حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ}: وآلهتُه فيما زعَم ابن عباسٍ كانت البقرَ ، كانوا إذا رأَوا بقرةً حسناءَ أمَرهم أن يَعْبدُوها، فلذلك أخرَج لهم عجلًا بقرةً .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ} “seni ve ilahlarını terk etsin” ayeti hakkında anlattı: İbn Abbâs'ın ileri sürdüğüne göre onun ilahları sığırlardı . Güzel bir inek gördüklerinde Firavun onlara o ineğe tapmalarını emrederdi; bu sebeple onlara [Sâmirî de] buzağı şeklinde bir sığır çıkarmıştı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن عمرٍو، عن الحسنِ، قال: كان لفرعونَ جُمانةٌ معلقةٌ في نحرِه يعبُدُها ويسجُدُ لها .
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Amr'dan, o da el-Hasan'dan anlattı; dedi ki: Firavun'un boynuna asılı, ibadet edip secde ettiği bir incisi vardı .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهديٍّ، قال: ثنا أبانُ بنُ خالد، قال: سمعتُ الحسنَ يقولُ: بلَغنى أن فرعونَ كان يعبُدُ إلهًا في السرِّ. وقرَأ {وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ} .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Ebân b. Hâlid anlattı; dedi ki: el-Hasan'ın şöyle dediğini işittim: Bana ulaştığına göre Firavun gizlice bir ilaha tapardı. Ve {وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ} ayetini okudu.
حدَّثنا محمدُ بنُ سنانٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن أبي بكرٍ، عن الحسنِ، قال:
Bize Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Ebû Bekir'den, o da el-Hasan'dan anlattı; dedi ki:
كان لفرعونَ إِلهُ يَعْبُدُه في السرِّ.
Firavun'un gizlice ibadet ettiği bir ilahı vardı.
ذِكرُ مَن قال: معنى ذلك: ويذرَك وعبادتَك. على قراءةِ مَن قرأ: (وإلاهَتَك)
(وإلاهَتَك) şeklinde okuyanların kıraatine göre, bunun anlamının "seni ve sana ibadet edilmesini terk etsin" olduğunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابن عيينةَ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن محمدِ بن عمرِو بن الحسنِ، عن ابن عباسٍ: (وَيَذَرَكَ وإلاهَتَكَ). قال: إنما كان فرعونُ يُعبَدُ ولا يَعبُدُ .
Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o Muhammed b. Amr b. el-Hasan'dan, o da İbn Abbâs'tan (وَيَذَرَكَ وإلاهَتَكَ) kıraati hakkında anlattı; dedi ki: Firavun sadece kendisine tapılan biriydi, kendisi tapmazdı .
حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن نافعِ بن عمرَ ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن ابن عباسٍ أنه قرَأ: (وَيَذَرَكَ وإلاهَتَكَ). قال: وعبادتَك. ويقولُ: إنه كان يُعبَدُ ولا يَعبُدُ.
Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Nâfi' b. Ömer'den , o Amr b. Dînâr'dan, o da İbn Abbâs'tan onun: (وَيَذَرَكَ وإلاهَتَكَ) şeklinde okuduğunu anlattı. [İbn Abbâs]: "Ve sana kulluk edilmesini" dedi ve şöyle buyurdu: O sadece kendisine kulluk edilen biriydi, kendisi kulluk etmezdi.
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: (وَيَذَرَكَ وإلاهَتَكَ). قال: يَتْرُكَ عبادتَك .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan (وَيَذَرَكَ وإلاهَتَكَ) sözü hakkında anlattı; dedi ki: "Sana ibadet etmeyi terk etsin" demektir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن ابن عباسٍ أنه كان يقرَأُ: (وإلاهَتَك). يقولُ: عبادتَك.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, Amr b. Dînâr'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o (وإلاهَتَك) şeklinde okuyor ve: "Sana ibadet edilmesini" diyordu.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: (وَيَذَرَكَ وإلاهَتَكَ). قال: عبادتَك .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den (وَيَذَرَكَ وإلاهَتَكَ) hakkında anlattı; dedi ki: "Sana ibadet edilmesini" [terk etsin] .
حدَّثنا سعيدُ بنُ الربيع الرازيُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن عمرٍو، عن محمدِ بن عمرِو بن حسنٍ ، عن ابن عباسٍ أنه كان يقرأُ: (وَيَذَرَكَ وإلاهَتَك). وقال: إنما كان فرعونُ يُعبَدُ ولا يَعبُدُ.
Bize Saîd b. er-Rebî' er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Amr'dan, o Muhammed b. Amr b. el-Hasan'dan , o da İbn Abbâs'tan anlattı; o (وَيَذَرَكَ وإلاهَتَك) şeklinde okuyor ve şöyle diyordu: Firavun sadece kendisine tapılan biriydi, kendisi tapmazdı.
[حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: حدَّثنا أبو عامرٍ، قال حدَّثنا قُرَّةُ، عن الضحاكِ، سمِعه يقرأُ: {وَيَذَرَكَ} قلتُ: {وَآلِهَتَكَ} . قال: إنما هي: (إلاهتَك). أي: عبادتَك، ألا ترى أنه قال: أنا ربُّكم الأعلى] .
[Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Kurre, Dahhâk'tan anlattı; onun {وَيَذَرَكَ} okuduğunu işitti, ben: {وَآلِهَتَكَ} dedim. Dedi ki: O ancak (إلاهتَك) şeklindedir; yani sana ibadet edilmesini [terk etsin demektir]; görmüyor musun o: "Ben sizin en yüce rabbinizim" demiştir] .
