وقرَأه بعضُ قرأةِ الكوفيين: {أَرْجِهْ}. بتركِ الهمزِ وتسْكينِ الهاءِ ، على لغةِ مَن يَقِفُ على الهاءِ في المَكْنيِّ في الوصلِ إذا تحرّك ما قبلَها، كما قال الراجزُ :
Kûfeli kurrânın bazıları ise bunu hemzeyi terk edip he harfini sâkin kılarak {أَرْجِهْ} şeklinde okumuşlardır ; bu, öncesi harekeli olduğunda vasıl (geçiş) halinde zamir olan he üzerinde vakıf yapanların diline göredir. Nitekim recez şairi şöyle demiştir :
أنْحَى عليَّ الدَّهْرُ رِجلًا ويَدَا
Zaman üstüme bir ayak ve bir elle yüklendi,
يُقْسِمُ لا يُصْلِحُ إِلَّا أَفْسَدَا
Bozmadıkça düzeltmeyeceğine yemin edercesine,
فيُصْلِحُ اليومَ ويُفْسِدُهْ غَدَا
Bugün düzeltiyor, yarın ise onu bozuyor.
وقد يفعَلون مثلَ ذلك بهاءِ التأنيثِ فيقولون: هذه طلحة قد أقبلت. كما قال الراجزُ :
Aynı şeyi dişilik he'sinde de yaparlar ve [örneğin]: 'Hâzihî Talhah kad akbelet' (İşte Talha çıka geldi) derler. Nitekim recez şairi şöyle demiştir :
لما رأى ألا دَعَهْ ولا شِبَعْ … مال إلى أرطاةِ حِقْفٍ فاضْطَجَعْ
Ne bir rahatlık ne de bir doymak olmadığını görünce... kum tepesindeki bir erta ağacına yönelip yan üstü yattı .
وقرأه بعضُ البصريين: (أرْجِئْهُ). بالهمزِ وضمِّ الهاءِ، على لغةِ مَن ذَكَرتُ مِن قيس .
Bazı Basralılar ise Kays kabilesinden zikrettiğim kimselerin lehçesine uygun olarak bunu hemze ve he harfinin dammesiyle (أرْجِئْهُ) şeklinde okumuşlardır .
وأولى القراءاتِ في ذلك بالصوابِ أشهرُها وأفصحُها في كلامِ العربِ، وذلك تركُ الهمزِ وجرِّ الهاءِ، وإن كانت الأُخرى جائزةً، غيرَ أن الذي اخترنا أفصحُ اللغات وأكثرُها على ألسُنِ فصحاءِ العربِ.
Bu hususta doğruya en yakın olan kıraat, Arap kelâmında en meşhur ve en fasih olanıdır; o da hemzenin terki ve he harfinin kesresidir. Diğeri de caiz olmakla birlikte, tercih ettiğimiz kıraat lehçelerin en fasihi ve fasih Arapların dillerinde en yaygın olanıdır.
واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {أَرْجِهْ}؛ فقال بعضُهم: معناه: أخِّرْه.
Tevil ehli O'nun: {أَرْجِهْ} “onu ertelet/alıkoy” sözünün tevilinde ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bunun manası: "Onu tehir et/geciktir" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، أخبرني عطاءٌ الخُراسانيُّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَرْجِهْ وَأَخَاهُ}. قال: أَخِّرْه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, [o dedi ki:] Bana Atâ el-Horasânî, İbn Abbâs'tan onun: {أَرْجِهْ وَأَخَاهُ} “Onu ve kardeşini ertelet” sözü hakkında haber verdi; dedi ki: Onu tehir et/geciktir .
وقال آخرون: معناه: احبِسْه.
Başkaları ise: "Bunun anlamı: Onu hapset/alıkoy [demektir]" dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بن معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَرْجِهْ وَأَخَاهُ}. أي: احبِسْه وأخاه .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {أَرْجِهْ وَأَخَاهُ} “Onu ve kardeşini alıkoy” sözü hakkında anlattı: Yani onu ve kardeşini hapset/alıkoy .
وأما قولُه: {وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ}. [فإن معناه: وأرسِلْ في مدائن مصرَ - وهى كانت مملكتَه - {حَاشِرِينَ}] . يقولُ: مَن يحشُرُ السحرةَ فيجمَعُهم إليك.
O'nun: {وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ} “ve şehirlere toplayıcılar gönder” sözüne gelince; [bunun manası şudur: -Firavun'un mülkü olan- Mısır şehirlerine {حَاشِرِينَ} 'toplayıcılar' gönder] . Şöyle demektedir: Büyücüleri toplayıp senin huzuruna getirecek kimseler.
وقيل: هم الشُّرَطُ.
Bunların muhafızlar/polisler (şurat) olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني العباسُ بنُ أبي طالبٍ، قال: ثنا مسلمُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا الحكمُ بنُ ظهيرٍ، عن السديِّ، [عن أبي مالكٍ] ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ} [الشعراء: ٣٦]. قال: الشُّرَطُ.
Bana el-Abbâs b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Zahîr, es-Süddî'den, [Ebû Mâlik'ten] , o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ} [eş-Şuarâ: 36] “ve şehirlere toplayıcılar gönder” sözü hakkında nakletti; dedi ki: Muhafızlar/polislerdir.
حدَّثنا ابن وكيعٍ قال: ثنا أبي، عن إسماعيلَ بن إبراهيمَ بن مهاجرٍ، عن أبيه ، عن مجاهدٍ: {وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ}. قال: الشُّرَطُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsmâil b. İbrâhim b. Mühâcir'den, o babasından , o da Mücâhid'den nakletti: {وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ} “ve şehirlere toplayıcılar gönder”. Dedi ki: Muhafızlar/polislerdir .
حدَّثنا ابن وكيعٍ قال: ثنا حميدُ بنُ عبدِ الرحمنِ، عن قيسٍ، عن السديِّ:
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Humeyd b. Abdirrahmân, Kays'tan, o da es-Süddî'den nakletti:
{وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ}. قال: الشُّرَطُ.
{وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ} “ve şehirlere toplayıcılar gönder”. Dedi ki: Muhafızlar/polislerdir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو نعيم، [وحدثنا ابن وكيعٍ، قال حدَّثنا أبي، قالا] : ثنا إسماعيلُ بنُ إبراهيمَ بن مهاجرٍ، عن أبيه، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ}. قال: الشُّرَطُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı; [ve bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı; her ikisi dediler ki] : Bize İsmâil b. İbrâhim b. Mühâcir, babasından, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ} “şehirlere toplayıcılar [gönder]” sözü hakkında anlattı; dedi ki: Muhafızlar/polislerdir .
حدَّثني عبدُ الكريمِ بنُ الهيثمِ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثنا أبو سعدٍ، عن عِكرِمَةَ، عن ابن عباسٍ: {وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ}. قال: الشُّرَطُ.
Bana Abdülkerîm b. el-Heysem anlattı, dedi ki: Bize İbrâhim b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ} “ve şehirlere toplayıcılar gönder”. Dedi ki: Muhafızlar/polislerdir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ (١١٢) وَجَاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قَالُوا إِنَّ لَنَا لأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ (١١٣)}.
Yüce kelâmının şu sözünün teviline dair açıklama: {يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ (١١٢) وَجَاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قَالُوا إِنَّ لَنَا لأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ (١١٣)} “'Sana bütün usta büyücüleri getirsinler.' Büyücüler Firavun'a geldiler ve 'Eğer üstün gelen biz olursak bize bir mükâfat var mı?' dediler.”
وهذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن مَشُورَةِ الملأِ مِن قومِ فرعونَ على فرعونَ أن يُرْسِلَ في المدائنِ حاشرين يَحْشُرون كلَّ ساحرٍ عليم. وفي الكلامِ محذوفٌ اكتُفِى بدَلالةِ الظاهرِ من إظهارِه، وهو: فأرسَل فرعونُ في المدائنِ حاشرين يحشُرون السحرةَ فحشَروهم ، فجاء السحرةُ فرعونَ قالوا: {إِنَّ لَنَا لأَجْرًا}. يقولُ: إن لنا لثوابًا على غلبتِنا موسى عندَك، {إِنْ كُنَّا} يا فرعونُ {نَحْنُ الْغَالِبِينَ}.
Bu, Firavun kavminin ileri gelenlerinin Firavun'a, şehirlere her usta büyücüyü toplayacak toplayıcılar göndermesi yönündeki istişarelerine dair Allah Teâlâ'dan bir haberdir. Sözde, zahirdeki karinenin delaletiyle yetinilip açıkça zikredilmeyen hazfedilmiş bir kısım vardır ki o da şudur: Bunun üzerine Firavun şehirlere büyücüleri toplayacak toplayıcılar gönderdi, onlar da büyücüleri topladılar ; büyücüler Firavun'a gelip şöyle dediler: {إِنَّ لَنَا لأَجْرًا} “bize bir mükâfat var mı?”. Şöyle demektedirler: Mûsâ'ya galip gelmemiz karşılığında senin katında bize bir mükâfat var mı, ey Firavun {إِنْ كُنَّا} {نَحْنُ الْغَالِبِينَ} “eğer üstün gelen biz olursak”?
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني العباس بن الوليد، قال: أخبَرنا يزيدُ بنُ هارونَ، قال: أخبَرنا الأصبغُ بنُ زيدٍ، عن القاسمِ بن أبي أيوبَ، قال: ثني سعيدُ بنُ جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: فأرسَلَ فرعونُ في المدائنِ حاشرين، فحُشِر له كلُّ ساحرٍ متعالمٍ، فلمّا أَتَوا فرعونَ قالوا: بمَ يعمَلُ هذا الساحرُ؟ قالوا : يعمل بالحياتِ. قالوا: والله ما في الأرضِ قومٌ يعمَلون بالسحرِ والحياتِ والحبالِ والعِصِيِّ أعلمُ مِنَّا، فما أجْرُنا إن غَلَبْنا؟ فقال لهم: أنتم [أقاربي وخاصَّتي] ، وأنا صانعٌ إليكم كلَّ شيءٍ أحببتُم .
Bana el-Abbâs b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn haber verdi, dedi ki: Bize el-Esbağ b. Zeyd, el-Kâsım b. Ebî Eyyûb'dan haber verdi, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Firavun şehirlere toplayıcılar gönderdi ve onun için işinde usta olan her büyücü toplandı. Firavun'un yanına geldiklerinde: "Bu büyücü ne tür [büyü] yapıyor?" dediler. [Yetkililer] : "Yılanlarla yapıyor." dediler. [Büyücüler]: "Vallahi yeryüzünde büyü, yılanlar, ipler ve değnekler konusunda bizden daha bilgili hiçbir topluluk yoktur. Peki, eğer galip gelirsek bizim mükâfatımız ne olacak?" dediler. Firavun onlara: "Sizler [benim yakınlarım ve has adamlarım olacaksınız] ve dilediğiniz her şeyi size yapacağım." dedi .
حدَّثني عبدُ الكريمِ بنُ الهيثمِ قال: ثنا إبراهيمُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثنا أبو سعدٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: قال فرعونُ: لا نغالِبُه - يعنى موسى - إِلَّا بمَن هو منه، فأَعدَّ غِلمانًا مِن بنى إسرائيلَ، فبعَث بهم إلى قريةٍ بمصرَ يقالُ لها: الفَرَمَا. يعلِّمونهم السحرَ، كما يُعلَّمُ الصبيانُ الكِتابَ فِي الكُتّابِ، قال: فعلَّموهم سِحْرًا كثيرًا. قال: وواعدَ [موسى فرعونَ] موعدًا، فلمّا كان في ذلك الموعدِ بعث فرعونُ [إلى السحرةِ] فجاء بهم وجاء بمعلِّمِهم معهم، فقال له: ماذا صنعتَ؟ قال: قد عَلَّمْتُهم مِن السحرِ سحرًا لا يُطيقه سحرُ أهلِ الأرضِ، إِلَّا أَنْ يكونَ أمرًا مِن السماءِ، فإنّه لا طاقةَ لهم به، فأمّا سحرُ أهلِ الأرضِ فإنه لن يَغْلِبَهم. فلما
Bana Abdülkerîm b. el-Heysem anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Firavun: "Ona -yani Mûsâ'ya- ancak kendi [kavmin]den olan kimselerle üstün gelebiliriz" dedi. Bunun üzerine İsrâiloğulları'ndan bazı erkek çocukları hazırlayıp onları Mısır'da el-Feremâ denilen bir köye gönderdi. Sıbyan mektebinde çocuklara yazı öğretildiği gibi onlara büyü öğretiyorlardı. [İbn Abbâs] dedi ki: Onlara pek çok büyü öğrettiler. Dedi ki: [Mûsâ Firavun ile] bir vakit için sözleşti. Kararlaştırılan o vakit geldiğinde Firavun [büyücülere adam] gönderdi; onları ve beraberlerinde hocalarını getirdi. [Firavun] ona: "Ne yaptın?" dedi. [Hoca] şöyle dedi: "Onlara öyle bir büyü öğrettim ki yeryüzü ehlinin hiçbir büyüsü buna güç yetiremez; meğerki gökten [gelen ilâhî] bir iş olsun, işte o takdirde onların buna gücü yetmez. Fakat yeryüzü ehlinin büyüsüne gelince, [onların büyüsü] bunları asla mağlup edemez." Ne zaman ki
جاءت السحرةُ قالوا لفرعونَ: {أَئِنَّ لَنَا لأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ (٤١) قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ إِذًا لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ} [الشعراء: ٤١، ٤٢].
Büyücüler gelince Firavun'a: {أَئِنَّ لَنَا لأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ (٤١) قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ إِذًا لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ} [Şuarâ: 41-42] “'Eğer üstün gelen biz olursak bize gerçekten bir mükâfat var mı?' dediler. (Firavun): 'Evet, üstelik o takdirde siz mutlaka en yakınlarımdan olacaksınız' dedi.”
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: فأرسَل فرعونُ في المدائنِ حاشرين، فحشَروا عليه السحرَة، فلما جاء السحرةُ فرعونَ قالوا: {أَئِنَّ لَنَا لأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ} يقولُ : عطيةً تعطينا، {إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ (١١٣) قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ} .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: Firavun şehirlere toplayıcılar gönderdi, onlar da onun için büyücüleri topladılar. Büyücüler Firavun'a gelince: {أَئِنَّ لَنَا لأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ} “'Eğer üstün gelen biz olursak bize gerçekten bir mükâfat var mı?' dediler”; yani bize vereceğin bir bağış var mı, {إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ (١١٣) قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ} “'Eğer üstün gelen biz olursak.' (Firavun): 'Evet, üstelik siz mutlaka en yakınlarımdan olacaksınız' dedi.”
