يقالُ مِن الغفلةِ: غَفَل الرجلُ عن كذا، يَغْفُلُ عنه غَفْلةً وغُفُولًا وغَفْلًا.
Gaflet mastarından türetilerek: “Ğafele'r-raculü ‘an kezâ yeğfulü ‘anhu ğafleten ve ğufûlen ve ğaflen” (Adam filan şeyden gafil oldu/unuttu/aldırmadı) denir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ}.
Övgüsü yüce olan Allah'ın şu sözünün tefsiri: {وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ} “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de bereketli kıldığımız o yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık. Sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrailoğullarına verdiği güzel söz tam yerine geldi. Firavun ve kavminin yapageldikleri şeyleri ve yükselttikleri köşkleri yerle bir ettik”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وأورَثْنا القومَ الذين كان فرعونُ وقومُه يستضعِفونهم فيُذبِّحون أبناءَهم ويستحْيون نساءَهم ويستخدمونهم تسخيرًا واستعبادًا - [مِن بنى إسرائيلَ] - مشارِقَ الشامِ، وذلك ما يلى الشرقَ منها، {وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا}. يقولُ: التي جعلنا فيها الخيرَ ثابتًا دائما لأهلِها.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Firavun ve kavminin kendilerini hor ve zayıf gördüğü, oğullarını boğazlayıp kadınlarını sağ bıraktığı, onları angaryayla köle gibi çalıştırdığı o kavme -[İsrailoğullarına]- Şam'ın doğularını -ki doğu tarafına düşen kısımlarıdır- ve {وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} “bereketli kıldığımız o yerin batılarını” -yani halkı için içinde hayrı sürekli ve kalıcı kıldığımız yerleri- miras bıraktık.
[وإنما قال جل ثناؤُه: {وَأَوْرَثْنَا}؛ لأنّه أورَث ذلك بني إسرائيلَ بمهلِكِ مَن كان فيها مِن العمالقةِ.
Övgüsü yüce olan [Allah]: {وَأَوْرَثْنَا} “mirasçı kıldık” buyurmuştur; çünkü orayı, orada bulunan Amâlika'yı helak ederek İsrailoğullarına miras bırakmıştır.
وبمثلِ الذي قلنا في قولِه: {مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا} قال أهلُ التأويلِ.
{مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا} “yerin doğularına ve batılarına” buyruğu hakkında bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن إسرائيلَ، عن فُراتٍ القزَّازِ، عن الحسنِ في قولِه: {وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا}. قال: الشامُ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, İsrâîl'den, o Furât el-Kazzâz'dan, o da el-Hasan'dan [şöyle dediğini] nakletti: O, {وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de kendisinde bereketler kıldığımız yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık” kavli hakkında: "[Burası] Şam'dır" dedi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، عن فُراتٍ القزَّازِ، قال: سمِعت الحسنَ يقولُ. فذكَر نحوَه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İsrâîl, Furât el-Kazzâz'dan haber verdi, dedi ki: Hasan'ı söylerken işittim; diyerek benzerini zikretti .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا قَبِيصَةُ، عن سفيانَ، عن فُراتٍ القزَّازِ، عن الحسنِ: الأرضُ التي باركنا فيها. قال: الشامُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa, Süfyân'dan, o Furât el-Kazzâz'dan, o da el-Hasan'dan nakletti: "Bereketli kıldığımız yer" hakkında: "Şam'dır" dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ}: [وهم بنو إسرائيلَ] ، {مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا}: [وهى] أرضُ الشامِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; onun şu sözü hakkında: {وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ} “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi mirasçı kıldık”: [Bunlar İsrailoğullarıdır] , {مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} “bereketli kıldığımız o yerin doğularına ve batılarına”: [Burası da] Şam toprağıdır.
حدَّثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بنُ ثورٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ قولَه: {مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا}. قال: التي بارك فيها: الشامُ .
Bize Muhammed b. Abdilâ'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti; onun: {مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} “bereketli kıldığımız o yerin doğularına ve batılarına” sözü hakkında şöyle dedi: "Bereketli kıldığı yer: Şam'dır ."
وكان بعضُ أهلِ العربيةِ يزعُمُ أن مشارقَ الأرضِ ومغاربَها نصبٌ على المحلِّ، بمعنى: وأورثنا القومَ الذين كانوا يُستَضعفون في مشارقِ الأرضِ
Arap dili ehlinden bazıları; [ayetteki] yeryüzünün doğuları ve batıları [ifadesinin] zarfiyet (mahal) sebebiyle mansub olduğunu, [cümlenin de] anlamında: "Ve hor görülüp ezilmekte olan o kavmi yeryüzünün doğularında
ومغاربِها. وأن قولَه {وَأَوْرَثْنَا}. إنما وقَع على قولِه: {الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا}. وذلك قولٌ لا معنَى له؛ لأن بنى إسرائيلَ لم يكنْ يستضعِفُهم أيامَ فرعونَ غيرُ فرعونَ وقومِه، ولم يكن له سلطانٌ إلا بمصرَ، فغيرُ جائزٍ والأمرُ كذلك أن يقالَ: الذين يُستضعفون في مشارقِ الأرضِ ومغاربِها.
ve batılarında ezilip hor görülen kavmi mirasçı kıldık; {وَأَوْرَثْنَا} “mirasçı kıldık” fiilinin ise {الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} “bereketli kıldığımız [yeri]” ifadesine taalluk ettiğini [söylemiştir]. Bu, hiçbir anlamı olmayan bir sözdür; zira Firavun günlerinde İsrailoğullarını Firavun ve kavminden başkası ezmiyordu ve onun da Mısır'dan başka bir yerde hâkimiyeti yoktu. Durum böyleyken: "Yerin doğularında ve batılarında hor görülüp ezilenler" denilmesi caiz değildir.
فإن قال قائلٌ: فإنَّ معناه: في مشارقِ أرضِ مصرَ ومغاربِها. فإن ذلك بعيدٌ مِن المفهومِ في الخطابِ، مع خروجِه عن أقوالِ أهلِ التأويلِ والعلماءِ بالتفسيرِ.
Eğer biri: "Bunun anlamı, Mısır toprağının doğularında ve batılarında [demektir]" derse; bu, hem hitabın anlaşılır mantığından uzaktır hem de tefsir ehli ve ilim adamlarının sözlerinin dışına çıkmaktır .
وأما قولُه: {وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى}. فإنه يقولُ: وفَى وعدُ اللَّهِ الذي وعَد بنى إسرائيلَ بتمامِه، على ما وعدَهم من تمكينِهم في الأرضِ، ونصرِه إياهم على عدوِّهم فرعونَ. وكلمتُه الحسنى قولُه جلّ ثناؤُه: {وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ (٥) وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ} [القصص: ٥، ٦].
{وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى} “Rabbinin güzel sözü tam yerine geldi” buyruğuna gelince: Allah'ın yeryüzünde onları iktidar kılmak ve düşmanları Firavun'a karşı onlara yardım etmek hususunda İsrailoğullarına verdiği vaat tastamam yerine geldi, demektir. O'nun güzel sözü ise övgüsü yüce olan [Allah]'ın şu buyruğudur: {وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ (٥) وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ} “Biz ise yeryüzünde güçsüz düşürülenlere lütufta bulunmak, onları önderler yapmak ve onları varisler kılmak istiyorduk. Ve onları yeryüzünde hâkim kılmak; Firavun'a, Hâmân'a ve askerlerine, onlardan çekinip durdukları şeyi göstermek [istiyorduk]” [el-Kasas: 5-6].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ}. قال: ظهورُ قومِ موسى على فرعونَ، وتمكينُ اللهِ لهم في الأرضِ، [وما] ورَّثهم منها.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ} “Rabbinin İsrâiloğullarına verdiği o güzel söz tamamlandı” kavli hakkında nakletti; [Mücâhid] şöyle dedi: “Mûsâ'nın kavminin Firavun'a üstün gelmesi, Allah'ın onları yeryüzünde iktidar sahibi kılması ve oradan kendilerine miras bıraktığı şeylerdir.”
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
وأما قولُه: {وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ}. فإنه يقولُ: وأهلكنا ما كان فرعونُ وقومُه يصنعونه مِن العماراتِ والمزارعِ، {وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ}. يقولُ: وما كانوا يبنون مِن الأبنيةِ والقصورِ، فأخرجناهم مِن ذلك كلِّه، وخرَّبْنا جميع ذلك.
{وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ} “Firavun ve kavminin yapageldikleri şeyleri yerle bir ettik” buyruğuna gelince: Firavun ve kavminin yapageldikleri binaları ve ekinleri helak ettik; {وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ} “ve yükselttikleri köşkleri”. Yani: İnşa ettikleri binaları ve sarayları [yerle bir ettik]; onları bütün bunlardan çıkardık ve bunların tamamını harap ettik, demektir.
وقد بيَّنا معنى "التعريشِ" فيما مضى بشواهدِه .
Kitabımızın önceki kısımlarında "ta'rîş" kelimesinin anlamını şahitleriyle açıklamıştık .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ}. يقولُ: يبنون .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; O'nun: {وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ} “ve yükselttikleri köşkleri” buyruğu hakkında: İnşa ediyorlardı, dediğini rivayet etti .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَعْرِشُونَ}: يبنون البيوتَ والمساكنَ ما بلغَت، وكان عِنَبُهم غيرَ معروشٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {يَعْرِشُونَ} “yükseltiyorlardı”: Nereye kadar ulaşırsa ulaşsın evleri ve meskenleri inşa ediyorlardı; onların üzümleri ise çardaklara alınmış değildi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
واختلَفت القرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأته عامَّةُ قرَأةِ الحجازِ والعراقِ:
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir; Hicaz ve Irak kurrâsının geneli bunu [şöyle] okumuştur:
{يَعْرِشُونَ}، بكسرِ الراءِ، سوى عاصمِ بن أبي النجودِ، فإنه قرأَه بضمِّها . وهما لغتان مشهورتان في العربِ، يقالُ: عرَش يعرِش ويعرُش.
Râ harfinin kesresiyle {يَعْرِشُونَ} “yükseltiyorlardı” şeklinde okumuştur. Âsım b. Ebi'n-Necûd müstesnadır; zira o bunu [râ'nın] dammesiyle okumuştur . Bu ikisi Araplar arasında meşhur iki lügattir; araşe ya'rişu ve ya'ruşu (عَرَشَ يَعْرِشُ / يَعْرُشُ) denir.
فإذ كان ذلك كذلك، فبأيَّتِهما قرأ القارئُ فمصيبٌ؛ لاتفاقِ معنيى ذلك، وأنهما معروفتان من كلامِ العربِ، وكذلك تفعَلُ العربُ في "فعَل" إذا ردّته إلى الاستقبالِ، تضمُّ العينَ منها أحيانا، [وتَكْسِرُ] أحيانًا، غيرَ أن أحبَّ القراءتين إليَّ كسرُ الراءِ؛ لشهرتِها في العامَّةِ، وكثرةِ القرأةِ بها، وأنها أفصَحُ اللُّغتين.
Durum böyle olunca, okuyucu bu iki kıraatten hangisiyle okursa isabet etmiş olur; çünkü her ikisinin de anlamı birdir ve ikisi de Arap kelamında bilinmektedir. Nitekim Araplar fe'ale (فَعَلَ) kalıbını muzariye çevirdiklerinde bazen aynü'l-fiilini dammeler, bazen de [kesreler] . Ne var ki iki kıraat arasında bana en sevimli geleni, halk arasında yaygınlığı, onu okuyan kurrânın çokluğu ve iki lügatin en fasihi olması sebebiyle râ'nın kesreli okunuşudur.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ قَالُوا يَامُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨)}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ قَالُوا يَامُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨)} “İsrailoğullarını denizden geçirdik; kendilerine ait putlara tapan bir topluluğa rastladılar. 'Ey Mûsâ! Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap' dediler. [Mûsâ] dedi ki: 'Gerçekten siz cahillik eden bir topluluksunuz.'”
يقولُ تعالى ذكرُه: وقطَعنا ببنى إسرائيلَ البحرَ بعدَ الآياتِ التي أريناهموها والعبر التي عاينوها على يَدَى نبيِّ اللهِ موسى، فلم تزجُرْهم تلك الآياتُ، ولم تعِظْهم تلك العبرُ والبيناتُ، حتى قالوا مع معاينتِهم مِن [حُجَجِ اللهِ] ما يحقُّ أن تَذَّكَّرَ معها البهائمُ، إذ مرّوا {عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ}. يقولُ: يُقيمون
Cenâb-ı Hak buyuruyor ki: Allah'ın peygamberi Mûsâ vasıtasıyla kendilerine gösterdiğimiz ayetlerden (mucizelerden) ve bizzat şahit oldukları ibretlerden sonra İsrailoğullarını denizden geçirdik. Ne var ki o ayetler onları vazgeçirmedi; o ibretler ve apaçık deliller kendilerine öğüt vermedi. Hatta onlar, karşısında hayvanların dahi düşünüp ibret alması gereken [Allah'ın delillerine] bizzat şahit olmalarına rağmen, {عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ} “kendilerine ait putlara tapan bir topluluğa” rastladıklarında [böyle bir talepte bulundular]. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: [Onlar] başında duruyorlar/ibadete devam ediyorlar
على مُثُلٍ لهم يعبدونها من دونِ اللَّهِ -: {اجْعَلْ لَنَا} يا موسى {إِلَهًا}. يقولُ: مِثالًا نعبُدُه، وصنَمًا نتخذه إلهًا، كما لهؤلاءِ القومِ أصنامٌ يعبدُونها. ولا تنبغى العبادةُ لشيءٍ سوى اللَّهِ الواحدِ القهارِ. قال موسى صلواتُ اللهِ عليه: {إِنَّكُمْ} أيُّها القومُ، {قَوْمٌ تَجْهَلُونَ} عظمةً اللهِ وواجبَ حقِّه عليكم، ولا تعلَمون أنه لا تجوزُ العبادةُ لشيءٍ سوى اللهِ الذي له ملكوتُ السماواتِ والأرضِ.
Allah'ı bırakıp taptıkları heykellerinin başında bekleyen bir topluluğa rastladıklarında-: 'Ey Mûsâ! {اجْعَلْ لَنَا} {إِلَهًا} “bize de bir ilah yap”' dediler. Yani: 'Şu kavmin taptığı putlar gibi bizim de tapacağımız bir heykel, ilah edineceğimiz bir put yap!' dediler. Oysa tek ve Kahhâr olan Allah'tan başkasına ibadet etmek asla yakışmaz. Mûsâ salavâtullâhi aleyh dedi ki: Ey kavim! {إِنَّكُمْ} {قَوْمٌ تَجْهَلُونَ} “Gerçekten siz cahillik eden bir topluluksunuz”; sizler Allah'ın büyüklüğünü ve üzerinizdeki farz olan hakkını bilmiyorsunuz; göklerin ve yerin mülkü ve hâkimiyeti elinde olan Allah'tan başkasına ibadetin caiz olmadığını bilmiyorsunuz.
وذُكِر عن ابن جريجٍ في ذلك ما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ: {وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ} قال ابن جريجٍ: {عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ}. قال تماثيلِ بقرٍ، فلما كان عجلُ السامريِّ شَبَّهَه مِن تلك البقرِ، فذلك كان أول شأنِ العجلِ، {قَالُوا يَامُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ} .
Bu hususta İbn Cüreyc'den rivayet edilenler arasında bize el-Kāsım'ın anlattığı şu rivayet vardır: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc nakletti: {وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ} “İsrailoğullarını denizden geçirdik; kendilerine ait putlara tapan bir topluluğa rastladılar”. İbn Cüreyc: {عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ} “kendilerine ait putlara” ifadesi hakkında: "Sığır heykelleriydi. Sâmirî'nin buzağısı olunca, onu bu sığırlara benzetti ; işte buzağı meselesinin ilki bu idi. {قَالُوا يَامُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ} “'Ey Mûsâ! Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap' dediler. [Mûsâ] dedi ki: 'Gerçekten siz cahillik eden bir topluluksunuz'” .
وقيل: إن القومَ الذين كانوا عُكُوفًا على أصنامٍ لهم، الذين ذكَرهم اللهُ في هذه الآيةِ - قومٌ كانوا مِن لَخْمٍ.
Allah'ın bu ayette zikrettiği, putlarına tapmakta olan o topluluğun Lahm kabilesinden bir kavim olduğu söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بن بشار، قال: ثنا بشرُ بنُ عمرَ، قال: ثنا العباسُ بنُ الفضل، عن أبي العوامِ، عن قتادةَ: {فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ}.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Ömer anlattı, dedi ki: Bize el-Abbâs b. el-Fadl, Ebu'l-Avvâm'dan, o da Katâde'den { فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ } “Kendilerine ait putlara tapmakta olan bir topluluğa rastladılar” [ayeti hakkında] anlattı:
قال: على لَخْمٍ .
Dedi ki: Lahm kabilesine [rastladılar] .
وقيل: إنهم قومٌ كانوا من الكنعانيين الذين أُمِر موسى ﵇ بقتالِهم.
Onların, Mûsâ aleyhisselâm'a kendileriyle savaşması emredilen Kenanlılardan bir topluluk olduğu da söylenmiştir.
وقد حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ، أن أبا واقدٍ الليثيَّ قال: خرَجنا مع رسولِ اللهِ ﷺ قِبَلَ حُنَيْنٍ، فمرَرْنا بسِدرَةٍ ، قلتُ: يا نبيَّ اللهِ، اجعلْ لنا هذا ذاتَ أنواطٍ كما للكفارِ ذاتُ أنواطٍ - وكان الكفارُ يَنوطون سلاحَهم بسدرةٍ [ويعكُفون] حولَها - فقال النبيُّ ﷺ: "اللهُ أَكْبَرُ! هَذَا كمَا قالَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ لمُوسَى: اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كما لهم آلهَةٌ. إنَّكم ستَرْكَبُونَ سَنَنَ الذين مِن قَبْلِكُم".
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Zührî'den nakletti; Ebû Vâkıd el-Leysî şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Huneyn tarafına çıktık. Bir sidre (sedir ağacı) ağacının yanından geçtik . Dedim ki: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Kâfirlerin Zâtü Envât'ı olduğu gibi bizim için de bir Zâtü Envât kıl!' —Kâfirler silahlarını bir sidre ağacına asarlar ve etrafında [ibadet için toplanıp] dururlardı —. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Allahü Ekber! Bu, tıpkı İsrailoğullarının Mûsâ'ya: Bize de onların ilahları olduğu gibi bir ilah yap, demesi gibidir. Muhakkak ki siz, sizden öncekilerin yollarına uyup gideceksiniz.'
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الزهريِّ، عن سنانِ بن أبي سنانٍ، عن أبي واقدٍ الليثيِّ، قال: خرجنا مع رسولِ اللهِ ﷺ قِبَلَ حنينٍ، فمرَرْنا بسِدرةٍ، فقلنا: يا نبيّ اللهِ، اجعلْ لنا هذه ذاتَ أنواطٍ. فذكَر نحوَه.
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Zührî'den, o Sinân b. Ebî Sinân'dan, o da Ebû Vâkıd el-Leysî'den haber verdi; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Huneyn tarafına çıktık. Bir sidre ağacının yanından geçtik ve: "Ey Allah'ın Peygamberi! Bizim için de bunu Zâtü Envât kıl!" dedik. [Râvi] bunun benzerini zikretti.
حدَّثني المثني، قال: ثنا حجاجٌ، قال: ثنا حمادٌ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن الزهريِّ، عن سنانِ بن أبي سنانٍ، عن أبي واقدٍ الليثيِّ، عن رسولِ اللهِ ﷺ نحوَه .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Muhammed b. İshâk'tan, o Zührî'den, o Sinân b. Ebî Sinân'dan, o da Ebû Vâkıd el-Leysî'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini nakletti .
[حدَّثني المثنى، قال] : حدَّثنا أبو صالحٍ، قال: ثني الليثُ، قال: ثنى عُقيلٌ، عن ابن شهابٍ، قال: أخبرني سنانُ بنُ أبى سنانٍ الدِّيليُّ، عن أبي واقدٍ الليثيِّ، أنهم خرَجوا مِن مكةَ مع رسولِ اللهِ ﷺ إلى حُنينٍ. قال: وكان للكفارِ سِدرةٌ يعكُفون عندها ويعلِّقون بها أسلحتَهم، يقالُ لها: ذاتُ أنواطٍ. قال: فمرَرنا بسدرةٍ خضراءَ عظيمةٍ. قال: فقلنا: يا رسولَ اللهِ، اجعل لنا ذاتَ أنواطٍ. قال: "قُلتم والذي نَفْسِي بِيَدِهِ ما قالَ قَوْمُ موسى: اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كمَا لهم آلِهَةٌ. قالَ: إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ. إنَّها السَّنَنُ، لتَرْكَبُنَّ سَنَنَ مَنْ كان قَبْلَكُمْ" .
[Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki] : Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Leys anlattı, dedi ki: Bana Ukayl, İbn Şihâb'dan nakletti; o şöyle demiştir: Bana Sinân b. Ebî Sinân ed-Dîlî, Ebû Vâkıd el-Leysî'den haber verdi; onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke'den Huneyn'e çıkmışlardı. Dedi ki: Kâfirlerin yanında ibadet edip durdukları ve silahlarını astıkları, Zâtü Envât denilen bir sidre ağacı vardı. Dedi ki: Büyük ve yeşil bir sidre ağacının yanından geçtik. Dedik ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bizim için de bir Zâtü Envât kıl.' Buyurdu ki: 'Nefsim elinde olana yemin ederim ki tıpkı Mûsâ'nın kavminin: Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap. [Mûsâ] dedi ki: Gerçekten siz cahillik eden bir topluluksunuz, dediği gibi söylediniz. Muhakkak ki bu adetlerdir; sizden öncekilerin yollarına mutlaka uyup gideceksiniz' .
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩)}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsiri: {إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩)} “Şüphesiz bunların içinde bulundukları [din] helak olmaya mahkûmdur ve yapmakta oldukları ameller de batıldır.”
وهذا خبرٌ مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه عن قِيلِ موسى لقومِه مِن بني إسرائيلَ. يقولُ جلَّ ثناؤُه: قال لهم موسى: إِنَّ هؤلاء العُكُوفَ على هذه الأصنامِ، اللَّهُ مُهلِكُ ما هم فيه مِن العملِ ومفسدُه ومُخْسِرُهم فيه بإثابَتِه إياهم عليه العذابَ المهينَ. {وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} مِن عبادتِهم إياها، فمُضْمَحِلٌّ؛ لأنَّه غيرُ نافِعِهم
Bu, övgüsü yüce olan Allah'ın, Mûsâ'nın İsrâiloğulları'ndan olan kavmine söylediği söz hakkında verdiği bir haberdir. Övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Mûsâ onlara şöyle demiştir: Bu putların başında ibadet edip duran şu kimselerin içinde bulundukları ameli Allah helak edecek, boşa çıkaracak ve buna karşılık kendilerine alçaltıcı bir azap vererek onları hüsrana uğratacaktır. {وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Ve yapmakta oldukları ameller de batıldır” [ifadesi ise] onların putlara ibadet etmelerinin yok olup gitmeye mahkûm olduğunu [ifade eder]; çünkü bu ibadet kendilerine hiçbir fayda sağlamayacaktır
عندَ مجيءِ أمرِ اللهِ وحلولِه بساحتِهم، ولا مدافعٌ عنهم بأْسَ اللَّهِ إذا نزَل بهم، ولا مُنقذُهم مِن عذابِه إذا عذَّبَهم في القيامةِ، فهو في معنى ما لم يكنْ.
Allah'ın emri gelip yurtlarına indiğinde fayda vermeyeceği gibi, Allah'ın azabı üzerlerine çöktüğünde O'nun şiddetli azabını onlardan savuşturamaz ve kıyamette onları cezalandırdığında da kendilerini O'nun azabından kurtaramaz. Dolayısıyla bu ameller hiç var olmamış hükmündedir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمد بن الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفضلِ، وحدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قالا جميعًا: حدَّثنا أسباطُ، عن السديِّ: {إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ}. يقولُ: مهلَكٌ ما هم فيه .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı; ve bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı; her ikisi birden dediler ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ} “Şüphesiz bunların içinde bulundukları [din] helak olmaya mahkûmdur”. Yani: İçinde bulundukları şey helak edilmiştir, demektir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ}. يقولُ: خُسْرانٌ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun şu buyruğu hakkında nakletti: {إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ} “Şüphesiz bunların içinde bulundukları [din] helak olmaya mahkûmdur”. Dedi ki: Hüsrandır .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ}. [قال: المُتَبَّرُ المُخَسَّرُ. وقال: المُتَّبَّرُ والباطلُ سواءٌ. وقرأ: {إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ] وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}. قال: هذا كلُّه واحدٌ؛ كهيئةِ غفورٍ رحيمٍ، عفوٍّ غفورٍ. قال: والعربُ تقولُ: إنه البائسُ المُتَّبرُ، وإنه البائسُ المُخَسَّرُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ} “Şüphesiz bunların içinde bulundukları [din] helak olmaya mahkûmdur” buyruğu hakkında [şöyle] dedi: [el-Mütebber, hüsrana uğratılmış olandır. Dedi ki: el-Mütebber ile bâtıl birdir. Ve: {إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ] وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “[Şüphesiz bunların içinde bulundukları helak olmaya mahkûmdur] ve yapmakta oldukları da batıldır” ayetini okudu. Dedi ki: Bunların hepsi birdir; tıpkı 'Gafûr Rahîm' ve 'Afüvv Gafûr' gibidir. Dedi ki: Araplar: 'Şüphesiz o, perişan ve helak olmuştur (el-bâisü'l-mütebber)' ve 'Şüphesiz o, perişan ve hüsrana uğramıştır (el-bâisü'l-muhasser)' derler.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {قَالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (١٤٠)}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsiri: {قَالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (١٤٠)} “[Mûsâ] dedi ki: 'O sizi âlemlere üstün kılmışken ben size Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?'”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال موسى لقومِه: أسوى اللهِ ألتمِسُكم إلهًا وأَجْعَلُ لكم معبودًا تعبُدونه، واللهُ الذي هو خالقُكم فضَّلَكم على عَالَمى دهرِكم وزمانِكم. يقولُ: أفأبغيكم معبودًا لا ينفعُكم ولا يضرُّكم تعبدونه وتترُكون عبادةَ مَن فضَّلَكم على الخلقِ؟ إن هذا بكم لجهلٌ!
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Mûsâ kavmine dedi ki: 'Sizin yaratıcınız olan Allah sizi kendi çağınızın ve zamanınızın âlemlerine üstün kılmışken, ben sizin için Allah'tan başka bir ilah mı arayayım ve ibadet edeceğiniz bir mabut mu tayin edeyim?' Şöyle demektedir: 'Sizi mahlûkata üstün kılan zata ibadeti bırakıp, size ne fayda ne de zarar verebilecek bir mabut mu arayayım sizin için? Şüphesiz bu tutumunuz büyük bir cehalettir!'
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١)}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١)} “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık; onlar size azabın en kötüsünü reva görüyor, oğullarınızı öldürüyor, kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı.”
يقولُ تعالى ذكرُه لليهودِ مِن بني إسرائيلَ الذين كانوا بينَ ظَهْرَانَى مُهاجَرِ رسولِ اللهِ ﷺ: واذكُروا مع قِيلِكم هذا الذي قلتموه لموسى بعدَ رُؤْيَتِكم مِن الآياتِ والعبرِ، وبعدَ النعمِ التي سلَفت منى إليكم، والأيادي التي تقدمت فِعْلكم ما فعَلتم - {وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ}، وهم الذين كانوا على مِنهاجِه وطريقتِه في الكفرِ باللهِ مِن قومِه، {يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ}. يقولُ: إذ يحمِّلونكم قُبْحَ العذابِ وسيِّئَه.
Zikri yüce olan [Allah], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicret yurdunda ikamet eden İsrailoğulları Yahudilerine şöyle buyurmaktadır: Delilleri ve ibretleri gördükten sonra ve benden size geçmiş olan nimetlerden, yaptığınızı yapmanızdan önce gelen lütuflardan sonra Mûsâ'ya söylediğiniz bu sözün yanında şunu da hatırlayın: {وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ} “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık”; onlar, kavminden olup Allah'ı inkâr etme hususunda onun yolunda ve metodunda giden kimselerdi; {يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ} “onlar size azabın en kötüsünü reva görüyorlardı”. Yani: Size azabın en çirkinini ve en kötüsünü yüklüyorlardı.
وقد بيَّنَّا فيما مضى مِن كتابِنا هذا ما كان العذابُ الذي كان يسومُهم سيِّئَه .
Onlara reva gördükleri kötü azabın ne olduğunu bu kitabımızın geçmiş kısımlarında açıklamıştık .
{يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ}. يعنى: الذكورَ مِن أولادِهم،
{يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ} “Oğullarınızı öldürüyorlardı”. Yani: Çocuklarından erkek olanları,
{وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ}. يعنى : يستبْقُون إناثَهم، {وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ}. يقولُ: وفى سَوْمِهم إياكم سُوء العذابِ اختبارٌ مِن اللهِ لكم [ونعمةٌ عظيمةٌ] .
{وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ} “ve kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı”. Yani : Kız çocuklarınızı hayatta bırakıyorlardı; {وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ} “Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı”. Yani: Onların size kötü azabı reva görmelerinde Allah'tan sizin için bir sınama [ve büyük bir nimet] vardı, demektir.
القول في تأويلِ قولِه جل وعزَّ: {وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً} “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik ve buna on gece daha ekledik; böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وواعدْنا موسى لمناجاتِنا ثلاثينَ ليلةً. وقيل: إنها ثلاثون ليلة من ذى القَعْدَةِ. {وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ}. يقولُ: وأَتمَمْنا الثلاثين الليلةَ بعشرِ ليالٍ تَتِمةَ أربعين ليلةً. وقيل: إن العشرَ التي أتمَّها بها أربعين عشرُ ذي الحِجَّةِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bizimle münacatta bulunması için Mûsâ ile otuz gece için sözleştik. Bunun Zilkade ayından otuz gece olduğu söylenmiştir. {وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ} “ve buna on gece daha ekledik”. Yani: Kırk geceye tamamlanması için o otuz geceyi on gece ile tamamladık. Kırka tamamladığı bu on gecenin Zilhicce ayının ilk on günü olduğu söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ}. قال: ذو القَعدةِ وعشرُ ذى الحجة .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ} “Mûsâ ile otuz gece... ve buna on gece daha ekledik” buyruğu hakkında şöyle dedi: Zilkade ve Zilhicce'nin onudur .
[حدَّثنا ابن] وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ}. قال: ذو القَعدةِ وعشرُ ذي الحِجَّةِ، ففى ذلك اختلَفوا.
[Bize İbn] Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ} “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik ve buna on gece daha ekledik” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Zilkade ve Zilhicce'nin onudur; işte bu hususta ihtilaf ettiler.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً}. هو ذو القَعدةِ وعشرٌ مِن ذى الحِجَّةِ، فذلك قولُه: {فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً}.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً} “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik”; bu, Zilkade ve Zilhicce'den on gündür. İşte O'nun: {فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً} “böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı” buyruğu budur.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، عن أبيه، قال: زعَم الحضرمى أن الثلاثين التي كان واعد موسى ربُّه كانت ذا القَعدةِ، والعشرَ مِن ذى الحِجَّةِ التي تمَّم اللهُ بها الأربعين .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân babasından nakletti; babası şöyle dedi: Hadramî, Mûsâ'nın Rabbiyle sözleştiği otuz gecenin Zilkade olduğunu, Allah'ın kırkı tamamladığı on gecenin de Zilhicce'den olduğunu ileri sürdü .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً}. [قال: ذو القَعدةِ] . {وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ} [قال:: عشرُ] ذي الحجةِ. قال ابن جريجٍ: قال ابن عباسٍ مثلَه .
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً} “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik”. [Dedi ki: Zilkade'dir] . {وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ} “ve buna on gece daha ekledik”; [dedi ki: Zilhicce'nin onudur] . İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs da benzerini söyledi .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو سعدٍ، قال: سمِعت مجاهدًا يقولُ في قولِه: {وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ}. قال: ذو القَعدةِ، والعشرُ الأُوَلُ من ذى الحِجَّةِ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd anlattı; dedi ki: Mücâhid'in O'nun: {وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ} “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik ve buna on gece daha ekledik” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Zilkade ve Zilhicce'nin ilk on günüdür.
[وحدَّثني الحارثُ] ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن مسروقٍ: {وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ}. قال: عشرُ الأضحَى .
[Bana el-Hâris de anlattı] , dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o da Mesrûk'tan nakletti: {وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ} “ve buna on gece daha ekledik” [buyruğu hakkında]: Kurban [ayı Zilhicce]'nin onudur , dedi.
وأما قولُه: {فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً}. فإنه يعنى: فكمَل الوقتُ
O'nun: {فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً} “Böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk gece olarak tamamlandı” buyruğuna gelince; bu, [şöyle] demektir: Vakit kemale erdi
الذي وعَد اللهُ موسى أربعين ليلةً وبلَغها.
Allah'ın Mûsâ'ya vadettiği kırk gecelik süre kemale erdi ve o süreye ulaştı.
كما حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: {فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ}. قال: فبلَغ ميقاتُ ربِّه أربعين ليلةً.
Nitekim bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ} “böylece Rabbinin belirlediği vakit tamamlandı” ifadesi hakkında şöyle dedi: Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye ulaştı.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢)}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢)} “Mûsâ kardeşi Hârûn'a: 'Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma' dedi.”
يقولُ جل ثناؤُه: لما مضى موسى لموعدِ ربِّه قال لأخيه هارونَ: {اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي}. يقولُ: كنْ خليفتي فيهم إلى أن أرجعَ. يقالُ منه: خلَفه يخلُفه خِلافَةً. {وَأَصْلِحْ}. يقولُ: وأصلِحْهم بحَمْلِك إياهم على طاعةِ اللهِ وعبادتِه.
Övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Mûsâ Rabbinin randevusuna gittiğinde kardeşi Hârûn'a: {اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي} “kavmim içinde benim yerime geç” dedi. Yani: Ben dönünceye kadar onların içinde benim halifem ol, demektir. Bu kökten olmak üzere 'halifelik yaptı' anlamında halefehu yahlufuhu hilâfeten (خَلَفَهُ يَخْلُفُهُ خِلَافَةً) denir. {وَأَصْلِحْ} “ve ıslah et”. Yani: Onları Allah'a itaate ve O'na ibadete sevk ederek durumlarını düzelt, demektir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال موسى لأخيه هارونَ: {اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ}. وكان مِن إصلاحِه ألا يدعَ العجلَ يُعبدُ.
Nitekim bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Mûsâ kardeşi Hârûn'a: {اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ} “Kavmim içinde benim yerime geç ve ıslah et” dedi. Onun ıslah etmesinden [biri de], buzağıya tapılmasına izin vermemesiydi .
وقولُه: {وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ}. يقولُ: ولا تَسْلُكْ طريقَ الذين يُفسِدون في الأرضِ بمعصيتِهم ربَّهم، ومعونتِهم أهلَ المعاصى على عِصْيانِهم ربَّهم، ولكن اسْلُكْ سبيلَ المطيعين ربَّهم.
O'nun: {وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ} “ve bozguncuların yoluna uyma” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Rablerine isyan ederek ve günah ehline Rablerine karşı isyanlarında yardım ederek yeryüzünde bozgunculuk yapanların yoluna girme; bilakis Rablerine itaat edenlerin yoluna uy.
[وكانت] مواعدةُ اللَّهِ موسى ﵇ بعدَ أن أهلكَ فرعونَ، ونجَّى منه بني إسرائيلَ، فيما قال أهلُ العلمِ.
İlim ehlinin belirttiğine göre, Allah'ın Mûsâ aleyhisselâm ile sözleşmesi, Firavun'u helak edip İsrâiloğulları'nı ondan kurtardıktan sonra [gerçekleşmişti] .
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ
Nitekim bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [naklen] anlattı:
قولَه: {وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً} الآية. قال: يقولون : إن ذلك بعد ما فرَغ من فرعونَ وقبلَ الطورِ، لما نَجَّى اللهُ موسى ﵇ من البحرِ وغَرَّق آلَ فرعونَ، وخلَص إلى الأرضِ الطيبةِ، أنزل اللهُ عليهم فيها المنَّ والسلوى، وأمَره ربُّه أن يلقاه، فلما أراد لقاء ربِّه استخلف هارون على قومه، وواعدهم أن يأتيهم إلى ثلاثين ليلةً ميعادًا من قِبَلِه مِن غيرِ أمرِ ربِّه ولا ميعادِه، فتوجَّه ليلقَى ربَّه. قال : فلمَّا تَّمت ثلاثون ليلةً قال عدوُّ اللهِ السَّامريُّ: ليس يأتيكم موسى، وما يُصلِحُكم إلا إلهٌ تعبُدونه. فناشَدهم هارونُ وقال: لا تفعَلوا، انظروا ليلتَكم هذه ويومَكم هذا، فإن جاء وإلا فعلتم ما بدا لكم. فقالوا: نعم. فلما أصبحوا من غد ولم يَرَوْا موسى، عاد السامريُّ لمثلِ قولِه بالأمسِ. قال: وأحدَث اللهُ الأجلَ بعدَ الأجلِ الذي جعَله نَبِيُّهم عشْرًا، فتمَّ ميقات ربِّه أربعين ليلةً، فعاد هارونُ فناشَدهم إلا ما نظَروا يومَهم ذلك أيضًا، فإن جاء وإلا فعلتم ما بدا لكم. ثم عاد السامريُّ [في الثالثةِ] لمثلِ قوله لهم، وعاد هارونُ فناشَدهم أن ينتظروا، فلما لم يَرَوه .
O'nun: {وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً} “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik” ayeti hakkında şöyle dedi: Şöyle diyorlar : Bu, Firavun'un işi bittikten sonra ve Tûr'dan önceydi. Allah Mûsâ aleyhisselâm'ı denizden kurtarıp Firavun ailesini boğduğunda ve temiz toprağa ulaştığında, Allah onlara orada kudret helvası ve bıldırcın eti indirdi. Rabbi ona Kendisiyle buluşmasını emretti. Rabbi ile buluşmak isteyince kavminin başına Hârûn'u vekil bıraktı ve Rabbinin emri ve belirlemesi olmaksızın, kendi tarafından belirlenmiş bir süre olarak otuz geceye kadar yanlarına geleceğine dair onlara söz verdi ve Rabbi ile buluşmak üzere yönelip gitti. Dedi ki : Otuz gece tamamlanınca Allah düşmanı Sâmirî: “Mûsâ artık size gelmez; size ancak ibadet edeceğiniz bir ilah iyi gelir” dedi. Bunun üzerine Hârûn onlara yalvarıp şöyle dedi: “Böyle yapmayın! Bu gecenizi ve bu gününüzü bekleyin ; eğer gelirse ne âlâ, gelmezse dilediğinizi yaparsınız.” Onlar da: “Tamam” dediler. Ertesi sabah olup da Mûsâ'yı görmeyince Sâmirî dünkü sözünün benzerini tekrarladı. Dedi ki: Allah, peygamberlerinin belirlediği sürenin ardından on günlük bir süre daha belirledi ve böylece Rabbinin vakti kırk geceye tamamlandı. Hârûn tekrar onlara yalvararak o günlerini de beklemelerini istedi: “Eğer gelirse ne âlâ, gelmezse dilediğinizi yaparsınız.” Sonra Sâmirî [üçüncü defa] onlara önceki sözünün benzerini söyledi , Hârûn da yine beklemeleri için onlara yalvardı. Onu göremeyince ...
قال القاسمُ: قال الحسينُ: حدَّثني حجاجٌ، قال: ثني أبو بكرِ بنُ عبدِ اللهِ الهذليُّ، قال: قام السامريُّ إلى هارونَ حين انطلق موسى فقال: يا نبيَّ الله، إنا اسْتَعَرْنا يومَ خرَجنا مِن القِبْطِ حُلِيًّا كثيرًا من زينتِهم، وإن الجندَ الذين
el-Kāsım dedi ki: el-Hüseyin dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: Bana Ebû Bekr b. Abdillâh el-Hüzelî anlattı, dedi ki: Sâmirî, Mûsâ gittiği zaman Hârûn'un yanına gelip şöyle dedi: “Ey Allah'ın peygamberi! Biz [Mısır'dan] çıktığımız gün Kıptîlerden süs eşyası olarak pek çok ziynet ödünç almıştık. Muhakkak ki askerler o
معك قد أسرَعوا في الحُلِيِّ يبيعونه وينفقونه، وإنما كان عاريَّةً مِن آل فرعونَ، فليسوا بأحياءٍ فنردَّها عليهم، ولا ندرى، لعلَّ أخاك نبيَّ الله موسى إذا جاء يكون له فيها رأىٌ؛ إما أن يُقرِّبَها قربانًا فتأكلها النارُ، وإما أن يجعلَها للفقراءِ دونَ الأغنياءِ. فقال له هارونُ: نِعْمَ ما رأيت وما قلت. فأمر مناديًا فنادى: من كان عنده شيءٌ مِن حُلِيِّ آلِ فرعونَ فليأتِنا به. فأتَوه به، فقال هارونُ يا سامريُّ، أنت أحقُّ مَن كانت عندَه هذه الخِزانةُ. فقبَضها السامريُّ، [وكان] عدو اللَّهِ الخَبيثُ صائغًا، فصاغَ منه عجلًا جسدًا، ثم قذَف في جَوْفِه تربةً مِن القبضةِ التي قبَض مِن أثرِ فرسِ جبريلَ ﵇ إذ رأه في البحرِ، فجعَل يخورُ، ولم يَخُرْ إلا واحدةً، وقال لبني إسرائيلَ: إنما تَخَلَّف موسى بعد الثلاثين الليلةَ يلتمسُ هذا، {هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ} [طه: ٨٨]. يقولُ: إن موسى ﵇ نسِى ربَّه.
ziynetleri satmak ve harcamak konusunda acele ettiler. Hâlbuki bunlar Firavun ailesinden ödünç alınmıştı; onlar artık hayatta değiller ki bunları kendilerine geri verelim. Kardeşin Allah'ın peygamberi Mûsâ geldiğinde belki bu konuda bir görüşü olur, bilemiyoruz; ya onları kurban olarak sunar da ateş yer ya da zenginlere değil de fakirlere tahsis eder.” Bunun üzerine Hârûn ona: “Görüşün ve söylediğin ne güzel!” dedi. Bir tellala emretti, o da şöyle seslendi: “Kimin yanında Firavun ailesinin ziynetlerinden bir şey varsa onu bize getirsin!” Onu getirdiler. Hârûn: “Ey Sâmirî! Bu emanet/hazine kimde duracaksa buna en lâyık olan sensin” dedi. Sâmirî onu teslim aldı. Allah'ın düşmanı olan o habis kimse [ise] bir kuyumcuydu; ondan ceset halinde bir buzağı heykeli döktü. Sonra denizdeyken Cibrîl aleyhisselâm'ı gördüğünde onun atının izinden aldığı bir avuç toprağı buzağının içine attı; heykel böğürmeye başladı ve sadece bir defa böğürdü. İsrâiloğulları'na: “Mûsâ otuz geceden sonra ancak bunu aramak için gecikti ; {هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ} ‘İşte sizin de ilahınız, Mûsâ'nın da ilahı budur; fakat o unuttu’ [Tâhâ: 88]” dedi. Yani: Mûsâ aleyhisselâm Rabbini unuttu, demek istemektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي}.
Övgüsü yüce olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي} “Mûsâ tayin ettiğimiz vakitte gelip Rabbi onunla konuşunca: 'Rabbim, bana [Kendini] göster, Sana bakayım' dedi. [Rabbi]: 'Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de Beni göreceksin' buyurdu.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ولما جاء موسى للوقتِ الذي وعدناه أن يلقانا فيه، وكلَّمه ربُّه وناجاه، قال موسى لربِّه: {أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ}. قال اللهُ له مجيبًا:
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Mûsâ, Bizimle buluşması için kendisine vadettiğimiz vakte gelip Rabbi de onunla konuşup fısıldaşınca Mûsâ Rabbine: {أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ} “Bana [Kendini] göster, Sana bakayım” dedi. Allah ona cevap olarak şöyle buyurdu:
{لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ}.
{لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ} “Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak”.
و كان سببَ مسألةِ موسى ربَّه النظرَ إليه ما حدَّثني به موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بن حمّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: إن موسى لما كلَّمه ربُّه أحبَّ أن ينظُرَ إليه، {قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي}. فحَفَّ حولَ الجبلِ الملائكةَ، وحَفَّ حولَ الملائكةِ بنارٍ، وحَفَّ حولَ النارِ بملائكةٍ، و حولَ الملائكةِ بنارٍ، ثم تجلى ربُّه للجبل .
Mûsâ'nın Rabbinden Kendisine bakmayı istemesinin sebebi , bana Mûsâ b. Hârûn'un anlattığı şu rivayettir; dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; dedi ki: Rabbi Mûsâ ile konuşunca Mûsâ O'na bakmak istedi; {قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي} “[Mûsâ]: 'Rabbim, bana [Kendini] göster, Sana bakayım' dedi. [Rabbi]: 'Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de Beni göreceksin' buyurdu.” Bunun üzerine [Allah] dağın etrafını meleklerle kuşattı , meleklerin etrafını ateşle kuşattı, ateşin etrafını meleklerle kuşattı, meleklerin etrafını da ateşle kuşattı; sonra Rabbi dağa tecelli etti .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} [مريم: ٥٢]. قال: حدَّثني من لقِى أصحابَ النبيِّ ﷺ أنه قرَّبَه الربُّ حتى سمِع صريفَ القلمِ، فقال عند ذلك مِن الشوقِ إليه: {رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ}.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den O'nun: {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} “ve onu fısıldaşan bir kimse olarak [Huzurumuza] yaklaştırdık” [Meryem: 52] buyruğu hakkında şöyle nakletti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıyla karşılaşan biri bana anlattı ki, Rab onu kalemin cızırtısını işitecek kadar yaklaştırdı; bunun üzerine Mûsâ O'na duyduğu şevkten dolayı: {رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ} “'Rabbim, bana [Kendini] göster, Sana bakayım' dedi. [Rabbi]: 'Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak' buyurdu”.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي بكرٍ الهذليِّ، قال: لما تخلَّف موسى بعدَ الثلاثين حتى سمع كلامَ اللهِ، اشتاقَ إلى النظرِ إليه فقال: {رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي}. وليس لبشرٍ أن يُطيق أن ينظُرَ إليَّ في الدنيا، مَن نظَر إليَّ مات. قال: إلهى، سمِعتُ منطقَك فاشتقتُ إلى النظرِ إليكَ، وَلأن أنظُرَ إليك ثم أموتَ أحبُّ إليَّ مِن أن أعيشَ ولا أراك. قال:
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekr el-Hüzelî'den nakletti; dedi ki: Mûsâ otuz [günden] sonra kalıp nihayet Allah'ın kelâmını işitince O'na bakmaya iştiyak duydu ve: {رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي} “[Mûsâ]: ‘Rabbim! Bana [Kendini] göster, Sana bakayım’ dedi. [Allah]: ‘Sen Beni asla göremezsin’ buyurdu.” Dünyada hiçbir beşerin Bana bakmaya gücü yetmez; kim Bana bakarsa ölür. [Mûsâ]: “İlâhım! Senin kelâmını işittim ve Sana bakmaya iştiyak duydum. Sana bakıp sonra ölmem, yaşayıp da Seni görmememden bana daha sevimlidir” dedi. [Allah] buyurdu ki:
فانظرْ إلى الجبلِ، فإن استقرَّ مكانه فسوف تراني.
“O halde dağa bak; eğer o yerinde durabilirse sen de Beni göreceksin.”