وقد زعَم بعضُهم أن مَن قرأَ: (وإلاهَتَكَ). إنما يقصِدُ إلى نحوِ معنى قراءةِ مَن قرأ: {وَآلِهَتَكَ}. غير أنه أنَّثَ وهو يريدُ إلهًا واحدًا، كأنه يريدُ: وَيَذَرَكَ وإلاهَكَ. ثم أنَّث الإلهَ فقال: وإلاهَتَك.
Bazıları ise (وإلاهَتَكَ) şeklinde okuyan kişinin, {وَآلِهَتَكَ} şeklinde okuyanın kıraatindeki manaya benzer bir manayı kastettiğini, ancak tek bir ilahı kastettiği halde kelimeyi müennes kıldığını ileri sürmüşlerdir; sanki: "seni ve ilahını terk etsin" (وَيَذَرَكَ وإلاهَكَ) demek istemiş, sonra ilah kelimesini müennes yaparak: (وإلاهَتَك) demiştir.
وذكَر بعض البصريين أن أعرابيًّا سُئِل عن "الإلَهةِ" فقال: هي عَلَمةٌ. يريدُ عَلَمًا، فأَنَّث العلمَ، فكأنه شيءٌ نُصِب للعبادةِ يُعبَدُ. وقد [قالت بنتُ عتيبةَ بن الحارثِ] اليربوعيِّ:
Basralılardan bazıları, bir bedevîye "el-İlâhe" (الإلَهة) kelimesinin sorulduğunu, onun da: "O, bir alemedir (عَلَمة)" dediğini nakletmiştir. [Bedevî bununla] 'alem' (عَلَم - dikili işaret) kelimesini kastetmiş, ancak 'alem'i müennes kılmıştır; sanki o, ibadet edilmek üzere dikilmiş ve kendisine ibadet edilen bir şeydir. Nitekim Yerbû‘ kabilesinden [Uteybe b. el-Hâris'in kızı] el-Yerbûî [şöyle] demiştir:
تَرَوَّحْنا مِن اللَّعْباءِ قَصْرًا … وأعْجَلْنا الإلَهةَ أن تَئُوبا
Akşam vakti La'bâ'dan yola çıktık ... ve güneşin batmasını beklemedik (ona acele ettirdik).
يعنى بالإلهةِ في هذا الموضعِ الشمسَ.
Bu beyitte "el-İlâhe" ile güneşi kastetmektedir.
وكأن المتأوَّلَ هذا التأويلِ وجَّه الإلهةَ إذا أُدخلِتْ فيها هاءُ التأنيثِ، وهو يريدُ واحدَ الآلهةِ، إلى نحوِ إدخالِهم الهاءَ في "وِلْدَتِى" و"كَوْكَبَتِي" و "ماءَتى" ، وهو أهْلَةُ ذاك. وكما قال الراجز :
Bu tevili yapan kişi, ilahlardan birini kastederek kelimeye müenneslik "hâ"sı eklendiğinde "el-İlâhe"yi; tıpkı onların "vildeti" (وِلْدَتِى), "kevkebeti" (كَوْكَبَتِي), "mâetî" (ماءَتى) ve "ehletü zâk" (أهْلَةُ ذاك) demelerinde "hâ"yı dahil etmelerine hamletmiş gibidir . Tıpkı recez şairinin dediği gibi:
يا مضرُ الحمراءُ أنتِ أُسْرتى
Ey kızıl Mudar! Sen benim ailemsin,
وأنت مَلْجاتى وأنتِ ظَهْرَتى
sığınağımsın ve dayanağımsın (sırtımsın),
يريدُ: ظهرى.
[Şair] "zahri" (sırtım/dayanağım) demek istemiştir.
وقد بيَّن ابن عباسٍ ومجاهدٌ ما أرادا مِن المعنى في قراءتهما ذلك على ما قرأا، فلا وجهَ لقولِ هذا القائلِ ما قال مع بيانِهما عن أنفسِهما ما قصدًا إليه مِن معنى ذلك.
Oysa İbn Abbâs ve Mücâhid bu ifadeyi okudukları şekilde okurken ne kastettiklerini açıklamışlardır; dolayısıyla onların bu ifadeden ne kastettiklerini bizzat kendileri açıklamışken, bu sözü söyleyen kimsenin iddiasının hiçbir tutar yanı yoktur.
وقولُه: {قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ}. يقولُ: قال فرعونُ: سنُقَتِّلُ أبناءَهم الذكورَ مِن أولادِ بنى إسرائيلَ، {وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ}. يقولُ: ونستبقى إناثَهم، {وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ}. يقولُ: وإنا عالون عليهم بالقهرِ. يعنى بقهرِ المُلْكِ والسلطانِ.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ} “[Firavun]: 'Onların oğullarını öldüreceğiz...' dedi” buyruğu hakkında [Ebû Ca'fer] şöyle der: Firavun: 'İsrâiloğulları'nın erkek çocuklarını öldüreceğiz', {وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ} “'...ve kadınlarını sağ bırakacağız...'” buyruğu hakkında: 'Onların kız çocuklarını hayatta bırakacağız', {وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ} “'...ve şüphesiz biz onların üzerinde mutlak bir hâkimiyet sahibiyiz' [dedi]” buyruğu hakkında ise: 'Biz, üzerlerinde mutlak bir üstünlük sahibiyiz' demek istemektedir; yani mülk ve saltanat gücüyle üstün ve hâkim olduklarını kastetmektedir.