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ (٣٦) يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَحَّارٍ عَلِيمٍ} [الشعراء: ٣٦، ٣٧]. أي: كاثِرَه بالسحرةِ، لعلك أن تجدَ في السحرةِ مَن يأتى بمثلِ ما جاء به. وقد كان موسى وهارونُ خرَجا مِن عندِه حينَ أراهم مِن [سلطانِ اللهِ ما أراهم]، وبعَث فرعونُ في مملكتِه مكانَه، فلم يَتْرُكْ في سلطانِه ساحرًا إلا أتى به. فذُكِر لى والله أعلمُ أنه جُمِع له خمسةَ عشرَ ألفَ ساحرٍ، فلما اجتمعوا إليه أمَرهم أمْرَه، وقال لهم: قد جاءنا ساحِرٌ ما رأينا مثلَه قطُّ، وإنَّكم إن غلَبتموه أكرمتُكم وفضَّلتُكم وقرّبتُكم على أهلِ مملكتي. قالوا: وإن لنا ذلك إن غلَبناه؟ قال: نعم.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı: {أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ (٣٦) يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَحَّارٍ عَلِيمٍ} [eş-Şuarâ: 36-37] “'Onu ve kardeşini alıkoy; şehirlere toplayıcılar gönder ki sana bütün bilgili büyücüleri getirsinler' [dediler].” Yani: Büyücülerle sayıca ona üstünlük sağla; umulur ki büyücüler arasında onun getirdiğinin bir benzerini getirecek birini bulursun. Mûsâ onlara Allah'ın delillerinden gösterdiğini gösterdiği zaman Mûsâ ile Hârûn onun yanından çıkmışlardı. Bunun üzerine Firavun derhal kendi hâkimiyet sahasına [adamlar] gönderdi ve hükümranlığı altında hiçbir büyücü bırakmayıp hepsini getirtti. Bana anlatıldığına göre -doğrusunu Allah bilir- onun için on beş bin büyücü toplandı. Yanına toplandıklarında onlara yapacakları işi emretti ve kendilerine şöyle dedi: "Bize öyle bir büyücü geldi ki asla böylesini görmedik. Eğer siz ona üstün gelirseniz, size ikramda bulunacak, sizi üstün tutacak ve sizi ülkemin halkına nazaran kendime en yakın kimseler kılacağım." Onlar: "Eğer biz üstün gelirsek gerçekten bize bu [mükâfatlar] verilecek mi?" dediler. [Firavun]: "Evet" dedi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيد، عن عكرمة، قال: السحرة كانوا سبعين . قال أبو جعفر: أحسبُه أنا قال: ألفًا.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn, Yezîd'den, o da İkrime'den anlattı; dedi ki: Büyücüler yetmiş kişiydi . Ebû Ca'fer dedi ki: Zannedersem ben onun [yetmiş] "bin" dediğini hatırımda tutuyorum.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا موسى بنُ عبيدةَ، عن [محمدِ بن المنكدرِ] ، قال: كان السحرةُ ثمانين ألفًا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde, [Muhammed b. el-Münkedir]'den anlattı; dedi ki: Büyücüler seksen bindi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عبد العزيزِ بن رُفيعٍ، عن خيثمةَ، عن أبي سودةَ، عن كعبٍ، قال: كان سحرةُ فرعونَ اثنى عشرَ ألفًا .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Abdülazîz b. Rufey'den, o Hayseme'den, o Ebû Sevde'den, o da Ka'b'dan anlattı; dedi ki: Firavun'un büyücüleri on iki bindi .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (١١٤) قَالُوا يَامُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥)}.
Yüce kelâmının şu sözünün teviline dair açıklama: {قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (١١٤) قَالُوا يَامُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥)} “(Firavun): 'Evet, üstelik siz mutlaka en yakınlarımdan olacaksınız' dedi. (Büyücüler): 'Ey Mûsâ! Ya sen at yahut ilk atanlar biz olalım' dediler.”
يقولُ جلَّ ثناؤُه: قال فرعونُ للسحرةِ - إذ قالوا له: إن لنا عندَك ثوابًا إن نحن غَلبْنا موسى؟ - نعم، لكم ذلك، وإنكم لَمِمَّن أُقَرِّبُه وأُدْنيه مِنى.
Yüce kelâmı buyurur ki: Firavun büyücülere -onlar kendisine: "Eğer biz Mûsâ'ya galip gelirsek senin katında bize bir mükâfat var mı?" dediklerinde- şöyle dedi: "Evet, bu sizin hakkınızdır ve sizler mutlaka benim yakınlaştıracağım ve kendime yaklaştıracağım kimselerden olacaksınız."
{قَالُوا يَامُوسَى}. يقولُ: قالت السحرةُ لموسى: يا موسى اخترْ أن تُلْقِيَ عصاكَ، أو نُلْقِيَ نحن عِصِيَّنا.
{قَالُوا يَامُوسَى} “dediler ki: Ey Mûsâ!”. Şöyle buyurmaktadır: Büyücüler Mûsâ'ya: "Ey Mûsâ! İster sen asânı at, istersen biz değneklerimizi atalım, seç." dediler.
ولذلك أُدخِلت {أَنْ} مع {إِمَّا} في الكلامِ؛ لأنها في موضعِ أمرٍ بالاختيارِ فـ {أَنْ} إذن في موضعِ نصبٍ لما وصفتُ مِن المعنى؛ لأن معنى الكلامِ: اختَرْ أن
İşte bu sebeple sözde {إِمَّا} ile birlikte {أَنْ} dâhil edilmiştir; zira bu, seçim yapma emri konumundadır. Dolayısıyla açıkladığım bu anlamdan ötürü {أَنْ} nasb mahallindedir; çünkü sözün anlamı: '[Şunu] seç: ya...
تُلْقِيَ أَنتَ، أو أن نُلِقىَ نحن. والكلامُ مع "إما" إذا كان على وجهِ الأمرِ، فلابدَّ مِن أن يكونَ فيه "أن"، كقولِكَ للرجلِ: إما أن تَمْضِىَ، وإما أن تَقْعُدَ. بمعنى الأمرِ: امضِ أو اقعُد. فإذا كان على وجهِ الخبرِ لم يكنْ فيه "أن"، كقولِه: {وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ} [التوبة: ١٠٦]. وهذا هو الذي يُسَمَّى التخييرُ ، وكذلك كلُّ ما كان على وجهِ الجزاءِ. و"إما" في جميعِ ذلك مكسورةٌ.
ya sen atacaksın yahut biz atacağız. "İmmâ" (إما) ile kurulan söz emir anlamında olduğunda, onda mutlaka "en" (أن) bulunmalıdır; nitekim bir adama: "Ya gidersin ya oturursun (إما أن تمضي وإما أن تقعد)" demen gibidir ki bu, emir anlamında: "Git yahut otur" demektir. Şayet haber anlamında olursa onda "en" (أن) bulunmaz; nitekim Yüce Allah'ın şu sözünde olduğu gibi: {وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ} [Tevbe: 106] “Diğer bir kısmı da Allah'ın emrine bırakılmışlardır; ya kendilerine azap eder ya da tövbelerini kabul buyurur.” İşte bu, tahyîr (muhayyer bırakma) olarak adlandırılan şeydir; aynı şekilde ceza (şart) anlamında olan her şey de böyledir. Ve bütün bunlarda "immâ" (إما) kesralıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {قَالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦)}
Yüce kelâmının şu sözünün teviline dair açıklama: {قَالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦)} “(Mûsâ): 'Siz atın' dedi. Onlar atınca insanların gözlerini büyülediler, onları dehşete düşürdüler ve büyük bir büyü sergilediler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال موسى للسَّحَرةِ ألْقُوا ما أنتم مُلقُون، فألقت السحرةُ ما معهم، فلما الْقَوْا ذلك {سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ}. يقولُ : خيَّلوا إلى أعينِ الناسِ بما أحدثوا مِن التخييلِ والخُدَعِ أنها تسعىَ، {وَاسْتَرْهَبُوهُمْ}. يقولُ: واسترهَبوا الناسَ بما سحَروا في أعيُنِهم، حتى خافوا مِن العِصِيِّ والحبالِ، ظنًّا منهم أنها حياتٌ، وجاءوا كما قال اللهُ: {بِسِحْرٍ عَظِيمٍ}: بتخييلٍ عظيمٍ كبيرٍ مِن التخييلِ والخداعِ.
Yüce zikri buyurur ki: Mûsâ büyücülere: "Atacağınız şeyi atın" dedi. Bunun üzerine büyücüler yanlarındakileri attılar. Onlar bunu atınca {سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ} “insanların gözlerini büyülediler”. Şöyle buyurmaktadır : Ortaya koydukları hayal ve hilelerle insanların gözlerine [iplerin ve değneklerin] hareket edip koştuğu hayalini verdiler; {وَاسْتَرْهَبُوهُمْ} “onları dehşete düşürdüler”. Şöyle buyurmaktadır: İnsanların gözlerini büyülemek suretiyle onları yılan zannettirerek değneklerden ve iplerden korkacak derecede dehşete düşürdüler. Ve Allah'ın buyurduğu gibi: {بِسِحْرٍ عَظِيمٍ} “büyük bir büyü” sergilediler; yani büyük ve muazzam bir yanılsama ve aldatma ortaya koydular.
وذلك كالذى حدَّثنا موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: {قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٤٣) فَأَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ} [الشعراء: ٤٣، ٤٤]. وكانوا بضعةً وثلاثين ألفَ رجلٍ، ليس منهم رجلٌ
Bu, Mûsâ b. Hârûn'un bize anlattığı şu rivayet gibidir: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı; o şöyle dedi: {قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٤٣) فَأَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ} “Mûsâ onlara: 'Atacağınız şeyi atın' dedi. Bunun üzerine iplerini ve değneklerini attılar” [eş-Şuarâ: 43-44]. Bunlar otuz küsur bin adam idiler; içlerinde hiçbir adam yoktu ki
إلا معه حبلٌ وعصًا، {فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ}. يقولُ: فرَّقوهم ، {فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى} .
beraberinde bir ip ve bir değnek bulunmasın. {فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ} “Onlar atınca insanların gözlerini büyülediler ve onları dehşete düşürdüler”. Dedi ki: İnsanları korkuttular , {فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى} “Mûsâ içinde bir korku duydu”.
حدَّثني عبدُ الكريمِ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثنا أبو سعدٍ، عن عكرمة، عن ابن عباسٍ، قال: أَلْقَوا حبالًا غِلاظًا وخُشُبًا طُوالًا. قال: فأقبلت تُخَيَّلُ إليه مِن سِحرِهم أنها تسعى .
Bana Abdülkerîm anlattı, dedi ki: Bize İbrâhim b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Kalın ipler ve uzun ağaç parçaları attılar. Dedi ki: Büyüleri sebebiyle [o ipler ve değnekler] Mûsâ'ya koşuyormuş gibi görünmeye başladı .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: صَفَّ خمسةَ عشرَ ألفَ ساحرٍ، مع كلِّ ساحرٍ حبالُه وعِصِيُّه، وخرَج موسى معه أخوه يتَّكئُ على عصاه حتى أتى الجمْعَ، وفرعونُ في مجلسِه مع أشرافِ أهلِ مملكتِه، ثم قال السحرةُ: {يَامُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى (٦٥) قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ [يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى]} [طه: ٦٥، ٦٦]. . فكان أولَ ما اختطفوا بسحرِهم بصرُ موسى وبصرُ فرعونَ، ثم أبصارُ الناس بعدُ، ثم ألقى كلُّ رجلٍ منهم ما في يدِه منِ العِصِيِّ والحبالِ، فإذا هي حياتٌ كأمثالِ الجبالِ، قد مَلاتِ الوادىَ يركَبُ بعضُها بعضًا، {فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى}، وقال: واللَّهِ إِن كانت لعِصِيًّا في أيديهم، ولقد عادت حياتٍ، وما تعدو عصائىَ هذه؟ أو كما حدَّثَ نفسَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti; dedi ki: On beş bin büyücü saf tuttu; her bir büyücünün yanında ipleri ve değnekleri vardı. Mûsâ da yanında kardeşi olduğu hâlde asâsına dayanarak çıktı ve nihayet topluluğun yanına vardı. Firavun ise krallığının ileri gelenleriyle birlikte meclisindeydi. Sonra büyücüler: {يَامُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى (٦٥) قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ [يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى]} [Tâhâ: 65, 66] “'Ey Mûsâ! Ya sen [önce] at ya da ilk atanlar biz olalım' dediler. [Mûsâ]: 'Hayır, siz atın' dedi. Bir de baktı ki büyüleri sebebiyle onların ipleri ve değnekleri kendisine gerçekten koşuyorlarmış gibi görünüyor” dediler. Büyüleriyle ilk kapıp aldıkları (büyüledikleri) şey, Mûsâ'nın gözü ile Firavun'un gözü oldu; ardından da insanların gözleri büyülendi. Sonra onlardan her biri elindeki değnekleri ve ipleri attı. Bir de baktılar ki bunlar dağlar misali yılanlar olmuş, vadiyi doldurmuş, birbirinin üstüne yığılıyor! {فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى} “Mûsâ içinde bir korku duydu” ve: “Vallâhi bunlar ellerinde değneklerdi, şimdi ise yılanlara dönüştü; şu benim asâm da bunlardan farklı bir şey mi olacak?” dedi veya içinden buna benzer şeyler geçirdi.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن هشامٍ الدَّسْتُوائِيِّ، قال: ثنا القاسم بن أبي بَزَّةَ، قال: جمع فرعون سبعين ألف ساحرٍ، فألقوا سبعين ألف حبلٍ، وسبعين ألف عصًا، حتى جعَل يخيَّلُ إليه مِن سحرِهم أنها تسعى .
Bana Ya'kûb b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Hişâm ed-Destuvâî'den nakletti, dedi ki: Bize el-Kâsım b. Ebî Bezze anlattı; dedi ki: Firavun yetmiş bin büyücü topladı. Onlar da yetmiş bin ip ve yetmiş bin değnek attılar; öyle ki büyüleri sebebiyle [Mûsâ'ya] bunların koştuğu hayali verilmeye başlandı .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (١١٧)}.
Yüce kelâmının şu sözünün teviline dair açıklama: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (١١٧)} “Biz de Mûsâ'ya: 'Asânı at' diye vahyettik. Bir de ne görsünler; o, onların uydurdukları şeyleri yutuyor!”
يقولُ تعالى ذكرُه: وأوْحينا إلى موسى أن ألق عصاكَ، فألقاها فإذا هِيَ تَلْقَفُ وتَبْتَلِعُ ما يَسْحَرُون كَذِبًا وباطلًا. يقالُ منه: لَقِفْتُ الشيءَ فَأَنا أَلقَفُه لَقْفًا ولَقَفانًا.
Yüce zikri buyurur ki: Mûsâ'ya: "Asânı at" diye vahyettik. O da asâsını attı; bir de baktı ki o, onların yalan ve batıl olarak büyüyle uydurdukları şeyleri yakalayıp yutuyor . Bu fiil için: Şeyi yakalayıp yuttum, yutuyorum (لقفت الشيء فأنا ألقفه لقفا ولقفانا) denir.
وذلك كالذى حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ}: فألقى موسى عصاه، فتحولت حيةً، فأكلت سِحرَهم كلَّه .
Bu da Muhammed b. Abdila'lâ'nın bize anlattığı şu rivayet gibidir; dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ} “Biz de Mûsâ'ya: 'Asânı at' diye vahyettik”. Bunun üzerine Mûsâ asâsını attı, o bir yılana dönüştü ve onların bütün büyülerini yedi .
حدَّثنا عبدُ الكريم بن الهيثمِ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثنا أبو سعدٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: فألقى عصاه فإذا هي حيةٌ، فجعَلت تلقَفُ ما يأفِكون، لا تمرُّ بشيءٍ من حبالِهم وخُشُبِهم التي أَلْقَوها إلا التقَمته، فعرَفت السحرةُ أن هذا أمرُ السماءِ، وليس هذا بسحرٍ، فخرُّوا سُجَّدًا، وقالوا: {آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ} [الأعراف: ١٢١، ١٢٢].
