böylesi az gelir. Bu, [Yûsuf Suresi'ndeki] şu ayetin bir benzeridir: {قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١) ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} [Yûsuf: 51, 52] “Azizin karısı dedi ki: 'Şimdi hak ortaya çıktı; onun nefsinden ben murad almak istedim. Şüphesiz o, doğru söyleyenlerdendir. Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir.'” {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” sözünün Yûsuf'un sözü olduğu, ancak Yûsuf'un zikredilmediği söylenmiştir. Bunu söyleyen kimseye şunu söylemesi gerekir: "Ben Zeyd'e 'Kalk, çünkü ben ayaktayım' dedim." O ise şunu kastetmektedir:
فقال زيدٌ: إني قائمٌ.
Zeyd de dedi ki: 'Ben ayaktayım.'
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ (١١١)}.
Yüce kelâmının şu sözünün teviline dair açıklama: {قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ (١١١)} “Dediler ki: 'Onu ve kardeşini alıkoy/ertelet ve şehirlere toplayıcılar gönder.'”
يقولُ جلَّ ثناؤُه: وقال الملأُ مِن قومِ فرعونَ لفرعونَ: أرجِئْه. أي: أخِّرْه. وقال بعضُهم: معناه: احبسْه.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Firavun kavminin ileri gelenleri Firavun'a şöyle dediler: Onu tehir et/ertelet, yani geciktir. Bazıları da bunun anlamının: "Onu hapset/alıkoy" olduğunu söylemişlerdir.
والإرجاءُ في كلامِ العربِ التأخيرُ، يقالُ منه: أَرْجَيْتُ هذا الأمرَ وأَرجَأْتُه. إذا أخَّرْتَه. ومنه قولُ اللهِ جل ثناؤُه: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ} [الأحزاب: ٥١]: تؤخِّرُ. فالهمزُ مِن كلامِ بعضِ قبائلِ [العربِ مِن] قَيْسٍ، يقولون: أرجأتُ هذا الأمرَ. وتركُ الهمزِ مِن لغةِ تميمٍ وأسدٍ، يقولون: أرجيتُه.
Arap kelâmında ircâ’ (الإرجاء), tehir etmek/ertelemek demektir; bir şeyi geciktirdiğinde bundan hareketle: Erceytü hâze'l-emre (أَرْجَيْتُ هذا الأمرَ) ve erce'tühû (أَرجَأْتُه) denir. Yüce Allah'ın: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ} [el-Ahzâb: 51] “Onlardan dilediğini ertelersin” yani geciktirirsin sözü de bu kabildendir. Hemzeli söyleyiş Kays'tan [Arap] kabilelerinden bazılarının şivesidir; onlar: Erce'tü hâze'l-emr derler. Hemzesiz söyleyiş ise Temîm ve Esed kabilelerinin dilidir; onlar: Erceytühû derler.
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأته عامةُ قرأةِ المدينةِ وبعضُ العِراقيين: (أرْجِهِ). بغيرِ الهمزِ وبجرِّ الهاءِ .
Kıraat âlimleri bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; Medine kurrâsının geneli ve bazı Iraklılar bunu hemzesiz ve he harfinin kesresiyle (أرْجِهِ) şeklinde okumuşlardır .