Binûn

İçinde A'râf'ın Zikredildiği Surenin Tefsiri — 22. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يقولُ تعالى ذكرُه: فلما اطَّلَع الربُّ للجبلِ جعَل اللَّهُ الجبلَ {دَكًّا}. أي: مستويًا بالأرضِ {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا}. يعنى: مغشيًّا عليه.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Rab dağa muttali olunca/görününce, Allah dağı {دَكًّا} “yerle bir” yani yerle bir edilmiş [hale] getirdi; {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا} “ve Mûsâ baygın düştü” yani bayıldı.

وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني [الحسينُ بنُ عمرِو بن محمدٍ] العَنْقَزِيُّ، قال: ثنى أبى، قال: ثنا أسباطُ بن نصرٍ، عن السديِّ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ في قولِ اللَّهِ {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ}. قال: ما تجلَّى منه إلا قدرُ الخِنْصَرِ {جَعَلَهُ دَكًّا}. قال: ترابًا. {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا}. قال: مغشيًّا عليه .

Bana [el-Hüseyn b. Amr b. Muhammed] el-Ankazî anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bize Esbât b. Nasr, es-Süddî'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ} “Rabbi dağa tecelli edince” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: O'ndan ancak serçe parmağı kadarı tecelli etti; {جَعَلَهُ دَكًّا} “onu yerle bir etti” [buyruğu hakkında]: Toprak [haline getirdi], dedi; {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا} “ve Mûsâ baygın düştü” [buyruğu hakkında da]: Bayıldı , dedi.

حدَّثنا موسى بنُ هارون، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، قال: زعم السديُّ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ أنه قال: تجلَّى منه مثلُ الخِنْصَرِ، فجعَل الجبلَ دكًّا، وخرّ موسى صَعِقًا، فلم يَزل صَعِقًا ما شاء اللَّهُ.

Bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât anlattı, dedi ki: es-Süddî, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] nakletti: O'ndan serçe parmağı kadarı tecelli etti; böylece dağı yerle bir etti, Mûsâ da baygın düştü ve Allah'ın dilediği kadar baygın kalmaya devam etti.

حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا}. قال: مغشيًّا عليه.

Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا} “ve Mûsâ baygın düştü” buyruğu hakkında: Bayıldı, dedi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا}. قال: تقَعَّرَ بعضُه على بعضٍ. وَ {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا}. أي: مَيِّتًا .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا} “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Bir kısmı diğerinin üzerine çöktü/yıkıldı . {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا} “ve Mûsâ baygın düştü” [ifadesi] ise: Yani ölü olarak [düştü] , demektir.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {جَعَلَهُ دَكًّا}. قال: دكّ بعضُه بعضًا .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den O'nun: {جَعَلَهُ دَكًّا} “onu yerle bir etti” buyruğu hakkında: Bir kısmı diğerini ezdi/ufaladı , dediğini nakletti.

حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ: {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا}. قال: مَيِّتًا .

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا} “ve Mûsâ baygın düştü” [buyruğu hakkında]: Ölü olarak , dedi.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبرنا ابن المباركِ، قال: سمِعت سفيانَ يقولُ في قولِه: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا}. قال: ساخ الجبلُ في الأرضِ حتى وقَع في البحرِ، فهو يذهبُ معه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek haber verdi, dedi ki: Süfyân'ın O'nun: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا} “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Dağ yere battı, hatta denize düştü; o onunla birlikte gitmektedir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، عن حجاجٍ، عن أبي بكرٍ الهُذَليِّ: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا}: انقَعر فدخَل تحتَ الأرضِ، فلا يظهَرُ إلى يومِ

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin, Haccâc'dan, [o da] Ebû Bekr el-Hüzelî'den nakletti: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا} “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti” [buyruğu hakkında şöyle dedi]: Kökünden sökülüp yerin altına girdi; artık ... gününe kadar görünmez

القيامةِ .

kıyamet gününe kadar görünmeyecektir .

حدَّثنا أحمدُ بنُ سُهَيلٍ الواسطيُّ، قال: ثنا قرةُ بنُ عيسى، قال: ثنا الأعمشُ، عن رجلٍ، عن أنسٍ، عن النبيِّ ﷺ قال: "لمَّا تَجَلَّى رَبُّه للجَبَل - أشارَ بإصْبَعِه - فجعَله دَكًّا". وأرانا أبو إسماعيلَ بإصبَعِه السبَّابةِ .

Bize Ahmed b. Süheyl el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Kurre b. Îsâ anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, bir adamdan, o Enes'ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu nakletti: “Rabbi dağa tecelli ettiğinde —parmağıyla işaret etti — onu yerle bir etti.” Ebû İsmâîl bize işaret parmağıyla gösterdi .

حدَّثني المثنى، قال: حدثنا الحجاجُ بنُ المنهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن ثابتٍ، عن أنسٍ، أن النبيَّ ﷺ قرأ هذه الآيةَ: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا}. قال هكذا بإصبَعِه - ووضَع النبيُّ ﷺ الإبهامَ على المَفصِلِ الأعلى مِن الخِنْصَرِ - "فساخ الجبلُ" .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Sâbit'ten, o da Enes'ten nakletti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا} “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti”. Parmağıyla şöyle yaptı —Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem başparmağını serçe parmağının en üst boğumuna koydu— [ve]: “Bunun üzerine dağ yere battı” [buyurdu].

حدَّثني المثنى، قال: ثنا هُدبةُ بنُ خالدٍ، قال: ثنا حمادُ بنُ سلمةَ، عن ثابتٍ، عن أنسِ بنِ مالكٍ، قال: قرأ رسولُ اللَّهِ ﷺ: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا}. قال: وضَع الإبهامَ قريبًا مِن طرفِ خِنْصَرِه. قال: "فساخ الجبلُ". فقال حميدٌ لثابتٍ: تقولُ هذا؟ فرفَع ثابتٌ يدَه فضرَب صدرَ حميدٍ، وقال: يقولُه رسولُ اللَّهِ ﷺ، ويقولُه أنسٌ، وأنا أكتُمُه!

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Hüdbe b. Hâlid anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Sâbit'ten, o da Enes b. Mâlik'ten nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا} “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti” [ayetini] okudu. [Râvî] dedi ki: [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] başparmağını serçe parmağının ucuna yakın bir yere koydu. [Râvî] dedi ki: “Dağ da [yerin dibine] battı.” Bunun üzerine Humeyd, Sâbit'e: “Bunu [nasıl] söylersin?” dedi. Sâbit elini kaldırıp Humeyd'in göğsüne vurdu ve: “Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem söylüyor, Enes söylüyor da ben mi gizleyeceğim!” dedi.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا}: وذلك أن الجبَلَ حِينَ كُشِف الغِطاءُ ورأى النورَ، صار مثلَ دكٍّ مِن الدِّكاكِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den nakletti; dedi ki: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا} “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti ve Mûsâ baygın düştü”: Bu, örtü kaldırılıp da nuru gördüğü anda dağın düz tepelerden biri gibi düzlenmesidir .

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو سعدٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ}: فإنه أكبرُ مِنك وأشدُّ خَلْقًا، {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ}. فنظَر إلى الجبلِ لا يتمالَكُ، وأقبل الجبلُ يندكُّ عن أوَّلِه، فلما رأى موسى ما يصنَعُ الجبلُ خرَّ صَعِقًا .

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd, Mücâhid'den nakletti: {وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ} “Mûsâ tayin ettiğimiz vakitte gelip Rabbi onunla konuşunca: 'Rabbim, bana [Kendini] göster, Sana bakayım' dedi. [Rabbi]: 'Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse...' buyurdu”; zira o senden daha büyük ve yaratılışça daha güçlüdür. {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ} “Rabbi dağa tecelli edince” dağa baktı ki dayanamıyor ve dağ başından itibaren ufalanıp çökmeye başladı. Mûsâ dağın ne hale geldiğini görünce baygın düştü .

واختلفتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {دَكًّا}؛ فقرأته عامَّة قرَأةِ أهلِ المدينةِ والبصرةِ: {جَعَلَهُ دَكًّا} مقصورًا بالتنوين. بمعنى: دكَّ اللَّهُ الجبلَ دَكًّا. أي: فتَّتَهُ. واعتبارًا بقولِ اللَّهِ: {كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا (٢١)} [الفجر: ٢١]. وقولِه: {وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً (١٤)} [الحاقة: ١٤]. واستَشْهد بعضُهم على ذلك بقولِ حميدٍ:

Kurrâ, {دَكًّا} sözünün kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra ehli kurrâsının geneli bunu tenvinli ve maksûr olarak {جَعَلَهُ دَكًّا} şeklinde okumuştur. Bu, "Allah dağı darmadağın etti (yerle bir etti)" yani ufalayıp parça parça etti anlamındadır. Bu [tercih], Allah Teâlâ'nın: {كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا (٢١)} [Fecr: 21] “Hayır! Yeryüzü parça parça darmadağın edildiği zaman” ve {وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً (١٤)} [Hâkka: 14] “Yeryüzü ve dağlar kaldırılıp da tek bir çarpışla darmadağın edildiğinde” buyrukları göz önünde bulundurularak yapılmıştır. Bazıları buna Humeyd'in şu sözünü delil getirmiştir:

يَدُكُّ أرْكانَ الجِبالِ هَزَمُهُ … يَخْطِرُ بالبِيضِ الرِّقاقِ بُهَمُهْ

“Onun gürleyen ordusu dağların temellerini sarsıp un ufak eder, / Yiğitleri ince [keskin] kılıçları sallayarak çalımla yürür .”

وقرأته عامَّةُ قرأةِ الكوفيِّين: (جَعَلَهُ دَكَّاءَ) بالمدِّ وتركِ الإجراءِ والتنوينِ ، مثلُ "حمراء" و "سوداءَ".

Kûfe kurrâsının geneli ise bunu “hamrâ” (حمراء) ve “sevdâ” (سوداء) gibi med ile, gayr-i munsarıf olarak ve tenvinsiz şekilde (جَعَلَهُ دَكَّاءَ) olarak okumuştur.

وكان ممن يقرَؤه كذلك عِكرمةُ، ويقولُ فيه بما حدثني أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ بنُ سَلَّامٍ، قال: ثنا عبادُ بنُ عبادٍ، عن يزيدَ بن حازمٍ، عن عِكرمةَ، قال: دكاءَ مِن الدكَّاواتِ. وقال: لمَّا نظَر اللَّهُ إلى الجبلِ صار صَخْرُه ترابًا .

Bunu bu şekilde okuyanlardan biri de İkrime idi; bana Ahmed b. Yûsuf'un anlattığı şu rivayette bu hususta şöyle demektedir; dedi ki: Bize el-Kāsım b. Sellâm anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. Abbâd, Yezîd b. Hâzim'den, o da İkrime'den nakletti; dedi ki: “[Buradaki] dekkâ (دكاء), [dümdüz tepeler anlamına gelen] dekkâvât (الدكاوات) kelimesindendir.” Ve dedi ki: Allah dağa bakınca/nazar edince onun kayaları toprak haline geldi .

واختلَف أهلُ العربيةِ في معناه إذا قُرئ كذلك؛ فكان بعضُ نحويِّى البصرةِ يقولُ : العربُ تقولُ: ناقةٌ دكاءُ. أي : ليس لها سَنامٌ. وقال: "الجبلُ" مذكرٌ، فلا يشبهُ أن يكونَ منه، إلَّا أن يكونَ جعَله: "مثلَ دكاءَ"، و حذَف "مثلَ"، فأجراه مُجرَى: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ} [يوسف: ٨٢].

Bu şekilde okunduğunda bunun anlamı hususunda Arap dili ehli ihtilaf etmiştir. Basralı nahivcilerin bazıları şöyle diyordu : Araplar “hörgücü olmayan dişi deve” anlamında nâkatün dekkâ’ (ناقةٌ دكاءُ) derler . Ve şöyle dedi: “El-Cebel” (الجبل) müzekkerdir; dolayısıyla [müennes olan dekkâ’ lafzının] doğrudan ondan [sıfat] olması uygun düşmez; meğerki onu “misle dekkâ’” (مثل دكاء / hörgüçsüz deve gibi veya düz bir tepe gibi) kılmış olsun da “misl” (مثل) kelimesini hazfetmiş ve bunu: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ} “halkına sor” [Yûsuf: 82] ayetinde olduğu gibi değerlendirmiş olsun.

وكان بعضُ نحوييِّ الكوفةِ يقولُ: معنى ذلك: جعَل الجبلَ أرضًا دكاءَ. ثم حذِفت "الأرضُ"، وأُقيمت "الدكاءُ" مُقامَها إذ أَدَّت عنها.

Kûfeli nahivcilerin bazıları da şöyle diyordu: Bunun anlamı; [Allah] dağı dümdüz bir arazi [ardan dekkâ’] kıldı, demektir. Sonra “el-ard” (الأرض) kelimesi hazfedilmiş (cümleden düşürülmüş) ve onun anlamını karşıladığı için yerine “ed-dekkâ’” (الدكاء) ikame edilmiştir (geçirilmiştir).

وأولى القراءتين في ذلك بالصوابِ عندى قراءةُ مَن قرأَه : (جعَله دكاءَ) بالمدِّ وتركِ الإجراءِ ؛ لدلالةِ الخبرِ الذى روَيناه عن رسولِ اللَّهِ ﷺ على صحتِه، وذلك أنه رُوِي عنه ﵇ أنه قال: "فساخ الجَبَلُ". ولم يقلْ: فتفتَّت. ولا: تحوَّل ترابًا. ولا شكَّ أنه إذا ساخ فذهَب، ظهَر وجهُ الأرضِ، فصار بمنزلةِ الناقةِ التي قد ذهَب سَنامُها وصارت دكّاء لا سَنامَ لها . وأما إذا دُكَّ بعضُه، فإنما يكسَرُ بعضُه بعضًا " [ويُفَتِّتُ] ولا يَسوخُ. وأما الدَّكاءُ، فإنها خَلَفٌ مِن الأَرضِ، فلذلك أُنِّثَت على ما قد على ما قد بيَّنْتُ.

Bu hususta iki kıraatten bana göre doğruya en yakın olanı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayet ettiğimiz haberin sıhhatine delaleti sebebiyle med ile ve gayr-i munsarıf olarak (جعَله دكاءَ) şeklinde okuyan kimsenin kıraatidir . Zira rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm: “Dağ yere battı/gömüldü” buyurmuştur. “Ufalandı” veya “toprağa dönüştü” dememiştir. Şüphe yok ki dağ yere batıp yok olunca yeryüzünün yüzeyi açığa çıkmış, böylece hörgücü gitmiş ve hörgüçsüz düz bir deve gibi (dekkâ’) olmuştur . Bir kısmı dövülüp ezildiğinde (dükke) ise birbirini kırar [ve ufalar] , yere batmaz. ed-Dekkâ’ ise yeryüzünün bir karşılığıdır/sıfatıdır; açıkladığım üzere bu sebeple müennes kılınmıştır .

فمعنى الكلامِ إذن: فلما تجلى ربُّه للجبلِ ساخ، فجعَل مكانَه أرضًا دكّاءَ.

Buna göre sözün anlamı şöyledir: Rabbi dağa tecelli edince dağ yere battı ve onun yerini dümdüz bir arazi kıldı.

وقد بيَّنَّا معنى "الصعقِ" بشواهدِه قبلُ فيما مضى، بما أغنى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

“es-Sa‘k” (الصعق / bayılma) kelimesinin anlamını daha önce geçen yerlerde şahitleriyle birlikte , burada tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣)}.

Şanı yüce olan [Allah]’ın: {فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣)} “[Mûsâ] ayılınca: ‘Seni tenzih ederim, sana tövbe ettim ve ben inananların ilkiyim’ dedi” [A‘râf: 143] kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: فلما ثاب إلى موسى فهمُه مِن غَشيتِه - وذلك هو الإفاقةُ من الصعقةِ التي خرّ لها موسى - قال: {سُبْحَانَكَ}: تنزيهًا لك يا ربِّ وتبرئةً لك أن يراكَ أحدٌ في الدنيا ثم يعيشَ، {تُبْتُ إِلَيْكَ} مِن مسألتي إياك ما

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Mûsâ baygınlığından aklı başına gelince -ki bu, Mûsâ’nın yere yığılmasına sebep olan bayılmadan ayılmasıdır- şöyle dedi: {سُبْحَانَكَ} “Seni tenzih ederim”; Ey Rabbim! Dünyada bir kimsenin Seni görüp de yaşamaya devam etmesinden Seni tenzih ve berî kılarım. {تُبْتُ إِلَيْكَ} “Sana tövbe ettim”; [bunun anlamı:] Senden istediğim

سألتُك مِن الرؤيةِ، {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} بك من قومى أن لا يراكَ في الدنيا أحدٌ إلا هلَك.

görme talebimden dolayı Sana tövbe ettim. {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ}: Kavmimden dünyada Seni gören herkesin helak olacağına dair Sana ilk inanan benim.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.

Bu hususta söylediğimize benzer bir açıklamayı tevil ehlinden bir topluluk da yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا عُبيدُ اللَّهِ بنُ موسى، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الرَّبيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ}. قال: قد كان قبلَه مؤمنون، ولكن يقولُ: أنا أوّلُ مَن آمن أنَّه لا يراكَ أحدٌ مِن خلقِك إلى يومِ القيامةِ .

Bize Süfyân b. Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ, Ebû Ca‘fer er-Râzî’den, o er-Rebî‘ b. Enes’ten, o da Ebu’l-Âliye’den Allah’ın: {تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} “Sana tövbe ettim ve ben inananların ilkiyim” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Ondan önce de müminler vardı , lâkin şöyle demektedir: Kıyamet gününe kadar yarattıklarından hiçbir kimsenin Seni göremeyeceğine ilk inanan benim .

حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أَبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بن أنسٍ، قال: لما رأى موسى ذلك وأفاق، عرَف أنه قد سأل أمرًا لا ينبغى له، فقال: {سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِين}. قال الربيعُ: قال أبو العاليةِ: عَنَى: إنِّي أوّلُ مَن آمن بكَ أنه لن يراك أحدٌ قبلَ يومِ القيامةِ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘ b. Enes’ten anlattı; dedi ki: Mûsâ bunu görüp ayılınca kendisine yaraşmayan bir şeyi istemiş olduğunu anladı ve: {سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِين} “Seni tenzih ederim, Sana tövbe ettim ve ben inananların ilkiyim” dedi. er-Rebî‘ dedi ki: Ebu’l-Âliye: “Kıyamet gününden önce hiç kimsenin Seni asla göremeyeceğine dair Sana ilk inanan benim, manasını kastetti” dedi.

حدَّثني عبدُ الكريمِ بنُ الهيثمِ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ بشارٍ، قال: قال سفيانُ: قال أبو سعدٍ، عن عِكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا}: فمرّت به الملائكةُ وقد صَعِق، فقالت: يا بنَ النساءِ الحُيَّضِ، لقد سألتَ ربَّكَ أمرًا عظيمًا. فلما أفاق قال: سبحانَك لا إلهَ إلا أنتَ، {تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ}. قال: أنا أوّلُ مَن آمن أنه لا يراك أحدٌ مِن خلقِك. يعني: في الدنيا.

Bana Abdülkerîm b. el-Heysem anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Süfyân dedi ki: Ebû Sa‘d, İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan [nakletti]: {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا} “Mûsâ baygın olarak yere düştü”. Mûsâ bayılmış vaziyetteyken melekler yanından geçti ve: “Ey hayızlı kadınların oğlu! Rabbinden gerçekten çok büyük bir şey istedin” dediler. Ayılınca: “Seni tenzih ederim, Senden başka ilâh yoktur; {تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} ‘Sana tövbe ettim ve ben inananların ilkiyim’” dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: “Yarattıklarından hiçbir kimsenin Seni göremeyeceğine ilk iman eden benim” [demektir]. Yani: Dünyada.

حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ: أنا أولُ مَن يُؤمن أنه لا يراك شيءٌ مِن خلقِك .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti; o: {قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} “[Mûsâ] dedi ki: ‘Seni tenzih ederim, Sana tövbe ettim ve ben inananların ilkiyim’” kavli hakkında şöyle demiştir: Yarattıklarından hiçbir varlığın Seni göremeyeceğine ilk iman eden benim, demektedir .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ: {سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ}. قال: مِن مسألتى الرؤيةَ .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân’dan, o bir adamdan, o da Mücâhid’den nakletti: {سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ} “Seni tenzih ederim, Sana tövbe ettim” ayeti hakkında: “Görmeyi istememden dolayı [tövbe ettim]” dedi .

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو سعيدٍ، عن مجاهدٍ: {قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ}: أن أسألَك الرؤيةَ.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Saîd, Mücâhid’den nakletti: {قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ} “[Mûsâ] dedi ki: ‘Seni tenzih ederim, Sana tövbe ettim’” ayeti hakkında: “Senden görmeyi istemekten [tövbe ettim]” dedi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو نُعيمٍ، عن سفيانَ، عن عيسى بن ميمونٍ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ: {سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ}: أن أسألَك الرؤيةَ .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym, Süfyân’dan, o Îsâ b. Meymûn’dan, o bir adamdan, o da Mücâhid’den nakletti: {سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ} “Seni tenzih ederim, Sana tövbe ettim” ayeti hakkında: “Senden görmeyi istemekten [tövbe ettim]” dedi .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابن عيينةَ، عن عيسى بن ميمونٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ} : أن أسألَك الرؤيةَ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Îsâ b. Meymûn’dan, o da Mücâhid’den Allah’ın: {سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ} “Seni tenzih ederim, Sana tövbe ettim” kavli hakkında haber verdi; [Mücâhid]: “Senden görmeyi istemekten [tövbe ettim]” demiştir .

وقال آخرون: معنى قولِه: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} أنا أولُ مَن آمَن بك من بنى إسرائيلَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} “ve ben inananların ilkiyim” kavlinin anlamı: 'İsrailoğullarından Sana ilk iman eden kimse benim' [demektir].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني الحسينُ بنُ عمرِو بن محمدٍ العنقزِيُّ، قال: حدثني أبى، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، عن عِكرِمةَ، عن ابن عباسٍ: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ}. قال: أوّلُ مَن آمَن بك مِن بنى إسرائيلَ .

Bana el-Hüseyin b. Amr b. Muhammed el-Ankazî anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den, o İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} “ve ben inananların ilkiyim” ayeti hakkında: “İsrailoğullarından Sana ilk iman eden kimseyim” dedi .

حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ}. يعنى: أوّلُ المؤمنين مِن بنى إسرائيلَ .

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den, o İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} “ve ben inananların ilkiyim” yani: “İsrailoğullarından müminlerin ilki” demektir .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قول اللَّهِ: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ}. أنا أوّلُ قومى إيمانًا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den Allah’ın: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} “ve ben inananların ilkiyim” kavli hakkında nakletti: “Kavmimin iman bakımından ilkiyim” dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ والمثنى بنُ إبراهيمَ، قالا: ثنا أبو نعيمٍ، عن سفيانَ، عن عيسى بن ميمونٍ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ: أَوّلُ قومى إيمانًا.

Bize İbn Vekî‘ ve el-Müsennâ b. İbrâhim anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Nuaym, Süfyân’dan, o Îsâ b. Meymûn’dan, o bir adamdan, o da Mücâhid’den nakletti: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} “ve ben inananların ilkiyim” kavli hakkında: “Kavmimin iman bakımından ilkiyim” demektedir, dedi.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ}. قال : أوّلُ قومى إيمانًا.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} “ve ben inananların ilkiyim” ayeti hakkında: “Kavmimin iman bakımından ilkiyim” dedi .

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو سعدٍ، قال: سمِعت مجاهدًا يقولُ في قولِه: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ}. قال: أوّلُ قومى آمَن.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa‘d anlattı, dedi ki: Mücâhid’i O’nun: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} “ve ben inananların ilkiyim” kavli hakkında şöyle derken işittim: “Kavmimin iman eden ilk kişisiyim” dedi.

وإنما اخْترنا القولَ الذي اخْترنا في قولِه: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ}. على قولِ مَن قال: معناه: أنا أوّلُ المؤمنين مِن بنى إسرائيلَ. لأنَّه قد كان قبلَه في بنى إسرائيلَ مؤمنون وأنبياءُ، منهم ولدُ إسرائيلَ لصلبِه، كانوا مؤمنين وأنبياءَ؛ فلذلك اخترنا القولَ الذي قلناه قبلُ.

Bizim O'nun: {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} “ve ben inananların ilkiyim” kavli hakkında tercih ettiğimiz görüşü , bunun anlamı “İsrailoğullarından müminlerin ilkiyim”dir diyenlerin görüşüne tercih etmemizin sebebi şudur: Çünkü Mûsâ’dan önce de İsrailoğulları içinde müminler ve peygamberler vardı; nitekim bizzat İsrail’in (Ya‘kūb’un) kendi sulbünden gelen evlatları da müminler ve peygamberler idi. Bu sebeple daha önce zikrettiğimiz görüşü tercih ettik.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {قَالَ يَامُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَبِكَلَامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٤٤)}.

Aziz ve celil olan [Allah]’ın: {قَالَ يَامُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَبِكَلَامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٤٤)} “[Allah] buyurdu ki: ‘Ey Mûsâ! Gönderdiğim elçiliklerimle ve seninle konuşmamla seni insanlar üzerine seçkin kıldım. Sana verdiklerimi al ve şükredenlerden ol!’” [A‘râf: 144] kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: قال اللَّهُ لموسى: {يَامُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ}. يقولُ: اختَرتُك على الناسِ، {بِرِسَالَاتِي} : إلى خلقى، أرسلْتك بها إليهم، {وَبِكَلَامِي}: كلَّمتُك وناجيتُك به دونَ غيرِك مِن خلقى، {فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ}. يقولُ: فخُذْ ما أعطيتُك مِن أمرى ونهيى، وتَمسَّكْ به واعمَلْ به بيدَنِك ، {وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} للَّهِ على ما آتاك مِن رسالتِه، وخصَّك به مِن النجْوى بطاعتِه في أمرِه ونهيِه، والمسارعةِ إلى مرضاتِه.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Allah Mûsâ’ya dedi ki: {يَامُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ}: Seni insanlar üzerine seçtim; {بِرِسَالَاتِي} : Onlarla kendilerine gönderdiğim yaratıklarıma elçiliklerimle, {وَبِكَلَامِي}: Yaratıklarımdan başkasına değil yalnız sana konuşmam ve fısıldamamla (münâcâtımla) [seçkin kıldım]. {فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ}: Emir ve yasaklarımdan sana verdiğim şeyleri al, onlara sımsıkı sarıl ve bedeninle onlarla amel et . {وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ}: Sana verdiği elçilik görevi ve emir ile yasağında O'na itaat edip rızasına koşarak münâcâtla seni başkalarından ayrıcalıklı kılması sebebiyle Allah’a şükredenlerden ol!

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزَ: {وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ}.

Aziz ve celil olan [Allah]’ın: {وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ} “Öğüt ve her şeyin açıklamasına dair ne varsa hepsinden onun için levhalara yazdık” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ جلَّ ثناؤه: وكتبْنا لموسى في ألواحِه. وأدخلت الألفُ واللامُ في {الْأَلْوَاحِ} بدلًا مِن الإضافةِ، كما قال الشاعرُ :

Şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Biz Mûsâ için levhalarına yazdık. Şairin şu sözünde olduğu gibi , {الْأَلْوَاحِ} lafzındaki harf-i tarif (elif-lâm), izâfetin yerine getirilmiştir:

* والأحْلامُ غيرُ عَوَازِبٍ*

“Ve akıllar/sağduyular kaybolup gitmiş değildir.”

وكما قال جلّ ثناؤُه: {فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى} [النازعات: ٤١]. يعنى: هي مأْواه.

Nitekim şanı yüce olan [Allah]’ın: {فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى} “Muhakkak ki varılacak yer cennettir” [Nâziât: 41] buyruğunda olduğu gibi; yani “onun varılacak yeridir” demektir.

وقولُه: هو {مِنْ كُلِّ شَيْءٍ}. يقولُ: مِن التذكير والتنبيهِ على عظمةِ اللَّهِ وعزِّ سلطانِه، {مَوْعِظَةً} لقومِه، ومَن أُمِر بالعملِ بما كُتِب في الألواح، {وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ}. يقولُ: وتَبْيِينًا لكلِّ شيءٍ مِن أمرِ اللَّهِ ونهيِه.

O'nun: {مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} buyruğu; Allah’ın büyüklüğünü ve hâkimiyetinin izzetini hatırlatıp dikkat çekmekten [ibarettir] demektir. Kavmi ve levhalarda yazılanlarla amel etmekle emrolunan kimseler için bir {مَوْعِظَةً} (öğüt) ve {وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ}; yani Allah’ın emir ve yasağına dair her şeyin bir açıklaması olarak [yazdık].

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta söylediğimize benzer bir açıklamayı tevil ehli de yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، أو سعيدِ بن جبيرٍ - قال أبو جعفرٍ : وهو في أصلِ كتابى: عن سعيدِ بن جبيرٍ - في قولِ اللَّهِ: {وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ}. قال: ما أُمروا به ونُهوا عنه .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o Mücâhid’den yahut Saîd b. Cübeyr’den -Ebû Ca‘fer dedi ki : Kitabımın aslında: “Saîd b. Cübeyr’den” şeklindedir- nakletti; Allah’ın: {وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ} “ve her şeyi açıklayan” kavli hakkında: “Onlara emredilen ve yasaklanan şeylerdir” dedi .

حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den bunun benzerini anlattı .

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ:

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti:

{وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ}: من الحلالِ والحرامِ .

{وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ} “Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeyi açıklayan şeyler yazdık” ayeti hakkında: “Helal ve harama dair [açıklamalar]” dedi .

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو سعدٍ، قال: سمِعت مجاهدًا يقولُ في قولِه: {وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ}. قال: ما أُمِروا به ونُهوا عنه.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa‘d anlattı, dedi ki: Mücâhid’in O'nun: {وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ} “ve her şeyi açıklayan” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: “Onlara emredilen ve yasaklanan şeylerdir.”

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمِّى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ}. قال عطيةُ: أخبَرنى ابن عباسٍ أن موسى الطَّيِّبَ ﷺ لمّا كرَبه الموتُ قال: هذا مِن أجلِ آدمَ، قد كان اللَّهُ جعلنا في دارِ مثوًى لا نموتُ، فخطأُ آدمَ أنزَلنا ههنا. فقال اللَّهُ لموسى: أبعَثُ إليك آدمَ فتخاصِمَه؟ قال: نعم. فلما بعَث اللَّهُ آدمَ سأله موسى، فقال أبونا آدمُ: يا موسى سألتَ اللَّهَ أن يبعثَني لك؟ قال موسى: لولا أنتَ لم نكن ههنا. قال له: آدمُ: أليسَ قد آتاك اللَّهُ مِن كلِّ شيءٍ موعظةً وتفصيلًا؟ أفلستَ تعلمُ أنه ما أصاب في الأرضِ مِن مُصيبةٍ ولا في أنفسِكم إلا في كتابٍ مَن قبلِ أن نبرَأها؟ قال موسى: بلى. فخصَمه آدمُ صلى الله عليهما .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ} “Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeyi açıklayan şeyler yazdık” kavli hakkında nakletti: Atıyye dedi ki: İbn Abbâs bana bildirdi ki pâk Mûsâ aleyhisselâm’a ölüm yaklaştığında şöyle dedi: “Bu Âdem yüzündendir! Allah bizi ölmeyeceğimiz ebedî bir yurtta kılmıştı da Âdem’in hatası bizi buraya indirdi.” Bunun üzerine Allah Mûsâ’ya: “Sana Âdem’i göndereyim de onunla tartışıp delilleşir misin?” buyurdu. [Mûsâ]: “Evet” dedi. Allah Âdem’i gönderince Mûsâ ona sordu; bunun üzerine atamız Âdem dedi ki: “Ey Mûsâ! Allah’tan beni sana göndermesini sen mi istedin?” Mûsâ: “Sen olmasaydın biz burada olmazdık” dedi. Âdem ona: “Allah sana her şeyden bir öğüt ve açıklama vermedi mi? Yeryüzünde ve nefislerinizde meydana gelen her musibetin, Biz onu yaratmadan önce mutlaka bir kitapta yazılı olduğunu bilmiyor musun?” dedi. Mûsâ: “Evet, [biliyorum]” dedi. Böylece Âdem onu delille susturdu/galip geldi sallallâhu aleyhimâ .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا عبدُ الصمدِ بن معقلٍ، أنه سمِع وَهْبًا يقولُ في قولِه: {وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ}. قال: كُتب له: لا تُشركْ بى شيئًا مِن أهلِ السماءِ ولا مِن أهلِ الأرضِ، فإن كلَّ ذلك خَلْقِى، ولا تحلِفْ باسمى كاذِبًا، فإن مَن

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdüssamed b. Ma‘kıl haber verdi; o, Vehb’in O'nun: {وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ} “Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeyi açıklayan şeyler yazdık” kavli hakkında şöyle dediğini işitmiş: “Ona şöyle yazıldı: Ne gök ehlinden ne de yer ehlinden hiçbir şeyi Bana ortak koşma; çünkü bunların hepsi Benim yaratığımdır. Ve Benim adıma yalan yere yemin etme; zira kim

حلَف باسمى كاذبًا فلا أُزكِّيه، ووقِّرْ والِدَيْكَ .

Benim adıma yalan yere yemin ederse onu temize çıkarmam. Ve anne babana saygı göster .”

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ}.

Aziz ve celil olan [Allah]’ın: {فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ} “Onları kuvvetle tut” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذِكْرُه: وقلنا لموسى إذ كتبنا له في الألواحِ مِن كلِّ شيءٍ موعظةً وتفصيلًا لكلِّ شيءٍ: خذِ الألواحَ بقوَّةٍ. فأخرَج الخبرَ عن "الألواح". والمرادُ ما فيها.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Levhalarda Mûsâ için her şeyden bir öğüt ve her şeyi açıklayan şeyler yazdığımızda ona: ‘Levhaları kuvvetle tut’ dedik. Burada haberi “levhalar” üzerinden zikretmiştir; kastedilen ise onların içindekilerdir.

واختلَف أهلُ التأويلِ في معنى "القوَّةِ" في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: معناه: بجِدٍّ.

Tevil ehli bu makamdaki “kuvvet” lafzının anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; ciddiyetle, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني عبدُ الكريمِ بنُ الهيثمِ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا ابن عُيينةَ، قال: قال أبو سعدٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ}. قال: بجِدٍّ .

Bana Abdülkerîm b. el-Heysem anlattı, dedi ki: Bize İbrâhim b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne anlattı, dedi ki: Ebû Sa‘d, İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan: {فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ} “Onları kuvvetle tut” kavli hakkında: “Ciddiyetle [tut]” dediğini nakletti .

حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ}. يعنى: بجدٍّ واجتهادٍ .

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ} “Onları kuvvetle tut” yani: “Ciddiyet ve gayretle [tut]” demektir .

وقال آخرون: معنى ذلك: فخُذْها بالطاعةِ للَّهِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; onları Allah’a itaatle tut, demektir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعدٍ، قال:

Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Sa‘d anlattı, dedi ki:

أخبَرنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ بن أنسٍ في قولِه: {فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ}. قال: بالطاعةِ .

Bize Ebû Ca‘fer, er-Rebî‘ b. Enes’ten O'nun: {فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ} “Onları kuvvetle tut” kavli hakkında haber verdi; o: “[Allah’a] itaatle [tut]” dedi .

وقد بيَّنا معنى ذلك بشواهدِه، واختلافَ أهلِ التأويلِ فيه في سورةِ "البقرةِ" عندَ قولِه: {خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ} [البقرة: ٦٣]. فأغنى ذلك عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

Bunun anlamını şahitleriyle ve tevil ehlinin bu husustaki ihtilafını Bakara Suresi’nde O'nun: {خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ} [Bakara: 63] “Size verdiğimizi kuvvetle tutun” kavlinin yanında açıklamıştık. Bu sebeple burada tekrar etmekten müstağni kalındı .

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا}.

Aziz ve celil olan [Allah]’ın: {وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا} “Kavmine de emret, onun en güzeline sarılsınlar” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ جلَّ ثناؤُه: قلنا لموسى: وأمُرْ قومَك مِن بنى إسرائيلَ {يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا}. يقولُ: يعمَلوا بأحسنِ ما يجِدُون فيها.

Sena-yı yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Mûsâ’ya: İsrâiloğulları’ndan olan kavmine {يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا} “onun en güzeline sarılmalarını emret” dedik. Yani: Onun içinde buldukları en güzel şeyle amel etsinler, buyurmaktadır.

كما حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا}. يقولُ: يعمَلوا بأحسنِ ما يجدون فيها .

Nitekim bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا} “Kavmine de emret, onun en güzeline sarılsınlar” kavli hakkında: Onun içinde buldukları en güzel şeyle amel etsinler , demektedir .

حدَّثني عبدُ الكريمِ، قال: ثنا إبراهيمُ، قال: ثنا سفيانُ، ثنا أبو سعدٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا}. قال: أمَر موسى أن يأخُذَها بأشدَّ مما أمَر به قومَه .

Bana Abdülkerîm anlattı, dedi ki: Bize İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, bize Ebû Sa‘d, İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا} “Kavmine de emret, onun en güzeline sarılsınlar” kavli hakkında: Mûsâ’ya, kavmine emrettiğinden daha şiddetli bir şekilde sarılması emredildi, dedi .

فإن قال قائلٌ: وما معنى قولِه: {وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا}. أكان [مرخَّصًا لهم في تَرْكِ] بعضِ ما فيها مِن الحُسنِ؟ قيل: لا، ولكن كان فيها أمرٌ ونهىٌ، فأمَرهم اللَّهُ أن يعملوا بما أمرَهم بعملِه، ويترُكوا ما نهاهم عنه، فالعملُ

Eğer bir kimse: “{وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا} “Kavmine de emret, onun en güzeline sarılsınlar” kavlinin anlamı nedir? Acaba onlara, içindeki güzelliklerin bir kısmını [terk etme hususunda ruhsat mı verilmişti]?” derse, şöyle denilir: Hayır, fakat onun içinde emir ve nehiy vardı. Allah onlara, kendilerine emrettiği şeyle amel etmelerini ve nehyettiği şeyleri terk etmelerini emretti. Zira emredilen şeyle

بالمأمورِ به أحسنُ مِن العملِ بالمَنْهيِّ عنه.

amel etmek, nehyedilen şeyle amel etmekten daha güzeldir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ (١٤٥)}.

Aziz ve celil olan [Allah]’ın: {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ (١٤٥)} “Yakında size fasıklar yurdunu göstereceğim” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذِكرُه: قلنا لموسى إذ كتَبْنا له في الألواحِ مِن كلِّ شيءٍ: خذْها بجِدٍّ في العملِ بما فيها واجتهادٍ، وأمُرْ قومَك يعمَلوا بأحسنِ ما فيها، وانهَهم عن تضيِيعِها وتضيِيعِ العملِ بما فيها والشركِ بى، فإن مَن أشرَك بى منهم ومِن غيرِهم، فإنى سأُريه في الآخرةِ عندَ مصيرِه إليَّ دارَ الفاسقين، وهى نارُ اللَّهِ التي أعدَّها لأعدائه. وإنما قال: {سَأُرِيكُمْ} كما يقولُ القائلُ لمن يخاطبُه: سأريكَ غدًا إلى ما يصيرُ إليه حالُ مَن خالَف أمرى. على وجهِ التهدُّدِ والوعيدِ لمن عصاه وخالَف أمْرَه.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Levhalarda Mûsâ için her şeyden yazdığımızda ona: ‘İçindekilerle amel etme hususunda ciddiyet ve gayretle onu tut, kavmine de içindekilerin en güzeliyle amel etmelerini emret; onu zayi etmekten, içindekilerle amel etmeyi terk etmekten ve Bana ortak koşmaktan onları sakındır. Çünkü onlardan veya başkalarından her kim Bana ortak koşarsa, ahirette Bana döndüğünde ona fasıkların yurdunu göstereceğim’ dedik. O [yurt] ise, Allah’ın düşmanları için hazırladığı ateşidir. {سَأُرِيكُمْ} “Size göstereceğim” buyurması; bir kimsenin hitap ettiği kimseye: ‘Emrime muhalefet edenin durumunun varacağı yeri yarın sana göstereceğim’ diyerek, kendisine isyan eden ve emrine karşı gelen kimseyi tehdit ve korkutma kabilindendir.

وقد اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم بنحوِ ما قلنا فيه.

Tevil ehli bunun anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları bizim söylediğimize yakın bir görüş belirtmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابن أبي، نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ}. قال: مصيرَهم في الآخرة .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den: {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ} “Yakında size fasıklar yurdunu göstereceğim” kavli hakkında: “Ahiretteki varacakları yeri [göstereceğim]” dediğini nakletti .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den aynısını nakletti.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا مسلمٌ، قال: ثنا مباركٌ، عن الحسنِ في قولِه: {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ}. قال: جَهَنَّمَ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Müslim anlattı, dedi ki: Bize Mübârek, Hasan[’dan], onun: {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ} “Yakında size fasıklar yurdunu göstereceğim” kavli hakkında: “Cehennem’i [göstereceğim]” dediğini nakletti.

وقال آخرون: معنى ذلك: سأُدخِلُكم أرضَ الشامِ، فأُريكم منازلَ الكافرين الذين هم سكَّانُها من الجبابرةِ والعمالقةِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; sizi Şam toprağına girdireceğim de oranın sakinleri olan zorbacı ve Amâlika kavminden kâfirlerin konaklarını size göstereceğim, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ}: منازلَهم.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ} “Fasıklar yurdunu”: Konaklarını, [demektir].

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {دَارَ الْفَاسِقِينَ}. قال: منازلَهم .

Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den: {دَارَ الْفَاسِقِينَ} “Fasıklar yurdu” hakkında: Konaklarını, dediğini nakletti .

وقال آخرون: معنى ذلك: سأُريكم دارَ قومِ فرعونَ، وهى مصرُ .

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; size Firavun kavminin yurdunu göstereceğim, demektir ki o da Mısır’dır .

وإنما اختَرنا القولَ الذي اخترناه في تأويلِ ذلك؛ لأن الذي قبلَ قولِه: {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ} أمرٌ مِن اللَّهِ لموسى وقومِه بالعملِ بما في التوراةِ، فأولَى الأُمورِ بحكمةِ اللَّهِ أن يختِمَ ذلك بالوعيدِ على مَن ضيَّعَه، وفرَّط في العملِ به، وحادَ عن سبيلِه، دونَ الخبرِ عما قد انقطع الخبرُ عنه، أو عما لم يجرِ له ذكرٌ.

Bunun tevilinde tercih ettiğimiz görüşü seçmemizin sebebi şudur: Çünkü O'nun: {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ} “Yakında size fasıklar yurdunu göstereceğim” kavlinden önceki kısım, Allah’tan Mûsâ’ya ve kavmine Tevrat’takilerle amel etmeleri yönünde bir emirdir. Dolayısıyla Allah’ın hikmetine en uygun olan, bahsi sona ermiş olan veya hiç zikri geçmeyen bir şeyden haber vermektense, onu zayi eden, onunla amel etmekte kusur işleyen ve yolundan sapan kimselere yönelik tehditle bunu sonlandırmaktır.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ}.

Sena-yı yüce olan [Allah]’ın: {سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden çevireceğim” kavlinin teviline dair açıklama.

اختلف أهلُ التأويلِ في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: سأنزِعُ

Tevil ehli bunun anlamı konusunda ihtilaf etmiştir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı: [Onlardan] çekip alacağım

عنهم فَهْمَ الكتابِ.

Kitab’ı anlama kabiliyetini çekip alacağım, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا أحمدُ بنُ منصورٍ المَرْوَزيُّ، قال: ثنى محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن بكرٍ، قال: سمِعتُ ابنَ عيينةَ يقولُ في قولِ اللَّهِ: {سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ}. قال: يقولُ: أنزِعُ عنهم فهمَ القرآنِ، فأصرِفُهم عن آياتى .

Bize Ahmed b. Mansûr el-Mervezî anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Abdillâh b. Bekr anlattı, dedi ki: İbn Uyeyne’nin Allah’ın: {سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden çevireceğim” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlardan Kur’an’ı anlamayı çekip alırım da onları ayetlerimden çeviririm .