Bize Abdülkerîm b. el-Heysem anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] anlattı: [Mûsâ] asâsını attı; bir de baktı ki o bir yılandır! Onların uydurdukları şeyleri yakalayıp yutmaya başladı; onların attıkları iplerden ve değneklerden neyin yanından geçtiyse onu mutlaka yuttu. Bunun üzerine büyücüler bunun semânın emri olduğunu, büyü olmadığını anladılar da secdeye kapandılar ve şöyle dediler: {آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ} “Âlemlerin Rabbine, Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine iman ettik” [el-A'râf: 121, 122].
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: أوحى اللهُ إلى موسى: لا تخَفْ، وأَلْقِ ما في يمينِك تلقَفْ ما يأفِكون، فألْقَى عصاه فأكلت كلَّ حيةٍ لهم، فلما رأَوا ذلك سجَدوا، وقالوا، {آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ} .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı; dedi ki: Allah Mûsâ'ya: "Korkma, sağ elindekini at, onların uydurduklarını yutsun" diye vahyetti. O da asâsını attı ve o, onların bütün yılanlarını yedi. Büyücüler bunu görünce secde ettiler ve: {آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ} “'Âlemlerin Rabbine, Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine iman ettik' dediler.”
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: أوحَى اللهُ إليه أن ألقِ ما في يمينِك، فألقى عصاه مِن يدِه، فاستعرَضت ما ألقَوا مِن حبالِهم وعصيِّهم - وهي حياتٌ في عينِ فرعونَ وأعينِ الناسِ تسعَى - فجعلت تلقَفُها، تبتَلِعُها حيةً حيةً، حتى ما يُرَى بالوادى قليلٌ ولا كثيرٌ مما ألقَوْه ، ثم أخذَها موسى فإذا هي عصاه في يدِه كما كانت، ووقَع السحرةُ سجَّدًا، قالوا: {آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ}، لو كان هذا سحرًا ما غَلَبَنا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; dedi ki: Allah ona: "Sağ elindekini at" diye vahyetti. O da elindeki asâsını attı. Asâ onların attıkları ipleri ve değnekleri -ki bunlar Firavun'un gözünde ve insanların gözlerinde koşan yılanlardı- karşılayıp tek tek hepsini yakalayıp yutmaya başladı; öyle ki attıkları şeylerden vadide az ya da çok hiçbir şey görünmez oldu . Sonra Mûsâ onu aldı, o da önceki gibi elinde yine asâsı haline geldi. Büyücüler secdeye kapandılar ve: {آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ} “'Âlemlerin Rabbine, Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine iman ettik'; şayet bu bir büyü olsaydı bize galip gelemezdi " dediler.
حدَّثني يعقوبُ بن إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عليةَ، عن هشامٍ الدَّسْتُوائيِّ، قال: ثنا القاسمُ بنُ أَبي بَزَّةَ، قال: أوحى الله إليه أن ألقِ عصاك، فألقى عصاه فإذا هي ثعبانٌ فاغرٌ فاه، فابْتَلَع حبالَهم وعِصِيَّهم، فأُلْقِى السحرةُ عندَ ذلك سجَّدًا، فما رفَعوا رُءوسَهم حتى رأَوُا الجنةَ والنارَ وثوابَ أهلِهما .
Bana Ya'kûb b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Hişâm ed-Destuvâî'den nakletti, dedi ki: Bize el-Kâsım b. Ebî Bezze anlattı; dedi ki: Allah ona: "Asânı at" diye vahyetti. O da asâsını attı; bir de baktı ki o, ağzını açmış büyük bir yılan olmuş ve onların iplerini ve değneklerini yutuverdi. Bunun üzerine büyücüler hemen secdeye kapandılar; cenneti, cehennemi ve ikisinin ehlinin mükâfatını görünceye kadar başlarını secdeden kaldırmadılar .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî...
نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: في قولِ اللَّهِ: {يَأْفِكُونَ}. قال: يَكذِبون .
Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: Allah'ın: {يَأْفِكُونَ} “uydurdukları” sözü hakkında; dedi ki: Yalan uyduruyorlar .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ}. قال: يَكْذِبون.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ} “Bir de ne görsünler; o, onların uydurdukları şeyleri yutuyor!”. Dedi ki: Yalan söylüyorlar/uyduruyorlar.
حدَّثني إبراهيمُ بنُ المستمرِّ، قال: ثنا عثمان بنُ عمرَ، قال: ثنا قُرَّةُ بنُ خالدٍ السَّدُوسيُّ، عن الحسنِ: {تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ}. قال: حبالَهم وعصيَّهم تَسْتَرِطُها اسْتِراطًا .
Bana İbrâhim b. el-Müstemir anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Ömer anlattı, dedi ki: Bize Kurre b. Hâlid es-Sedûsî, el-Hasan'dan nakletti: {تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ} “uydurdukları şeyleri yutuyor”. Dedi ki: İplerini ve değneklerini yutup süpürüyor .
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨)}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨)} “Böylece hak gerçekleşti ve onların yapmakta oldukları şeyler boşa çıktı.”
يقولُ تعالى ذكرِه: فظهَر الحقُّ وتبيَّن لمن شهِده وحضَره في أمرِ موسى، وأنه لله رسولٌ يدعو إلى الحقِّ: {وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} مِن إفكِ السحرِ وكَذِبِه ومخاييلِه.
Yüce zikri buyurur ki: Mûsâ'nın davasında ve onun insanları hakka çağıran bir Allah elçisi olduğu hususunda hak ortaya çıktı ve orada hazır bulunup şahit olanlara apaçık belli oldu; onların büyünün iftirası , yalanı ve yanılsamaları olarak {وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “yapmakta oldukları şeyler boşa çıktı”.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَوَقَعَ الْحَقُّ}. قال: ظهَر.
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {فَوَقَعَ الْحَقُّ} “Böylece hak gerçekleşti”. Dedi ki: [Hak] ortaya çıktı.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا إسماعيل بن إبراهيمَ بن مهاجرٍ، عن أبيه، عن مجاهدٍ: {فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}. قال: ظهَر الحقُّ وذهَب الإفكُ الذي كانوا يعملون .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. İbrâhim b. Mühâcir, babasından, o da Mücâhid'den nakletti: {فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Böylece hak gerçekleşti ve onların yapmakta oldukları şeyler boşa çıktı”. Dedi ki: Hak ortaya çıktı ve onların yapmakta oldukları iftira/yalan yok olup gitti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {فَوَقَعَ الْحَقُّ}. قال: ظهَر الحقُّ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {فَوَقَعَ الْحَقُّ} “Böylece hak gerçekleşti”. Dedi ki: Hak ortaya çıktı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَوَقَعَ الْحَقُّ}. قال: ظهَر موسى.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {فَوَقَعَ الْحَقُّ} “Böylece hak gerçekleşti”. Dedi ki: Mûsâ üstün geldi.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ (١١٩)}.
Yüce kelâmının şu sözünün teviline dair açıklama: {فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ (١١٩)} “Orada mağlup oldular ve küçük düşerek geri döndüler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فغَلَب موسى فرعونَ وجموعَه {هُنَالِكَ}: عندَ ذلك، {وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ}. يقولُ: وانصرَفوا عن موطنِهم ذلك بصُغْرٍ مقهورين.
Yüce zikri buyurur ki: Mûsâ Firavun'a ve onun topluluklarına {هُنَالِكَ} “orada” yani o anda galip geldi; {وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ} “ve küçük düşerek geri döndüler”. Şöyle buyurmaktadır: O bulundukları yerden boyun eğdirilmiş ve zelil kılınmış olarak dönüp gittiler.
يقالُ منه: صَغُر الرجلُ يَصْغَرُ صِغَرًا وصُغْرًا وصَغَارًا.
Bu kökten olmak üzere: Adam küçüldü, zelil oldu, küçülüyor, küçülmek, zillet ve hakirlik (صَغُر الرجلُ يَصْغَرُ صِغَرًا وصُغْرًا وصَغَارًا) denir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ (١٢٠) قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ (١٢٢)}.
Yüce kelâmının şu sözünün teviline dair açıklama: {وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ (١٢٠) قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ (١٢٢)} “Büyücüler ise secdeye kapandılar. 'Âlemlerin Rabbine, Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine iman ettik' dediler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وأُلْقِى السحرةُ عندما عاينُوا مِن عظيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ، ساقِطين على وجوهِهم، سجَّدًا لربِّهم
Yüce zikri buyurur ki: Büyücüler Allah'ın azametli kudretini müşahede ettiklerinde, Rablerine secde ederek yüzüstü yere kapandılar;
يقولون: {آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ}. يقولون: صدَّقنا بما جاءَنا به موسى، وأن الله الذي علينا عبادتُه هو الذي يَمْلِكُ الجنَّ والإنسَ وجميعَ الأشياءِ غيرَ ذلك، ويدبِّرُ ذلك كلَّه
şöyle diyorlardı: {آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “'Âlemlerin Rabbine iman ettik'”. Şöyle demektedirler: Mûsâ'nın bize getirdiği şeyleri tasdik ettik ve kulluk etmekle yükümlü olduğumuz Allah'ın cinlere, insanlara ve bunların dışındaki bütün varlıklara sahip olan ve bütün bunları çekip çeviren [Rab] olduğuna;
{رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ}، لا فرعونُ.
{رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ} “Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine [iman ettik]”; Firavun'a değil.
كالذي حدَّثني عبدُ الكريمِ بنُ الهيثمِ، قال: ثنا إبراهيمُ بن بشارٍ، قال: ثنا سفيان، قال: ثنا أبو سعدٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: لما رأتِ السَّحَرَةُ ما رأت، عرَفت أن ذلك أمرُ السماء وليس بسحرٍ، فخرُّوا سجدًا، وقالوا: {آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ}.
Abdülkerîm b. el-Heysem'in bana anlattığı şu rivayet gibidir; dedi ki: Bize İbrâhim b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Büyücüler gördükleri şeyi görünce bunun bir büyü değil, gökten gelen bir emir olduğunu anladılar; hemen secdeye kapandılar ve: {آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ} “'Âlemlerin Rabbine, Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine iman ettik'” dediler.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {قَالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣)}
Yüce kelâmının şu sözünün teviline dair açıklama: {قَالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣)} “Firavun: 'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır; yakında bileceksiniz!' dedi.”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال فرعونُ للسحرةِ إذ آمنوا باللهِ، يعنى: صدَّقوا رسولَه موسى، لِمَا عاينوا مِن عظيمِ [قدرةِ اللهِ] وسلطانِه: {آمَنْتُمْ بِهِ}. يقولُ: أصدَّقتم بموسى وأقررتم بنبوَّتِه {قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ} بالإيمانِ به، {إِنَّ هَذَا}. يقول: إن تصديقكم إياه وإقرارَكم بنبوَّتِه {لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ}. يَقولُ لخُدْعةٌ خدَعتم بها مَن في مدينتِنا لِتُخْرِجُوهم منها، {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ}. [يقولُ: فسوف تعلَمون] ما أفعلُ بكم، وتَلْقَون مِن عقابي إياكم على صنيعِكِم هذا.
Yüce zikri buyurur ki: Firavun, Allah'ın [kudretinin] ve saltanatının büyüklüğünü müşahede ettikleri için Allah'a iman ettiklerinde -yani O'nun elçisi Mûsâ'yı tasdik ettiklerinde- büyücülere şöyle dedi: {آمَنْتُمْ بِهِ} “Ona iman mı ettiniz?” Şöyle demektedir: Ben ona iman etmeniz için {قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ} “size izin vermeden önce” Mûsâ'yı tasdik edip onun peygamberliğini ikrar mı ettiniz? {إِنَّ هَذَا} “Şüphesiz bu”. Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz sizin onu tasdik etmeniz ve peygamberliğini ikrar etmeniz, {لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ} “şehirde kurduğunuz bir tuzaktır”. Şöyle demektedir: Şehrimizdekileri oradan çıkarmak için onlara kurduğunuz bir hiledir; {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “yakında bileceksiniz!”. [Şöyle buyurmaktadır: Bu yaptığınıza karşılık] size ne yapacağımı ve benden göreceğiniz cezayı yakında bileceksiniz!
وكان مكرُهم ذلك فيما حدَّثني به موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في حديثٍ ذكَرَه عن أبي مالكٍ، [وعن أبي صالحٍ]، عن ابن عباسٍ، وعن مُرَّةً، عن ابن مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ: التقى موسى وأميرُ السَّحَرةِ، فقال له موسى: أرأَيْتُك إن غلبتُك، أتؤمنُ بي وتشْهَدُ أنَّ ما جئْتُ به حقٌّ؟ قال السَّاحرُ: لآتينَّ غدًا بسحرٍ لا يَغْلِبُه سحرٌ، فواللهِ لئن غلَبتنى لأُومِنَنَّ بك، ولأشهدَنَّ أنك حقٌّ. وفرعونُ ينظرُ
Onların bu tuzağı, bana Mûsâ b. Hârûn'un rivayet ettiğine göre şöyleydi: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; onun Ebû Mâlik'ten, [ve Ebû Sâlih'ten] İbn Abbâs yoluyla; Mürre'den İbn Mes'ûd yoluyla ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimselerden zikrettiği bir rivayette anlattı: Mûsâ ile büyücülerin reisi karşılaştı. Mûsâ ona: "Söyle bana, şayet seni yenersem bana iman edip getirdiğim şeyin hak olduğuna şahitlik eder misin?" dedi. Büyücü: "Yarın hiçbir büyünün yenemeyeceği bir büyü getireceğim; Allah'a yemin olsun ki eğer beni yenersen mutlaka sana iman edeceğim ve senin hak olduğuna kesinlikle şahitlik edeceğim." dedi. Firavun ise bakıyordu
إليهما ، فهو قولُ فرعونَ: {إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ} إذ التقَيْتما لتظَّاهَرا فتُخْرِجا منها أهلَها .
ikisine bakıyordu . İşte Firavun'un şu sözü bu sebepledir: {إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ} “Şüphesiz bu, şehirde kurduğunuz bir tuzaktır”; zira siz ikiniz yardımlaşarak halkını oradan çıkarmak üzere buluştunuz .
القول في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {لأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ ثُمَّ لأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤)}.
Yüce kelâmının şu sözünün teviline dair açıklama: {لأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ ثُمَّ لأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤)} “'Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim, sonra da hepinizi mutlaka asacağım!'”
يقولُ تعالى ذكرُه مخبِرًا عن قِيلِ فرعونَ للسحرةِ إذ آمنوا باللهِ وصدَّقوا رسولَه موسى: {لأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ}. وذلك أن يَقطعَ مِن أحدِهم يدَه اليمنى ورجلَه اليسرى، أو يَقطعَ يدَه اليسرى ورجلَه اليمني، فيخالفَ بينَ العُضوين في القطعِ، فمخالفتُه في ذلك بينهما هو القطعُ من خلافٍ. ويقالُ: إِن أَوَّلَ مَن سَنَّ هذا القطعَ فرعونُ. {ثُمَّ لأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ}. وإنما قال هذا فرعونُ لِمَا رأى مِن خِذلانِ اللَّهِ إياه وغلبةِ موسى وقهرِه له.
Yüce zikri, büyücüler Allah'a iman edip O'nun elçisi Mûsâ'yı tasdik ettiklerinde Firavun'un onlara söylediği sözü haber vererek buyurur ki: {لأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ} “'Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim'”. Bu, onlardan birinin sağ elini ve sol ayağını kesmesi ya da sol elini ve sağ ayağını kesmesi, böylece kesme işleminde iki uzuv arasında zıtlık yapmasıdır; onun bu iki uzuv arasında yaptığı zıtlık "çaprazlama kesme"dir. Bu kesme uygulamasını ilk ihdas edenin Firavun olduğu söylenir. {ثُمَّ لأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ} “'sonra da hepinizi mutlaka asacağım!'”. Firavun bunu ancak, Allah'ın kendisini yüzüstü bıraktığını, Mûsâ'nın galip gelip kendisine boyun eğdirdiğini gördüğü için söylemiştir.
حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو داودَ الحَفَريُّ وحَبُّويَه الرازيُّ، عن يعقوبَ القُمِّيِّ، عن جعفرِ بن أبى المغيرةِ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ: {لأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ ثُمَّ لأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ}. قال: أوّلُ مَن صَلَّب، وأوّلُ مَن قطَع الأيدىَ والأرجلَ مِن خلافٍ، فرعونُ .
Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd el-Haferî ve Habbûye er-Râzî, Ya'kūb el-Kummî'den, o Ca'fer b. Ebi'l-Mugîre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan {لأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ ثُمَّ لأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ} “'Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim, sonra da hepinizi mutlaka asacağım!'” ayeti hakkında anlattı; dedi ki: İlk darağacına asan ve el ile ayakları çaprazlama ilk kesen Firavun'dur .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {قَالُوا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ (١٢٦)}.
Yüce [Allah'ın] şu buyruğunun teviline dair açıklama: {قَالُوا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ (١٢٦)} “[Sihirbazlar:] 'Biz şüphesiz Rabbimize döneceğiz. Sen, Rabbimizin ayetleri bize geldiğinde onlara iman ettik diye bizden intikam alıyorsun. Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve canımızı müslümanlar olarak al!' dediler.”
يقولُ جلَّ ثناؤُه: قال السحرةُ مجيبةً لفرعونَ إذ توعَّدهم بقطعِ الأيدى والأرجلِ من خلافٍ والصلبِ: {إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ}. يعنى بالانقلابِ إِلى اللَّهِ الرجوعَ إليه والمصيرَ.
Yüce kelâmı buyurur ki: Firavun ellerini ve ayaklarını çaprazlama kesmekle ve asmakla kendilerini tehdit ettiğinde büyücüler ona cevap vererek: {إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ} “'Biz şüphesiz Rabbimize döneceğiz'” dediler. Allah'a dönmekten kasıt, O'na dönüş ve varıştır.
وقولُه: {وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا}. يَقولُ تعالى ذكرُه: ما تُنكِرُ منا يا فرعونُ وما تَجِدُ علينا إلا مِن أجلِ {أَنْ آمَنَّا} أي: صدَّقْنا {بِآيَاتِ رَبِّنَا}. يقولُ: بحُجَجِ ربِّنا وأعلامِه وأدلَّتِه التي لا تقدِرُ على مثلِها أنت ولا أحدٌ، سوى اللهِ الذي له ملكُ السماواتِ والأرضِ. ثم فزِعُوا إلى اللهِ بمسألتِه الصبرَ على عذابِ فرعونَ، وقبضَ أرواحِهم على الإسلامِ، فقالوا: {رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا} يعنون بقولِهم: {أَفْرِغْ}: أنزِلْ علينا حبسًا يَحْبِسُنا عن الكُفِر بكَ عند تعذيبِ فرعونَ إيانا. {وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ}. يقولُ: واقبِضْنا إليك على الإسلامِ دينِ خليلِك إبراهيمَ، لا على الشركِ بك.
Yüce kelâmının: {وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا} “Sen bizden sırf Rabbimizin ayetlerine iman ettik diye intikam alıyorsun” sözü hakkında Yüce zikri buyurur ki: Ey Firavun! Sen bizde kusur bulmuyor ve bize öfkelenmiyorsun , sırf {أَنْ آمَنَّا} yani tasdik ettiğimiz için {بِآيَاتِ رَبِّنَا} “Rabbimizin ayetlerine” [öfkeleniyorsun]. Şöyle demektedir: Ne senin ne de göklerin ve yerin mülküne sahip olan Allah'tan başka hiç kimsenin bir benzerine güç yetiremeyeceği Rabbimizin hüccetlerine, alametlerine ve delillerine [iman ettik diye]. Sonra Firavun'un azabına karşı sabır dilemek ve canlarını İslâm üzere alması için Allah'a sığınarak şöyle dediler: {رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا} “Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır”. {أَفْرِغْ} sözleriyle: Firavun bize azap ettiğinde bizi Sana küfretmekten alıkoyacak bir metanet indir, demek istemektedirler. {وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ} “ve canımızı müslüman olarak al”. Şöyle demektedir: Ruhlarımızı Sana şirk koşarak değil, dostun İbrâhim'in dini olan İslâm üzere Sana [dönecek şekilde] kabzet.
[كما حدَّثني] موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {لأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ}: فقتَّلهم وقطَّعَهم ، كما قال عبدُ الله بنُ عباسٍ، حين قالوا: {رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ}. قال: كانوا في أوّلِ النهارِ سحرةً، وفي آخرِ النهارِ شهداءَ .
[Mûsâ b. Hârûn'un bana anlattığı] rivayet gibidir; dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {لأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ} “'Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim'” ayeti hakkında anlattı: Abdullah b. Abbâs'ın dediği gibi, onlar {رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ} “'Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve canımızı müslüman olarak al'” dediklerinde onları öldürdü ve uzuvlarını kesti . Dedi ki: Gündüzün başında büyücü idiler, günün sonunda ise şehit oldular .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن إسرائيلَ، عن عبدِ العزيزِ بن رُفيعٍ، عن عُبيد بن عميرٍ، قال: كانت السحرةُ أوَّلَ النهارِ سحرةً، وآخِرَ النهارِ شهداءَ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Abdülazîz b. Rufey'den, o da Ubeyd b. Umeyr'den anlattı; dedi ki: Büyücüler günün başında büyücü, günün sonunda ise şehit idiler .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ}. قال: ذُكِر لنا أنهم كانوا في أوّلِ النهارِ سحرةً، وآخرِه شهداءَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin {وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ} “Büyücüler ise secdeye kapandılar” ayeti hakkındaki şu sözünü anlattı: Dedi ki: Bize nakledildiğine göre onlar günün başında büyücü, sonunda ise şehit idiler.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ : {رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ}. قال: كانوا أوَّلَ النهارِ سحرةً، وآخرَه شهداءَ .
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ} “'Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve canımızı müslüman olarak al'” ayeti hakkında anlattı; dedi ki: Günün başında büyücü, sonunda ise şehit idiler .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَقَالَ الْمَلأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ (١٢٧)}.
Yüce kelâmının şu sözünün teviline dair açıklama: {وَقَالَ الْمَلأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ (١٢٧)} “Firavun kavminden ileri gelenler dediler ki: 'Mûsâ'yı ve kavmini, yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar, seni ve ilahlarını terk etsin diye mi bırakacaksın?' O da: 'Onların erkek çocuklarını öldüreceğiz, kadınlarını sağ bırakacağız; şüphesiz biz onların üzerinde mutlak ezici bir güce sahibiz' dedi.”
يقول تعالى ذكرُه: وقالت جماعةُ رجالٍ مِن قومِ فرعونَ لفرعونَ: أَتَدَعُ موسى وقومَه مِن بنى إسرائيلَ {لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: كي يُفْسِدوا خدَمَك وعبيدَك عليك في أرضِك من مصرَ، {وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ}. يقولُ : ويدَعُ خِدْمتَك موسى وعبادَتَك وعبادةَ آلهَتِك؟
Yüce zikri buyurur ki: Firavun'un kavminden bir grup adam Firavun'a şöyle dedi: Mûsâ'yı ve İsrâiloğullarından olan kavmini {لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar” -yani Mısır topraklarında hizmetçilerini ve kölelerini sana karşı ifsat etsinler- {وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ} “seni ve ilahlarını terk etsin” [diye mi] serbest bırakacaksın? Şöyle demektedir : Yani Mûsâ sana hizmet etmeyi, sana kulluk etmeyi ve senin ilahlarına kulluk etmeyi terk mi etsin?
وفي قوله: {وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ}. وجهان مِن التأويلِ؛ أحدُهما: أتذرُ موسى وقومَه ليفسِدُوا في الأرضِ وقد تَرَككَ وتَرَك عبادتَكَ وعبادةَ آلهيك؟ وإذا وُجِّه الكلامُ إلى هذا الوجهِ مِن التأويلِ كان النصبُ في قولِه: {وَيَذَرَكَ}. على الصرفِ، لا على العطفِ به على قولِه: {لِيُفْسِدُوا}. والثاني: أتذرُ موسى وقومَه ليفسِدوا في الأرضِ وليذرَك وآلهتَك. كالتوبيخِ منهم لفرعونَ على تركِ موسى ليفعلَ هذين الفعلين. وإذا وُجِّه الكلامُ إلى هذا الوجهِ كان نصبُ
{وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ} “ve seni ve ilahlarını terk etsin [diye mi]” ifadesinde tevil açısından iki vecih vardır: Birincisi: [Mânâ şöyledir:] “Mûsâ'yı ve kavmini, o seni, sana kulluk etmeyi ve ilahlarına kulluk etmeyi terk etmişken yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar diye mi serbest bırakıyorsun?” Kelâm bu tevil vechine hamledildiğinde, {وَيَذَرَكَ} sözündeki nasb, {لِيُفْسِدُوا} sözü üzerine atıf yoluyla değil, sarf üzere [mansub] olur. İkincisi: “Mûsâ'yı ve kavmini, yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar ve seni de ilahlarını da terk etsinler diye mi serbest bırakıyorsun?” [şeklindedir]. Bu, bu iki fiili işlemesi için Mûsâ'yı serbest bırakmasından ötürü Firavun'a yönelttikleri bir kınama gibidir. Kelâm bu veche hamledildiğinde ise nasb...
{وَيَذَرَكَ} على العطفِ على {لِيُفْسِدُوا}.
{وَيَذَرَكَ} kelimesinin nasbı {لِيُفْسِدُوا} ifadesine atıf iledir.
والوجهُ الأوّلُ أولى الوجهين بالصوابِ، وهو أن يكونَ نصبُ {وَيَذَرَكَ} على الصرفِ؛ لأنَّ التأويلَ مِن أهلِ التأويلِ به جاء.
Bu iki vecihten doğruya daha yakın olanı birinci vecihtir; o da {وَيَذَرَكَ} kelimesinin nasbının sarf yoluyla olmasıdır; zira tevil ehlinin açıklaması bu doğrultuda gelmiştir.
وبعدُ، فإنَّ في قراءةِ أُبَيِّ بن كعبٍ الذي حدَّثني به أحمدُ بنُ يوسف، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن هارونَ، قال في حرفِ أُبيِّ بن كعبٍ: (وقد ترَكوك أن يَعْبُدوك وآلهتَك) - دلالةً واضحةً على أن نصبَ ذلك على الصرفِ.
Ayrıca Ahmed b. Yûsuf'un bana anlattığı; dedi ki: Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn'dan rivayetle Ubey b. Ka'b'ın kıraatinde: "(Onlar sana ve ilahlarına ibadet etmeyi terk etmişken)" (وقد ترَكوك أن يَعْبُدوك وآلهتَك) şeklinde olduğunu söylediği rivayette, bu kelimenin nasbının sarf yoluyla olduğuna dair açık bir delil vardır.
وقد رُوِى عن الحسنِ البصريِّ أنه كان يَقْرأُ ذلك: (وَيَذَرُك وآلهَتَكَ) . عطفًا بقولِه: {وَيَذَرَكَ}. على قولِه: {أَتَذَرُ مُوسَى}. كأنه وجَّه تأويلَه إلى: أَتَذَرُ موسى وقومَه ويذرُك وآلهتُك ليُفْسِدوا في الأرضِ. وقد تَحتَمِلُ قراءة الحسنِ هذه أن يكونَ معناها: أتذرُ موسى وقومَه ليُفسدوا في الأرضِ، وهو يذرُك وآلهتَك. فيكونَ (يذرُك) مرفوعًا على ابتداءِ الكلامِ [والسلامةِ مِن الحوادثِ] .
Hasan-ı Basrî'den ise bunu, {وَيَذَرَكَ} ifadesini {أَتَذَرُ مُوسَى} sözüne atfederek (وَيَذَرُك وآلهَتَكَ) [ötre ile] okuduğu rivayet edilmiştir. Sanki tevilini şöyle yapmıştır: Sen Mûsâ'yı ve kavmini, yeryüzünde fesat çıkarsınlar diye [serbest mi] bırakıyorsun; o ve ilahların da seni terk mi ediyor? Hasan'ın bu kıraati: "Sen Mûsâ'yı ve kavmini yeryüzünde fesat çıkarsınlar diye serbest mi bırakıyorsun, oysa o seni ve ilahlarını terk ediyor?" anlamına gelme ihtimali de taşır. Bu durumda (يذرُك) kelimesi cümlenin başlangıcı [ve amillerden soyutlanmış olması] sebebiyle merfu olur.
وأما قولُه: {وَآلِهَتَكَ}. فإن قرأةَ الأمصارِ على فتحِ الألفِ منها ومدِّها، بمعنى: وقد ترَك موسى عبادتَك وعبادةَ آلهتِك التي تعبُدُها.
{وَآلِهَتَكَ} “ve ilahlarını” sözüne gelince: Şehirlerin kurrâsı elif harfini üstün ve medli okumuşlardır; bu da: Mûsâ sana ibadet etmeyi ve senin ibadet ettiğin ilahlarına ibadet etmeyi terk etmişken, manasındadır.
وقد ذُكِر عن ابن عباسٍ أنه قال: كان له بقرةٌ يَعْبُدُها.
Nitekim İbn Abbâs'tan şöyle dediği zikredilmiştir: "[Firavun'un] tapındığı bir ineği vardı."
وقد رُوِى عن ابن عباسٍ ومجاهدٍ أنهما كانا يقرأانِها: (وَيَذَرَكَ وإلاهَتَكَ) . بكسرِ الألفِ، بمعنى: ويذرَك وعُبُودتك.
İbn Abbâs ve Mücâhid'den ise bu ifadeyi elifin kesresiyle: (وَيَذَرَكَ وإلاهَتَكَ) şeklinde okudukları rivayet edilmiştir; bu da: "seni ve sana kulluk edilmesini terk etsin" anlamındadır.
والقراءةُ التي لا نرَى القراءةَ بغيرِها هي القراءةُ التي عليها قرأةُ الأمصارِ؛ لإجماعِ الحُجَّة مِن القرأةِ عليها.
Başkasıyla okunmasını uygun görmediğimiz kıraat, şehirlerin kurrâsının benimsediği kıraattir; zira delil teşkil eden kurrâ heyeti bunda icmâ etmiştir.
ذكرُ من قال: كان فرعون يعبُدُ آلهةً. على قراءةِ مَن قرَأ {وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ}
{وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ} şeklinde okuyanların kıraatine göre, Firavun'un ilahlara taptığını söyleyenlerin zikri: