Binûn

İçinde A'râf'ın Zikredildiği Surenin Tefsiri — 26. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحماني، قال: ثنا يعقوب، عن جعفر، عن سعيد، قال: شدة العمل .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb, Ca'fer'den, o da Saîd'den nakletti; dedi ki: Amelin zorluğudur .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج، قال: قال

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Dedi ki

مجاهد قوله: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ}. قال: مَن اتَّبع محمدا ﷺ ودينَه من أهل الكتاب، وضَع عنهم ما كان عليهم من التشديد في دينهم .

şöyle dedi O'nun: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ} “Üzerlerindeki ağır yükü ve üstlerindeki bağları kaldırıp atar” sözü hakkında; dedi ki: Ehl-i Kitap'tan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun dinine uyan kimseden, dinlerinde üzerlerine olan zorluğu kaldırıp atmıştır .

حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن فضيلٍ، عن أشعثَ، عن ابن سيرين، قال: قال أبو هريرة لابن عباسٍ: ما علينا في الدين من حرجٍ، أن نزني ونسرق؟ قال: بلى، ولكنَّ الإصْرَ الذي كان على بنى إسرائيل وُضعَ عنكم.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Eş'as'tan, o da İbn Sîrîn'den nakletti; dedi ki: Ebû Hüreyre İbn Abbâs'a: "Zina edip hırsızlık yapmamızda bizim için dinde bir güçlük yok mudur?" dedi. [İbn Abbâs]: "Aksine [vardır], fakat İsrâiloğullarının üzerindeki ağır yük (isr) sizden kaldırılmıştır" dedi.

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ}. قال: إِصْرَهُمْ} الدِّينَ الذي جعله الله عليهم .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ} “Üzerlerindeki ağır yükü kaldırıp atar” sözü hakkında şöyle dedi: {إِصْرَهُمْ} "Onların ağır yükü"; Allah'ın onların üzerine kıldığı dindir .

وأوْلَى الأقوال في ذلك بالصواب أن يُقالَ: إِنَّ الإِصْر هو العهد - وقد بينا ذلك بشواهده في موضعٍ غير هذا بما فيه الكفاية - وأنَّ معنى الكلام: ويضع النبيُّ الأميُّ العهد الذي كان اللَّهُ أَخَذَه على بنى إسرائيلَ مِن إقامة التوراةِ، والعمل بما فيها من الأعمالِ الشَّديدةِ؛ كقطع الجلْدِ مِن البولِ، وتحريم الغنائم، ونحو ذلك من الأعمال التي كانت عليهم مفروضةً، فنسخها حكم القرآن.

Bu hususta doğruluğa en yakın görüş şöyle denilmesidir: İsr, ahittir -nitekim bunu şahitleriyle birlikte bundan başka bir yerde yeteri kadar açıklamıştık - ve sözün anlamı şudur: Ümmî Peygamber, Allah'ın Tevrat'ı ikame etmek ve onda bulunan idrar değen deriyi kesmek, ganimetlerin haram kılınması ve üzerlerine farz kılınmış olup da Kur'an'ın hükmünün nesh ettiği benzeri ağır amellerle amel etmek hususunda İsrâiloğullarından almış olduğu ahdi kaldırıp atar.

وأما الأغلال التي كانت عليهم، فكان ابن زيد يقولُ فيما حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب عنه في قوله: {وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ}. قال: الأغلال [التي جعلها عليهم]. وقرأ: [غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ} [المائدة: ٦٤]. قال: تلك

Üzerlerindeki bukağılara gelince; Yûnus'un bana anlattığına göre İbn Vehb'in kendisinden aktardığı rivayette İbn Zeyd, O'nun: {وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ} “Ve üzerlerindeki bukağıları [kaldırıp atar]” sözü hakkında şöyle diyordu: Bukağılar, [üzerlerine kıldığı şeylerdir]. Ve {غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ} [el-Mâide: 64] “Elleri bağlansın!” [ayetini] okudu ve şöyle dedi: İşte o

الأغلالُ. قال: ودعاهُم إلى أن يؤمنوا بالنبيِّ ﵇ فيضع ذلك عنهم .

bağlardır. Dedi ki: Ve onları Peygamber aleyhisselâm'a iman etmeye çağırdı ki bunu onlardan kaldırıp atsın .

القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧)}.

Övgüsü yüce olan [Allah]'ın şu sözünün teviline gelince: {فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧)} “Ona inanan, ona saygı gösteren, ona yardım eden ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar var ya, işte kurtuluşa erenler onlardır.”

يقول تعالى ذكره: فالذين صدَّقوا بالنبي الأميِّ، وأقروا بنبوته، {وَعَزَّرُوهُ}. يقولُ: وقَّروه وعظَّموه وحَمَوْه من الناسِ.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O ümmî peygamberi tasdik eden, peygamberliğini ikrar eden, {وَعَزَّرُوهُ} “Ona saygı gösteren”; yani ona vakar gösteren, onu yücelten ve insanlara karşı koruyanlar.

كما حدثني المثنَّى، قال: ثنا عبد الله بن صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس: {وَعَزَّرُوهُ}. يقولُ: حَمَوْه ووقَرُوهُ .

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Alî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَعَزَّرُوهُ} “Ona saygı gösteren”; şöyle demektedir: Onu korudular ve ona vakar gösterdiler .

حدثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنى موسى بن قيس، عن مجاهد: {وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ}. قال: {وَعَزَّرُوهُ}: شدَّدُوا أَمْرَه، وأعانُوا رسوله ﷺ ونصروه.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bana Mûsâ b. Kays, Mücâhid'den nakletti: {وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ} “Ona saygı gösteren ve ona yardım eden”. Dedi ki: {وَعَزَّرُوهُ}: Onun işini pekiştirdiler , Resûlüne [sallallâhu aleyhi ve sellem] destek oldular ve ona yardım ettiler.

وقوله: {وَنَصَرُوهُ}. يقول: وأعانُوه على أعداء الله وأعدائه بجهادهم ونصب الحرب لهم، {وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِى أُنزِلَ مَعَهُ}: يعني القرآن والإسلامَ، {أَوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}. يقولُ: الذين يفعلون هذه الأفعال التي وصَفَ بها جلَّ ثناؤه أتباع محمد ﷺ هم المُنْجحون المدركون ما طلبوا ورجوا بفعلهم ذلك.

O'nun: {وَنَصَرُوهُ} “Ve ona yardım eden” sözü; onlarla cihat ederek ve onlara karşı savaş açarak Allah'ın düşmanlarına ve onun düşmanlarına karşı ona yardım eden, {وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِى أُنزِلَ مَعَهُ} “Ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar”; yani Kur'an'a ve İslam'a [uyanlar] demektir. {أَوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “İşte kurtuluşa erenler onlardır”. Şöyle demektedir: Övgüsü yüce olan [Allah]'ın, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in tâbilerini nitelediği bu fiilleri işleyenler; bu fiilleriyle aradıklarına ve umduklarına kavuşan, başarıya ulaşan kimselerin ta kendileridir.

كما حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة، قال: فما نَقَمُوا - يعنى اليهود - إلا أنْ حسَدوا نبيَّ اللَّهِ، فقال الله: {الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ}؛ فأَمَّا نَصْرُه وتعزيزه فقد سُبِقتُم به، ولكن خياركم من آمنَ

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; o şöyle dedi: Onların -yani Yahudilerin- karşı çıkıp kızdıkları şey, sadece Allah'ın peygamberine haset etmeleridir. Bunun üzerine Allah: {الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ} “Ona inanan, ona saygı gösteren ve ona yardım edenler” buyurdu. [Katâde devamla dedi ki:] "Ona yardım etme ve saygı gösterme konusunda sizden önce davranıldı; fakat sizin en hayırlınız, iman eden kimsedir

بالله، واتبعَ النور الذي أُنزِلَ معه .

Allah'a iman eden ve onunla birlikte indirilen nura uyan kimsedir .

يريد قتادة بقوله: فما نقموا إلا أنْ حَسَدوا نبيَّ اللَّهِ. أن اليهود كان مجيء محمدٍ بما جاء به من عند الله رحمةً عليهم لو اتَّبعوه؛ لأنَّه جاء بوضع الإصْرِ والأغلال عنهم فحملهم الحسد على الكفر به، وترك قبول التخفيف، لغلبة خِذْلانِ الله عليهم.

Katâde: "Onların karşı çıkıp kızdıkları şey, sadece Allah'ın peygamberine haset etmeleridir" sözüyle şunu kastetmektedir: Muhammed'in Allah katından getirdikleriyle gelmesi , şayet ona uysalardı Yahudiler için bir rahmetti; zira o, onların üzerindeki ağır yükü ve zincirleri kaldırmak için gelmişti. Fakat Allah'ın onları yüzüstü bırakışının galip gelmesi sebebiyle, hasetleri onları onu inkâr etmeye ve bu kolaylığı kabul etmeyi terk etmeye sevk etti.

القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {قُلْ يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ}.

Övgüsü yüce olan [Allah]'ın şu sözünün teviline gelince: {قُلْ يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} “De ki: Ey insanlar! Şüphesiz ben, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan, dirilten ve öldüren Allah'ın hepinize [gönderdiği] elçisiyim. O hâlde Allah'a ve O'nun elçisine iman edin.”

يقول تعالى ذكره لنبيه محمد ﷺ: قل يا محمد للناس كلِّهم: {إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} لا إلى بعضكم دون بعض، كما كان من قَبلى مِن الرسل يُرسَلُ إلى بعض الناس دونَ بعض، فمَن كان منهم أُرسل كذلك، فإن رسالتي ليست إلى بعضكم دونَ بعض، ولكنها إلى جميعكم.

Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bütün insanlara şöyle de: {إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} “Şüphesiz ben, Allah'ın hepinize [gönderdiği] elçisiyim”; benden önceki elçilerden bazılarının diğer insanlara değil de sadece bir kısım insanlara gönderildiği gibi, bir kısmınız hariç tutularak diğer bir kısmınıza değil. Onlardan her kim bu şekilde gönderilmiş idiyse de benim peygamberliğim bir kısmınız hariç diğer bir kısmınıza değil, bilakis hepinizedir.

وقوله: {الَّذِي لَهُ} من نعتِ اسم [اللَّهِ}.

O'nun: {الَّذِي لَهُ} “Ki O'na aittir” sözü, [Allah] isminin sıfatıdır.

وإنما معنى الكلام: قل ياأيها الناسُ إلى رسولُ الله الذي له ملك السماواتِ والأرض إليكم.

Sözün anlamı ancak şöyledir: "Ey insanlar! Ben, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan Allah'ın size [gönderdiği] elçisiyim."

ويعنى جل ثناؤه بقوله: {الَّذِى لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}: الذي له سلطان السماوات والأرض وما فيهما، وتدبير ذلك وتصريفه، {لَا إلَهَ إِلَّا هُوَ}. يقول: لا ينبغى أن تكونَ الألوهة والعبادة إلا له جلَّ ثناؤه، دونَ

Övgüsü yüce olan [Allah], {الَّذِى لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin mülkü Kendisine ait olan” sözüyle şunu kastetmektedir: Göklerin, yerin ve bu ikisinde bulunan her şeyin hâkimiyeti, bunların sevk ve idaresi [yalnızca] O'na aittir. {لَا إلَهَ إِلَّا هُوَ} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”. [Yani] şöyle buyurmaktadır: İlahlık ve ibadet, başka hiçbir şeye değil, yalnızca övgüsü yüce olan O'na ait olmalıdır; ...den başka

سائر الأشياء غيره من الأنْدادِ والأوثان [وغيرها، {يُحْيِي وَيُمِيتُ}. يعنى بذلك تعالى ذكره أنّ الألوهة والعبادة لا تنبغى] إلا لمن له سلطان كلَّ شيءٍ، والقادر على إنشاءِ خلْقٍ كل ما شاءَ، وإحيائه وإفنائه إذا شاءَ [وإماتَتِه] ، {فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ}. يقولُ: قل لهم: فصدِّقوا باللهِ الذي هذه صفته، وأَقِروا بوحدانيته، وأنَّه هو الذي له الأُلوهةُ والعبادةُ، وصدِّقوا برسوله محمد ﷺ أنه [للَّهِ نبيٌّ] مبعوثٌ إلى خلقه؛ داعيا إلى توحيده وطاعته.

diğer eşler, putlar [ve benzerleri için değil, yalnızca övgüsü yüce olan O'nun için olması gerekir. {يُحْيِي وَيُمِيتُ} “Diriltir ve öldürür”. Zikri yüce olan [Allah] bununla ilahlığın ve ibadetin ancak] her şeyin hâkimiyetine sahip olan, dilediği her mahlûkatı yoktan yaratmaya, dilediğinde onu yaşatmaya, yok etmeye [ve öldürmeye] gücü yeten kimseye layık olduğunu kastetmektedir. {فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} “O hâlde Allah'a ve O'nun elçisine iman edin”. Şöyle buyurmaktadır: Onlara de ki: Bu niteliklere sahip olan Allah'ı tasdik edin, O'nun birliğini ve ilahlığın ile ibadetin yalnızca O'na ait olduğunu ikrar edin; elçisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in de Allah'ın birliğini tanımaya ve O'na itaate davet etmek üzere O'nun kullarına gönderilmiş [Allah'ın bir peygamberi] olduğunu tasdik edin.

القول في تأويل قوله جلّ ثناؤه: {النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨)}.

Övgüsü yüce olan [Allah]'ın şu sözünün teviline gelince: {النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨)} “Allah'a ve O'nun kelimelerine inanan o ümmî peygambere [iman edin] ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız.”

وأما قوله: {النَّبِيَّ الأُمِّيِّ}. فإنه من نعتِ "رسولِ اللهِ".

O'nun: {النَّبِيَّ الأُمِّيِّ} “O ümmî peygambere” sözü ise, "Allah'ın elçisi" ifadesinin sıfatıdır.

وقد بينت معنى [قول القائل] : النبيّ. فيما مضى بما أغنَى عن إعادته. وكذلك معنى قولِه: {الأُمِّيِّ} .

[Söz söyleyenin]: "en-Nebî" [peygamber] sözünün anlamını daha önce tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştım. Aynı şekilde O'nun: {الأُمِّيِّ} “Ümmî” sözünün anlamını da [açıklamıştım] .

{الَّذِى يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ}. يقولُ: الذي يصدِّقُ بالله وبكلماته.

{الَّذِى يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ} “Allah'a ve O'nun kelimelerine inanan”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ı ve O'nun kelimelerini tasdik eden.

ثم اختلف أهل التأويل في تأويل قوله: {وَكَلِمَاتِهِ}؛ فقال بعضُهم: معناه: وآياته.

Sonra tevil ehli O'nun: {وَكَلِمَاتِهِ} “ve O'nun kelimelerine” sözünün tevilinde ihtilaf etti. Onlardan bazısı: Bunun anlamı, 've O'nun ayetlerine'dir, dedi.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {الَّذِى يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتْهِ}. يقولُ: آياتِه .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında nakletti: {الَّذِى يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتْهِ} “Allah'a ve O'nun kelimelerine inanan”. Şöyle demektedir: O'nun ayetlerine [inanan] .

وقال آخرون: بل عنى بذلك عيسى ابن مريمَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla Meryem oğlu İsa kastedilmiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال مجاهد قوله: {الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ}. قال: عيسى ابن مريم .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Mücâhid, O'nun: {الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ} “Allah'a ve O'nun kelimelerine inanan” sözü hakkında şöyle dedi: O, Meryem oğlu İsa'dır .

حدثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السُّديِّ: {الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ}: فهو عيسى ابن مريمَ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ} “Allah'a ve O'nun kelimelerine inanan”; o, Meryem oğlu İsa'dır .

والصوابُ من القول في ذلك عندنا أن الله تعالى ذكره أمر عباده أن يُصَدِّقوا بنبوة النبيِّ الأمي الذي يؤمن بالله وكلماته، ولم يخصص الخبر جل ثناؤه عن إيمانه من كلماتِ اللهِ ببعض دونَ بعض، بل [أخْبر فعمَّ الخبرَ] عن جميعِ الكلماتِ، فالحق في ذلك أن يُعمَّ القولُ، فإن رسول الله ﷺ كان يؤمن بكلمات الله كلها على ما جاء به ظاهرُ كتابِ اللهِ.

Bu hususta bize göre doğru olan görüş şudur: Zikri yüce olan Allah, kullarına Allah'a ve O'nun kelimelerine inanan ümmî peygamberin peygamberliğini tasdik etmelerini emretmiştir. Övgüsü yüce olan [Allah], onun iman ettiği haberini Allah'ın kelimelerinden bazılarına has kılıp diğerlerini dışarıda bırakmamış, bilakis bütün kelimeleri kapsayacak şekilde [genel bir haber vermiştir] . Dolayısıyla bu hususta doğru olan, sözü genel tutmaktır; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın Kitabı'nın zahirinin getirdiği üzere, Allah'ın kelimelerinin tamamına iman etmekteydi.

وأما قوله: {وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ}. [فإن معناه: فاقتدوا] به أيها

Allah'ın şu buyruğuna gelince: {وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “Doğru yolu bulasınız diye ona uyun.” [Bunun anlamı şudur: Ona uyun] ey

الناسُ، واعْملوا بما أمَرَكُم أن تعملوا به من طاعةِ اللهِ، {لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ}. يقولُ: لكى تهتدُوا فَتَرشُدوا وتصيبوا الحقَّ في اتباعكم إيَّاه.

ve Allah'a itaat kabilinden yapmanızı emrettiği şeyleri yapın. {لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “Umulur ki doğru yolu bulursunuz”. Şöyle buyurmaktadır: Ona uymanız sayesinde doğru yola eresiniz, hidayete kavuşasınız ve hakka isabet edesiniz diye.

القول في تأويل قوله جلّ ثناؤه: {وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩)}.

Övgüsü yüce olan [Allah]'ın şu sözünün teviline gelince: {وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩)} “Musa'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır.”

يقول تعالى ذكره: {وَمِن قَوْمِ مُوسَى}. يعني: من بني إسرائيل، {أُمَّةٌ}. يقولُ: جماعة، {يَهْدُونَ بِالْحَقِّ}. يقولُ: يهتدونَ بالحقِّ، أي: يستقيمون عليه ويعملون به، {وَبِهِ يَعْدِلُونَ} أي: وبالحقِّ يُعطون ويَأخُذُون، وينصفون من أَنفُسِهم فلا يَجورُونَ.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır : {وَمِن قَوْمِ مُوسَى} “Musa'nın kavminden de”; yani İsrailoğullarından, {أُمَّةٌ} “Bir topluluk”; yani bir cemaat [vardır], {يَهْدُونَ بِالْحَقِّ} “Hak ile doğru yolu gösteren”. Şöyle buyurmaktadır: Hakka uyarlar, yani onun üzerinde dosdoğru dururlar ve onunla amel ederler. {وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “Ve onunla adaleti uygulayan”; yani hak ile verirler, hak ile alırlar ve kendilerinden fedakârlık ederek insaflı davranırlar, asla haksızlık etmezler.

وقد قال في صفة هذه الأمة التي ذكرها الله في هذه الآية جماعةٌ أقوالا نحنُ ذاكرون ما حضَرَنا منها.

Allah'ın bu ayette zikrettiği bu topluluğun niteliği hakkında bir grup kimse birtakım sözler söylemiştir; biz bunlardan bize ulaşanları zikredeceğiz.

حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبد الله بن الزبير، عن ابن عيينةَ، عن صدقة أبى الهذيل، عن السدى: {وَمِن قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ}. قال: قومٌ بينكم وبينَهم نهرٌ مِن شَهْدِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, İbn Uyeyne'den, o Sadaka Ebü'l-Hüzeyl'den, o es-Süddî'den nakletti: {وَمِن قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “Musa'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır”. Dedi ki: Onlar, sizinle aralarında baldan bir nehir bulunan bir kavimdir .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج قوله: {وَمِن قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ}. قال: بلغني أن بنى إسرائيل لما قتلوا أنبياءهم [وكفروا]، وكانوا اثنى عشَرَ سِبطًا، تبرَّأ سبط منهم مِمّا صنعوا، واعتذَروا، وسألوا اللَّهَ أَنْ يفرِّقَ بينَهم وبينهم، ففتح الله لهم نَفَقًا في الأرضِ

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [nakletti; o], {وَمِن قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “Musa'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır” sözü hakkında şöyle dedi: Bana ulaştığına göre İsrailoğulları peygamberlerini öldürüp [küfre saptıklarında] -ki onlar on iki kabile (sıbt) idiler- içlerinden bir kabile onların yaptıklarından berî olduğunu bildirdi, özür beyan etti ve Allah'tan kendileriyle onların arasını ayırmasını diledi. Bunun üzerine Allah onlar için yerde bir geçit (tünel) açtı

فساروا فيه حتى خرجوا من وراءِ الصِّينِ، فهم هنالك حنفاء مسلمون، يستقبلون قبلَتَنا. قال ابن جُريج: قال ابن عباسٍ: فذلك قوله: {وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرَاءِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} [الإسراء: ١٠٤]. ووعد الآخرة عيسى ابن مريم يخرجون معه. قال ابن جريج: قال ابن عباس: ساروا في السَّرَبِ سنةً ونصفًا .

orada yürüdüler ve nihayet Çin'in ötesinden çıktılar. Onlar orada bizim kıblemize yönelen Müslüman haniflerdir. İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: İşte O'nun şu sözü [bunu ifade eder]: {وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرَاءِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} [İsrâ: 104] “Ondan sonra İsrailoğullarına: 'Yeryüzünde yerleşin; ahiret vaadi geldiği zaman hepinizi bir araya toplayıp getireceğiz' dedik.” Ahiret vaadi ise, kendisiyle birlikte çıkacakları Meryem oğlu İsa'dır. İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: Yeraltı yolunda bir buçuk yıl yürüdüler .

القول في تأويل قوله جلّ وعزّ: {وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا}.

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu sözünün teviline gelince: {وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا} “Biz onları on iki kabileye, [ayrı ayrı] topluluklara ayırdık.”

يقول تعالى ذكره: فرَّقْناهُم ، يعني قوم موسى من بنى إسرائيل، فرَّقهم الله فجعلهم قبائل شتَّى، اثنتَى عَشْرَةَ قبيلةً.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Biz onları ayırdık -yani Musa'nın kavmi olan İsrailoğullarını- Allah onları ayırıp on iki kabile hâlinde farklı farklı kabileler kıldı .

وقد بيَّنا معنى "الأسباطِ" فيما مضى ومَن هُم .

"el-Esbât" (kabileler/sıbtlar) kelimesinin anlamını ve bunların kimler olduğunu daha önce açıklamıştık .

واختلف أهل العربية في وجْهِ تأنيثِ "الاثنتىْ عَشْرَةَ"، و"الأسباطُ" جمع مذكر؛ فقال بعضُ نحوييِّ البصرة: أراد اثنتى عَشْرَة فرقةً. ثم أخبر أن الفِرَقَ أسباط، ولم يجعل العدد على "أسباط".

Arap dili âlimleri, "el-Esbât" çoğul müzekker olduğu hâlde "İsnetey 'aşrete" (اثْنَتَيْ عَشْرَةَ) kelimesinin müennes kılınma gerekçesinde ihtilaf etmişlerdir; Basralı bazı dilciler şöyle demiştir: On iki fırkayı (فرقة) kastetmiştir. Sonra bu fırkaların esbât (kabileler) olduğunu bildirmiş, sayıyı "esbât" kelimesi üzerine kurmamıştır.

وكان بعضُهم يَسْتَخْطِيءُ هذا التأويل ويقولُ: لا يخرُجُ العددُ على غير الثاني، ولكنَّ الفِرَقَ قبلَ "الاثنتى العَشْرَةَ" حتى تكونَ "الاثنتا العشرةَ" مؤنثةً على ما قبلها، ويكون الكلامُ: وقطعناهُم فِرَقًا اثنتى عشرَةَ أسباطًا. فيصح التأنيثُ لما تقدّم.

Onlardan bazısı bu tevili hatalı buluyor ve şöyle diyordu: Sayı, ikinci [ögeden] başkasına hamledilmez; bilakis "el-fırak" (fırkalar) kelimesi "el-isnetey 'aşrete" ifadesinden öncedir ki "el-isnetâ 'aşrete" kendisinden önceki [bu kelimeye] binaen müennes kılınmış olsun ve kelam [takdiren]: "Ve biz onları on iki fırkaya, kabilelere ayırdık" şeklinde olsun. Böylece müenneslik, [takdirde] önce geçen kelimeden ötürü sahih olur.

وقال بعض نحويِّى الكوفة: إنما قال: {اثْنَتَا عَشْرَةَ} بالتأنيث، و"السِّبطُ" مذكرٌ؛ لأن الكلام ذهب إلى الأممِ، فغَلَّب التأنيثَ وإن كان "السِّبط" ذكرًا، وهو مثل قول الشاعرِ :

Kûfeli bazı dilciler de şöyle demiştir: "es-Sıbt" müzekker olduğu hâlde {اثْنَتَا عَشْرَةَ} şeklinde müennes olarak söylemiştir; çünkü söz ümmetlere (topluluklara) racidir ve "es-Sıbt" müzekker olsa bile müennesliği galip kılmıştır. Bu, şairin şu sözü gibidir :

وَإِنَّ كِلابًا هذه عَشْرُ أبْطُنٍ … وأنتَ بَرِيءٌ مِن قبائلها العَشْرِ

"Şüphesiz Kilâb on koldur (batn)... Ve sen onun on kabilesinden de uzaksın."

ذهب بـ "البطنِ" إلى القبيلة والفصيلةِ، فلذلك جمع "البطن" بالتأنيث.

Burada "el-Batn" (kol) ile kabile ve fırka kastedilmiş, bu yüzden "el-Batn" müennes olarak sayılmıştır.

وكان آخَرُ من نحويي الكوفة يقولُ : إنما أُنِّثَت "الاثنتا عَشْرَةَ"، و"السبط" ذَكَرٌ؛ لذكرِ "الأممِ".

Kûfeli dilcilerden bir diğeri ise şöyle diyordu : "es-Sıbt" müzekker olduğu hâlde "el-İsnetâ 'aşrete"nin müennes kılınması, "el-Ümem" (topluluklar) kelimesinin zikrinden dolayıdır.

والصواب من القول في ذلك عندى أنّ "الاثنتى العَشْرَةَ" أُنثت لتأنيثِ "القطعةِ". ومعنى الكلام: وقطَّعناهم قطعًا اثنتى عشْرَةَ. ثم ترجم عن القِطَعِ بـ "الأسباطِ"، وغيرُ جائز أنْ تكونَ "الأسباطُ" مُفسَّرَةً عن "الاثنتى العشْرَةَ"، وهى جمعٌ؛ لأن التفسير فيما فوق العشرِ إلى العشرين بالتوحيد لا بالجمعِ، و "الأسباطُ" جمعٌ لا واحدٌ، وذلك كقولهم: عندى اثنَتا عَشْرَةَ امرأةً. ولا يقالُ: عندى اثنتا عَشْرَةَ نسوةً. ففي ذلك بيان أن "الأسباط" ليست بتفسيرٍ لـ "الاثنتى العشْرَةَ". وأن القول في ذلك على ما قلنا.

Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: "el-İsnetey 'aşrete", "el-Kıt'a" (parça/bölük) kelimesinin müennesliğinden ötürü müennes kılınmıştır. Sözün anlamı şöyledir: "Biz onları on iki parçaya/bölüğe ayırdık." Sonra bu parçaları "el-Esbât" ile beyan etmiştir. "el-Esbât"ın "el-İsnetey 'aşrete"nin temyizi (müfessiri) olması caiz değildir, çünkü o çoğuldur; zira ondan yirmiye kadar olan sayılarda temyiz çoğul değil tekil olur; "el-Esbât" ise tekil değil çoğuldur. Bu durum, onların: "Yanımda on iki kadın (imreeten) var" demeleri gibidir; "Yanımda on iki kadınlar (nisveten) var" denilmez. İşte bu hususta "el-Esbât"ın "el-İsnetey 'aşrete"nin temyizi olmadığına ve bu konudaki sözün dediğimiz gibi olduğuna bir açıklama vardır.

وأما "الأمم"، فالجماعات، و "السِّبطُ"، في بني إسرائيلَ نحو القرنِ.

"el-Ümem"e gelince; bunlar cemaatlerdir. "es-Sıbt" ise İsrailoğullarında nesil/kabile gibidir.

وقيل: إنما فُرِّقوا أسباطًا لاختلافهم في دينهم.

Şöyle de denilmiştir: Onlar, yalnızca dinlerindeki ihtilaflar sebebiyle kabilelere (esbâta) ayrılmışlardır.

القول في تأويل قوله جلّ ثناؤُه: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠)}

Övgüsü yüce olan [Allah]'ın şu sözünün teviline gelince: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠)} “Kavmi Musa'dan su istediği zaman ona: 'Asanla taşa vur' diye vahyettik. Ondan on iki pınar fışkırdı. Herkes su içeceği yeri bildi. Üzerlerine bulutla gölge yaptık ve onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdik: 'Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin' [dedik]. Onlar bize zulmetmediler, fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı.”

يقولُ جلَّ ثناؤه: وأوحينا إلى موسى إذ فرَّقنا بني إسرائيل قومه اثنتى عشْرَةَ فرقةً، وتَيَّهناهم في التِّيهِ فاستسْقَوا موسى من العطش وعَوَزِ الماءِ - {أَنِ اضْرِب بُعَصَاكَ الْحَجَرَ}.

Övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Musa'nın kavmi olan İsrailoğullarını on iki fırkaya ayırdığımız ve onları Tîh Çölü'nde şaşkın bıraktığımız vakit, susuzluktan ve su yokluğundan ötürü Musa'dan su istediklerinde ona: {أَنِ اضْرِب بُعَصَاكَ الْحَجَرَ} “Asanla taşa vur” diye vahyettik.

وقد بيَّنا السبب الذي كان قومه استسقوه ، وبيَّنا معنى "الوحيِ" بشواهده .

Kavminin ondan su istemesine sebep olan durumu daha önce açıklamış ve delilleriyle birlikte "vahiy" kelimesinin anlamını da belirtmiştik .

{فَأَنْبَجَسَتْ مِنْهُ}: فانصبَّتْ وانفجرَتْ من الحجرِ، {اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا} من الماء، {قَدْ عَلِمَ كُلُّ أَنَاسٍ}. يعنى: كل أناس من الأسباط الاثنتى عَشْرَةَ، {مَّشْرَبَهُمْ} لا يدخُلُ سبطٌ على غيره في شِرْبه، {وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ} يُكِنُّهم من حر الشمس وأذاها. وقد بينا معنى "الغمامِ" فيما مضى قبلُ، وكذلك "المنّ" و "السَّلْوى" .

{فَأَنْبَجَسَتْ مِنْهُ} “Ondan fışkırdı”; taştan akıp fışkırdı, {اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا} “On iki pınar” su [fışkırdı]. {قَدْ عَلِمَ كُلُّ أَنَاسٍ} “Herkes bildi”; yani on iki kabilenin her bir insanı, {مَّشْرَبَهُمْ} “Su içeceği yeri [bildi]”, hiçbir kabile diğerinin su içtiği yere girmezdi. {وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ} “Üzerlerine bulutla gölge yaptık”, onları güneşin sıcağından ve eziyetinden korurdu. Daha önce "el-Ğamâm" (bulut) kelimesinin anlamını ve aynı şekilde "el-Menn" (kudret helvası) ile "es-Selvâ"yı (bıldırcın) açıklamıştık .

{وَأَنزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى} طعامًا لهم، {كُلُوا مِن طَيَّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ}. يقولُ: وقلنا لهم: كُلوا من حلال ما رزقناكُم أيها الناسُ فطيَّبناه لكم، {وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِن كَانُوا أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ}. وفى الكلامِ

{وَأَنزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى} “Üzerlerine kudret helvası ve bıldırcın indirdik”, onlara yiyecek olarak. {كُلُوا مِن طَيَّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} “Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin”. Şöyle buyurmaktadır: Biz onlara: “Ey insanlar! Size rızık olarak verdiğimiz ve sizin için tertemiz kıldığımız helal şeylerden yiyin” dedik. {وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِن كَانُوا أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Onlar bize zulmetmediler, fakat kendilerine zulmediyorlardı”. Sözün gelişinde

محذوفٌ تُرِكَ ذِكرُه استغناءً بما ظهر عما تُرِكَ، وهو: فأجِمُوا ذلك وقالوا: لن نصبرَ على طعام واحدٍ، فاستبدلوا الذي هو أدْنَى بالذي هو خيرٌ، {وَمَا ظَلَمُونَا}. يقولُ: وما أدخلوا علينا نقصًا في مُلكنا وسُلْطانِنا بمسألتهم ما سألوا، وفعلهم ما فعلوا، {وَلَكِن كَانُوا أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ}. أي: يَنقُصُونها حظوظَها باستبدالهم الأدنى بالخير، والأرْذلَ بالأفضلِ.

açıkta olan şey gizli kalandan müstağni kıldığı için zikri terk edilmiş hazfedilmiş bir kısım vardır ki o da şudur: Bundan usandılar ve: "Tek bir yemeğe asla dayanamayız" dediler; böylece daha aşağı olanı daha hayırlı olanla değiştirdiler. {وَمَا ظَلَمُونَا} “Bize zulmetmediler”. Şöyle buyurmaktadır: Bu istedikleri şeyleri istemekle ve yaptıkları şeyleri yapmakla mülkümüze ve hâkimiyetimize hiçbir eksiklik getirmediler. {وَلَكِن كَانُوا أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı”; yani daha aşağı olanı hayırlı olanla, en değersizi en faziletli olanla değiştirmek suretiyle kendi nasiplerini eksiltiyorlardı.

القول في تأويل قوله جلّ ثناؤه: {وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١)}.

Övgüsü yüce olan [Allah]'ın şu sözünün teviline gelince: {وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١)} “Onlara: 'Şu şehirde oturun, oradan dilediğiniz gibi yiyin, "hıtta" (bizi bağışla) deyin ve kapıdan secde ederek girin ki günahlarınızı bağışlayalım; iyilik edenlerin mükâfatını daha da artıracağız' denildiği zamanı [hatırla].”

يقول تعالى ذكره لنبيه محمد ﷺ: واذكر أيضًا يا محمد مِن خَطَأ فعلِ هؤلاء القومِ، وخلافهم على ربهم، وعصيانهم نبيَّهم موسى، وتبديلهم القول الذي أُمِرُوا أنْ يقولُوه حين قال الله لهم: {اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ}: وهى قرية بيت المقدس، {وَكُلُوا مِنْهَا}. يقولُ: مِن ثمارها وحبوبها ونَباتِها، {حَيْثُ شِئْتُمْ} . يقولُ: أين شئتُم منها، {وَقُولُوا حِطَّةٌ}. يقولُ: وقولوا: هذه الفَعْلةُ حِطةٌ تحطُّ ذنوبَنا - {نَغْفِرْ لَكُمْ}. يقولُ: يَتغمد لكمْ ربُّكم ذنوبَكم التي سلَفتْ منكم، فيعفُو لكم عنها فلا يؤاخذكم بها، {سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ} منكم - وهم المطيعون لله - على ما وعدتكم من غفران الخطايا.

Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah kendilerine: {اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ} “Şu şehirde oturun” -ki o Beytülmakdis şehridir-, {وَكُلُوا مِنْهَا} “Oradan yiyin”; yani meyvelerinden, tahıllarından ve bitkilerinden [yiyin], {حَيْثُ شِئْتُمْ} “Dilediğiniz yerde” ; yani oranın neresinden dilerseniz, {وَقُولُوا حِطَّةٌ} “Ve 'hıtta' deyin”; yani: "Bu fiil günahlarımızı döken bir bağışlanmadır (hıttadır)" deyin, {نَغْفِرْ لَكُمْ} “[Ki] bağışlayalım”; yani Rabbiniz sizden geçmiş olan günahlarınızı örtsün, sizi affetsin ve bunlardan ötürü sizi hesaba çekmesin, {سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ} “İyilik edenlerin mükâfatını daha da artıracağız”; yani günahların bağışlanması vaadime ilaveten, içinizden Allah'a itaat edenlere [daha fazlasını vereceğiz] dediğinde, bu kavmin hatalı davranışını, Rablerine muhalefetlerini, peygamberleri Musa'ya isyanlarını ve söylemeleri emredilen sözü değiştirmelerini de hatırla.

وقد ذكرنا الروايات في كلِّ ذلك باختلافِ المختلفين، والصحيح من القولِ لدَيْنا فيه فيما مضى بما أغنى عن إعادَتِه.

Bütün bunlara dair farklı görüş sahiplerinin rivayetlerini ve bu hususta bize göre doğru olan görüşü, daha önce tekrarına gerek bırakmayacak şekilde zikretmiştik.

القول في تأويل قوله جلّ ثناؤه: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢)}.

Övgüsü yüce olan [Allah]'ın şu sözünün teviline gelince: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢)} “Onlardan zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de zulmetmelerinden ötürü üzerlerine gökten bir azap gönderdik.”

يقول تعالى ذكره: فغَيَّر الذين كفروا بالله منهم ما أمرهم الله به من القول، فقالوا - وقد قيل لهم: قولوا: هذه حِطةٌ -: حِنْطةٌ في شَعيرةٍ. وقولهم ذلك كذلك هو غير القول الذي قيل لهم: قُولُوه. يقول الله: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مِن السَّمَاءِ}. يقولُ: بعثنا عليهم عذابًا أهلكهم بما كانوا يغيِّرون ما يُؤمرون به، فيفعلون خلاف ما أمَرهُم الله بفعله، ويقولون غير الذي أمرهم بقيله.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlardan Allah'ı inkâr edenler, Allah'ın kendilerine emrettiği sözü değiştirdiler; kendilerine: "'Bu bir hıttadır' deyin" denildiği hâlde, onlar: "Arpa içinde buğday (hınta)" dediler. Onların bunu bu şekilde söylemesi, kendilerine: "Söyleyin" denilen sözden başkasıdır. Allah şöyle buyurmaktadır: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مِن السَّمَاءِ} “Biz de üzerlerine gökten bir azap gönderdik”. Şöyle buyurmaktadır: Kendilerine emredilen şeyi değiştirmeleri, böylece Allah'ın yapmalarını emrettiği şeyin aksini yapmaları ve kendilerine söylemelerini emrettiği sözden başkasını söylemeleri sebebiyle üzerlerine onları helak eden bir azap gönderdik.

وقد بينا معنى "الرِّجْزِ" فيما مضى .

Daha önce "ricz" (الرِّجْز) kelimesinin anlamını açıklamıştık .

القول في تأويل قوله جلّ ثناؤه: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣)}.

Övgüsü yüce olan [Allah]'ın şu sözünün teviline gelince: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣)} “Onlara, deniz kıyısında bulunan o kasabanın durumunu sor; hani onlar cumartesi gününün yasağını çiğniyorlardı. Zira cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları akın akın su yüzüne çıkarak yanlarına geliyordu; cumartesi tatili yapmadıkları gün ise onlara gelmiyordu. İşte yoldan çıkmaları sebebiyle onları böyle sınıyorduk.”

يقول جل ثناؤه: واسألْ يا محمدُ هؤلاء اليهود الذين هم مجاورُوكَ عن أمرِ {الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ}. يقولُ: كانت بحضرة البحر. أيْ: بقرب البحرِ وعلى شاطئه.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana komşu olan şu Yahudilere {الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} “Deniz kıyısında bulunan o kasaba”nın durumunu sor. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Deniz kenarındaydı; yani denize yakın ve onun kıyısındaydı.

واختلف أهل التأويل فيها؛ فقال بعضهم: هي أَيْلةُ.

Tevil ehli bu [kasaba] hususunda ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı: "O, Eyle'dir" demiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ابن إدريسَ، عن محمد بن إسحاق، عن داود بن حُصينٍ، عن عكرمة، عن ابن عباس: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَة الْبَحْرِ}. قال: هي قريةٌ يقال لها: أيْلَةُ، بينَ مَدْينَ والطور .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: İbn İdrîs, Muhammed b. İshâk'tan, o Dâvûd b. Husayn'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَة الْبَحْرِ} “Onlara, deniz kıyısında bulunan o kasabanın durumunu sor” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: O, Medyen ile Tûr arasında kendisine Eyle denilen bir kasabadır .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريج، عن عبدِ الله بن كثير في قوله: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ}. قال: سمعنا أنها أيلَة.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Abdullah b. Kesîr'den {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} “Onlara, deniz kıyısında bulunan o kasabanın durumunu sor” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Onun Eyle olduğunu duyduk.

حدثنا سلام بن سالم الخُزاعي، قال: ثنا يحيى بن سليم الطائفى، قال: ثنا ابن جريج، عن عكرمة، قال: دخلتُ على ابن عباس والمصحف في حجره وهو يبكِي، فقلتُ: ما يُبكيكَ، جعلني الله فداءك؟ فقال: ويلك، تعرفُ القرية التي كانت حاضرة البحرِ؟ فقلتُ: تلك أيْلَةُ .

Bize Sellâm b. Sâlim el-Huzâî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Süleym et-Tâifî anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, İkrime'den nakletti; o şöyle dedi: İbn Abbâs'ın yanına girdim; mushaf kucağındaydı ve ağlıyordu. "Allah beni sana feda kılsın, seni ağlatan nedir?" dedim. O da: "Yazık sana! Deniz kıyısında bulunan kasabayı bilir misin?" dedi. Ben de: "O Eyle'dir" dedim .

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبى، عن أبي بكر الهذليِّ، عن عكرمة، عن ابن عباس: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ}. قال: هي أيْلة .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Ebû Bekr el-Hüzelî'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} “Onlara, deniz kıyısında bulunan o kasabanın durumunu sor” [ayeti hakkında]: "O Eyle'dir" dediğini rivayet etti .

حدثني المثنى، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاوية، عن علي بن أبي طلحةَ، عن ابن عباس، قال: هي قريةٌ على شاطئ البحرِ بين مصر والمدينةِ يُقال لها: أيْلةُ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] dediğini nakletti: "O, Mısır ile Medine arasında, deniz sahilinde bulunan ve kendisine Eyle denilen bir kasabadır."

حدَّثنا موسى بن هارون، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباط، عن السدي، قال: هم أهلُ أيلةَ؛ القرية التي كانت حاضرة البحر .

Bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o şöyle dedi: Onlar Eyle halkıdır; deniz kıyısında bulunan kasabadır .

حدثني الحارث، [قال: حدثنا عبد العزيز] ، قال: ثنا أبو سعد، عن مجاهد في قوله: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ}. قال: أيلة.

Bana el-Hâris anlattı [dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı] , dedi ki: Bize Ebû Sa‘d, Mücâhid'den {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} “Onlara, deniz kıyısında bulunan o kasabanın durumunu sor” sözü hakkında: "Eyle'dir" dediğini anlattı.

وقال آخرون: معناه: ساحل مَدينَ.

Başkaları da şöyle dedi: Bunun anlamı Medyen sahilidir.

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} الآية: ذكر لنا أنها كانت قريةً على ساحل البحرِ يُقال لها: أيْلةُ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} “Onlara, deniz kıyısında bulunan o kasabanın durumunu sor” ayeti hakkında nakletti: Bize onun deniz sahilinde bulunan ve kendisine Eyle denilen bir kasaba olduğu zikredildi.

وقال آخرون: هي مَقْنَا .

Başkaları da: "O, Maknâ'dır" dedi .

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ}. قال: هي قريةٌ يقالُ لها: مقنا. بين مدينَ وعَيْنُونَى .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} “Onlara, deniz kıyısında bulunan o kasabanın durumunu sor” sözü hakkında şöyle dedi: O, Medyen ile Aynûnâ arasında yer alan ve kendisine Maknâ denilen bir kasabadır .

وقال آخرون: هي مدينُ.

Başkaları ise şöyle dedi: O, Medyen'dir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، قال: ثنى محمد بن إسحاق، عن داود بن الحُصينِ، عن عكرمة، عن ابن عباسٍ، قال: هي قريةٌ بين أيْلةَ والطورِ يقال لها: مدين .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, Dâvûd b. el-Husayn'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: O, Eyle ile Tûr arasında yer alan ve kendisine Medyen denilen bir kasabadır .

والصوابُ من القولِ في ذلك أن يُقالَ: هي قريةٌ حاضرة البحرِ. وجائز أن تكونَ أيْلَةَ، وجائز أن تكون مدين، وجائز أن تكونَ مَقْنا ؛ لأنّ كلَّ ذلك حاضرةُ البحرِ، ولا خبر عن رسول الله ﷺ يقطع العذر بأيِّ ذلك من أي، والاختلافُ فيه على ما قد وصفتُ، ولا يُوصَلُ إلى علم ما قد كان فمضَى، مما لم نعاينه، إلا بخبر يوجبُ العلم، ولا خبر كذلك في ذلك.

Bu hususta doğru olan görüş şöyle denilmesidir: O, deniz kıyısında olan bir kasabadır. Eyle olması da caizdir, Medyen olması da caizdir, Maknâ olması da caizdir ; zira bunların hepsi deniz kıyısındadır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunlardan hangisi olduğunu kesin olarak belirleyecek bir haber bulunmamaktadır. Bu konudaki ihtilaf da vasfettiğim şekildedir. Bizzat görmediğimiz geçmişte kalmış olayların bilgisine ise ancak kesin bilgi gerektiren bir haberle ulaşılabilir; bu hususta da böyle bir haber yoktur.

وقوله: {إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ}. يعنى به أهله، إذ يعتدون في السبتِ أمر الله، ويتجاوزونه إلى ما حرمه الله عليهم.

[Allah]'ın: {إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ} “Hani onlar cumartesi gününün yasağını çiğniyorlardı” sözüyle oranın halkı kastedilmektedir; zira onlar cumartesi gününde Allah'ın emrine tecavüz edip O'nun kendilerine haram kıldığı sınıra geçiyorlardı.

يقالُ منه: عدا فلان أَمْرِى واعتدى، إذا تجاوَزَه.

Bu kökten olarak: Bir kimse sınırı aşıp geçtiğinde; "Falanca emrime tecavüz etti ve haddi aştı" (عدا فلان أمري واعتدى) denir.

وكان اعتداؤهم في السبت أنّ الله كانَ حَرَّمَ عليهم السبت، فكانوا يصطادون فيه السمكَ، {إذ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَعًا}. يقول: إذ تأتيهم حيتانُهم يوم سبتهم الذي نُهُوا فيه عن العمل {شُرَّعًا}. يقولُ: شارعةً ظاهرةً على الماء من كلِّ طريق وناحية، كشوارع الطَّريقِ .

Cumartesi yasağını çiğnemeleri şöyle idi: Allah onlara cumartesi gününü haram kılmıştı, onlar ise o günde balık avlıyorlardı. {إذ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَعًا} “Hani cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları akın akın su yüzüne çıkarak yanlarına geliyordu”. Şöyle buyurmaktadır: Çalışmaktan nehyedildikleri cumartesi gününde balıkları onlara {شُرَّعًا} “akın akın” geliyordu. Şöyle buyurmaktadır: Yolların her tarafa açılması gibi, her yoldan ve taraftan suyun yüzüne çıkarak belirgin bir şekilde [geliyordu] .

كالذى حدثنا أبو كريب، قال: ثنا عثمان بن سعيد، قال: حدثنا بشر بن

Nitekim bize Ebû Kureyb'in anlattığı gibi; dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b.

عُمارة، عن أبي روق، عن الضحاك، عن ابن عباس {إذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَعًا}. يقولُ: ظاهرةً على الماءِ .

Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan {إذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَعًا} “Hani cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları akın akın su yüzüne çıkarak yanlarına geliyordu” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: Suyun yüzünde açıkça görünür olarak .

حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس {شُرَّعًا}. يعنى: من كلِّ مكانٍ .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {شُرَّعًا} “akın akın” [ifadesi hakkında] şöyle nakletti: Yani her yerden .

وقوله: {وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ}. يقولُ: ويوم لا يعظِّمونه تعظيمهم السبتَ، وذلك سائر الأيام غير يوم السبتِ، لا تأتيهم الحيتان، {كَذَلِكَ نَبْلُوهُم}. يقولُ: كما وصفنَا لكم من الاختبار والابتلاء الذي ذكرنا، بإظهار السمكِ لهم على ظهرِ الماءِ في اليوم المحرّم عليهم صيده، وإخفائها عنهم في اليوم المحلل لهم صيده، كذلك نبلُوهم ونختبرهم {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ}. يقولُ: بفسقهم عن طاعة الله وخروجهم عنها.

[Allah]'ın: {وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ} “Cumartesi tatili yapmadıkları gün ise” sözü; yani cumartesiye gösterdikleri tazimi göstermedikleri -ki bu cumartesi dışındaki diğer günlerdir- gün balıklar onlara gelmezdi. {كَذَلِكَ نَبْلُوهُم} “İşte onları böyle sınıyorduk”. Şöyle buyurmaktadır: Avlanması kendilerine haram kılınan günde balıkları suyun yüzünde onlara göstererek, avlanması helal kılınan günde ise onlardan gizleyerek zikrettiğimiz o imtihan ve sınama ile nitelediğimiz üzere, onları işte böyle sınıyor ve imtihan ediyorduk. {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} “Yoldan çıkmaları sebebiyle”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'a itaatten çıkıp sapmaları ve O'nun itaatinin dışına çıkmaları sebebiyle.

واختلفتِ القَرَأةُ في قراءة قوله: {وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ}؛ [فقرأ ذلك عامة قرَأَةِ الأمصار: {وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ}] . بفتح الياء مِن {يَسْبِتُونَ}. من قول القائل: سَبَتَ فلانٌ يسْبِتُ سَبْتًا وسُبُوتًا، إذا عظَّم السبْتَ.

Kıraat âlimleri {وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ} “Cumartesi tatili yapmadıkları gün ise” sözünün okunuşunda ihtilaf ettiler; [şehirlerin kıraat âlimlerinin geneli bunu: {وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ}] şeklinde {يَسْبِتُونَ} kelimesinin yâ (ي) harfini fetha ile okudular. Bu, bir kimse cumartesi gününe tazim gösterdiğinde söylenen "falanca cumartesiye tazim etti" (سَبَتَ فلانٌ يسْبِتُ سَبْتًا وسُبُوتًا) ifadesinden gelir.

وذُكِرَ عن الحسن البصريِّ أنه كان يقرؤُه: (وَيَوْمَ لا يُسْبِتُونَ). بضم الياءِ، من: أسبتَ القومُ يُسْبِتون، إذا دخلوا في السبتِ، كما يقالُ: أَجْمَعْنا، مَرَّتْ بنا جمُعَةٌ، وأَشْهَرْنَا، مَرَّ بنا شَهْرٌ، وأَسْبَتنَا، مرّ بنا سبتٌ.

Hasan-ı Basrî'den, bu [ayeti] yâ (ي) harfinin dammesiyle (ötresiyle): (وَيَوْمَ لا يُسْبِتُونَ) şeklinde okuduğu nakledilmiştir. Bu, bir topluluk cumartesi gününe girdiğinde söylenen: "أسبتَ القومُ يُسْبِتون" (Topluluk cumartesiye girdi) kullanımındandır. Nitekim "أَجْمَعْنا" dendiğinde "Üzerimizden bir cuma geçti", "أَشْهَرْنَا" dendiğinde "Üzerimizden bir ay geçti" ve "أَسْبَتنَا" dendiğinde de "Üzerimizden bir cumartesi geçti" manası kastedilir.

ونُصِبَ {يَوْمَ} من قوله: {وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ} بقوله: {لَا تَأْتِيهِمْ}؛ لأن معنى الكلام: لا تأتيهم يومَ لا يسبتون.

{وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ} sözündeki {يَوْمَ} kelimesi {لَا تَأْتِيهِمْ} fiili sebebiyle mansup kılınmıştır; çünkü cümlenin anlamı: "Cumartesi tatili yapmadıkları gün [balıklar] onlara gelmezdi" şeklindedir.

القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤)}.

Övgüsü yüce olan [Allah]'ın şu sözünün teviline gelince: {وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤)} “İçlerinden bir topluluk: 'Allah'ın kendilerini helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' dediği zaman [öğüt verenler] dediler ki: 'Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve bir de belki sakınırlar ümidiyle.'”

يقول جل ثناؤه لنبيه محمد ﷺ: واذكر أيضًا يا محمد {إِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مَّنْهُمْ}. يعنى: جماعة منهم لجماعة كانت تعظُ المعتدين في السبت، وتنهاهم عن معصية الله فيه -: {لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ} في الدنيا بمعصيتِهِم إيّاه، وخلافهم أمره، واستحلالهم ما حرَّم عليهم، {أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا} في الآخرة. قال الذين كانوا ينهَوْنَهم عن معصية الله مُجيبيهم عن قولهم: عِظَتُنا إيَّاهم مَعْذِرَةٌ إلى رَبِّكم، نؤدِّى فرضَه علينا في الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، {وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ}. يقولُ: ولعلهم أن يتَّقُوا اللَّهَ فيخافُوه، فينيبُوا إلى طاعتِه، ويتوبوا من معصيتهم إيَّاه، وتقدمهم على ما حرَّم الله عليهم من اعتدائهم في السبت.

Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! {إِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مَّنْهُمْ} “Hani onlardan bir topluluk demişti ki” -yani onlardan bir grup, cumartesi yasağını çiğneyenlere öğüt veren ve onları o gündeki Allah'a isyandan nehyeden gruba şöyle dediğinde-: {لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ} “Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?”; yani O'na isyan etmeleri, emrine muhalefet etmeleri ve kendilerine haram kıldığını helal saymaları sebebiyle dünyada [helak edeceği], {أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا} “Veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı”; yani ahirette [cezalandıracağı bir kavme]. Onları Allah'a isyandan nehyeden kimseler, onların bu sözlerine cevap olarak şöyle dediler: Bizim onlara öğüt vermemiz Rabbinize karşı bir mazerettir; iyiliği emredip kötülükten nehyetme hususunda üzerimize farz kıldığı görevi yerine getirmekteyiz, {وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Ve belki de sakınırlar”. Şöyle buyurmaktadır: Belki Allah'tan sakınıp O'ndan korkarlar da O'nun itaatine yönelirler ve O'na isyan etmekten, cumartesi yasağını çiğneyerek Allah'ın kendilerine haram kıldığı şeylere cüret etmekten tevbe ederler.

كما حدثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق، عن داود بن الحُصَينِ، عن عكرمة، عن ابن عباس: {قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ}: لسُخْطِنا أعمالهم، {وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} أي: ينْزِعون عما هم عليه .

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Dâvûd b. el-Husayn'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ} “Dediler ki: 'Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye'”; yani onların amellerine öfkemizden dolayı [öğüt veriyoruz], {وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Ve belki sakınırlar”; yani bulundukları durumdan vazgeçerler .

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ}. قال: يتركون هذا العمل الذي هم عليه.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Ve belki sakınırlar” ayeti hakkında şöyle dedi: Üzerinde bulundukları bu ameli terk ederler.