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاوية، عن علي، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ}. قال: أعطنى .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ} “bana [Kendini] göster, Sana bakayım” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Bana ver .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: استخلَف موسى هارون على بنى إسرائيل وقال: إنى مُتعجِّلٌ إلى ربِّي، فاخلفني في قومِي ولا تتبغ سبيل المفسدين. فخرج موسى إلى ربِّه مُتعجِّلًا للُقِيِّه شوقًا إليه، وأقام هارونُ في بنى إسرائيلَ ومعه السامريُّ يسيرُ بهم على أثرِ موسى ليُلْحِقَهم به، فلما كلَّم اللهُ موسى طمِع في رؤيتِه، فسأل ربَّه أن ينظُرَ إليه، فقال اللهُ له: إنَّكَ {لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي} الآية .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti; dedi ki: Mûsâ, İsrâiloğulları'nın başına Hârûn'u vekil bıraktı ve: “Ben Rabbime doğru acele ediyorum; kavmim içinde benim yerime geç ve bozguncuların yoluna uyma” dedi. Mûsâ O'na duyduğu iştiyakla Rabbi ile buluşmaya doğru aceleyle çıktı. Hârûn ise İsrâiloğulları'nın başında kaldı; yanında Sâmirî de vardı, onları Mûsâ'ya yetiştirmek için Mûsâ'nın izi üzerinde yürütüyordu. Allah Mûsâ ile konuşunca Mûsâ O'nu görmeyi arzuladı ve Rabbinden O'na bakmayı istedi. Bunun üzerine Allah ona şöyle buyurdu: “Sen {لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي} ‘Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de Beni göreceksin’...” ayeti .
قال ابن إسحاق: فهذا ما وصل إلينا في كتابِ اللهِ مِن خبرِ موسى فيما طلَب مِن النظر إلى ربِّه، وأهلُ الكتابِ يزعُمون وأهلُ التوراةِ أنْ قد كان لذلك تفسيرٌ وقصةٌ وأمورٌ كثيرةٌ ومراجعةٌ لم تأتِنا في كتابِ اللهِ، فاللهُ أعلم.
İbn İshâk dedi ki: Rabbine bakmayı talep etmesi hususunda Mûsâ'nın haberine dair Allah'ın Kitabı'nda bize ulaşan budur. Ehl-i Kitap ve Tevrat ehli ise bunun Allah'ın Kitabı'nda bize gelmeyen bir tefsiri, kıssası, pek çok hususu ve karşılıklı konuşması olduğunu iddia ederler; doğrusunu Allah bilir.
قال ابن إسحاقَ عن بعضِ أهلِ العلمِ الأولِ بأحاديثِ أهلِ الكتابِ أنهم يجِدون في تفسيرِ ما عندَهم مِن خبرِ موسى حينَ طلَب ذلك إلى ربِّه، أنه كان مِن كلامِه إياه حينَ طمِع في رؤيتِه وطلَب ذلك منه، وردَّ عليه ربُّه [منه ما] ردَّ - أن
İbn İshâk, Ehl-i Kitap rivayetlerini bilen önceki ilim ehlinden bazılarından naklettiğine göre onlar, Mûsâ'nın bunu Rabbinden talep ettiği zamanki haberine dair yanlarında bulunan tefsirde; O'nu görmeye arzu duyup bunu O'ndan talep ettiği ve Rabbi de ona reddettiği cevabı [verdiği] sırada Mûsâ'nın O'na hitaben söylediği sözler arasında şu hususun yer aldığını bulmaktadırlar:
موسى كان تطهَّر وطهَّر ثيابَه وصامَ للقاءِ ربِّه، فلما أتى طورَ سيناءَ، ودنا اللهُ له في الغمامِ فكلَّمه، سبَّحه وحمَّده وكبَّره وقدَّسه، مع تضرُّعٍ وبكاءٍ حزينٍ، ثم أخَذ في مِدْحَتِه فقال: ربِّ ما أعظَمَكَ وأعظمَ شأنَك كلَّه! مِن عظمتِك أنه لم يكنْ شيءٌ، قَبلَك، فأنت الواحدُ القهارُ، كان عرشُك تحتَ عظمتِك نارًا توقَّدُ لك، وجَعَلْتَ سُرادِقًا مِن دونِه سرادقٌ من نورٍ، فما أعظمَك ربِّ وأعظمَ ملكَك! [جعلت بينَك وبينَ ملائكتِك مسيرةَ خمسِمائةِ عامٍ، فما أعظمَك ربِّ وأعظمَ ملكَك] [وسلطانَك]! وإذا أردتَ شيئًا تقضيه في جنودِك الذين في السماءِ أو الذين في الأرضِ، وجنودِك الذين في البحرِ، بعَثْتَ الريحَ من عندِك لا يراها شيءٌ مِن خلقِك إلا أنتَ إن شِئْتَ، فدخَلَت في جوفِ مَن شئتَ مِن أنبيائِك، فبلَّغوا ما أردتَ مِن عبادِك، وليس أحدٌ مِن ملائكتِك يستطيعُ شيئًا مِن عظمتِك ولا مِن عرشِك ولا يسمعُ صوتَك، فقد أنعمتَ عليَّ، وأَعْظَمْتَ عليَّ الفضلَ، وأحسنتَ إليَّ كلَّ الإحسانِ عظَّمْتَنِى في أممِ الأرضِ، وعظَّمْتَنِي عند ملائكتِك، وأسمعتَنى صوتَك، وبذَلتَ لى كلامَك، وأتيتَنى حِكْمَتَكَ، فَإِن أَعُدَّ نُعْماكَ لا أُحصِها، وإن أُرِدْ شكرَك لا أستطِعْه. دعَوتُك ربِّ على فرعونَ بالآياتِ
Mûsâ temizlenmiş, elbiselerini temizlemiş ve Rabbiyle buluşmak için oruç tutmuştu. Sînâ Tûru'na geldiğinde ve Allah bulut içinde ona yaklaşıp onunla konuştuğunda; yalvararak ve hüzünlü bir ağlayışla O'nu tesbih etti, O'na hamdetti, O'nu tekbir edip takdis etti; ardından O'nu övmeye başlayıp şöyle dedi: “Rabbim! Ne büyüksün ve Sen'in bütün şanın ne kadar yücedir! Sen'in azametindendir ki Sen'den önce hiçbir şey yoktu; Sen Vâhid ve Kahhâr'sın. Arşın, azametinin altında Sen'in için tutuşan bir ateş idi. Önüne bir otağ, onun da berisine nurdan bir otağ koydun. Rabbim, ne büyüksün ve Sen'in mülkün ne kadar büyüktür! [Kendinle meleklerin arasına beş yüz yıllık bir mesafe koydun; Rabbim ne büyüksün ve Sen'in mülkün] [ve saltanatın] [ne kadar büyüktür]! Gökteki veya yerdeki orduların ve denizdeki orduların arasında hükme bağlayacağın bir şey murat ettiğinde, Kendi katından, dilediğin takdirde Sen'den başka yaratıklarından hiçbirinin göremediği bir rüzgâr gönderirsin; o da peygamberlerinden dilediğinin içine girer ve böylece onlar kullarından dilediğin [hükümleri] tebliğ ederler. Meleklerinden hiçbiri Sen'in azametinden ve arşından hiçbir şeye güç yetiremez ve Sen'in sesini işitemez. Oysa Sen bana nimet verdin, bana olan lütfunu pek büyüttün ve bana her türlü ihsanda bulundun; beni yeryüzündeki ümmetler içinde yücelttin, meleklerinin katında yücelttin, bana sesini işittirdin, bana kelâmını bahşettin ve bana hikmetini verdin. Eğer nimetlerini sayacak olsam sayıp bitiremem; Sana şükretmek istesem buna güç yetiremem. Rabbim! Firavun aleyhine açık delillerle
العظامِ والعقوبةِ الشديدةِ، فضربتُ بعصاى التي في يدِى البحرَ فانفلق لى ولمن معى، ودعَوتُك حين أجَزْتُ البحرَ فأغرقتَ عدوَّك وعدوِّي، وسألتكُ الماءَ لى ولأمتى، فضربتُ بعصاى التي في يدِى الحَجَرَ، فمنه أرويتَني وأمتى، وسألتُك لأمتى طعامًا لم يأكله أحدٌ كان قبلَهم، فأمرتني أن أدعُوكَ مِن قِبَل المشرقِ ومن قِبَلِ المغربِ، فناديتُك من شرقيِّ أُمَّتى، فأعطَيْتَنى المنَّ مِن مشرقى لنفسى، وأتيتَهم السلوى مِن غربِيِّهم مِن قِبَلِ البحرِ. واشتكيتُ الحَرَّ فناديتُك، فظلَّلْتَ عليهم الغمامَ ، فما أُطيقُ نُعماكَ على أن أعُدَّها ولا أُحْصيَها، وإن أردتُ شكرَها لا أستطيعُها، فجئتُك اليومَ راغِبًا طالبًا سائلًا متضرِّعًا، لتعطيَني ما منَعتَ غيرِى. أطلبُ إليكَ وأسألُكَ يا ذا العظمَةِ والعِزَّةِ والسلطانِ أن تريَنى أنظرَ إليك، فإنِّي قد أحببتُ أن أَرَى وجهَك الذي لم يرَه شيءٌ مِن خلقِك.
ve şiddetli azapla dua ettim; elimdeki asamla denize vurdum, o da benim ve yanımdakiler için yarıldı. Denizi geçtiğimde Sana dua ettim; Sen de Senin ve benim düşmanımı boğdun. Kendim ve ümmetim için Senden su istedim; elimdeki asamla taşa vurdum, ondan beni ve ümmetimi suya kandırdın. Ümmetim için onlardan önce hiç kimsenin yemediği bir yiyecek istedim; bana doğu tarafından ve batı tarafından Sana dua etmemi emrettin. Ben de Sana ümmetimin doğu tarafından seslendim, bana doğu tarafımdan bizzat kendim için kudret helvasını verdin; onlara da batı taraflarından, deniz yönünden bıldırcın eti getirdin. Sıcaklıktan şikâyet edip Sana seslendim, onların üzerine bulutu gölgelik kıldın . Nimetlerini saymaya ve tüketmeye güç yetiremem; şükrünü etmek istesem buna takat getiremem. Bugün Sana, başkasına vermediğini bana vermen için rağbet ederek, talep ederek, isteyerek ve yalvararak geldim. Ey azamet, izzet ve saltanat sahibi! Bana [Kendini] göstermeni ve Sana bakmayı Senden diliyor ve istiyorum; zira mahlukatından hiçbir şeyin görmediği o Veçhini görmeyi çok istedim.”
قال له ربُّ العزةِ: ألَا ترَى يا بنَ عِمران ما تقولُ؟ تكلمتَ بكلامٍ هو أعظمُ مِن سائر الخلق، لا يرانى أحدٌ فيحيا، أليس في السماواتِ مَعْمَرِى؟ فإنَّهن قد ضَعُفْنَ أن يحملْن عَظَمَتِى، أوَليس في الأرضِ مَعْمَرِى؟ فإنها قد ضَعُفَت أن تسَعَ لجندى، فلستُ في مكانٍ واحدٍ فأتجلى لعينٍ تنظرُ إليَّ.
İzzet Rabbi ona şöyle buyurdu: “Görmüyor musun ey İmrân oğlu, ne dediğini? Bütün yaratılmışlarınkinden daha büyük bir söz söyledin; kimse Beni görüp de yaşayamaz. Benim mâmûrem göklerde değil midir? Oysa onlar dahi azametimi taşımaktan âciz kalmıştır. Yeryüzünde de Benim mâmûrem değil midir? Oysa o da ordumu içine almaya güç yetirememiştir. Ben tek bir mekânda değilim ki Bana bakan bir göze tecelli edeyim.”
قال موسى: ربِّ أَنِّي أراك فأموتُ أحبُّ إليَّ مِن ألَّا أراكَ فأحيا .
Mûsâ dedi ki: “Rabbim! Seni görüp ölmem , Seni görmeyip yaşamamdan bana daha sevimlidir.”
قال له ربُّ العزةِ: يا بنَ عمرانَ، تكلَّمتَ بكلامٍ هو أعظمُ مِن سائرِ الخلقِ، لا يراني أحدٌ فيحيا. قال: ربِّ تممْ عليَّ نُعماكَ، وتمِّمْ عليَّ فضْلَك، وتممْ عليَّ إحسانَك بهذا الذي سألتُك، ليسَ لى أن أراكَ فأُقْبَضَ، ولكن أُحِبُّ أن أراكَ فيطمئنَّ قلبي، قال له: يا بنَ عمرانَ، لن يرانى أحدٌ فيحيا، قال موسى: ربِّ تمِّمْ عليَّ نُعْماكَ وفضلَك، وتمِّمْ إليَّ إحسانَك بهذا الذي سألتُك، فأموتُ على إثْرِ ذلك أَحَبُّ إليَّ مِن الحياةِ. فقال الرحمنُ المتَرحِّمُ على خلقِه: قد طلبتَ يا موسى، [وجئتَ] لأُعطيَك سُؤْلَك، إن استطعتَ أن تنظرَ إليَّ، فاذهبْ فاتَّخِذْ لَوْحَينِ، ثمَّ انظرْ إلى الحجرِ الأكبرِ في رأسِ الجبلِ، فإنَّ ما وراءه وما دونَه مَضِيقٌ لا يَسَعُ إلا مجلِسَك يا بنَ عمرانَ، ثم انظُرْ فإنى أَهْبِطُ إليك وجنودِى من قليلٍ وكثيرٍ؛ ففعَل موسى كما أَمَرَه ربُّه، نحَت لَوْحَينِ ثم صعِد بهما إلى الجبلِ. فجلَسَ على الحجرِ، فلما استوى عليه أمَر اللهُ جنودَه الذين في السماءِ الدنيا فقال: ضَعِي أكنافَك حولَ الجبلِ. فسمِعت السماءُ ما قال الربُّ ففعَلت أمرَه. ثم
İzzet Rabbi ona şöyle buyurdu: “Ey İmrân'ın oğlu! Bütün mahlukattan daha büyük bir söz söyledin. Beni hiç kimse görüp de hayatta kalamaz.” [Mûsâ] dedi ki: “Rabbim! Senden dilediğim bu şey vesilesiyle üzerimdeki nimetini tamamla, üzerimdeki lütfunu tamamla ve üzerimdeki ihsanını tamamla. [Amacım] Seni görüp de canımın alınması değildir; lakin kalbimin mutmain olması için Seni görmeyi arzu ediyorum.” Ona: “Ey İmrân'ın oğlu! Beni hiç kimse görüp de hayatta kalamaz” buyurdu. Mûsâ dedi ki: “Rabbim! Senden dilediğim bu şey vesilesiyle üzerimdeki nimetini ve lütfunu tamamla, bana olan ihsanını tamamla; bunun peşinden ölmem bana yaşamaktan daha sevimlidir.” Mahlukatına merhamet eden Rahmân buyurdu ki: “Dilekte bulundun ey Mûsâ, eğer Bana bakmaya güç yetirebilirsen, dileğini sana vermek için [geldim]. Haydi git, iki levha edin; sonra dağın başındaki en büyük kayaya bak. Çünkü onun ardı ve berisi, ey İmrân'ın oğlu, senin oturabileceğin yerden başkasına imkân vermeyecek kadar dardır. Sonra bak, zira Ben azıyla çoğuyla ordularımla birlikte sana ineceğim.” Bunun üzerine Mûsâ, Rabbinin kendisine emrettiği gibi yaptı; iki levha yonttu, sonra onlarla birlikte dağa çıktı. Kayanın üzerine oturdu; onun üzerine yerleştiğinde Allah, dünya semasındaki ordularına emredip şöyle buyurdu: “Kanatlarını dağın etrafına koy!” Semâ Rabbin buyurduğunu işitti ve emrini yerine getirdi. Sonra
أرسلَ اللَّهُ الصواعِقَ والظلمةَ والضبابَ على ما كان يلى الجبلَ الذي عليه موسى أربعةَ فراسخَ مِن كلِّ ناحيةٍ، ثم أمَر اللهُ ملائكةَ السماءِ الدنيا أن يمرُّوا بموسى، فاعترَضوا عليه، فمرُّوا به كثيرانِ البقرِ، تَنْبُعُ أفواهُهم بالتقديسِ والتسبيحِ بأصواتٍ عظيمةٍ كصوتِ الرعدِ الشديدِ، فقال موسى بنُ عمرانَ: ربِّ إني كنتُ غنيًّا، ما ترى عيناى شيئًا، قد ذهَب بصرُهما مِن شعاعِ النورِ المتضَعِّفِ على ملائكةِ ربِّي. ثم أمَر اللهُ ملائكةَ السماءِ الثانيةِ: أن اهبِطوا على موسى فاعترِضوا عليه. فهبطوا أمثالَ الأُسْدِ، لهم لَجَبٌ بالتسبيحِ والتقديسِ، ففزِع العبدُ الضعيفُ ابن عمرانَ مما رأى ومما سمِع، فاقشعرت كلُّ شعرةٍ في رأسِه [وفى] جلدِه، ثم قال: ندمتُ على مسألتي إياكَ، فهل ينجيني مِن مكاني الذي أنا فيه شيءٌ؟ فقال له حَبْرُ الملائكةِ ورأْسُهم: يا موسى، اصبرْ لِما سألتَ، فقليلٌ مِن كثيرٍ ما رأيتَ. ثم أمَر اللهُ ملائكةَ السماءِ الثالثةِ: أن اهبِطوا على موسى فاعْتَرِضوا عليه. فأقبلوا أمثال النسورِ لهم قَصْفٌ ورَجْفٌ ولَجَبٌ شديدٌ، وأفواهُهم تنبعُ بالتسبيحِ والتقديسِ كجلَبِ الجيشِ العظيمِ، ألوانُهم كلَهَبِ النارِ، ففزِع موسى وأَسِيَتْ نفسُه، وساءَ ظنُّه، وأيس مِن الحياةِ، فقال
Allah, Mûsâ'nın üzerinde bulunduğu dağın bitişiğindeki bölgeye her bir yönden dört fersah [mesafeye] yıldırımları, karanlığı ve sisi gönderdi. Sonra Allah dünya semasının meleklerine Mûsâ'nın yanından geçmelerini emretti. Onlar da karşısına çıktılar; sığır öküzleri gibi onun yanından geçtiler; ağızlarından şiddetli gök gürültüsü sesi gibi muazzam seslerle takdis ve tesbih fışkırıyordu. Bunun üzerine Mûsâ b. İmrân dedi ki: “Rabbim! Ben [buna] muhtaç değildim; iki gözüm hiçbir şey görmüyor, Rabbimin melekleri üzerindeki kat kat nurun parıltısından gözlerinin feri gitti.” Sonra Allah ikinci semanın meleklerine: “Mûsâ'nın üzerine inin ve karşısına çıkın!” diye emretti. Onlar da aslanlar misali indiler; tesbih ve takdis ile [çıkardıkları] uğultulu bir sesleri vardı. Zayıf kul İmrân oğlu gördüğü ve işittiği şeylerden ötürü dehşete kapıldı; başındaki [ve] tenindeki her bir kıl ürperdi. Sonra dedi ki: “Senden [bunu] istediğime pişman oldum; bulunduğum bu yerden beni kurtaracak bir şey var mıdır?” Meleklerin âlimi ve reisi ona şöyle dedi: “Ey Mûsâ! İstediğin şeye sabret; gördüğün şey, [göreceğin] çoğun azıdır.” Sonra Allah üçüncü semanın meleklerine: “Mûsâ'nın üzerine inin ve karşısına çıkın!” diye emretti. Onlar da kartallar misali yönelip geldiler; şiddetli bir gürlemeleri, sarsıntıları ve uğultuları vardı. Ağızlarından büyük bir ordunun gürültüsü gibi tesbih ve takdis fışkırıyordu; renkleri ateş alevi gibiydi. Mûsâ dehşete kapıldı, içi daralıp kederlendi, zannı kötüleşti ve hayattan ümidini kesti; [bunun üzerine]
له حَبْرُ الملائكةِ ورأسُهم: مكانَك يا بنَ عمرانَ، حتى ترى ما لا تصبرُ عليه. ثم أمر اللهُ ملائكةَ السماءِ الرابعةِ: أن اهبِطوا فاعترِضوا على موسى بن عمرانَ. فأقبلوا فهبَطوا عليه لا يشبهُهم شيءٌ مِن الذين مرُّوا به قبلَهم، ألوانُهم كلَهَبِ النارِ، وسائرٌ خلقِهم كالثلجِ الأبيضِ، أصواتُهم عاليةٌ بالتسبيحِ والتقديسِ، لا يقارِبُهم شيءٌ مِن أصواتِ الذين مرَّوا به قبلَهم، فاصطكَّت رُكْبتاه، وأُرْعِدَ قلبُه، واشتدَّ بكاؤُه، فقال [له حَبْرُ] الملائكةِ ورأسُهم: يا بنَ عمرانَ، اصبرْ لِما سألتَ، فقليلٌ مِن كثيرٍ ما رأيتَ. ثم أمَر اللهُ ملائكةَ السماءِ الخامسةِ: أن اهبِطوا فاعترِضوا على موسى. فهبَطوا عليه سبعةَ ألوانٍ، فلم يستطِعْ موسى أن يُتبِعَهم طرفَه، لم يرَ مثلَهم، ولم يسمعْ مثلَ أصواتِهم، وامتلأ جَوْفُه خَوْفًا، واشتدَّ حُزنُه، وكثُرَ بكاؤُه، فقال له حبرُ الملائكةِ ورأسُهم: يا بنَ عمرانَ، مكانَك حتى ترى ما لا تصبرُ عليه. ثم أمرَ اللهُ ملائكةَ السماءِ السادسةِ: أن اهبِطوا على عبدى الذي طلَب أن يراني موسى بن عمرانَ فاعترِضوا عليه. فهبَطوا عليه، في يد كلِّ مَلَكٍ مثل النَّخْلَةِ الطويلةِ نارٌ أشدُّ ضوءًا مِن الشمسِ، ولباسُهم كلَهَبِ النارِ، إذا سبَّحوا وقدَّسوا جاوبَهم مَن كان قَبْلَهم مِن ملائكةِ السماواتِ كلَّهم، يقولون بشدةِ أصواتِهم: سُبُّوحٌ قدُّوسٌ ربُّ العزَّةِ أبدًا لا يموتُ. في رأسِ كلِّ مَلَكٍ منهم أربعةُ أوجُهٍ، فلما رآهم موسى رفَع صوتَه يُسبِّحُ معهم حين سبَّحوا، وهو يبكي ويقولُ: ربِّ اذكرني ولا
Meleklerin âlimi ve başkanı ona: “Olduğun yerde dur ey İmrân oğlu, sabredemeyeceğin şeyi görünceye kadar!” dedi. Sonra Allah dördüncü semanın meleklerine: “İnin ve İmrân oğlu Mûsâ'nın karşısına çıkın!” diye emretti. Yönelip onun üzerine indiler; onlardan önce yanından geçenlerin hiçbirine benzemiyorlardı. Renkleri ateş alevi gibi, yaratılışlarının geri kalanı ise beyaz kar gibiydi. Tesbih ve takdis ile sesleri pek yüksekti; onlardan önce yanından geçenlerin seslerinden hiçbiri onlarınkine yaklaşamazdı. Bunun üzerine [Mûsâ'nın] dizleri titredi, kalbi ürperdi ve ağlaması şiddetlendi. Meleklerin [âlimi] ve başkanı ona şöyle dedi: “Ey İmrân oğlu! İstediğin şeye sabret; gördüğün şey, çoğun pek azıdır.” Sonra Allah beşinci semanın meleklerine: “İnin ve Mûsâ'nın karşısına çıkın!” diye emretti. Yedi renk hâlinde üzerine indiler; Mûsâ gözleriyle onları takip edemedi. Onların benzerini görmemiş, sesleri gibisini işitmemişti; içi korkuyla doldu, hüznü arttı ve ağlaması çoğaldı. Meleklerin âlimi ve başkanı ona dedi ki: “Ey İmrân oğlu! Sabredemeyeceğin şeyi görünceye kadar yerinde dur!” Sonra Allah altıncı semanın meleklerine: “Beni görmeyi isteyen kulum İmrân oğlu Mûsâ'ya inin ve onun karşısına çıkın!” diye emretti. Üzerine indiler; her meleğin elinde uzun bir hurma ağacı gibi, ışıltısı güneşten daha şiddetli bir ateş vardı ve giysileri ateş alevi gibiydi. Onlar tesbih ve takdis ettiklerinde, kendilerinden önceki sema meleklerinin hepsi birden var güçleriyle seslenerek: “Sübbûh'tur, Kuddûs'tür, İzzet Rabbi ebediyen ölmez!” diyerek onlara karşılık veriyorlardı. O meleklerin her birinin başında dört yüz vardı. Mûsâ onları görünce, onlar tesbih ettiklerinde ağlayarak sesini yükseltip onlarla birlikte tesbih etti ve şöyle dedi: “Rabbim! Beni hatırla ve [beni]...
تنسَ عبدَك، لا أدرى أَأَنْفَلتُ مما أنا فيه أم لا؟ إن خرجتُ احترقتُ، وإن مكثتُ مِتُّ. فقال له كبيرُ الملائكةِ ورئيسُهم: قد أوشكتَ يا بنَ عمرانَ أن يمتلِئَ جوفُك وينخلِعَ قلبُك ويَشْتَدَّ بكاؤُك، فاصبرْ للذى جلسْتَ لتنظرَ إليه يا بنَ عمرانَ. وكان جبلُ موسى جبلًا عظيمًا، فأمَر اللَّهُ أن يُحْمَلَ عرشُه، ثم قال: مرُّوا بى على عبدى ليرانى، فقليلٌ مِن كثيرٍ ما رأى. فانفرجَ الجبلُ مِن عظمةِ الربِّ، وغشَّى ضوءُ عرشِ الرحمنِ جبلَ موسى، ورفعت ملائكةُ السماواتِ أصواتَهم جميعًا، فارتجّ الجبلُ فاندَكَّ وكلُّ شجرةٍ كانت فيه، وخرَّ العبدُ الضعيفُ موسى بنُ عمرانَ صَعِقًا على وجهِهِ ليس معه رُوحُه، فأرسل اللَّهُ الحياةَ برحمتِه، فتغشاه الرُّوحُ برحمتِه وقلَب الحجرَ الذي كان عليه وجعَله كالمَعِدَة كهيئة القُبَّةِ؛ لئلَّا يحترقَ موسى، فأقامَه الرّوحُ مثلَ الأمِّ أقامت جنينَها حين يُصرَعُ. قال: فقام موسى يسبحُ اللَّهَ ويقولُ: آمنتُ أنك ربِّي، وصدَّقْتُ أنه لا يراك أحدٌ فيحيا، ومَن نظَرَ إلى ملائكتِك انخلعَ قلبُه، فما أعظمَك ربِّ وأعظمَ ملائكتَك، أنت ربُّ الأربابِ وإلهُ الآلهةِ وملِكُ الملوكِ، تأمرُ الجنودَ الذين هم عبيدُك فيُطيعونك، وتأمرُ السماءَ وما فيها فَتطيعُك، لا تستنكِفُ مِن ذلك، ولا يعدِلُك شيءٌ، ولا يقومُ لك شيءٌ، ربِّ تبتُ إليك، الحمدُ للَّهِ الذي لا شريكَ لك، ما أعظمَك
...kulunu unutma! İçinde bulunduğum bu durumdan kurtulabilecek miyim yoksa kurtulamayacak mıyım bilmiyorum. [Buradan] çıksam yanarım, kalsam ölürüm.” Meleklerin büyüğü ve reisi ona şöyle dedi: “Ey İmrân'ın oğlu! Neredeyse için dolacak, kalbin yerinden fırlayacak ve ağlaman şiddetlenecektir. Görmek için oturduğun [Rabbin] uğruna sabret ey İmrân'ın oğlu!” Mûsâ'nın [üzerinde bulunduğu] dağ pek büyük bir dağ idi. Allah arşının taşınmasını emretti, sonra şöyle buyurdu: “Beni kulumun yanından geçirin ki beni görsün. Onun gördüğü, çoğun içinde pek az bir şeydir.” Dağ, Rabbin azametinden yarıldı ve Rahmân'ın arşının nuru Mûsâ'nın dağını bürüdü. Göklerin melekleri hep birlikte seslerini yükselttiler. Bunun üzerine dağ ve üzerindeki her ağaç sarsılıp yerle bir oldu. Zayıf kul Mûsâ b. İmrân, kendisinde canı kalmamış bir halde yüzüstü baygın düştü. Allah rahmetiyle hayat gönderdi; rahmetiyle ruh onu bürüdü ve Mûsâ'nın yanmaması için üzerinde bulunduğu taşı çevirip kubbe biçiminde bir mide gibi yaptı. Ruh, yere düşüp bayılan yavrusunu kaldıran bir anne gibi onu ayağa kaldırdı. [Râvi] dedi ki: Mûsâ Allah'ı tesbih ederek ayağa kalktı ve şöyle dedi: “Senin Rabbim olduğuna iman ettim. Hiç kimsenin seni görüp de yaşayamayacağını ve senin meleklerine bakan kimsenin kalbinin yerinden fırlayacağını tasdik ettim. Ey Rabbim, sen ne kadar yücesin ve meleklerin ne kadar yücedir! Sen rablerin Rabbi, ilahların İlahı ve kralların Melikisin. Senin kulların olan ordulara emredersin, sana itaat ederler; göğe ve içindekilere emredersin, sana itaat ederler; bundan [kulluktan ve itaatten] geri durmazlar. Hiçbir şey sana denk olamaz ve hiçbir şey senin karşında duramaz. Rabbim, sana tövbe ettim! Hiçbir ortağı bulunmayan Allah'a hamdolsun; sen ne yücesin
وأجلَّك ربَّ العالمين .
ve ne yücesin ey âlemlerin Rabbi!” .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsiri: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا} “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti ve Mûsâ baygın düştü.”