وبنحوِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de buna benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ وابنُ فضيلٍ وعمرانُ بنُ عيينةَ، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ - قال عمرانُ: عن ابن عباسٍ - {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ}. قال: إنا تُبْنا إليك .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, İbn Fudayl ve İmrân b. Uyeyne, Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den -İmrân: İbn Abbâs'tan dedi- nakletti: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Şüphesiz biz sana yöneldik”. Dedi ki: Şüphesiz biz Sana tövbe ettik .
[حدَّثنا ابن وكيعٍ] ، قال: ثنا زيدُ بنُ حُبَابٍ، عن حمادِ بن سلمةَ، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، [عن ابن عباسٍ] ، قال: تُبْنَا إليكَ.
[Bize İbn Vekî' anlattı] , dedi ki: Bize Zeyd b. Hubâb, Hammâd b. Seleme'den, o Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, [o da İbn Abbâs'tan] nakletti, dedi ki: Sana tövbe ettik.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابن عباسٍ قال: تُبْنا إليك.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Sana tövbe ettik.
[حدَّثنا ابن وكيعٍ]، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ بكرٍ، عن حاتمِ بن أبى صَغِيرةَ عن سِماكٍ، أن ابنَ عباسٍ قال في هذه الآيةِ {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ}. قال: تُبْنا إليك.
[Bize İbn Vekî' anlattı], dedi ki: Bize Abdullah b. Bekr, Hâtim b. Ebî Sagîre'den, o Simâk'tan nakletti; İbn Abbâs bu {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Şüphesiz biz sana yöneldik” ayeti hakkında şöyle dedi: Sana tövbe ettik.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجاجُ، قال: ثنا حمادٌ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: أحسَبُه عن ابن عباسٍ قال: {هُدْنَا إِلَيْكَ}. قال: تُبْنا إليك.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Atâ b. es-Sâib'den, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti; dedi ki: Onu İbn Abbâs'tan zannederim, şöyle dedi: {هُدْنَا إِلَيْكَ} “Sana yöneldik”. Dedi ki: Sana tövbe ettik.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ}. يقولُ: تُبْنا إليك.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Şüphesiz biz sana yöneldik”. Şöyle demektedir: Sana tövbe ettik.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عيينةَ ، قال: ثنى عبدُ الرحمنِ بنُ الأصبهانيِّ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ}. قال: تُبنا إليك.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne anlattı, dedi ki: Bana Abdurrahman b. el-İsbahânî, Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Şüphesiz biz sana yöneldik” sözü hakkında nakletti; dedi ki: Sana tövbe ettik.
حدَّثنا ابن بشارٍ ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ ووكيعُ بنُ الجراحِ، قالا: ثنا سفيانُ، عن عبدِ الرحمنِ بن الأصبهانيِّ، عن سعيد بن جبيرٍ بمثلِه .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman ve Vekî' b. el-Cerrâh anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân, Abdurrahman b. el-İsbahânî'den, o da Saîd b. Cübeyr'den aynısını nakletti .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن ابن الأصبهانيِّ، عن سعيدِ بن جبير مثلَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o İbnü'l-İsbahânî'den, o da Saîd b. Cübeyr'den aynısını nakletti.
[حدَّثنا ابن وكيعٍ] ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ، قال: تُبْنا إليك.
[Bize İbn Vekî' anlattı] , dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o da İbrâhîm'den nakletti; dedi ki: Sana tövbe ettik.
[حدَّثنا ابن وكيعٍ] ، قال: ثنا محمدُ بنُ يزيدَ، عن العوامِ، عن إبراهيمَ التيميِّ، قال: تُبْنا إليك .
[Bize İbn Vekî' anlattı] , dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd, el-Avvâm'dan, o da İbrâhîm et-Teymî'den nakletti; dedi ki: Sana tövbe ettik .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرنا هشيمٌ، عن العوّامِ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, el-Avvâm'dan, o da
إبراهيمَ التيميِّ مثلَه.
İbrâhîm et-Teymî'den aynısını haber verdi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ}: أي: إِنَّا تُبْنا إليك.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Şüphesiz biz sana yöneldik” sözü hakkında nakletti: Yani şüphesiz biz Sana tövbe ettik.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {هُدْنَا إِلَيْكَ}. قال: تبنا .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den O'nun: {هُدْنَا إِلَيْكَ} “Sana yöneldik” sözü hakkında nakletti; dedi ki: Tövbe ettik .
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} يقولُ: تُبْنا إليك .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Şüphesiz biz sana yöneldik”. Şöyle demektedir: Sana tövbe ettik .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ}. يقولُ: تُبْنا إليك .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Şüphesiz biz sana yöneldik”. Şöyle demektedir: Sana tövbe ettik .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبى العاليةِ، قال: تُبْنا إليك.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o er-Rebî' b. Enes'ten, o da Ebü'l-Âliye'den nakletti; dedi ki: Sana tövbe ettik.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن أبي حُجَيْرٍ، عن الضحاكِ، قال: تُبْنا إليك.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Ebû Huceyr'den, o Dahhâk'tan nakletti; dedi ki: Sana tövbe ettik.
قال: ثنا المحاربيُّ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ، قال: تُبْنا إليك.
Dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da Dahhâk'tan nakletti; dedi ki: Sana tövbe ettik.
وحُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ. فذكَر مثلَه.
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı [şöyle] derken işittim. Bunun aynısını zikretti.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنى أبى وعبيدُ اللَّهِ، عن شريكٍ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ، قال: تُبْنا إليك.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam ve Ubeydullah, Şerîk'ten, o Câbir'den, o da Mücâhid'den nakletti; dedi ki: Sana tövbe ettik.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حبُّويَه أبو يزيدَ، عن يعقوبَ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ مثلَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Habbûye Ebû Yezîd, Ya'kûb'dan, o Ca'fer'den, o da Saîd b. Cübeyr'den aynısını nakletti.
حدَّثنا ابن وكيعٍ قال: ثنا أبى، عن شريكٍ، عن جابرٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن نُجَيٍّ عن عليٍّ، قال: إنما سُمِّيت اليهودُ لأنهم قالوا: {هُدْنَا إِلَيْكَ} .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Şerîk'ten, o Câbir'den, o Abdullah b. Nüceyy'den , o da Ali'den nakletti; dedi ki: Yahudiler, ancak: {هُدْنَا إِلَيْكَ} “Sana yöneldik” dedikleri için bu şekilde isimlendirildiler.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ}. يعنى: تبْنا إليك.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Şüphesiz biz sana yöneldik”. Yani: Sana tövbe ettik.
حدَّثنا ابن البرقيِّ، قال: ثنا عمرُو بنُ أَبى سَلَمةَ، قال: سمِعتُ رجلًا يسألُ سعيدًا: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ}. قال: إنا تُبْنا إليك.
Bize İbnü'l-Berkî anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme anlattı, dedi ki: Saîd'e: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Şüphesiz biz sana yöneldik” [ayetini] soran bir adamı işittim; [Saîd] dedi ki: Şüphesiz biz sana tövbe ettik.
وقد بيَّنا معنى ذلك بشواهدِه فيما مضى بما أغنى عن إعادتِه .
Bunun anlamını şahitleriyle birlikte daha önce tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ (١٥٦)}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ} “[Allah] buyurdu ki: Azabıma dilediğimi uğratırım; rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu [kötülüklerden] sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize iman edenlere yazacağım.”
يقولُ جلَّ ثناؤُه: قال اللَّهُ لموسى: هذا الذي أصبتُ به قومَكَ مِن الرجفةِ {عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ} مِن خَلْقِى، كما أصبتُ به هؤلاءِ الذين أصبتُهم به مِن قومِك {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ}. يقولُ: ورحمتى عمَّت خلقى كلَّهم.
Övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Allah, Mûsâ'ya: "Kavmine isabet ettirdiğim bu sarsıntı, {عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ} “Azabıma dilediğimi uğratırım” -kavminden kendilerine isabet ettirdiğim şu kimselere isabet ettirdiğim gibi yaratıklarımdan dilediğime uğratırım-; {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır”" buyurdu. Şöyle demektedir: Rahmetim yaratıklarımın tamamını kapsamıştır.
وقد اخْتَلف أهلُ التأويلِ فى تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: مخرجُه عامٌّ ومعناه خاصٌّ، والمرادُ به ورحمتى وسِعت المؤمنين بى مِن أمةِ محمدٍ ﷺ. واستَشْهَد بالذي بعدَه مِن الكلامِ، وهو قولُه: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} الآية كلها.
Tevil ehli bunun yorumunda ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: İfadesi genel, anlamı ise özeldir; bununla kastedilen şudur: "Rahmetim, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden Bana iman edenleri kuşatmıştır." Ve bundan sonraki sözü, yani: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} “Onu sakınanlara ve zekâtı verenlere yazacağım” ayetinin tamamını delil getirmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو سلَمةَ المِنْقَريُّ، قال: ثنا حمادُ بنُ سلمةَ، قال: أخبَرنا عطاءُ بنُ السائبِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ أنه قرَأ: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ}. قال: جَعَلها اللَّهُ لهذه الأُمةِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Seleme el-Minkarî anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme anlattı, dedi ki: Bize Atâ b. es-Sâib, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır; onu sakınanlara yazacağım” [ayetini] okudu ve: Allah onu bu ümmete kıldı , dedi.
حدَّثني عبدُ الكريمِ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ بشارٍ، قال: قال سفيانُ: قال أبو بكرٍ
Bana Abdülkerîm anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Süfyân dedi ki: Ebû Bekr [şöyle] dedi:
الهذليُّ: لما نزَلت: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} قال إبليسُ: أنا مِن الشئِ. فنزَعها اللَّهُ مِن إبليسَ، قال: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ}. فقالت اليهودُ: نحن نتَّقِى ونؤتِى الزكاةَ ونؤمنُ بآياتِ ربِّنا. فنزَعها اللَّهُ مِن اليهودِ، وقال: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} [الأعراف: ١٥٧] الآيات كلها. قال: فنزَعها اللَّهُ مِن إبليسَ ومِن اليهودِ، وجعَلها لهذه الأمةِ .
el-Hüzelî şöyle dedi: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” [ayeti] indiğinde İblis: "Ben de o şeydenim" dedi. Bunun üzerine Allah onu İblis'ten çekip aldı ve: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ} “Onu sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize inananlara yazacağım” buyurdu. Yahudiler: "Biz sakınıyoruz, zekâtı veriyoruz ve Rabbimizin ayetlerine inanıyoruz" dediler. Allah onu Yahudilerden de çekip aldı ve: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} [el-A'râf: 157] “O ümmî peygamber olan elçiye uyanlar...” ayetlerinin tamamını [indirdi]. Dedi ki: Allah onu İblis'ten ve Yahudilerden çekip aldı ve bu ümmete kıldı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: لما نزَلت {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ}. قال إبليسُ: أنا مِن ذلك، من "كلِّ شيءٍ" قال اللَّهُ: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ (١٥٦)} الآية. فقالت اليهودُ: نحن نتَّقى ونؤتى الزكاةَ. فأَنزَل اللَّهُ: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ}. قال: فعزَلها اللَّهُ عن إبليسَ وعن اليهودِ، وجعَلها لأُمةِ محمدٍ، فسأكتُبها للذين يتَّقون مِن قومِك .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” [ayeti] indiğinde İblis: "Ben de ondanım, 'her şey'denim" dedi. Allah: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ (١٥٦)} “Onu sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize inananlara yazacağım” ayetini indirdi. Yahudiler: "Biz sakınıyoruz ve zekâtı veriyoruz" dediler. Bunun üzerine Allah: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} “O ümmî peygamber olan elçiye uyanlar...” [ayetini] indirdi. Dedi ki: Allah onu İblis'ten ve Yahudilerden ayırdı ve Muhammed'in ümmetine kıldı: [Yani] onu senin kavminden sakınanlara yazacağım .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدُ، عن قتادةَ قولَه: {عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ}. فقال إبليسُ: أنا مِن ذلك الشئِ. فأنزَل اللَّهُ: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} معاصىَ اللَّهِ، {وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ}. فتَمْنَّتْها اليهودُ والنَّصارى، فأنزَل اللَّهُ شرطًا وثيقًا بيِّنًا، فقال: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ}: وهو نبيُّكم كان أُمِّيًا لا يكتُبُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} “Azabıma dilediğimi uğratırım; rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” sözü hakkında [şöyle] dediğini nakletti: İblis: "Ben de o şeydenim" dedi. Bunun üzerine Allah: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Onu sakınanlara... yazacağım” -[yani] Allah'ın masiyetlerinden [sakınanlara]-, {وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ} “...ve ayetlerimize inananlara [yazacağım]” [ayetini] indirdi. Yahudiler ve Hristiyanlar da buna nail olmayı temenni ettiler. Bunun üzerine Allah sağlam ve açık bir şart indirerek şöyle buyurdu: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} “O ümmî peygambere uyanlar...”. O da sizin peygamberinizdir; ümmî idi, yazı yazmazdı .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عليةَ، قال: أخبرنا خالدٌ الحذّاءُ، عن أُنَيسٍ أبى العُريانِ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ}. قال: فلم يُعْطَها، فقال: {عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ}. إلى قولِه: {الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} .
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Hâlid el-Hazzâ' haber verdi, Uneys Ebü'l-Uryân'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Bize bu dünyada da iyilik yaz, ahirette de; şüphesiz biz sana yöneldik” sözü hakkında [şöyle] nakletti: [Mûsâ'ya] bu verilmedi ve şöyle buyurdu: {عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Azabıma dilediğimi uğratırım; rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu sakınanlara yazacağım” - {الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} “O ümmî peygamber olan elçiye...” sözüne kadar.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ وعبدُ الأعلى، عن خالدٍ، عن أُنَيسٍ أبى العُريانِ - قال عبدُ الأعلى: عن أَنَسٍ أبى العُريانِ - قال : قال ابن عباسٍ: {وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ}. قال: فلم يُعْطَها موسى، {قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} إلى آخرِ الآيةِ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye ve Abdüla'lâ, Hâlid'den, o Uneys Ebü'l-Uryân'dan -Abdüla'lâ: Enes Ebü'l-Uryân'dan dedi- naklettiler; dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: {وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Bize bu dünyada da iyilik yaz, ahirette de; şüphesiz biz sana yöneldik”. Dedi ki: Bu Mûsâ'ya verilmedi; {قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “[Allah] buyurdu ki: 'Azabıma dilediğimi uğratırım; rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu sakınanlara yazacağım'” ayetin sonuna kadar [buyurdu].
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ، قال: كان اللَّهُ كتَب في الألواحِ ذِكْرَ محمدٍ وذِكْرَ أمتِه، وما ذَخَر لهم عندَه، وما يسَّر عليهم في دينِهم، وما وسَّع عليهم فيما أحلَّ لهم، فقال: {عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ}. يعنى الشركَ، الآية .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] nakletti: Allah levhalara Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve ümmetinin zikrini, Kendi katında onlar için saklayıp hazırladığı şeyleri, dinlerinde onlara sağladığı kolaylığı ve kendilerine helal kıldığı hususlarda onlara tanıdığı genişliği yazmış ve [şöyle] buyurmuştu: {عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Azabıma dilediğimi uğratırım; rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu, sakınanlara yazacağım”. [Yani] şirkten [sakınanlara], ayetin sonuna kadar .
وقال آخرون: بل ذلك على العمومِ في الدنيا، وعلى الخصوص في الآخرةِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu dünyada genel, ahirette ise özeldir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمر، عن الحسنِ وقتادة في قوله: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ}. قالا: وسعتْ في الدنيا البرَّ والفاجرَ، وهى يومَ القيامة للذين اتقَوا خاصَّةً .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, el-Hasan ve Katâde'den O'nun: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” sözü hakkında haber verdi; dediler ki: Dünyada iyiyi de kötüyü de kuşatmıştır, kıyamet gününde ise sadece sakınanlara özeldir .
وقال آخرون: هي على العموم، وهي التوبة.
Başkaları ise şöyle demiştir: O geneldir ve o tövbedir.
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {أَنتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنتَ خَيْرُ الغَافِرِينَ (١٥٥) وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ}: سأل موسى هذا، فقال الله: {عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ}. للعذابِ الذي ذكر، {وَرَحْمَتِي} التوبة. {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ}. قال: فرحمته التوبة التي سأل موسى، كتبها الله لنا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {أَنتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنتَ خَيْرُ الغَافِرِينَ (١٥٥) وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Sen bizim velimizsin; bizi bağışla, bize merhamet et, Sen bağışlayanların en hayırlısısın. Bize bu dünyada da iyilik yaz, ahirette de; şüphesiz biz Sana yöneldik” ayeti hakkında şöyle dedi: Mûsâ bunu istedi, bunun üzerine Allah: {عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ} “Azabıma dilediğimi uğratırım” buyurdu. Zikrettiği azap için, {وَرَحْمَتِي} “Rahmetim ise” [yani] tövbedir. {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Onu sakınanlara yazacağım”. [İbn Zeyd] dedi ki: O'nun rahmeti, Mûsâ'nın dilediği tövbedir; Allah onu bizim için yazdı.
وأما قوله: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ}، فإنه يقولُ: فسأكتُبُ رحمتي التي وسعت كل شيءٍ. ومعنى "أكتبُ" في هذا الموضع: أكتب في اللوح الذي كُتب فيه التوراة، {لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ}. يقول: للقوم الذين يخافون الله، ويخشونَ عقابَه على الكفر به، والمعصية له في أمره ونهيه، فيؤدُّونَ فرائضَه ويَجْتَنِبونَ معاصيه.
O'nun: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Onu sakınanlara yazacağım” sözüne gelince; şöyle demektedir: Her şeyi kuşatan rahmetimi yazacağım. Bu makamda "yazacağım"ın anlamı: Tevrat'ın yazıldığı Levha'da {لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “sakınanlar için” yazacağım, demektir. Şöyle demektedir: Allah'tan korkan, O'nu inkâr etmekten ve emir ve yasaklarında O'na isyan etmekten dolayı azabından çekinen, böylece O'nun farzlarını yerine getirip günahlarından kaçınan topluluk için [yazacağım].
وقد اختلف أهل التأويل في المعنى الذي وصَف الله هؤلاء القوم بأنهم يتقُونَه؛ فقال بعضُهم: هو الشرك.
Tevil ehli, Allah'ın bu topluluğu kendisinden sakındıklarını nitelediği mana hususunda ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: O şirktir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثني المثنى، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباس: {فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ}. يعنى الشرك .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Onu sakınanlara yazacağım”. Yani şirki [kastediyor] .
وقال آخرون: بل هو المعاصى كلها.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o günahların tamamıdır.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة، قال: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} معاصى اللهِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; dedi ki: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Onu sakınanlara yazacağım” [yani] Allah'ın günahlarından [sakınanlara] .
وأمَّا الزكاة وإيتاؤُها، فقد بينا صفتها فيما مضى بما أغنى عن إعادته .
Zekâta ve onun verilmesine gelince; bunun vasfını daha önce tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وقد ذكر عن ابن عباس في هذا الموضع أنه قال في ذلك ما حدثني المثنى، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس: {وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ}. قال: يُطيعونَ اللَّهَ ورسوله .
İbn Abbâs'tan bu hususta şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; {وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} “Ve zekâtı verenlere” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederler.
فكأنَّ ابن عباس تأوَّلَ ذلك بمعنى أنه العمل بما يزكَّى النفس ويُطَهِّرُها من صالحات الأعمال.
Sanki İbn Abbâs bunu, salih amellerden nefsi arındırıp temizleyen şeyleri yapmak manasında tevil etmiştir.
وأما قوله: {وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ}. فإنه يقول : وللقوم الذين هم بأعلامنا وأدلَّتِنا يُصدِّقون ويُقرُّون.
O'nun: {وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ} “Ve ayetlerimize inananlara” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır : Nişanlarımızı ve delillerimizi tasdik edip ikrar eden topluluk için de [yazacağım].
القول في تأويل قوله جل وعزّ: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu sözünün teviline gelince: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ} “Onlar ki yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o elçiye, o ümmî peygambere uyarlar.”
وهذا القولُ إبانةٌ من الله جل ثناؤه عن أن الذين وعد موسى نبيه ﵇ أن يكتب لهم الرحمة التي وصفها جلَّ ثناؤه بقوله: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ}. هم أمة محمد ﷺ؛ لأنَّه لا يعلم الله رسولٌ وُصِفَ بهذه الصفة - أعنى الأميَّ - غير نبينا محمد. وبذلك جاءت الروايات عن أهل التأويل.
Bu söz, övgüsü yüce olan Allah'tan; peygamberi Mûsâ aleyhisselâm'a, övgüsü yüce olan [Allah]'ın: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” sözüyle nitelediği rahmeti kendilerine yazacağını vaat ettiği kimselerin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti olduğuna dair bir açıklamadır; zira Allah'ın bu nitelikle -yani ümmî olarak- nitelenmiş peygamberimiz Muhammed'den başka bir elçisi bilinmemektedir. Tevil ehlinden gelen rivayetler de bu doğrultudadır.
ذكرُ [الرواية عنهم بذلك]
[Bu konuda onlardan gelen rivayetin] zikri
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمران بن عُيَيْنَةَ، عن عطاءٍ، عن سعيد بن جبيرٍ، عن ابن عباس: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ}. قال: أمة محمد ﷺ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Uyeyne, Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Onu sakınanlara yazacağım”. Dedi ki: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir.
[حدثنا ابن وكيع]، قال: ثنا زيدُ بنُ حُباب، عن حماد بن سلمةَ، عن عطاء، عن ابن عباس، قال: أمة محمد ﷺ.
[Bize İbn Vekî' anlattı], dedi ki: Bize Zeyd b. Hubâb, Hammâd b. Seleme'den, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir.
حدثنا أبو كريبٍ وابنُ وَكيعٍ، قالا: ثنا يحيى بن يمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيد في قوله: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ}. قال: أمة محمد، فقال موسى: ليتنى خُلِقتُ مِن أمةٍ محمد .
Bize Ebû Kureyb ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Eş'as'tan, o Ca'fer'den, o da Saîd'den O'nun: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Onu sakınanlara yazacağım” sözü hakkında nakletti; dedi ki: Muhammed'in ümmetidir. Bunun üzerine Mûsâ: "Keşke ben Muhammed'in ümmetinden yaratılsaydım!" dedi .
حدثنا ابن حميد وابن وكيعٍ، قالا: ثنا جابر ، عن عطاء، عن سعيد بن جبيرٍ: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ}. قال: الذين يتَّبِعون محمدا [ﷺ.
Bize İbn Humeyd ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize Câbir , Atâ'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Onu sakınanlara yazacağım”. Dedi ki: Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] uyanlardır.
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جرير، عن ليث، عن شهرِ بن حَوْشَبٍ، عَن نَوْفٍ الحميريِّ، قال: لما اختار موسى قومَه سبعين رجلا لميقات ربِّه فقال الله لموسى: أجعل لكم الأرضَ مسجدًا وطَهُورًا، وأجعل السكينة معكم في بيوتكم، وأجعلكم تقرءونَ التوراة عن ظهر قلوبكم، يقرؤها الرجل منكم والمرأة والحرُّ والعبد والصغير والكبير. فقال موسى لقومه: إن الله قد جعل لكم الأرضَ طَهُورًا ومسجدًا. قالوا: لا نريد أن نُصلِّىَ إلا في الكنائس. قال: ويجعلُ السكينة معكم في بيتكم. قالوا: لا نريد إلا أن تكونَ كما كانت في التابوت. قال: ويجعلكم تقرءونَ التوراة عن ظهر] (٤) قلوبِكم، ويقرؤها الرجل منكم والمرأة والحر والعبد والصغير والكبيرُ. قالوا: لا نريد أن نقرأها إلَّا نَظَرًا. فقال الله: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ] إلى قوله: {أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o Şehr b. Havşeb'den, o Nevf el-Himyerî'den nakletti; dedi ki: Mûsâ, Rabbinin belirlediği vakit için kavminden yetmiş adam seçtiğinde Allah Mûsâ'ya: «Yeryüzünü sizin için bir mescit ve temizleyici kılacağım, sekîneti evlerinizde sizinle kılacağım ve Tevrat'ı ezberden okumanızı sağlayacağım; onu sizden erkek de kadın da hür de köle de küçük de büyük de okuyacaktır» buyurdu. Mûsâ kavmine: «Allah sizin için yeryüzünü temizleyici ve mescit kıldı » dedi. Onlar: «Biz ancak havralarda namaz kılmak isteriz» dediler. [Mûsâ]: «Sekîneti evinizde sizinle kılacak» dedi. Onlar: «Biz ancak [sekînetin] sandıkta olduğu gibi olmasını isteriz» dediler. [Mûsâ]: «Tevrat'ı ezberden] (٤) okumanızı sağlayacak; onu sizden erkek de kadın da hür de köle de küçük de büyük de okuyacaktır» dedi. Onlar: «Biz onu ancak [yüzüne] bakarak okumak isteriz» dediler. Bunun üzerine Allah: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ] “Onu sakınanlara ve zekâtı verenlere yazacağım” [ayetinden], O'nun: {أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” sözüne kadar [buyurdu].
حدثنا محمد بن عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمد بن ثُورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن يحيى
Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Yahyâ
ابن أبي كثير، عن نوف البكالى، قال: لما انطلق موسى بوفد بنى إسرائيل كلَّمه الله، فقال: إنى قد بسطتُ لهم الأرضَ طَهورًا ومساجدَ يُصلون فيها حيث أدركتهم الصلاة، إلا عند مرحاضٍ أو قبر أو حمَّامٍ، وجعلت السكينة في قلوبهم، وجعَلتهم يقرءون التوراة عن ظهرِ ألسنتهم. قال: فذكر ذلك موسى لبنى إسرائيل، فقالوا: لا نستطيعُ حَمْلَ السكينة في قلوبنا، فاجعلها لنا في تابوت، ولا نقرأُ التوراة إلا نظرا، ولا نُصلِّي إلا في الكنيسة. فقال الله: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} حتى بلغ: {أُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}. قال: فقال موسى: يا رب اجعلنى نبيهم. قال: نبيُّهم منهم. قال: ربّ اجعلني منهم، قال: لن تُدركهم. قال: يا رب أتيتُك بوفد بنى إسرائيل، فجعلت وفادَتَنا لغيرنا. فَأَنزَلَ اللَّهُ: {وَمِن قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} [الأعراف: ١٥٩]. قال نوف البِكاليُّ: فاحْمدوا الله الذي حفظ غيبتكم ، وأَخَذَ لكم سهمكُم، وجَعَلَ وفادة بنى إسرائيل لكم .
b. Ebî Kesîr'den, o da Nevf el-Bikâlî'den nakletti; dedi ki: Mûsâ İsrâiloğulları heyetiyle birlikte gittiğinde Allah onunla konuştu ve şöyle buyurdu: "Ben onlar için yeryüzünü temizleyici ve namaz vakti kendilerine nerede erişirse -helâ, kabir veya hamam hariç- orada namaz kılacakları mescitler kıldım; sekîneyi kalplerine yerleştirdim ve Tevrat'ı ezberden okumalarını sağladım." Dedi ki: Mûsâ bunu İsrâiloğullarına anlattı, onlar da: "Biz sekîneyi kalplerimizde taşımaya güç yetiremeyiz; onu bizim için bir sandıkta (tâbûtta) kıl. Tevrat'ı da ancak [yüzüne] bakarak okuruz ve namazı da ancak havralarda kılarız" dediler. Bunun üzerine Allah: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} “Onu sakınanlara ve zekâtı verenlere yazacağım” ayetinden {أُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” ayetine kadar indirdi. Dedi ki: Bunun üzerine Mûsâ: "Ey Rabbim! Beni onların peygamberi yap" dedi. [Allah]: "Onların peygamberi kendilerindendir" buyurdu. [Mûsâ]: "Rabbim! Beni onlardan kıl" dedi. [Allah]: "Sen onlara yetişemezsin" buyurdu. [Mûsâ]: "Ey Rabbim! Sana İsrâiloğulları heyetiyle geldim, Sen ise bizim elçilik şerefimizi başkalarına verdin" dedi. Bunun üzerine Allah: {وَمِن قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} [el-A'râf: 159] “Mûsâ'nın kavminden hakka ileten ve onunla adalet yapan bir topluluk da vardır” ayetini indirdi. Nevf el-Bikâlî dedi ki: Sizin gıyabınızı koruyan , payınızı sizin adınıza alan ve İsrâiloğullarının elçilik şerefini size veren Allah'a hamdedin .
حدثنا محمد بن المثنى، قال: ثنا مُعاذ بن هشام، قال: ثنى أبي، عن يحيى بن أبي كثيرٍ، عن نوفٍ البِكاليِّ بنحوه، إلا أنه قال: وإنى أُنزِلُ عليكم التوراة تقرءُونها عن ظهر ألسنتكم، رجالكم ونساؤكم وصبيانكم. قالوا: لا نصلى إلا في كنيسة. ثم ذكر سائر الحديثِ نحوه.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bana babam, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o da Nevf el-Bikâlî'den benzer şekilde nakletti; ancak o şöyle dedi: "Ve Ben üzerinize Tevrat'ı indireceğim; erkekleriniz, kadınlarınız ve çocuklarınız onu ezberden okuyacaksınız." Onlar: "Biz ancak havralarda namaz kılarız" dediler. Sonra hadisin geri kalanını benzer şekilde zikretti.
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا إسحاق بن إسماعيل، عن يعقوب، عن جعفر، عن سعيد بن جبيرٍ: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ}. قال: أمةُ محمد.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. İsmâîl, Ya'kûb'dan, o Ca'fer'den, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Onu sakınanlara yazacağım”. Dedi ki: Muhammed'in ümmetidir.
حدثني محمد بن الحسينِ، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّي: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ}. قال: هؤلاء أمة محمد ﷺ.
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Onu sakınanlara yazacağım”. Dedi ki: Bunlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir.
حدثنا بشر بن معاذٍ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة، قال: لما قيل: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ}. تَمَنَّتْها اليهود والنصارى، فأنزلَ اللَّهُ شَرْطًا بَيِّنًا وثيقًا، فقال: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ}: وهو نبيُّكم، كان أميا لا يكتب .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; dedi ki: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ} “Onu sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize inananlara yazacağım” buyrulunca Yahudiler ve Hristiyanlar bunu temenni ettiler. Bunun üzerine Allah açık ve kesin bir şart indirip şöyle buyurdu: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} “O elçiye, o ümmî peygambere uyanlar”; o sizin peygamberinizdir, ümmî idi, yazı yazmazdı .
وقد بيَّنا معنى "الأميِّ" فيما مضى قبل مما أغنى عن إعادتِه .
Daha önce "ümmî" kelimesinin anlamını, tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وأما قوله: {الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِندَهُمْ فِي التَّوْرَةِ وَالإنجيل}. فإن الهاء في قوله: {يَجِدُونَهُ} عائدة على "الرسول"، وهو محمد ﷺ.
O'nun: {الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِندَهُمْ فِي التَّوْرَةِ وَالإنجيل} “Onu yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı bulurlar” sözüne gelince; {يَجِدُونَهُ} ifadesindeki zamir (hâ), "elçi"ye dönmektedir; o da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir.
كذلك حدَّثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ قوله: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ}: هذا محمد ﷺ.
Bana Muhammed b. el-Hüseyin de aynı şekilde anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin şu sözünü nakletti: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} “O elçiye, o ümmî peygambere uyanlar”: Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir.
حدثنا ابن المثنى، قال: ثنا عثمان بن عمرَ، قال: ثنا فليحٌ، عن هلال بن عليٍّ، عن عطاء بن يسارٍ، قال: لَقِيتُ عبدَ اللَّهِ بن عمرو، فقلتُ: أخبرني عن صفة رسول الله ﷺ في التوراة. قال: أجَلْ، والله إنه لموصوف في التوراة كصفته في القرآن: ياأيها النبيُّ إنا أرسلناك شاهدًا ومبشرًا ونذيرا. وحِرْزًا للأميين، أنت عبدى ورسولي، [أسميتك اسمَك] المتوكل، ليس بفظٍّ ولا غليظٍ ولا صخَّابٍ في الأسواق، ولا يَجْزِى بالسيئة السيئة، ولكن يعفو ويصفحُ، ولن نقبضه حتى نقيم
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Ömer anlattı, dedi ki: Bize Fuleyh, Hilâl b. Alî'den, [o da] Atâ b. Yesâr'dan anlattı; [Atâ] dedi ki: Abdullah b. Amr ile karşılaştım ve: "Bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tevrat'taki vasfını haber ver" dedim. O da şöyle dedi: "Evet, Allah'a yemin olsun ki o, Kur'an'daki vasfı gibi Tevrat'ta da kesinlikle şöyle nitelenmiştir: «Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci, bir uyarıcı ve ümmîler için bir sığınak olarak gönderdik. Sen benim kulum ve elçimsin; [sana adını] el-Mütevekkil [koydum]. O ne kaba ne katı yürekli ne de çarşılarda bağırıp çağıran biridir; kötülüğe kötülükle karşılık vermez, bilakis affeder ve bağışlar. Biz ... doğrultuncaya kadar onun canını almayacağız
به المِلَّةَ العوجاءَ، بأن يقولوا: لا إله إلا الله. فنُقِيمَ به قلوبًا غُلْفًا، وآذانا صُمًّا، وأعينًا عُمْيًا. قال عطاءٌ: ثم لقيتُ كعبا فسألته عن ذلك، فما اختلفا حرفًا، إلا أن كعبا قال بلُغَتِه: قلوبًا غُلوفيا، وآذانًا صُمُومِيا ، وأعينا عُموميا . [قال أبو جعفر: وهذه لغةٌ حِمْيريَّةٌ] .
yolu onunla doğrultuncaya, onunla kilitli kalpleri, sağır kulakları ve kör gözleri açıncaya kadar onun canını almayacağız." Atâ dedi ki: Sonra Kâ'b ile karşılaştım ve ona bunu sordum; tek bir harf bile farklı söylemediler , ancak Kâ'b kendi lehçesiyle: Kulûben ğulûfiyâ, ve âzânen sumûmiyâ , ve a'yunen 'umûmiyâ dedi. [Ebû Ca'fer dedi ki: Bu, Hımyer lehçesidir] .
حدثني أبو كريب، قال: ثنا موسى بن داود، قال: ثنا فليح بن سليمان، عن هلال بن عليٍّ، قال: ثنى عطاء، قال: لقيتُ عبد الله بن عمرو بن العاص. فذكر نحوَه، إلا أنه قال في كلام كعبٍ: أعينا عموما، وآذانا صمومًا، وقلوبًا غُلوفًا .
Bana Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Fuleyh b. Süleymân, Hilâl b. Alî'den anlattı, dedi ki: Bana Atâ anlattı, dedi ki: Abdullah b. Amr b. el-Âs ile karşılaştım. Ve benzerini zikretti; ancak Kâ'b'ın sözünde: "A'yunen 'umûmen, ve âzânen sumûmen, ve kulûben ğulûfen" dedi .
حدثنا أبو كريب، قال: ثنا موسى، قال: ثنا عبد العزيز بن أبي سَلَمَةَ، عن هلال بن عليٍّ، عن عطاء بن يسار، عن عبدِ اللهِ بن عمرو بنحوه، وليس فيه كلام كعب.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz b. Ebî Seleme, Hilâl b. Alî'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o da Abdullah b. Amr'dan benzer şekilde nakletti; bunda Kâ'b'ın sözü yer almamaktadır.
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: قال الله ﷿: {الَّذِي يَجدُونَهُ مَكْتُوبًا عِندَهُمْ}. يقولُ: يجدون نعته وأمره ونبوتَه مكتوبا عندهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: Aziz ve Celil olan Allah: {الَّذِي يَجدُونَهُ مَكْتُوبًا عِندَهُمْ} “Onu yanlarında yazılı bulurlar” buyurmaktadır. Şöyle demektedir: Onun niteliğini, emrini ve peygamberliğini yanlarında yazılı bulurlar .
القول في تأويل قوله جلّ وعزّ: {يَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرَّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ}.
Celil ve Aziz olan [Allah]'ın şu sözünün teviline dair görüş: {يَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرَّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ} “Onlara iyiliği emreder, onları kötülükten sakındırır; onlara temiz şeyleri helal, pis şeyleri haram kılar ve sırtlarındaki ağır yükleri, üzerlerindeki bağları (zincirleri) kaldırıp atar.”
يقول تعالى ذكره: يأمرُ هذا النبيُّ الأُمِّيُّ تُبَّاعَه بالمعروف، وهو الإيمان بالله ولزوم طاعته فيما أمر ونهى، فذلك المعروفُ الذي يأمرهم به، {وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنكَرِ}. وهو الشرك بالله، والانتهاء عما نهاهم الله عنه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu ümmî peygamber, kendisine uyanlara marufu (iyiliği) emreder; o da Allah'a iman etmek ve emrettiği ve yasakladığı şeylerde O'na itaate sarılmaktır; işte onlara emrettiği maruf budur. {وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنكَرِ} “Onları kötülükten sakındırır”; o da Allah'a ortak koşmak ve Allah'ın kendilerini yasakladığı şeylerden vazgeçmektir.
وقوله: {وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ}. وذلك ما كانت الجاهلية تحرمه من البحائر والسَّوائب والوصائل والحوامِي، {وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الخَبَائِثَ}. وذلك لحمُ الخنزير والربا وما كانوا يستحلُّونَه من المطاعم والمشارب التي حرمها الله.
O'nun: {وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ} “Onlara temiz şeyleri helal kılar” sözü; Cahiliye ehlinin bahîre , sâibe, vasîle ve hâmî gibi haram kıldığı şeylerdir. {وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الخَبَائِثَ} “Onlara pis şeyleri haram kılar” sözü ise; domuz eti, faiz ve Allah'ın haram kıldığı yiyecek ve içeceklerden helal sayageldikleri şeylerdir.
كما حدثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاوية، عن علي، عن ابن عباسٍ: {وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ}: وهو لحم الخنزير والربا وما كانوا يستحلُّونه من المحرَّماتِ من المآكل التي حرَّمها اللَّهُ .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Alî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ} “Onlara pis şeyleri haram kılar”: O, domuz eti, faiz ve Allah'ın haram kıldığı yiyeceklerden olan haramları helal saymalarıdır .
وأما قوله: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ}، فَإِن أهل التأويل اختلفوا في تأويله؛ فقال بعضُهم: يعنى بـ "الإصْرِ" العهد والميثاق الذي كان أُخِذ على بني إسرائيل بالعمل بما في التوراة.
O'nun: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ} “Üzerlerindeki ağır yükü ve üstlerindeki bağları kaldırıp atar” sözüne gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "el-İsr (ağır yük)" ile İsrâiloğullarından Tevrat'takilerle amel etmeleri hususunda alınmış olan ahit ve misak kastedilmektedir, demişlerdir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جابرُ بن نوحٍ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابن عباس: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ}. قال:
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ} “Üzerlerindeki ağır yükü kaldırıp atar”. Dedi ki:
عهدهم .
Onların ahitleridir .
[حدثنا ابن وكيع] ، قال: ثنا المحاربي، عن جويبر، عن الضحاك، قال: [عهدهم] .
[Bize İbn Vekî' anlattı] , dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da Dahhâk'tan nakletti; dedi ki: [Onların ahitleridir] .
حدثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ على، قال: أخبرنا هشيمٌ، عن جويبرٍ، عن الضحاك مثله.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, o da Dahhâk'tan aynısını haber verdi.
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بن يمانٍ، عن مباركٍ، عن الحسن: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ}. قال: العهود التي أعطوها من [أنفُسِهم] .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Mübârek'ten, o da el-Hasan'dan nakletti: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ} “Üzerlerindeki ağır yükü kaldırıp atar”. Dedi ki: [Kendiliklerinden] verdikleri ahitlerdir .
حدثنا ابن وكيع قال: ثنا ابن نمير، عن موسى بن قيسٍ، [عن مجاهد] : {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ}. قال: عهدَهُم .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Mûsâ b. Kays'tan, [o Mücâhid'den] nakletti: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ} “Üzerlerindeki ağır yükü kaldırıp atar”. Dedi ki: Onların ahdidir .
حدثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ}. يقولُ: يضعُ عنهم عهودهم ومواثيقهم التي أُخِذَتْ منهم في التوراة والإنجيل .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ} “Üzerlerindeki ağır yükü ve üstlerindeki bağları kaldırıp atar”. Şöyle demektedir: Tevrat ve İncil'de kendilerinden alınan ahitlerini ve misaklarını onlardan kaldırıp atar .
حدثني المثنى، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاوية، عن علي، عن ابن عباس: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ}: ما كان اللَّهُ أَخَذَ عليهم
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ} “Üzerlerindeki ağır yükü ve üstlerindeki bağları kaldırıp atar” [ifadesi]: Allah'ın onlardan almış olduğu [şeydir]
من الميثاق فيما حرَّم عليهم، أنْ يضعَ ذلك عنهم .
misaktır ki, bunu onlardan kaldırıp atar .
وقال بعضُهم: يعنى بذلك أنه يضعُ عمَّن اتبع نبى الله التشديد الذي كان على بني إسرائيل في دينهم.
Bazıları ise şöyle demiştir: Bununla, Allah'ın peygamberine uyan kimseden, İsrâiloğullarının dinlerinde üzerlerine konulan ağırlığın kaldırılacağı kastedilmektedir.
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا بشر بن معاذ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ}: [تشديدٌ كان] عليهم، فجاء محمد بإقالةٍ منه وتجاوزٍ عنه .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ} “Üzerlerindeki ağır yükü ve bağları kaldırıp atar”: [Üzerlerindeki bir zorluktu] ; Muhammed onun bağışlanması ve affedilmesiyle geldi .
حدثني المثنى، قال: ثنا الحماني، قال: ثنا شريك، عن سالم، عن سعيد: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ}. قال: البول ونحوه مما غُلِّظَ على بنى إسرائيل .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Sâlim'den, o da Saîd'den nakletti: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ} “Üzerlerindeki ağır yükü kaldırıp atar”. Dedi ki: İdrar ve benzeri İsrâiloğullarına ağırlaştırılmış olan şeylerdir .