وقد بيَّنا أن كلَّ عالٍ بقهرٍ وغلبةٍ على شيءٍ، فإن العربَ تقولُ: هو فوقَه .
Bir şeye boyun eğdirerek ve galebe çalarak üstün gelen herkes için Arapların: "O, onun üzerindedir / üstündedir" (هو فوقَه) dediklerini daha önce açıklamıştık .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨)}.
Yüce kelâmının: {قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨)} “Mûsâ, kavmine: 'Allah'tan yardım isteyin ve sabredin. Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; ona kullarından dilediğini vâris kılar. Güzel âkıbet ise takvâ sahiplerinindir' dedi.” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُ: قال موسى لقومِه مِن بنى إسرائيلَ لما قال فرعونُ للملأ مِن قومِه: سنُقَتِّلُ أبناءَ بنى إسرائيلَ ونَستحيى نساءَهم -: اسْتَعينوا باللهِ على فرعونَ وقومِه فيما ينوبُكم مِن أمرِكم، واصبِروا على ما نالكم مِن المكارِهِ في أنفسِكم وأبنائكم مِن فرعونَ.
Yüce zikri şöyle buyurmaktadır: Firavun kendi kavminin ileri gelenlerine: "İsrâiloğullarının erkek çocuklarını öldüreceğiz, kadınlarını ise sağ bırakacağız" dediğinde, Mûsâ kavminden olan İsrâiloğullarına şöyle dedi: Firavun ve kavmine karşı başınıza gelen bu hususta Allah'tan yardım isteyin; Firavun'dan kendinize ve oğullarınıza gelen bu sıkıntılara karşı sabredin.
وكان قد تَبع موسى مِن بنى إسرائيلَ على ما حدَّثني به عبدُ الكريمِ بنُ الهيثمِ، قال: ثنا إبراهيم بنُ بشارٍ، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثنا أبو سعدٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباس، قال: لما آمنَت السحرةُ، اتَّبع موسى ستُّمائةِ ألفٍ من بنى إسرائيلَ .
Bana Abdülkerîm b. el-Heysem'in rivayet ettiğine göre İsrâiloğullarından Mûsâ'ya uyanlar vardı; o dedi ki: Bize İbrâhîm b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, o şöyle demiştir: Sihirbazlar iman edince İsrâiloğullarından altı yüz bin kişi Mûsâ'ya tâbi oldu .
وقولُه: {إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ}، يقولُ: إن الأرضَ لله، لعلَّ الله يُورِثُكم إن صَبَرتم على ما نالكم مِن مكروهٍ في أنفسِكم وأولادِكم مِن فرعونَ، واحتسبْتم ذلك، واستقمْتم [من دينكم] على السدادِ - أرضَ فرعونَ وقومِه، بأن يُهْلِكَهم ويستخلِفَكم فيها، فإن الله يُورِثُ أَرضَه مَن يَشَاءُ مِن عبادِه، {وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ}. يقولُ: والعاقبةُ المحمودةُ لمَن انقى الله وراقبَه، فخافَه باجتنابِ معاصيه وأداءِ فرائضِه.
Yüce kelâmının: {إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} “Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; ona kullarından dilediğini vâris kılar” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Yeryüzü Allah'ındır; şayet Firavun'dan nefislerinize ve evlatlarınıza gelen sıkıntılara sabreder, bunun ecrini Allah'tan bekler ve dosdoğru yol üzere istikamet gösterirseniz [dininizde] , Allah'ın onları helâk edip yerlerine sizi geçirerek Firavun ve kavminin topraklarını size miras bırakması umulur. Zira Allah yeryüzünü kullarından dilediğine miras bırakır. {وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} “Güzel âkıbet ise takvâ sahiplerinindir” buyruğu ise şöyle demektir: Övülen ve hayırlı olan son, Allah'tan sakınan, O'nu murakabe eden, günahlarından kaçınıp farzlarını yerine getirerek O'ndan korkan kimselerindir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩)}.
Yüce zikrinin şu kelâmının teviline dair açıklama: {قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩)} “Dediler ki: 'Sen bize gelmeden önce de bize geldikten sonra da eziyete uğratıldık.' [Mûsâ] dedi ki: 'Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helâk eder ve nasıl amel edeceğinizi görmek için sizi yeryüzünde onların yerine geçirir.'”
يقولُ جل ثناؤُه: قال قومُ موسى لموسى حينَ قال لهم: {اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا}: {أُوذِينَا} بقتلِ أبنائنا، {مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا}. يقولُ: مِن قبلِ أن تأتيَنا برسالةِ اللهِ إلينا؛ لأنَّ فرعونَ كان يقتلُ أولادَهم الذكورَ حين أظلَّه زمانُ موسى على ما قد بيَّنْتُ فيما مضى مِن كتابِنا هذا .
Yüce zikri şöyle buyurmaktadır: Mûsâ'nın kavmi, Mûsâ kendilerine {اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا} “Allah'tan yardım isteyin ve sabredin” dediğinde ona şöyle dedi: Oğullarımızın öldürülmesiyle {أُوذِينَا} “eziyete uğratıldık”, {مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا} “sen bize gelmeden önce de”. Şöyle demektedir: Sen bize Allah'ın risâletiyle gelmeden önce; çünkü bu kitabımızın önceki kısımlarında açıkladığım üzere , Firavun Mûsâ'nın dönemi yaklaştığında onların erkek çocuklarını öldürüyordu.
وقولُه: {وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا}. يقولُ: ومِن بعدِ ما جئتَنا برسالةِ اللهِ؛ لأنَّ فرعونَ لما غُلبت سحرتُه، وقال الملأُ مِن قومِه له ما قالوا ، أراد تجديدَ العذابِ عليهم بقتلِ أبنائهم واستحياءِ نسائهم.
Yüce kelâmının: {وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} “ve sen bize geldikten sonra da” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Sen bize Allah'ın risâletiyle geldikten sonra da [eziyete uğratıldık]; zira Firavun, büyücüleri mağlup olunca ve kavminin ileri gelenleri ona diyeceklerini deyince , oğullarını öldürüp kadınlarını sağ bırakmak suretiyle onlara uyguladığı azabı yenilemek istemişti.
وقيل: إن قوم موسى قالوا لموسى ذلك حين خافوا أن يُدركَهم فرعونُ وهم منه هاربون، وقد تراءى الجمعان، فقالوا له: يا موسى {أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا}: كانوا يذبِّحون أبناءَنا ويستحيون نساءَنا، {وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا}: اليوم يدرِكُنا فرعونُ فيقتلُنا.
Şöyle de denilmiştir: Mûsâ'nın kavmi, Firavun'dan kaçarlarken ve iki topluluk birbirini gördüğünde Firavun'un kendilerine yetişmesinden korktukları sırada Mûsâ'ya bunu söylemişler ve ona: Ey Mûsâ! {أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا} “Sen bize gelmeden önce eziyete uğratıldık” -çünkü onlar oğullarımızı boğazlıyor, kadınlarımızı sağ bırakıyorlardı-, {وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} “sen bize geldikten sonra da” -bugün de Firavun bize yetişip bizi öldürecek- demişlerdir.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا}: من قبل إرسالِ اللَّهِ إياك وبعدَه.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا} “Sen bize gelmeden önce” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah'ın seni [elçi olarak] göndermesinden önce ve sonra.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بن حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ}: فنظرَتْ بنو إسرائيلَ إلى فرعونَ قد ردَفَهم، قالوا: {إِنَّا لَمُدْرَكُونَ} [الشعراء: ٦١]. قالوا [يا موسى] {أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا}: كانوا يذبِّحون أبناءَنا ويَسْتَحْيون نساءَنَا {وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا}: اليومَ يدركُنا فرعونُ فيَقتلُنا، إنا لمُدرَكون .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ} “İki topluluk birbirini görünce”; İsrâiloğulları Firavun'un peşlerine düştüğünü görünce: {إِنَّا لَمُدْرَكُونَ} “Şüphesiz yakalandık” [Şuarâ, 61] dediler. [Ey Mûsâ!] {أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا} “Sen bize gelmeden önce eziyet gördük” -oğullarımızı boğazlıyorlar, kadınlarımızı sağ bırakıyorlardı- {وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} “sen bize geldikten sonra da” -bugün de Firavun bize yetişip bizi öldürecek, kesinlikle yakalandık - dediler.
حدَّثني عبدُ الكريمِ بنُ الهيثمِ، قال: ثنا إبراهيمُ، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثنا أبو سعدٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: أسْرَى موسى ببنى إسرائيلَ حتى هجموا على البحرِ، فالتفتُوا فإذا هم برَهَجِ دوابِّ فرعونَ، فقالوا: يا موسى، {أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا}، هذا البحرُ أمامَنا، وهذا فرعونُ [قد رهِقنا] بمن معه. قال: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ}.
Bana Abdülkerîm b. el-Heysem anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, o şöyle demiştir: Mûsâ İsrâiloğullarını geceleyin yürüttü , nihayet denize ulaştılar. Arkalarına dönüp baktıklarında bir de ne görsünler, Firavun'un bineklerinin kaldırdığı toz bulutu! Bunun üzerine: Ey Mûsâ! {أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} “Sen bize gelmeden önce de bize geldikten sonra da eziyet gördük”, işte deniz önümüzde, Firavun da yanındakilerle [bize yetişti] , dediler. [Mûsâ] dedi ki: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} “Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helâk eder ve nasıl davranacağınızı görmek için sizi yeryüzünde onların yerine geçirir.”
وقولُه: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ}. يقولُ جل ثناؤُه: قال موسى لقومِه: لعلّ ربَّكم أن يُهلك عدوّكم فرعونَ وقومَه، {وَيَسْتَخْلِفَكُمْ}. يقولُ: ويجعلَكم تخلفونهم في أرضِهم بعدَ هلاكِهم، لا تخافونَهم ولا أحدًا مِن الناسِ غيرَهم. {فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ}. يقولُ: فيرى ربُّكم ما تعملون بعدَهم مِن
Allah Teâlâ'nın: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ} “Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helâk eder” kelâmına gelince; Senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Mûsâ kavmine şöyle dedi: “Umulur ki Rabbiniz düşmanınız Firavun'u ve kavmini helâk eder, {وَيَسْتَخْلِفَكُمْ} “ve sizi [onların yerine] halife kılar” -yani onların helâk olmasından sonra ne kendilerinden ne de insanlardan başka birinden korkmaksızın onların topraklarında sizi onların yerine geçirir-, {فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} “böylece nasıl davranacağınıza bakar” -yani Rabbiniz, onlardan sonra...
مسارعتِكم في طاعته أو تثاقلِكم عنها.
O'na itaate koşup koşmayacağınızı yahut bundan geri durup durmayacağınızı [görür].
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠)}.
Yüce ve Aziz olanın: {وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠)} “Andolsun ki biz Firavun hanedanını, düşünüp ibret alsınlar diye kıtlık yılları ve ürünlerin eksilmesiyle cezalandırdık.” kelâmının tevili hakkında:
يقول تعالى ذكرُه: ولقد اختبرْنا قومَ فرعونَ وتبَّاعَه على ما هم عليه مِن الضلالةِ - {بِالسِّنِينَ}. يقولُ: بالجُدوبِ سنةً بعد سنةٍ، والقُحوطِ. يقالُ منه: أسْنَتَ القومُ: إذا أَجْدَبوا، {وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ}. يقولُ: واختبرْناهم مع الجُدوبِ بذهابِ ثمارِهم وغلّاتِهم إلَّا القليلَ. {لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ}. يقولُ: عِظَةً لهم وتذكيرًا لهم، ليَنْزَجِروا عن ضلالتِهم، ويَفْزَعوا إلى ربِّهم بالتوبةِ.
Yüce zikri şöyle buyurmaktadır: Andolsun ki biz Firavun'un kavmini ve içinde bulundukları sapıklık üzere ona uyanları, {بِالسِّنِينَ} “yıllar ile” yani peş peşe gelen kuraklık ve kıtlıklarla imtihan ettik. Buradan hareketle kıtlığa uğradıklarında Araplar: "Topluluk kıtlığa uğradı (أسْنَتَ القومُ)" derler. {وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ} “ve ürünlerin eksilmesiyle”; yani kuraklığın yanı sıra pek azı müstesna meyve ve mahsullerinin yok olmasıyla onları sınadık. {لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} “düşünüp ibret alsınlar diye”; yani sapıklıklarından vazgeçip tövbe ile Rablerine sığınmaları için kendilerine bir öğüt ve ibret olsun diye [böyle yaptık].
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن شريكٍ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي عبيدةَ، عن عبدِ اللهِ: {وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ}. قال: سِنِي الجوعِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Şerîk'ten, o Ebû İshâk'tan, o Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah'tan: {وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ} “Andolsun ki biz Firavun hanedanını kıtlık yıllarıyla cezalandırdık” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Açlık yıllarıyla .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {بِالسِّنِينَ}: الجائحةِ، {وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ}: دونَ ذلك.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {بِالسِّنِينَ} “kıtlık yıllarıyla” sözü hakkında: «Büyük felaketle», {وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ} “ve ürünlerin eksilmesiyle” [sözü hakkında da]: «Bundan daha azı [ile]» dediğini nakletti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثني القاسمُ بنُ دينارٍ، قال: ثنا عبيدُ اللِه بنُ موسى، عن شيبانَ، عن أبي إسحاقَ، عن رجاءِ بن حَيْوةَ في قولِه: {وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ}، قال: حتى لا تحمِلَ النخلةُ إلا تمرةً واحدةً .
Bana el-Kâsım b. Dînâr anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ, Şeybân'dan, o Ebû İshâk'tan, o Recâ b. Hayve'den Allah'ın: {وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ} “ve ürünlerin eksilmesiyle” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Öyle ki hurma ağacı tek bir hurmadan başkasını vermezdi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسرائيلَ، عن أبي إسحاقَ، عن رجاءِ بن حيوةَ، عن كعبٍ، قال: يأتى على الناسِ زمانٌ لا تحمِلُ النخلةُ فيه إلا تمرةً واحدةً .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o Recâ b. Hayve'den, o da Kâ'b'dan nakletti, o şöyle demiştir: İnsanların üzerine öyle bir zaman gelir ki hurma ağacı orada tek bir hurmadan başkasını vermez .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحمانيُّ، قال: ثنا شريكٌ، عن أبي إسحاقَ، عن رجاءِ بن حيوةَ قولَه: {وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ}. قال: يأتى على الناسِ زمانٌ لا تحمِلُ النخلةُ إلا ثمرةً.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ebû İshâk'tan, o da Recâ b. Hayve'nin: {وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ} “ve ürünlerin eksilmesiyle” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: İnsanların üzerine öyle bir zaman gelir ki hurma ağacı tek bir meyveden başkasını vermez.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ}: أخَذَهم اللهُ بالسنين، بالجوعِ عامًا فعامًا، {وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ}؛ فأمَّا {السِّنِينَ} فكان ذلك [في باديَتِهم] وأهلِ مواشيهم، وأما {نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ}، فكان ذلك في أمصارِهم وقراهم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ} “Andolsun ki biz Firavun hanedanını kuraklık ve kıtlık yıllarıyla yakaladık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah onları kıtlık yıllarıyla, yıldan yıla süren açlıkla yakaladı; {وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ} “ve ürünlerin eksilmesiyle” [yakaladık]. {السِّنِينَ} “Kıtlık yılları”na gelince, bu durum [kırda yaşayanlarında] ve hayvan sahiplerinde oldu; {نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ} “ürünlerin eksilmesi”ne gelince, bu da onların şehirlerinde ve köylerinde vuku buldu.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ}.
Yüce ve Aziz olanın: {فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ} “Onlara bir iyilik (bolluk) geldiği zaman: 'Bu bizim hakkımızdır' derlerdi. Başlarına bir kötülük (kıtlık) gelirse, Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı” kelâmının tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: فإذا جاءت آلَ فرعونَ العافيةُ والخِصْبُ والرخاءُ وكثرةُ الثمارِ ، ورأَوا ما يُحِبُّون في دنياهم - {قَالُوا لَنَا هَذِهِ} و نحن أولى بها، {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ}. يعنى: جدوبٌ وقُحوطٌ وبلاءٌ، {يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ}. يقولُ: يتشاءموا بهم ويقولوا: ذهَبتْ حظوظُنا وأَنْصِباؤُنَا مِن الرَّخاءِ والخصْبِ والعافيةِ مُذ جاءنا موسى.
Yüce zikri şöyle buyurmaktadır: Firavun hanedanına afiyet, bolluk, refah ve bol meyve gelip de dünyalarında sevdikleri şeyleri gördüklerinde {قَالُوا لَنَا هَذِهِ} “'Bu bizimdir' derlerdi” ve biz buna daha lâyığız [derlerdi]; {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ} “başlarına bir kötülük gelirse” yani kıtlık, kuraklık ve bela gelirse, {يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ} “Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı”. Şöyle demektedir: Onları uğursuz sayar ve 'Mûsâ bize geldiğinden beri refah, bolluk ve afiyetten payımız ve nasibimiz kaybolup gitti' derlerdi.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيح، عن مجاهدٍ في قوله: {فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ}: العافيةُ والرَّخَاءُ، {قَالُوا لَنَا هَذِهِ}. نحن أحقُّ بها، {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ}: بلاءٌ وعقوبةٌ {يَطَّيَّرُوا}: يتشاءَموا {بِمُوسَى} .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ} “Onlara bir iyilik geldiği zaman” -afiyet ve refah-, {قَالُوا لَنَا هَذِهِ} “'Bu bizimdir' derlerdi” -biz buna daha layığız-, {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ} “başlarına bir kötülük gelirse” -bela ve ceza-, {يَطَّيَّرُوا} uğursuz sayarlardı {بِمُوسَى} “Mûsâ'yı” dediğini nakletti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ}. قالوا: ما أصابنا هذا الشرُّ إلَّا بكَ يا موسى وبمَن معك، ما رأينا شرًّا ولا أصابنا حتى
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ} “Onlara bir iyilik geldiği zaman: 'Bu bizim hakkımızdır' derlerdi. Başlarına bir kötülük gelirse de Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı” âyeti hakkında şöyle dedi: [Kavmi]: 'Ey Mûsâ! Bu kötülük başımıza ancak senin ve beraberindekilerin yüzünden geldi. Seni görene kadar biz ne bir kötülük gördük ne de başımıza geldi...' dediler.
رأيناك. وقولُه: {فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ}. قال: الحسنةُ ما يحبُّون، وإذا كان ما يكرَهون، قالوا: إنما أصابنا هذا بشؤمِ هؤلاءِ الذين ظلَموا . كما قال قومُ صالحٍ: {اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ}. فقال اللهُ: إنَّما {طَائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ} [سورة النمل: ٤٧].
[İbn Zeyd devamla şöyle dedi]: Yüce kelâmının: {فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ} “Onlara bir iyilik geldiği zaman” sözündeki hasene, sevdikleri şeylerdir. Hoşlanmadıkları bir durum olduğunda ise: 'Bu başımıza ancak zulmeden bu kimselerin uğursuzluğu yüzünden geldi' derlerdi. Nitekim Sâlih'in kavmi de: {اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ} “Senin ve seninle beraber olanların yüzünden uğursuzluğa uğradık” demişti. Bunun üzerine Allah da: Şüphesiz {طَائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ} “Uğursuzluğunuz Allah katındadır; bilakis siz imtihana çekilen bir kavimsiniz” [Neml Suresi, 47] buyurmuştur.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣١)}.
Yüce kelâmının: {أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣١)} “İyi bilin ki onların uğursuzluğu ancak Allah katındandır, fakat onların çoğu bilmezler.” sözünün tevili hakkında:
يقولُ جلَّ ثناؤُه: ألا ما طائرُ آلِ فرعونَ وغيرِهم - وذلك أنصباؤُهم مِن الرَّخاءِ والخِصْبِ وغيرِ ذلك مِن أنصباءِ الخيرِ أو الشرِّ - إلا عندَ اللهِ، ولكنَّ أكثرَهم لا يعلمون أن ذلك كذلك، فلجهلِهم بذلك كانوا يطَّيَّرون بموسى وبمن معه.
Yüce zikri şöyle buyurmaktadır: Dikkat edin! Firavun hanedanının ve başkalarının talihi/kısmeti -ki bu onların refah, bolluk ve bunun dışındaki hayır yahut şer nasipleridir- ancak Allah katındandır. Fakat onların çoğu durumun böyle olduğunu bilmezler; bunu bilmedikleri için de Mûsâ ve beraberindekileri uğursuz sayıyorlardı.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ}. يقولُ: مصائبُهم عندَ اللهِ، قال اللهُ: {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] nakletti: {أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ} “İyi bilin ki onların uğursuzluğu ancak Allah katındandır”. [İbn Abbâs] der ki: "Onların musibetleri Allah katındandır." Allah buyurmuştur ki: {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu bilmezler”.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ}. قال: الأمرُ مِن قِبَلِ اللَّهِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, o dedi ki: İbn Abbâs: {أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ} “İyi bilin ki onların uğursuzluğu ancak Allah katındandır” ayeti hakkında: "İş Allah tarafındandır " demiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَقَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢)}.
Yüce ve Aziz olanın: {وَقَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢)} “Dediler ki: 'Bizi büyülemek için ne mucize getirirsen getir, biz sana inanacak değiliz.'” kelâmının tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه، وقال آلُ فرعونَ لموسى: يا موسى {مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ [مِنْ آيَةٍ}] : مِن علامةٍ ودلالةٍ {لِتَسْحَرَنَا بِهَا}. يقولُ: لتَلْفِتَنا بها عما نحن عليه من دينِ فرعونَ، {فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ}. يقولُ: فما نحن لك في ذلك بمصدِّقين على أنك محقٌّ فيما تدعونا إليه.
Yüce zikri şöyle buyurmaktadır: Firavun hanedanı Mûsâ'ya dedi ki: Ey Mûsâ! {مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ [مِنْ آيَةٍ]} “Bize her ne mucize getirirsen getir” -yani her ne alâmet ve delil getirirsen getir-, {لِتَسْحَرَنَا بِهَا} “bizi onunla büyülemek için” -yani onunla bizi Firavun'un dininden vazgeçirmek/çevirmek için -, {فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} “biz sana inanacak değiliz”. Şöyle demektedir: Bizi davet ettiğin şeyde haklı olduğuna dair sana kesinlikle inanmayız.
وقد دلَّلْنا فيما مضى على معنى "السحرِ" بما أغنى عن إعادتِه .
Geçmiş kısımlarda "sihir" (السحرِ) kelimesinin anlamına dair tekrarına ihtiyaç bırakmayacak delilleri ortaya koymuştuk .
وكان ابن زيدٍ يقولُ في معنى {مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ}. ما حدَّثني يونسُ، [قال: أخبَرنا ابن وهب] ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ}. قال: إن ما تأتنا به مِن آيةٍ. وهذه فيها زيادةُ "ما" .
İbn Zeyd, {مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ} “Bize her ne mucize getirirsen getir” sözünün anlamı hakkında bana Yûnus'un anlattığı şu rivayeti söylüyordu: [O dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi] , dedi ki: İbn Zeyd: {مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ} sözü hakkında: "Bize her ne mucize getirirsen getir (إن ما تأتنا به مِن آيةٍ)" demiştir. Bu ifadede "mâ" (ما) ziyadedir .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعز: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا}.
Yüce ve Aziz olanın: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا} “Biz de açık açık mucizeler olmak üzere üzerlerine tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kan gönderdik; yine de büyüklük tasladılar” kelâmının tevili hakkında:
اختلف أهلُ التأويلِ في معنى الطوفانِ؛ فقال بعضُهم: هو الماءُ.
Ehl-i tevil (tefsir ehli), tufanın (الطوفان) anlamı konusunda ihtilaf etti; onlardan bazısı: "O, sudur" dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا حَبُّويَه أبو يزيدَ ، عن يعقوبَ القُمِّيِّ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لما جاء موسى بالآياتِ، كان أوّلَ الآياتِ الطوفانُ، فأرسَل اللهُ عليهم السماءَ .
Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Habbûye Ebû Yezîd , Ya'kûb el-Kummî'den, o Ca'fer'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, o şöyle demiştir: Mûsâ mucizelerle geldiğinde, bu mucizelerin ilki tufandı; Allah onların üzerine göğü (sağanak yağmuru) gönderdi .
حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا ابن يمانٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن إسماعيلَ، عن أبي مالكٍ، قال: الطوفانُ الماءُ .
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İsmâil'den, o da Ebû Mâlik'ten nakletti, o şöyle demiştir: Tufan, sudur .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا المحاربيُّ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ، قال: الطوفانُ الماءُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da Dahhâk'tan nakletti, o şöyle demiştir: Tufan, sudur .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جابرُ بن نوحٍ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابن عباسٍ، قال: الطوفانُ الغرقُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti, o şöyle demiştir: Tufan, boğulmadır .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال حدَّثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: الطوفانُ الماءُ والطاعونُ على كلِّ حالٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: Tufan, su ve her halükârda taun (salgın hastalık)dur .
حدَّثني المثنى، قال: ثني أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: الطوفانُ الموتُ على كلِّ حالٍ.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bana Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: Tufan, her halükârda ölümdür.
حدَّثنا محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: الطوفانُ الماءُ .
Bize Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti, o şöyle demiştir: Tufan, sudur .
وقال آخرون: بل هو الموتُ.
Başkaları ise: "Aksine o, ölümdür" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، قال: ثنا المنهالُ بن خليفةَ، عن الحجاجِ، عن الحَكَمِ بن ميناءَ، عن عائشةَ، قالت: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "الطُّوفانُ المَوْتُ" .
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân anlattı, dedi ki: Bize el-Minhâl b. Halîfe, Haccâc'dan, o el-Hakem b. Mînâ'dan, o da Âişe'den nakletti, Âişe şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Tufan, ölümdür" .
حدَّثني عباسُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: سألتُ عطاءً ما الطوفانُ؟ قال: الموتُ
Bana Abbâs b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, o şöyle demiştir: Atâ'ya: "Tufan nedir?" diye sordum. O da: "Ölümdür" dedi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ رجاءٍ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ، و عمن حدَّثَه، عن مجاهدٍ، قالا : الطوفانُ الموتُ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Recâ, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan ve kendisine anlatan kimseden, o da Mücâhid'den nakletti, ikisi de : "Tufan, ölümdür" demişlerdir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن عبدِ اللَّهِ بن كثيرٍ: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ}. قال: الموتُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Abdullâh b. Kesîr'den: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ} “Biz de üzerlerine tufan gönderdik” ayeti hakkında nakletti, o: "Ölümdür" dedi.
قال ابن جريجٍ: وسألتُ عطاءً عن الطوفانِ، قال: الموتُ. قال ابن جريجٍ: وقال مجاهدٌ: الموتُ على كلِّ حالٍ.
İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya tufan[ın ne olduğunu] sordum, "Ölümdür" dedi. İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid de: "Her halükârda ölümdür" demiştir.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن المنهالِ بن خليفةَ، عن حجاجٍ، عن رجلٍ، عن عائشةَ، عن النبيِّ ﷺ، قال: "الطوفانُ المَوْتُ" .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, el-Minhâl b. Halîfe'den, o Haccâc'dan, o bir adamdan, o Âişe'den, o da Peygamber ﷺ'den nakletti; [Peygamber ﷺ]: "Tufan, ölümdür" buyurmuştur .
وقال آخرون: بل كان ذلك أمرًا مِن اللهِ طاف بهم.
Başkaları ise: "Aksine o, Allah'tan gelen ve onları kuşatan bir emirdi" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثني جريرٌ، عن قابوسَ بن أبي ظَبْيانَ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ}. قال: "أمرٌ [من أمرِ] اللهِ؛ الطوفانُ. ثم قرَأ {فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ} [سورة القلم: ١٩].
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Cerîr, Kâbûs b. Ebî Zabyân'dan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ} “Biz de üzerlerine tufan gönderdik” ayeti hakkında nakletti, [İbn Abbâs] dedi ki: "Allah'ın emirlerinden bir emirdir; [yani] tufandır." Sonra {فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ} [سورة القلم: ١٩] “Fakat onlar uyurlarken Rabbin tarafından dolaşan bir bela o bahçeyi sardı da” ayetini okudu .
وكان بعضُ أهلِ المعرفةِ بكلامِ العربِ مِن أهلِ البصرةِ .
Basralı Arap dili uzmanlarından bazısı ,
يزعُمُ أن الطوفانَ من السيلِ: البُعاقُ والدُّباشُ، وهو الشديدُ. ومن الموتِ: المبالغُ الذريعُ السريعُ.
Sel bakımından tufanın "buâk" (بُعاق) ve "dübâş" (دُباش) yani şiddetli [sel] olduğunu; ölüm bakımından ise helak edici , kök kazıyıcı ve hızlı ölüm olduğunu ileri sürerdi.
وقال بعضُهم: هو كثرةُ المطرِ والريحِ.
Bazıları da: "O, yağmur ve rüzgârın çokluğudur" demiştir.
وكان بعضُ نحوييِّ الكوفيين يقولُ: الطوفانُ مصدرٌ مثلَ الرُّجْحانِ والنُّقْصانِ، لا يجمعُ.
Kûfeli nahivcilerden bazısı şöyle diyordu: Tûfân (الطوفان) kelimesi "ruchan" (رُجْحان) ve "nuksan" (نُقْصان) gibi bir masdardır, çoğulu yapılmaz.
وكان بعضُ نحوييِّ البصرةِ يقولُ: هو جمعٌ، واحدُها في القياسِ الطوفانةُ.
Basralı nahivcilerden bazısı da şöyle diyordu: O bir çoğuldur; kıyasa göre tekili "tûfâne"dir (الطوفانة).
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى ما قاله ابن عباسٍ، على ما رواه عنه أبو ظَبْيانَ، أنه أمرٌ مِن أمرِ الله طاف بهم، وأنه مصدرٌ مِن قولِ القائلِ: طاف بهم أمرُ اللهِ، يطوفُ طوفانًا. كما يقالُ: نقَص هذا الشيءُ يَنقُصُ نُقْصانًا. وإذا كان ذلك كذلك، جاز أن يكونَ الذي طاف بهم المطرَ الشديدَ، وجاز أن يكونَ الموتَ الذريعَ. ومن الدلالةِ على أن المطرَ الشديدَ قد يُسمَّى طوفانًا، قولُ الحسن بن عُرفُطةَ :
Bu hususta bana göre doğru olan görüş, Ebû Zabyân'ın kendisinden rivayet ettiğine göre İbn Abbâs'ın söylediğidir; yani o, Allah'ın emrinden onları kuşatan bir emirdir ve bir kimsenin "Allah'ın emri onları kuşattı, tufan gibi kuşatır" (طاف بهم أمر الله، يطوف طوفانا) sözünden gelen bir masdardır. Nitekim "bu şey eksildi, eksildikçe eksilir" (نقص هذا الشيء ينقص نقصانا) denilmesi gibidir. Durum böyle olunca, onları kuşatan şeyin şiddetli yağmur olması da mümkün olduğu gibi, kök kazıyıcı ölüm olması da mümkündür. Şiddetli yağmura tufan adının verilebileceğine dair delillerden biri, el-Hasan b. Urfuta'nın şu sözüdür:
غَيَّر الجِدَّةَ من عِرْفانِهِ … خِرَقُ الريحِ وطُوفانُ المطرْ
"Onun bilinen tazeliğini değiştirdi ... Şiddetli rüzgârlar ve yağmur tufanı."
ويُرْوى:
Şöyle de rivayet edilir:
* خُرُقُ الريحِ بطوفانِ المطرْ *
* Yağmur tufanıyla birlikte şiddetli rüzgârlar *
وقولُ الراعى :
er-Râî'nin şu sözü de [buna delildir]: