واختلَفتِ القَرَأةُ في قراءة قوله: {قَالُوا مَعْذِرَةً}؛ فقرأ ذلك عامة قرأة الحجازِ والكوفة والبصرة: (مَعْذِرَةٌ). بالرفع ، على ما وصفتُ من معناها.
Kıraat âlimleri {قَالُوا مَعْذِرَةً} “Dediler ki: Bir mazeret olsun diye” sözünün okunuşunda ihtilaf ettiler; Hicaz, Kûfe ve Basra kıraat âlimlerinin geneli bunu, anlamını açıkladığım üzere merfû olarak (مَعْذِرَةٌ) şeklinde okudular .
وقرأ ذلك بعضُ أهل الكوفة: {مَعْذِرَةً}. نصبًا ، بمعنى: إعذارًا وعظناهم وفَعَلنا ذلك.
Bazı Kûfeliler ise bunu: "Mazeret beyan etmek üzere onlara öğüt verdik ve bunu yaptık" anlamında mansup olarak {مَعْذِرَةً} şeklinde okudular.
واختلف أهل العلم في هذه الفرقة التي قالت: {لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُم} هل كانت من الناحية أم من الهالكة؟ فقال بعضُهم: كانت من الناجية؛ لأنها كانت من الناهِيةِ الفرقة الهالكة عن الاعتداء في السبت.
İlim ehli: {لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُم} “Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” diyen bu fırkanın kurtulanlardan mı yoksa helak olanlardan mı olduğu hususunda ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Kurtulanlardandı; çünkü helak olan fırkayı cumartesi yasağını çiğnemekten nehyedenlerdendi.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني المثنى، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاوية، عن علي، عن ابن عباس قوله: {وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذَّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا}: هي قريةٌ على شاطئ البحر بين مصر والمدينة يقال لها: أيْلةُ، فحرَّمَ الله عليهم الحيتانَ يوم سبْتِهم، فكانت الحيتان تأتيهم يوم سبتهِم شُرَّعا في ساحل البحرِ، فإذا مضَى يوم السبت لم يَقدِرُوا عليها، فمكثوا بذلك ما شاءَ اللَّهُ، ثم إِنَّ طائفةً منهم أخذوا الحيتانَ يوم سبتهم، فنهتهم طائفةٌ وقالوا: تأخُذونَها وقد حرَّمها الله عليكم يومَ سبتكم؟ فلم يزدادوا إلَّا غَيًّا وعُتوًّا، وجعَلتْ طائفةٌ أخرى تَنْهاهم، فلما طال ذلك عليهم، قالت طائفةٌ من النُّهاةِ: تَعْلَمُون أنّ هؤلاء قومٌ قد حق عليهم العذابُ، {لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذَّبُهُمْ} وكانوا أشدَّ غضبًا لله من الطائفة الأخرى، فقالوا: {مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} وكل قد كانوا يَنْهَوْن، فلما وقع عليهم
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [naklettiğine göre] o: {وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذَّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا} “Hani içlerinden bir topluluk: 'Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' demişti” ayeti hakkında şöyle dedi: Bu, Mısır ile Medine arasında, deniz kıyısında bulunan ve Eyle denilen bir kasabadır. Allah onlara cumartesi günlerinde balık [avlamayı] haram kılmıştı. Balıklar cumartesi günleri deniz kıyısına akın akın (sürüler halinde) gelirdi. Cumartesi günü geçince ise balıkları yakalayamazlardı. Allah'ın dilediği bir süre bu hâl üzere kaldılar. Sonra onlardan bir grup, cumartesi gününde balıkları tutmaya başladı. Bunun üzerine [diğer] bir grup onları bundan nehyetti ve: “Allah cumartesi gününüzde bunu size haram kılmışken onu tutuyor musunuz?” dediler. Onlar ise azgınlık ve taşkınlıktan başka bir şeyi artırmadılar. Başka bir grup da onları nehyetmeye başladı. Bu durum uzayınca nehyedenlerden bir grup şöyle dedi: “Sizler bu kimselerin üzerlerine azabın hak olduğu bir kavim olduğunu biliyorsunuz; {لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذَّبُهُمْ} ‘Allah'ın helak edeceği veya azap edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?’” Bunlar diğer gruptan Allah için daha şiddetli bir öfke duymaktaydılar. [Diğerleri] dediler ki: {مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve bir ihtimal sakınırlar ümidiyle.” Hepsi de [kötülükten] nehyetmekteydi. Nihayet üzerlerine [Allah'ın gazabı] indiğinde,
غضبُ اللَّهِ، نجتِ الطائفتان اللتان قالوا: {لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُم}. والذين قالوا: {مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ}. وأهلَكَ اللَّهُ أهل معصيته الذين أخذوا الحيتان: فجعَلَهم قردةً وخنازير .
Allah'ın gazabı indiğinde, {لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُم} “Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” diyenler ile {مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ} “Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye” diyen iki grup kurtuldu. Allah ise balıkları tutan isyankârları helak etti ve onları maymunlar ve domuzlar kıldı .
حدثنا محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قولَه: {وَاسْأَلَهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ}. إلى قوله: {وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ}: وذلك أن أهل قريةٍ كانت حاضرة البحر كانت تأتيهم حيتانُهم يوم سبتهم. يقولُ: إذا كانوا يومَ يَسْبتون تأتيهم شُرَّعًا، يعنى: من كلِّ مكانٍ، {وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ}. وأنهم قالوا: لو أنَّا أخذنا من هذه الحيتان يومَ تجيءُ ما يكفينا فيما سوى ذلك من الأيامِ. فوعَظهم قومٌ مؤمنون ونهَوْهم وقالت طائفةٌ من المؤمنين: إنّ هؤلاء قوم قد همُّوا بأمرٍ ليسوا بمنتَهين دونَه، واللَّهُ مُخزيهم ومعذِّبهم عذابًا شديدًا. قال المؤمنون بعضُهم لبعضٍ: {مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} إن كان هلاك فلعلنا نَنْجُو، وإما أنْ ينتهوا فيكونَ لنا أجرًا. وقد كان الله جعَل على بني إسرائيل يوما يعبُدونَه، ويَتفرّغون له فيه، وهو يوم الاثنين، فتعدّى الخبثاءُ مِن الاثنين إلى السبت. وقالوا: هو يوم السبتِ. فنهاهم موسى، فاختلفوا فيه، فجعَلَ عليهم السبت، ونهاهم أن يعمَلوا فيه، وأن يعْتَدُوا فيه، وإنَّ رجلًا منهم ذهَب ليحتطب، فأخذه موسى ﵇ فسأله: هل أمرَك بهذا أحدٌ؟ فلم يجد أحدًا أَمَرَه، فرجمه أصحابه.
Bize Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَاسْأَلَهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} “Onlara deniz kıyısındaki o kasabanın durumunu sor” ayetinden {وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ} “Cumartesi tatili yapmadıkları gün ise onlara gelmezdi” ayetine kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini anlattı: Deniz kıyısında bulunan bir kasaba halkına, cumartesi günlerinde balıkları gelirdi. Şöyle demektedir: Onlar cumartesi tatili yaptıkları gün [balıklar] akın akın -yani her taraftan- kendilerine gelirdi; {وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ} “Cumartesi tatili yapmadıkları gün ise onlara gelmezdi”. Bunun üzerine onlar: "Bu balıklardan, geldikleri gün diğer günlerde bize yetecek kadarını tutsak ya!" dediler. Mümin bir topluluk onlara öğüt verdi ve onları [bu işten] menetti. Müminlerden bir grup da: "Şüphesiz bunlar öyle bir işe giriştiler ki bundan vazgeçecek değillerdir. Allah onları rezil edecek ve şiddetli bir azapla cezalandıracaktır" dedi. Müminler birbirlerine şöyle dediler: {مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve belki sakınırlar ümidiyle [öğüt veriyoruz]. Eğer helak olacaklarsa belki biz kurtuluruz; şayet [günahtan] vazgeçerlerse bu bizim için bir ecir olur." Allah İsrailoğullarına ibadet edecekleri ve kendilerini [ibadete] adayacakları bir gün belirlemişti, o da pazartesi günüydü. Fakat o kötü kimseler pazartesiyi bırakıp cumartesiye kaydılar ve: "O gün cumartesi günüdür" dediler. Mûsâ onları menetti, fakat bu hususta ihtilafa düştüler. Bunun üzerine [Allah] onlara cumartesiyi [ibadet günü] kıldı, o günde çalışmalarını ve haddi aşmalarını yasakladı. Onlardan bir adam odun toplamaya gitmişti. Mûsâ aleyhisselâm onu yakalayıp sordu: "Sana bunu bir kimse mi emretti?" Adam kendisine [bunu] emreden kimse bulamadı. Bunun üzerine [Mûsâ'nın] arkadaşları onu taşlayarak öldürdü.
حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرو، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ، قال: قال بعضُ الذين نَهَوهم لبعضٍ: {لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذَّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا}. يقولُ: لم تعظونَهم وقد وعَظتموهم فلم يطيعوكم؟ فقال بعضُهم: {مَعْذِرَةً إِلَى رَبَّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o şöyle dedi: Onları nehyedenlerin bazısı bazısına: {لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذَّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا} “Allah'ın kendilerini helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” dedi. Şöyle demektedir: Kendilerine öğüt verdiğiniz hâlde size itaat etmemişken ne diye onlara hâlâ öğüt veriyorsunuz? Bazıları da: {مَعْذِرَةً إِلَى رَبَّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve bir de belki sakınırlar ümidiyle” dedi .
حدثنا محمدُ بنُ المثنَّى، قال: ثنا معاذ بنُ هانئٍ، قال: ثنا حمادٌ، عن داودَ، عن عكرمةَ، عن ابن عباس: {وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مَّنْهُمْ لِمَ يَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذَّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا}. قال: ما أَدْرِى أنَجا الذين قالوا: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ} أَمْ لَا؟ قال: فلم أَزَلْ به حتى عرفته أنهم قد نَجَوْا، فكساني حُلَّةً .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Hânî anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Dâvûd'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مَّنْهُمْ لِمَ يَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذَّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا} “Hani onlardan bir topluluk: 'Allah'ın kendilerini helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' demişti” ayeti hakkında nakletti; [İbn Abbâs] şöyle dedi: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ} “Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” diyenlerin kurtulup kurtulmadığını bilmiyorum. [İkrime] dedi ki: Onların kurtulmuş olduklarını kendisine anlatıncaya kadar onunla konuşmaya devam ettim; bunun üzerine bana bir elbise hediye etti .
حدثني المثنى، قال: ثنا حمادٌ، عن داود، عن عكرمة، قال: قرأ ابن عباس هذه الآية. فذَكرَ نحوَه، إلا أنه قال في حديثه: فما زِلتُ أبصِّره حتى عرَفَ أنهم قد نَجَوْا.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Dâvûd'dan, o da İkrime'den nakletti; o şöyle dedi: İbn Abbâs bu ayeti okudu. Ve benzerini zikretti; ancak rivayetinde: "Onların kurtulduğunu anlayıncaya kadar ona açıklamaya devam ettim" dedi.
حدثني سلام بن سالمٍ الخُزاعيُّ، قال: ثنا يحيى بن سليمٍ الطائفي، قال: ثنا ابن جُريج، عن عكرمة، قال: دخلتُ على ابن عباس والمصحف في حجره وهو يبكي، فقلتُ: ما يُبكيك، جعلني الله فداءَكَ؟ قال: فقرأ: {وَاسْأَلَهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} إلى قوله: {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} قال ابن عباس: لا أسمعُ الفرقة الثالثة ذُكرتْ، نخافُ أنْ نكونَ مثلَهم. فقلتُ: أما تسمعُ الله يقولُ: {فَلَمَّا عَتَوْا عَن مَّا نُهُوا عَنْهُ} فَسُرِّيَ عنه وكسانى حُلَّةً.
Bana Sellâm b. Sâlim el-Huzâî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Süleym et-Tâifî anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, İkrime'den anlattı; o şöyle dedi: İbn Abbâs'ın yanına girdim; mushaf kucağındaydı ve ağlıyordu. "Allah beni sana feda kılsın, seni ağlatan nedir?" dedim. [İkrime] dedi ki: Bunun üzerine {وَاسْأَلَهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} “Onlara deniz kıyısında bulunan o kasabayı sor...” ayetinden {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} “...yoldan çıkmaları sebebiyle” [kavline] kadar okudu. İbn Abbâs: "Üçüncü grubun zikredildiğini işitmiyorum; onlar gibi olmaktan korkuyoruz" dedi. Ben de: "Allah'ın {فَلَمَّا عَتَوْا عَن مَّا نُهُوا عَنْهُ} “Yasaklandıkları şeylerden dolayı haddi aşıp kibre kapılınca...” buyurduğunu işitmiyor musun?" dedim. Bunun üzerine [üzüntüsü] dağılıp rahatladı ve bana bir elbise giydirdi.
حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزَّاقِ، قال: أخبرنا ابن جريجٍ، قال: ثنى رجلٌ، عن عكرمة، قال: جئتُ ابن عباس يوما، وإذا هو يبْكى، وإذا المصحف في حجْرِه، فأعْظمتُ أنْ أدنُو، ثم لم أزل على ذلك حتى تقدّمتُ فجلستُ، فقلتُ: ما يُبكيك يا بنَ عباسٍ، جعلني الله فداءَكَ؟ فقال: هؤلاء الورقاتُ. قال: وإذا هو في سورة "الأعراف"، قال: تعرفُ أَيْلةَ؟ قلت: نعم. قال: فإنه كان حيٌّ من يهود سيقت الحيتان إليهم يوم السبت، ثم غاصَتْ لا يقدِرون عليها، حتى يغوصُوا بعد كدٍّ ومُؤنةٍ شديدةٍ، كانت تأتيهم يوم السبتِ شُرَّعًا، بيضًا سمانًا، كأنها الماخِضُ، تَنْبطِحُ ظهورها لبطونها بأفنيتهم وأبنيتهم، فكانوا كذلك برهةً من الدهرِ، ثم إن الشيطان أوحى إليهم، فقال: إنما نُهيتُم عن أكلها يوم السبتِ، فخُذُوها فيه، وكُلُوها في غيره من الأيام. فقالتْ ذلك طائفةٌ منهم، وقالت طائفة منهم: بل نُهيتُم عن أكلِها وأخذها وصيدها في يومِ السبت. وكانوا كذلك حتى جاءت الجُمعة المقبلة، فعدَتْ طائفة بأنفُسِها وأبنائها ونسائها، واعتزلت طائفةٌ ذات اليمين وتَنحَّتْ، واعتزلت طائفةٌ ذات اليسار وسكتت، [وقال الأيمنون: الله ينهاكُم عن أن تعترضوا العقوبة اللهِ]. وقال الأيسرون: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا}؟ قال الأيمنون: {مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ}. أي: ينتَهُون، فهو أحبُّ إلينا ألا يُصابوا ولا يهلكوا، وإن لم ينتَهوا فمعذرةً إلى ربِّكم. فمضَوْا على الخطيئةِ، فقال الأيمنونَ: قد فعَلتم [يا أعداءَ]
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Bana bir adam İkrime'den nakletti; o şöyle dedi: Bir gün İbn Abbâs'ın yanına geldim; bir de baktım ki ağlıyor ve mushaf kucağında duruyor. Yanına yaklaşmaktan çekindim; bir müddet öylece durduktan sonra nihayet öne doğru ilerleyip oturdum ve: "Ey İbn Abbâs, Allah beni sana feda kılsın, seni ağlatan nedir?" dedim. O da: "Şu yapraklar!" dedi. [İkrime] dedi ki: Baktım ki o, A'râf Suresi'ndeydi. [İbn Abbâs]: "Eyle'yi bilir misin?" dedi. Ben: "Evet" dedim. Şöyle dedi: "Yahudilerden bir kabile vardı; cumartesi günü balıklar onlara sevk edilir, sonra da [diğer günlerde suya] dalıp kaybolurlardı; zahmetli bir çaba ve büyük bir külfet olmaksızın onlara ulaşamazlardı. Balıklar cumartesi günü onlara su yüzüne çıkmış, beyaz ve semiz olarak, sanki doğumu yaklaşmış gebe [hayvanlar] gibi gelir; avlularında ve meskenlerinde sırtları karınlarına yapışırcasına serilirdi. Bir zaman böyle yaşadılar. Sonra şeytan onlara vesvese verip: 'Siz cumartesi günü sadece onları yemekten menedildiniz; o gün onları yakalayın, başka günlerde yiyin' dedi. Onlardan bir grup bu görüşü benimsedi; diğer bir grup ise: 'Bilakis siz cumartesi günü onları yemekten de tutmaktan da avlamaktan da menedildiniz' dedi. Bir sonraki haftaya kadar bu durumda kaldılar. [Cumartesi günü olunca] bir grup kendileri, oğulları ve kadınlarıyla birlikte haddi aşıp [avlanmaya] koştu. Bir grup sağ tarafa çekilip kenara ayrıldı. Diğer bir grup ise sol tarafa çekilip sustu. [Sağdakiler: 'Allah, O'nun azabına maruz kalmanızı size yasaklamaktadır' dediler]. Soldakiler ise: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا} “Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir topluluğa ne diye öğüt veriyorsunuz?” dediler. Sağdakiler: {مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve belki sakınırlar” dediler. Yani: Günahı terk ederler [diye öğüt veriyoruz]; onların bir musibete uğramaması ve helak olmaması bize daha sevimlidir. Şayet vazgeçmezlerse, [bu tebliğimiz] Rabbinize karşı bir mazeret olur. Fakat onlar günah işlemeye devam ettiler. Bunun üzerine sağdakiler: '[Ey] Allah'ın [düşmanları], artık [yapacağınızı] yaptınız...' dediler.
اللهِ، واللهِ [لَا نُبايتكم] الليلةَ في مدينتكم، والله ما نراكم تُصبحون حتى يصيبكم الله بخَسْفٍ أو قَذْفٍ، أو بعض ما عندَه [من العذاب] . فلما أصبحوا ضرَبوا عليهم البابَ ونادَوْا، فلم يُجَابُوا، فوضَعُوا سُلَّمًا وأَعْلَوْا سورَ المدينة رجلًا، فالتفت إليهم فقالَ: أي عبادَ اللهِ، قرودٌ واللهِ تَعاوَى، لها أذنابٌ. قال: ففتَحُوا فدخَلوا عليهم، فعرفتِ القردةُ أنْسابها من الإنسِ، ولا تعرفُ الإنسُ أنسابها من القردة، فجعلت القرودُ تأتى نسيبَها من الإنسِ، فتشمُّ ثيابه وتبكي، فتقول لهم: ألم نَنْهكم عن كذا؟ فتقولُ برأسها نَعم. ثم قرأ ابن عباس: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ}. قال: فأرى اليهود الذين نَهَوْا قد نَجَوْا، ولا أرى الآخرين ذُكروا، ونحنُ نرى أشياء تُنكِرُها فلا نقول فيها. قال: قلتُ: أي جعلني الله فداءك، ألا تَرَى أنهم قد كَرِهُوا ما هم عليه وخالَفُوهم، وقالوا: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذبهم}؟ قال: فأمَرَ بِى فَكُسِيتُ بُردين غليظَيْن .
Allah'ın [düşmanları]! Vallahi bu gece şehrinizde sizinle [gecelemeyeceğiz] ; vallahi Allah sizi yere batırmadan veya taş yağdırmadan yahut katındaki [azaptan] bir şey isabet ettirmeden sabaha çıkacağınızı zannetmiyoruz dediler. Sabah olunca kapılarını çaldılar ve seslendiler; cevap verilmedi. Bunun üzerine bir merdiven koyup şehir surunun üzerine bir adamı çıkardılar. O adam onlara dönüp: 'Ey Allah'ın kulları! Vallahi bunlar uluyan, kuyruklu maymunlardır' dedi. Dedi ki: Kapıyı açıp yanlarına girdiler. Maymunlar insanlardan olan akrabalarını tanıyor, fakat insanlar maymunlardan olan akrabalarını tanıyamıyordu. Maymunlar insanlardan olan akrabasının yanına geliyor, elbiselerini koklayıp ağlıyordu. Onlar da maymunlara: 'Biz sizi şundan nehyetmemiş miydik?' diyorlardı; maymun da başıyla 'evet' diye işaret ediyordu. Sonra İbn Abbâs: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} 'Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, kötülükten nehyedenleri kurtardık; zulmedenleri ise yoldan çıkmaları sebebiyle şiddetli bir azapla yakaladık' ayetini okudu. Ve şöyle dedi: 'Nehyeden Yahudilerin kurtulduğunu görüyorum; diğerlerinin zikredildiğini ise göremiyorum. Biz de hoşlanmadığımız şeyler görüyoruz da haklarında bir şey söylemiyoruz.' [İkrime] dedi ki: Ben: 'Ey [efendim] , Allah beni sana feda kılsın! Onların yaptıklarından hoşlanmadıklarını, onlara muhalefet ettiklerini ve: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذبهم} 'Allah'ın helak edeceği veya azap edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' dediklerini görmüyor musun?' dedim. [İkrime] dedi ki: Bunun üzerine [İbn Abbâs] emretti ve bana iki kalın bürde giydirildi .
حدثنا بشر بن معاذ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ}: ذُكر لنا أنه إذا كان يوم السبتِ أقبلَتِ الحيتانُ حتى تَنْبَطحَ علَى سواحلهم وأفنيتهم؛ لما بلَغها من أمرِ اللهِ في الماءِ، فإذا كان في غير يومِ السبت بُعدتْ في الماء حتى يطلبها طالبُهم، فأتاهم الشيطان،
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} “Onlara deniz kıyısında bulunan o kasabayı sor”: Bize anlatıldığına göre, cumartesi günü olduğunda balıklar, suyun içinde Allah'ın emri kendilerine ulaştığı için kıyılarına ve avlularına serilip yayılacak şekilde yönelip gelirlerdi. Cumartesi dışındaki günlerde ise, avlamak isteyen kimse onları aramak zorunda kalacak derecede suda uzaklaşırlardı. Derken şeytan onların yanına geldi,
فقال: إنما حرَّمَ عليكم أكْلَها يوم السبتِ، فاصْطادُوها يوم السبت وكُلوها فيما بعد. قوله: {وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ}: صارَ القومُ ثلاثة أصنافٍ؛ أمَّا صِنفٌ فأَمْسَكُوا عن حُرمةِ الله ونَهَوا عن معصية الله، وأما صِنفٌ فأمسك عن حُرمة الله هيبةً للهِ، وأمّا صِنْفٌ فانتهكَ الحُرْمةَ ووقَع في الخطيئةِ.
Ve: "Size sadece cumartesi günü onu yemek haram kılındı; cumartesi günü onu avlayın, daha sonra yersiniz" dedi. [Allah]'ın: {وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “İçlerinden bir topluluk: 'Allah'ın kendilerini helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' dediği zaman [öğüt verenler] dediler ki: 'Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve bir de belki sakınırlar ümidiyle.'” sözüne gelince; o kavim üç sınıfa ayrıldı: Bir sınıf Allah'ın haramından uzak durdu ve Allah'a isyandan nehyetti; bir sınıf Allah korkusundan dolayı Allah'ın haramından uzak durdu; bir sınıf ise haramı çiğneyip günaha düştü.
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد، عن ابن عباسٍ في قولِ اللهِ: {حَاضِرَةَ الْبَحْرِ}. قال: حُرِّمتْ عليهم الحيتانُ يوم السبتِ، وكانت تأتيهم يومَ السبت شُرَّعًا، بلاءً ابتلُوا به، ولا تأتيهم في غيره إلَّا أن يطلبوها؛ بلاءً أيضًا بما كانوا يفسُقون، فأخذوها يومَ السبت استحلالًا ومعصيةَ، فقال الله لهم: {كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ}. إِلَّا طائفةً منهم لم يعتَدوا ونَهوْهم، فقال بعضُهم لبعضٍ: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا} .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} “Deniz kıyısında bulunan” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Cumartesi günü balıklar onlara haram kılınmıştı. İmtihan edildikleri bir bela olarak cumartesi günü balıklar onlara akın akın geliyordu; fasıklık etmeleri sebebiyle yine bir bela olarak diğer günlerde ise aramadıkça onlara gelmiyordu. Bunun üzerine helal sayarak ve isyan ederek onları cumartesi günü tuttular. Allah da onlara: {كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ} “Aşağılık maymunlar olun” buyurdu. Ancak içlerinden bir topluluk haddi aşmadı ve onları nehyetti. Bazıları bazılarına: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا} “Bir topluluğa ne diye öğüt veriyorsunuz?” dediler .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مَّنْهُمْ لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ} حتى بلَغَ: {وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ}: لعلّهم يتركون ما هم عليه. قال: كانوا قد بُلُوا بكفِّ الحيتانِ عنهم، وكانوا يسبتون في يوم السبت، ولا يعملون فيه شيئًا، فإذا كان يومُ السبت أتتهم الحيتان شُرَّعًا، وإذا كان غير يوم السبت لم يأتِ حوتٌ واحدٌ. قال: وكانوا قوما قد قَرِمُوا بحبِّ الحيتانِ ولَقُوا منه بلاءً، فَأَخَذَ رجلٌ منهم حوتًا، فربَطَ في ذَنَبِه خَيْطًا، ثم ربَطَهُ إلى خَشَفَةٍ،
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [Allah'ın]: {وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مَّنْهُمْ لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ} “İçlerinden bir topluluk: 'Allah'ın kendilerini helak edeceği... bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' dediği zaman” ayetinden {وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Umulur ki sakınırlar” kısmına kadar olan sözü hakkında şöyle dedi: 'Umulur ki üzerinde bulundukları [kötü ameli] terk ederler.' [İbn Zeyd devamla] dedi ki: Onlar balıkların kendilerinden alıkonulmasıyla imtihan edilmişlerdi. Cumartesi gününe hürmet eder (sebt yapar), o günde hiçbir iş yapmazlardı. Cumartesi günü olunca balıklar onlara akın akın su yüzüne çıkarak gelirdi; cumartesi dışındaki günlerde ise tek bir balık dahi gelmezdi. [İbn Zeyd] dedi ki: Onlar bir topluluktu; canları fena halde balık çekmişti (balığa aşırı iştah duymuşlardı) ve bundan ötürü büyük bir sıkıntıya maruz kalmışlardı. Derken içlerinden bir adam bir balık yakaladı, kuyruğuna bir ip bağladı, sonra da onu [kıyıdaki] bir kayaya/sivri taşa bağladı,
ثم ترَكه في الماءِ، حتى إذا غرَبت الشمس من يوم الأحدِ اجْترَّه بالخيط ثم شواه، فوجَد جارٌ له ريحَ حوتٍ، فقال: يا فلان إِنِّي أجدُ في بيتك ريحَ نُونٍ. فقال: لا. قال: فتطَلَّعَ في تنُّورِه فإذا هو فيه، فأخبره حينئذٍ الخبرَ. فقال: إِنِّي أَرَى اللَّهَ سَيُعذِّبُك. قال: فلمَّا لم يَرَه عُجِّل عذابًا، فلما أتى السبتُ الآخرُ أخذَ اثنين فربَطَهما، ثم اطَّلَعَ جَارٌ له عليه، فلمَّا رآه لم يُعجَّلْ عذابًا جعلوا يصيدونَه، فاطَّلعَ أهل القرية عليهم، فنهاهم الذين ينهَون عن المنكر، فكانوا فرقتَيْن؛ فرقةٌ تنهاهم وتكُفُّ، وفرقةٌ تنهاهم ولا تكُفُّ، فقال الذين نَهَوا وكَفُّوا للذين ينْهَوْن ولا يكفُّون: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا}؟ فقال الآخرون: {مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ}. فقال الله: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ} إلى قوله: {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ}. قال الله: {فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ}. وقال لهم أهل تلك القريةِ: عمِلتم بعمل سُوءٍ، من كان يريدُ يعتزل ويتطَهَّرُ فليعتزِلْ هؤلاء. قال: فاعتزل هؤلاء وهؤلاءِ في مدينتهم، وضربوا بينهم سورًا، فجعلوا في ذلك السور أبوابا يخرج بعضُهم إلى بعضٍ. قال: فلما كان الليلُ طَرقَهم الله بعذاب، فأصبَح أولئك المؤمنون لا يرون منهم أحدًا، فدخلوا عليهم، فإذا هم قردةٌ؛ الرجلُ وأزواجه وأولاده، فجعلوا يدخلون على الرجل يعرفونَه، فيقولون: يا فلان ألم نحذِّرك سَطُواتِ اللَّهِ؟ ألم نُحذِّرْك نِقماتِ اللهِ؟ ونحذِّرْك ونحذِّرْك؟ قال: فليسَ إلا بكاءٌ. قال: وإنما عذَّب الله الذين ظلموا، الذين أقاموا على ذلك. قال: وأما الذين نَهَوا فكلُّهم قد نَهى، ولكن بعضهم أفضلُ من بعضٍ. فقرأ: {أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ}.
Sonra onu suda bıraktı; nihayet pazar günü güneş batınca onu iple çekip çıkardı ve kızarttı. Bir komşusu balık kokusu aldı ve: "Ey filanca! Doğrusu ben senin evinde bir balık kokusu duyuyorum" dedi. O: "Hayır" cevabını verdi. [Râvi] dedi ki: Komşusu onun tandırına baktı, bir de gördü ki balık orada duruyor. Bunun üzerine ona durumu anlattı. Komşusu: "Doğrusu ben Allah'ın sana azap edeceğini düşünüyorum" dedi. [Râvi] dedi ki: Onun hemen bir azaba uğratılmadığını görünce, diğer cumartesi gelince iki balık yakalayıp onları bağladı. Sonra bir komşusu onun bu durumunu gördü. Onun da hemen bir azaba uğratılmadığını görünce artık balık avlamaya başladılar. Kasaba halkı onların bu durumunu fark etti; kötülükten sakındıranlar onları bundan nehyetti. Böylece iki gruba ayrıldılar: Bir grup onları nehyediyor ve [kendileri de günahtan] el çekiyordu; diğer bir grup ise onları nehyediyor fakat [öğüt vermekten] el çekmiyordu. Nehyedip [öğüt vermekten] el çekenler, nehyedip el çekmeyenlere: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا} “Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” dediler. Diğerleri ise: {مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve belki sakınırlar ümidiyle” dediler. Allah şöyle buyurdu: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ} “Kendilerine hatırlatılan şeyi unuttuklarında, kötülükten sakındıranları kurtardık” ayetinden: {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} “fasıklık etmeleri sebebiyle” sözüne kadar. Allah şöyle buyurdu: {فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ} “Yasaklandıkları şeylerden ötürü haddi aşıp azgınlaşınca onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik”. O kasaba halkı onlara: "Kötü bir amel işlediniz; kim uzak durmak ve temiz kalmak istiyorsa bunlardan ayrılsın!" dedi. [Râvi] dedi ki: Şehirlerinde berikiler ve ötekiler ayrıldılar ve aralarına bir sur çektiler. O surda birbirlerine çıkıp gelebilecekleri kapılar yaptılar. [Râvi] dedi ki: Gece olunca Allah onları bir azapla ansızın yakaladı. O müminler sabahladıklarında onlardan hiç kimseyi göremez oldular; yanlarına girdiklerinde bir de gördüler ki onlar maymuna dönüşmüş; adam, eşleri ve çocukları... Adamın yanına giriyor, onu tanıyor ve: "Ey filanca! Biz seni Allah'ın cezalandırmasına karşı uyarmadık mı? Seni Allah'ın intikamına karşı uyarmadık mı? Seni şöyle uyardık, böyle uyardık değil mi?" diyorlardı. [Râvi] dedi ki: [Maymuna dönüşen kimseden] ise sadece ağlama sesi çıkıyordu. [Râvi] dedi ki: Allah sadece zulmedenleri, o [günah] üzerinde ısrar edenleri cezalandırdı. Nehyedenlere gelince, onların hepsi de nehyetmişti; fakat bazısı bazısından daha üstündü. Sonra şu ayeti okudu: {أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} “Kötülükten sakındıranları kurtardık; zulmedenleri ise fasıklık etmelerinden ötürü şiddetli bir azapla yakaladık”.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا المحاربيُّ، عن داود، عن عكرمة، قال: قرأ ابن عباسٍ هذه الآية: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا}. قال: لا أدرى أنجا القومُ أو هلكوا، فما زلتُ أبصِّرُه حتى عرف أنهم نجَوا، وكسانى حُلَّةً .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Dâvûd'dan, o İkrime'den nakletti; dedi ki: İbn Abbâs şu ayeti okudu: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا} “Allah'ın kendilerini helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?”. Ve: "Bu topluluk kurtuldu mu yoksa helak mı oldu bilmiyorum" dedi. Ben onların kurtulduğunu anlayıncaya kadar ona açıklamaya devam ettim ve bana bir elbise giydirdi .
حدثني يونس، قال: أخبرني أشهبُ بنُ عبد العزيزِ، عن مالك، قال: زعم ابن رومانَ أن قوله: {تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ}. قال: كانت تأتيهم يوم السبتِ، فإذا كان المساءُ ذهَبتْ فلا يُرَى منها شيءٌ إلى السبتِ، فاتَّخَذ لذلك رجلٌ منهم خَيْطًا ووتِدًا، فربط حونًا منها في الماءِ يومَ السبتِ، حتى إذا أمْسَوا ليلةَ الأحدِ أخَذه فاشْتواه، فوجَد الناسُ ريحه، فأتوْه فسألوه عن ذلك، فجحَدهم، فلم يزالوا به حتى قال لهم: فإنه جِلْدُ حوتٍ وجَدناه. فلمَّا كان السبتُ الآخرُ فعَلَ مثل ذلك - ولا أدرِى لعلَّه قال: ربط حوتَينِ - فلما أمسَى من ليلة الأحدِ أَخَذه فاشْتواه، فوجدوا رائحتَه، فجاءوا فسألوه، فقال لهم: لو شِئتم صنعتُم كما أصنعُ. فقالوا له: وما صنعت؟ فأخبرهم، ففعلوا مثل ما فعَل، حتى كثر ذلك، وكانت لهم مدينةٌ لها رَبَضٌ ، فغلَّقوها عليهم، فأصابَهم من المسخِ ما أصابَهم، فغَدا إليهم جيرانُهم ممَّن كان يكون حولهم يطلُبون منهم ما يطلبُ الناسُ، فوجدوا المدينةَ مُغلقةً عليهم، فنادَوا فلم يُجيبُوهم، فتسَوَّروا عليهم، فإذا هم قِردةٌ، فجعَلَ القِرْدُ يدْنو يتمسَّحُ بمن كان يعرفُ قبلَ ذلكَ، يدنو منه ويتمسَّحُ به .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Eşheb b. Abdilazîz, Mâlik'ten haber verdi; dedi ki: İbn Rümân [Allah'ın]: {تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ} “Cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları onlara akın akın geliyor, tatil yapmadıkları gün ise onlara gelmiyordu” sözü hakkında şöyle iddia etti: Balıklar onlara cumartesi günü gelirdi; akşam olunca gider ve bir sonraki cumartesiye kadar onlardan hiçbir şey görülmezdi. Bunun için içlerinden bir adam bir ip ve bir kazık edindi, cumartesi günü suda onlardan bir balık bağladı. Pazar gecesi olunca onu alıp kızarttı. İnsanlar onun kokusunu duyup yanına geldiler ve bunu ona sordular; o inkâr etti. Onun peşini bırakmadılar, sonunda onlara: "O bulduğumuz bir balık derisidir" dedi. Diğer cumartesi olunca yine aynı şeyi yaptı -bilmiyorum belki de iki balık bağladı demiştir-. Pazar gecesi olunca onu alıp kızarttı. Kokusunu aldılar, gelip ona sordular. Onlara: "İsteseydiniz benim yaptığım gibi yapardınız" dedi. Ona: "Ne yaptın?" dediler. O da haber verdi; böylece onlar da onun yaptığı gibi yaptılar, hatta bu iş çoğaldı. Onların bir dış mahallesi olan bir şehirleri vardı; [kapılarını] üzerlerine kapattılar. Derken başlarına gelen suret değişimi (mesh) geldi. Çevrelerinde bulunan komşuları insanların talep ettiği şeyleri onlardan istemek üzere sabahleyin yanlarına gittiler. Şehrin [kapılarının] onların üzerine kapalı olduğunu gördüler. Seslendiler, cevap alamadılar; duvarı aşıp içeri girdiler, bir de baktılar ki onlar maymundur. Maymun, daha önceden tanıdığı kimsenin yanına yaklaşıp sürtünmeye, yanına sokulup ona sürtünmeye başladı .
وقال آخرون: بل الفرقةُ التي قالت: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ}. كانت من الفرقة الهالكةِ.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Aksine, {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ} “Allah'ın kendilerini helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” diyen fırka, helak olan fırkadandı.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن داود بن حُصينٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباس: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ}. إلى قوله: {شُرَّعًا}. قال: قال ابن عباسٍ: ابتدعوا السبتَ فابتلُوا فيه، فحرِّمتْ عليهم [فيه الحيتانُ]، فكانوا إذا كان يوم السبت شَرَعت لهم الحيتان ينظرون إليها في البحرِ، فإذا انقضَى السبتُ ذهَبتُ فلم تُرَ حتى السبتِ المقبل، فإذا جاء السبتُ جاءتْ شُرَّعًا، فمكَثوا ما شاءَ اللَّهُ أَنْ يمكثوا كذلك، ثم إن رجلًا منهم أخذ حوتًا [فَخَزَمه بأنفِه]، ثم ضرب له وَتِدًا في الساحلِ، وربطه وترَكه في الماءِ، فلما كان الغدُ أخَذه فشَواهُ فأكَله، ففعل ذلك وهم يَنظُرون ولا يُنكِرون، ولا يَنهاه منهم أحدٌ، إِلَّا عُصبةٌ منهم نهوْه، حتى ظهَر ذلك في الأسواق وفعِلَ علانيةً. قال: فقالت طائفةٌ للذين يَنْهَوْنَ: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤)}، {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِرُوا بِهِ} إلى قوله: {كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ (١٦٦)}. قال ابن عباس: كانوا أثلاثًا، ثلُثٌ نَهَوْا، وثلثٌ قالوا: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ}. وثلثٌ أصحاب الخطيئةِ، فما نَجَا إِلَّا الَّذِينَ نَهَوْا، وهَلَك سائرُهم، فأصبح الذين نَهَوْا عن السوء ذات يوم في مجالسهم يتفقَّدون الناسَ لَا يروْنَهم، [فغلَّقوا عليهم] دورَهم، فجَعلوا يقولون: إن للناس لشأنًا، فانظروا ما شأنُهم. فاطَّلعوا في دورِهم، فإذا القومُ قد مُسِخوا في ديارهم قردةً، يَعرِفونَ الرجلَ
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Muhammed b. İshâk'tan, o Dâvûd b. Husayn'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} “Onlara deniz kıyısında bulunan o şehri sor...” ayetinden {شُرَّعًا} “...akın akın geliyordu” sözüne kadar [okudu]. Dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Onlar cumartesi [yasağını] kendileri ihdas ettiler ve onunla imtihan olundular; böylece [o günde balıklar] kendilerine haram kılındı. Cumartesi günü olduğunda balıklar akın akın su yüzüne çıkar, denizde onlara bakarlardı. Cumartesi bitince de giderlerdi ve sonraki cumartesiye kadar görünmezlerdi; cumartesi geldiğinde ise yine akın akın gelirlerdi. Allah'ın dilediği bir müddet böylece kaldılar. Sonra içlerinden bir adam bir balık yakaladı ve [burnunu delip bağladı], ardından sahil kenarına onun için bir kazık çaktı, [balığı ona] bağlayıp suda bıraktı. Ertesi gün olunca da onu alıp kızarttı ve yedi. O bunu yaparken diğerleri bakıyor ve karşı çıkmıyorlardı; içlerinden küçük bir topluluk hariç hiç kimse onu bundan nehyetmiyordu. Sonunda bu durum çarşılarda açığa çıktı ve alenen yapılır oldu. Dedi ki: Bunun üzerine bir topluluk, kötülükten nehyedenlere şöyle dedi: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤)} “Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz? [Öğüt verenler] dediler ki: 'Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve bir de belki sakınırlar ümidiyle.'” {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِرُوا بِهِ} “Kendilerine hatırlatılan şeyleri unuttuklarında...” [ayetinden] {كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ (١٦٦)} “...aşağılık maymunlar olun!” kavline kadar [okudu]. İbn Abbâs dedi ki: Üç gruba ayrılmışlardı; üçte biri nehyetti, üçte biri: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ} “Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” dedi, üçte biri de günahı bizzat işleyenlerdi. Nehyedenlerden başkası kurtulamadı, diğerlerinin tamamı helak oldu. Kötülükten nehyedenler bir gün meclislerinde otururken insanları aradılar fakat onları göremediler; [evlerinin kapılarını] üzerlerine kilitlemişlerdi. Bunun üzerine: 'İnsanların başına mutlaka bir iş geldi, gidip bakın ne olmuş' demeye başladılar. Evlerinin içine baktıklarında bir de gördüler ki o kavim yurtlarında maymuna dönüştürülmüş! Adamı...
بعينِه وإنه لقرْدٌ، ويعرِفُون المرأةَ بعينها وإنها لقردةٌ، قال اللهُ: {فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} [البقرة: ٦٦].
şahsıyla tanıyorlardı ama o bir maymundu; kadını şahsıyla tanıyorlardı ama o bir dişi maymundu. Allah buyurdu ki: {فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} “Biz bunu, hem o devirdekilere hem de sonradan geleceklere ibret verici bir ceza ve takva sahipleri için bir öğüt kıldık” [el-Bakara: 66].
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن أبي بكرٍ الهذليِّ، عن عكرمة، عن ابن عباس: {أَنجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ} الآية. قال ابن عباس: نَجا الناهون، وهلك الفاعِلون، ولا أدْرِى ما صُنعَ بالسَّاكِتِين .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Ebû Bekr el-Hüzelî'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: {أَنجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ} “Kötülükten nehyedenleri kurtardık” ayeti hakkında nakletti; İbn Abbâs şöyle dedi: Nehyedenler kurtuldu, [günahı] işleyenler helak oldu, susanlara ne yapıldığını ise bilmiyorum .
حدثنا ابن عبد الأعلَى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمَر، عن قتادة، عن ابن عباسٍ: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ}. قال: هم ثلاثُ فرقٍ؛ الفرقة التي وعَظَتْ، والموعوظَةُ التي وُعِظَت، والله أعلم ما فعلَت الفرقة الثالثة، وهم الذين قالوا: {لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ}. وقال الكلبي: هما فرقتان؛ الفرقة التي وعَظَتْ، والفرقة التي قالت: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ}. قال: هي الموعوظة .
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den, o da İbn Abbâs'tan: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ} “Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: Onlar üç fırkadır: Öğüt veren fırka, kendisine öğüt verilen fırka; üçüncü fırkaya gelince Allah onların ne yaptığını daha iyi bilir, onlar da: {لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ} “Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” diyenlerdir. Kelbî ise şöyle demiştir: Onlar iki fırkadır: Öğüt veren fırka ve: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ} “Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” diyen fırka; o da kendisine öğüt verilen fırkadır .
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا عمرانُ بنُ عُيينةَ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيد بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لأن أكونَ علِمْتُ مَن هؤلاء الذين قالوا: {لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذَّبْهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا}؟ أحبُّ إلى مِمَّا عُدِلَ به .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Uyeyne, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: {لِمَ تَعظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذَّبْهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا} “Allah'ın kendilerini helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” diyenlerin kimler olduğunu bilmiş olmam, bana kendisine denk tutulan şeyden daha sevimlidir .
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاء، قال: قال ابن عباس: {وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مَّنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ}. قال: أسمعُ الله يقولُ: {أَنجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ}. فليت شعرِى ما فُعِلَ بهؤلاءِ الذين قالوا: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ}؟
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan nakletti; dedi ki: İbn Abbâs: {وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مَّنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ} “Hani onlardan bir topluluk: 'Allah'ın kendilerini helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' demişti” [ayetini okuyup] şöyle dedi: Allah'ın: {أَنجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ} “Biz de kötülükten sakındıranları kurtardık, zulmedenleri ise şiddetli bir azapla yakalayıverdik” buyurduğunu işitiyorum. Keşke {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ} “Allah'ın kendilerini helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” diyen şu kimselere ne yapıldığını bir bilseydim!
حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفر، عن ماهانَ الحنفيِّ أبي صالحٍ في قوله: {تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ}. قال: كانوا في المدينة التي على ساحل البحرِ، وكانت الأيام ستةً، الأحدُ إلى الجمعةِ، فوضعتِ اليهود يوم السبتِ، وسَبَّتوه على أنفُسِهم، فَسَبَّته اللَّهُ عليهم، ولم يكن السبتُ قبل ذلك، فوكَّده الله عليهم، وابتلاهم فيه بالحيتانِ، فجعَلت تَشْرَعُ يوم السبتِ، فيتَّقون أنْ يُصيبوا منها، حتى قال رجلٌ منهم: والله ما السبتُ بيومٍ وكَّدَه الله علينا، ونحنُ وكَّدناه على أنفسِنا، فلو تناولتُ من هذا السمكِ. فتناولَ حوتًا من الحيتانِ، فسمِعَ بذلك جارُه، فخاف العقوبة، فهرَبَ من منزلِه، فلما مكَث ما شاء الله ولم تُصبه عقوبةٌ تناول غيره أيضًا في يوم السبت، فلمَّا لم تُصبهم العقوبةُ، كثُرَ [من تناوَل] في يوم السبتِ، واتَّخذُوا يوم السبت وليلةَ السبتِ عيدًا يشربون فيه الخمورَ، ويلعبونَ فيه بالمعازِف، فقال لهم خيارهم وصُلحاؤُهم: وَيُحَكم، انتهوا عما تفعلون، إن الله مُهْلِكُكم أو مُعذِّبُكم عذابًا شديدًا، أفلا تعقلون؟ ولا تعدوا في السبتِ. فأبَوْا، فقال خيارُهم: نضرِبُ بيننَا وبينَهم حائطًا. ففعلوا، وكان إذا كان ليلةُ السبتِ تأذَّوْا بما يسمعون من أصواتِهم وأصوات المعازف، حتى إذا كانت الليلة التي مُسخوا فيها، سكنتْ أصواتهم أوّلَ الليلِ، فقال خيارُهم: ما شأنُ قومِكم قد سكنتْ أصواتهم الليلةَ؟ فقال بعضُهم: لعلّ الخمرَ غَلبتهم فناموا. فلما أصبحوا لم يسمعوا لهم حِسًّا، فقال بعضُهم لبعض:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kūb, Ca‘fer'den, o da Ebû Sâlih Mâhân el-Hanefî'den Allah Teâlâ'nın: {تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ} “Cumartesi günleri balıkları akın akın su yüzüne çıkarak onlara geliyor, cumartesi tatili yapmadıkları günlerde ise gelmiyordu” buyruğu hakkında [şöyle] dediğini nakletti: Onlar deniz sahilindeki şehirde idiler. Günler pazardan cumaya altı gündü. Yahudiler cumartesi gününü ihdas ettiler ve onu kendilerine [tatil günü] kıldılar; Allah da onu onların aleyhine [farz] kıldı. Oysa bundan önce cumartesi [tatil günü] değildi. Allah da bunu onların aleyhine pekiştirdi ve onları o günde balıklarla imtihan etti. Balıklar cumartesi günü [akın akın] su yüzüne çıkmaya başladı; onlar da onlardan yakalamaktan sakınıyorlardı. Nihayet içlerinden bir adam: “Vallahi cumartesi, Allah'ın bize pekiştirdiği bir gün değildir; onu biz kendi kendimize pekiştirdik. Keşke şu balıktan alsam!” dedi ve balıklardan birini yakaladı. Komşusu bunu duyunca cezadan korkarak evinden kaçtı. Allah'ın dilediği bir süre geçip de adamın başına bir ceza gelmeyince, cumartesi günü bir başkası da [balık] aldı. Başlarına bir ceza gelmeyince, cumartesi günü [balık yakalayanlar] çoğaldı. Cumartesi gününü ve cumartesi gecesini bayram edindiler; o günde şaraplar içiyor, çalgılar çalıyorlardı. İçlerinden hayırlı ve salih olanlar onlara: “Yazıklar olsun size! Yaptığınızdan vazgeçin. Allah sizi helak edecek yahut şiddetli bir azapla cezalandıracaktır. Hiç akıl etmiyor musunuz? Cumartesi gününde haddi aşmayın!” dediler. Onlar ise [bunu] reddettiler. Bunun üzerine hayırlı olanlar: “Bizimle onlar arasına bir duvar örelim” dediler ve [bunu] yaptılar. Cumartesi gecesi olduğunda onların seslerinden ve çalgı seslerinden rahatsız olurlardı. Nihayet suretlerinin değiştirildiği gece gelip çatınca, gecenin başında sesleri kesildi. Hayırlı olanları: “Kavminize ne oldu da bu gece sesleri kesildi?” dediler. Bazıları: “Herhalde şarap onlara galebe çaldı da uyuyakaldılar” dedi. Sabah olunca onlardan hiçbir ses işitmediler. Bunun üzerine birbirlerine şöyle dediler:
ما لنا لا نسمعُ من قومِكم حِسًّا؟ فقالوا لرجلٍ: اصعد الحائطَ، وانْظُرْ ما شأنهم. فصعِد الحائط فرآهم يموجُ بعضُهم في بعض، قد مُسخوا قردةً، فقال لقومه: تعالوا فانظُروا إلى قومكم ما لَقُوا. فصعدوا، فجعلوا ينظُرونَ إلى الرجل فيتوسَّمونَ فيه، فيقولون: أيْ فلانُ، أنت فلان؟ فيومئُ بيدِه إلى صدرِه: أي نعم، بما كسَبتْ يداىَ.
"Bize ne oluyor da kavminizden hiçbir ses duymuyoruz?" dediler. Bir adama: "Duvara tırman da durumları nedir bir bak" dediler. Adam duvara çıktı ve onların dalgalar gibi birbirine karıştığını, maymuna dönüştürüldüklerini gördü. Kavmine: "Gelin de kavminizin başına gelene bakın!" dedi. Tırmandılar; adama bakıp simasından tanımaya çalışıyor ve: "Ey falan! Sen falan mısın?" diyorlardı. O da eliyle göğsüne işaret ederek: "Evet, ellerimin kazandığı yüzünden" diyordu.
حدثني يعقوبُ وابن وكيعٍ، قالا: ثنا ابن عُلَيةَ، عن أيوبَ، قال: تلا الحسنُ ذات يومٍ: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣)}. فقال: حوتٌ حرَّمه الله عليهم [في يومٍ وأحلَّه] لهم فيما سوَى ذلك، فكان يأتيهم في اليوم الذي حرمه الله عليهم كأنه المخاض، لا يمتنع من أحدٍ - وقلَّما رأيتُ أحدًا يُكثرُ الاهتمام بالذنب إلا واقَعه. قال: فجعلوا يَهُمُّون ويُمسكون حتى أخذُوه، فأكلوا أوخَمَ أكلة أكلها قومٌ قطُّ، [أبقَى خِزْيًا] في الدنيا، وأشدَّ عقوبةً في الآخرة، وايْمُ الله، [ما حُوتٌ أَخَذه قومٌ فأكَلوه، أعظمَ عندَ الله من قتل رجلٍ مؤمنٍ، و] لَلْمُؤمن أعظم حرمة عند الله من حوتٍ، ولكنَّ الله جعَل موعد قوم الساعةَ، والساعةُ أدْهَى وأمَرُّ .
Bana Ya‘kūb ve İbn Vekî‘ anlattılar, dediler ki: Bize İbn Uleyye, Eyyûb'dan nakletti; dedi ki: Hasan bir gün şu ayeti okudu: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣)} “Onlara, deniz kıyısında bulunan o kasabanın durumunu sor; hani onlar cumartesi gününde haddi aşıyorlardı; cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları onlara akın akın geliyor, tatil yapmadıkları gün ise onlara gelmiyordu. İşte yoldan çıkmaları sebebiyle onları böyle sınıyorduk”. Ve şöyle dedi: Allah'ın kendilerine [bir günde] haram kıldığı ve onun dışındakilerde helal kıldığı bir balıktı . Allah'ın kendilerine haram kıldığı günde adeta gebe develer gibi hiç kimseden kaçmaksızın onlara geliyordu. —Günahı çokça düşünen kimsenin ona düşmediğini pek az gördüm.— Dedi ki: Niyetlenip kendilerini tutuyorlardı, sonunda onu tuttular ve bir kavmin yediği en uğursuz yemeği yediler; dünyada [en kalıcı zillet] , ahirette ise en şiddetli azaptır bu. Allah'a yemin olsun ki, [bir kavmin tutup yediği bir balık, Allah katında mümin bir adamı öldürmekten daha büyük değildir ve] bir müminin Allah katındaki hürmeti bir balıktan elbette daha büyüktür; fakat Allah bir kavmin buluşma vaktini kıyamet kılmıştır, kıyamet ise daha dehşetli ve daha acıdır .
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا سفيانُ، عن أبي موسى، عن الحسن، قال: جاءتهم الحيتانُ تَشْرَعُ في حياضهم كأنها المخاضُ، فأكلوا والله أوخمَ أكْلةٍ أكلَها
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Mûsâ'dan, o da el-Hasan'dan [şöyle] haber verdi: Balıklar havuzlarına sanki [akın akın gelen] gebe deve sürüleri gibi açıkça geliyordu. Vallahi onlar, [bir kavmin] yediği en veballi yemeği yediler...
قومٌ قطُّ، أسْوأه عقوبةً في الدنيا، وأشدَّه عذابًا في الآخرة. وقال الحسن: وقتلُ المؤمنِ واللَّهِ أعظم من أكل الحيتان.
bir kavmin şimdiye kadar yediği en veballi yemeği; dünyada cezası en kötü, ahirette ise azabı en şiddetli [yemeği] yediler. Hasan dedi ki: Vallahi mümini öldürmek balık yemekten daha büyüktür.
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاء، قال: كنت جالسًا في المسجدِ، فإذا شيخٌ قد جاءَ وجلسَ الناسُ إليه، فقالوا: هذا من أصحاب عبد الله بن مسعودٍ. فقال: قال ابن مسعود: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} الآية. قال: لما حُرِّمَ عليهم السبتُ كانت الحيتان تأتى يوم السبت وتأمنُ، فتجِيءُ فلا يستطيعونَ أنْ يمسُّوها، وكان إذا ذهَب السبتُ ذهَبتْ، فكانوا يتصيَّدُونَ كما يتصيَّدُ الناسُ، فلمَّا أرادوا أن يَعْدُوا في السبتِ اصْطادُوا، فنهاهم قومٌ من صالحيهم فأبَوا، وكَثرَهم الفُجَّارُ، فأرادَ الفُجَّارُ قتالَهم، فكان فيهم من لا يشتهون قِتالَه؛ أبو أحدِهم أو أخوه أو قريبُه، فلما نهوهم وأبَوْا، قال الصَّالحون: إِنْ [أَبَيْتُم، فإنا] نجعل بيننا وبينكم حائطًا. ففعَلُوا، فلما فقَدُوا أصواتَهم، قالوا: لو نَظَرْتُم إلى إخوانِكُم ما فعلوا؟ فنظروا فإذا هم قد مُسِخُوا قردةً، يعرفون الكبيرَ بكِبَرِه، والصغيرَ بصِغَرِه، فجعَلوا يبكونَ إليهم، وكان هذا بعدَ موسى ﷺ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan nakletti; dedi ki: Mescitte oturuyordum, derken yaşlı bir adam geldi ve insanlar onun etrafına oturdular ve: "Bu, Abdullah b. Mes‘ûd'un ashabındandır" dediler. O şöyle dedi: İbn Mes‘ûd: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} “Onlara, deniz kıyısında bulunan o kasabanın durumunu sor” ayeti hakkında şöyle dedi: Cumartesi günü onlara haram kılınınca balıklar cumartesi günü güvende olarak gelir, gelirlerdi de [halk] onlara dokunamazdı. Cumartesi gidince balıklar da giderdi; diğer günlerde ise insanların avlandığı gibi avlanırlardı. Cumartesi gününde haddi aşmak istediklerinde avlandılar. Salihlerinden bir topluluk onları nehyetti fakat kabul etmediler; fâcirler sayıca onlardan çoktu . Fâcirler onlarla savaşmak istediler; içlerinde savaşmak istemedikleri kimseler vardı: Birinin babası, kardeşi veya akrabasıydı. Onları nehyedip de kabul etmeyince salihler: "Eğer [kabul etmiyorsanız, şüphesiz biz] bizimle sizin aranıza bir duvar öreriz" dediler ve öyle yaptılar. Seslerini duyamaz olunca: "Kardeşlerinize bir baksanız ya, ne yaptılar?" dediler. Baktıklarında bir de gördüler ki onlar maymuna dönüştürülmüşler; büyüğü büyüklüğünden, küçüğü küçüklüğünden tanıyorlardı. Onlara ağlamaya başladılar. Bu olay Mûsâ sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra idi .
القولُ في تأويل قوله: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥)} “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, kötülükten nehyedenleri kurtardık; zulmedenleri ise yoldan çıkmaları sebebiyle şiddetli bir azapla yakaladık” sözünün tefsiri.
يقولُ تعالى ذكره: فلما ترَكَت الطائفةُ التي اعتدت في السبتِ ما أمرَها الله به
Allah Teâlâ -zikri yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Cumartesi gününde haddi aşan topluluk, Allah'ın kendilerine emrettiği şeyi terk edince,
مِن تركِ الاعتداء فيه، وضيَّعتْ ما وعَظتْها به الطائفةُ الواعظةُ، وذكرتها ما ذكَّرتها به من تحذيرها عقوبةَ الله على معصِيَتها، فتقدَّمتْ على استحلالِ ما حرَّمَ اللَّهُ عليها - أنْجى الله الذين ينْهَوْنَ منهم عن السُّوءِ، يعنى عن معصية الله، واستحلال حُرَمِه، {وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا}. يقولُ: وأَخَذ الله الذين اعتدَوْا في السبتِ، فاستحلُّوا فيه ما حرَّم الله من صيدِ السمكِ وأكْلِه، فأحلَّ بهم بأسَه، وأهلكهم بِعَذَابٍ شديدٍ بَئيسٍ بما كانوا يُخالفون أمرَ اللَّهِ، فيخرجونَ من طاعته إلى معصيَتِه، وذلك هو الفسقُ.
yani onda haddi aşmayı terk etmeyi bırakıp öğüt veren topluluğun kendilerine verdiği öğüdü zayi edince ve kendilerine günahları sebebiyle Allah'ın azabından sakındırma kabilinden hatırlatılanı unutup Allah'ın haram kıldığını helal saymaya cüret edince; Allah içlerinden kötülükten -yani Allah'a isyandan ve haramlarını helal saymaktan- nehyedenleri kurtardı. {وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenleri ise yakaladık”. Şöyle buyuruyor: Allah cumartesi gününde haddi aşıp balık avlamayı ve onu yemeyi helal sayanları yakaladı, üzerlerine azabını indirdi ve Allah'ın emrine muhalefet edip O'na itaatten çıkıp isyana saptıkları -ki fısk budur- sebebiyle onları şiddetli ve çetin bir azapla helak etti.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزَّاقِ، قال: أخبرنا ابن جُريجٍ في قولِه: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ}. قال: فلما نسُوا موعظة المؤمنينَ إيَّاهم، الذين قالوا: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا} .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, [Allah'ın]: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ} “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, kötülükten nehyedenleri kurtardık” sözü hakkında şöyle haber verdi: : {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا} “Bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” diyen müminlerin kendilerine verdiği öğüdü unuttuklarında [demektir].
حدثني محمد بن المثنَّى، قال: ثنا حَرَمِيٌّ، قال: ثنى شعبةُ، قال: أخبرني عمارةُ، عن عكرمةَ، عن ابن عباس: {أَنجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ}. قال: يا ليتَ شعرى ما السُّوءُ الذي نَهَوْا عنه.
Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haremî anlattı, dedi ki: Bana Şu‘be anlattı, dedi ki: Bana Umâre, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {أَنجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ} “Kötülükten nehyedenleri kurtardık”. [İbn Abbâs] dedi ki: Ah keşke bilseydim, onların nehyettikleri o kötülük ne idi?
وأما قوله: {بِعَذَابٍ بَئِيسٍ}. فإنّ القرَأةَ اختلَفتْ في قراءته؛ فقرأته عامّةُ قرَأةِ أهل المدينة (بعذابٍ بِيسٍ) بكسرِ الباءِ وتخفيفِ الياء بغير همزٍ، على مثال "فِعْلٍ".
[Allah Teâlâ'nın]: {بِعَذَابٍ بَئِيسٍ} “Şiddetli bir azapla...” sözüne gelince; kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ehli kurrâsının geneli bunu "fi‘l" (فِعْل) vezninde, bâ harfinin kesresi ve yâ harfinin hemzesiz olarak şeddesiz/hafif okunmasıyla (بعذابٍ بِيسٍ) [bi-azâbin bîsin] şeklinde okumuştur.
وقرأ ذلك بعضُ قَرَأةِ الكوفة والبصرةِ: {بِعَذَابٍ بَئِيسٍ}. على مثلِ "فَعيلٍ"، من البؤسِ، بنصب الباءِ وكسر الهمزة ومدِّها .
Kûfe ve Basra kurrâsından bazıları ise bunu el-be's (الْبُؤْس) kökünden “fa‘îl” (فَعِيل) vezninde, bâ harfinin fethası, hemzenin kesresi ve uzatılmasıyla: {بِعَذَابٍ بَئِيسٍ} şeklinde okumuştur .
وقرأ ذلك كذلك بعض المكيين، غير أنه كسر باءَ: (بِئيسٍ). على مثال "فعيل" .
Mekkelilerden bazıları da “fa‘îl” (فَعِيل) vezninde olmak üzere aynı şekilde okumuş, ancak (بِئيسٍ) kelimesinin bâ harfini kesre ile okumuştur .
وقرأه بعضُ الكوفيين: (بَيْئِسٍ). بفتح الباء وتسكين الياء وهمزةٍ بعدها مكسورةٍ، على مثالِ "فَيْعِلٍ" .
Kûfelilerden bazıları ise bunu “fey‘il” (فَيْعِل) vezninde, bâ harfinin fethası, yâ harfinin sükûnu ve ardından kesreli bir hemze ile (بَيْئِسٍ) şeklinde okumuştur .
وذلك شاذٌّ عند أهلِ العربية؛ لأنَّ "فَيْعِل" إذا لم يكن من ذواتِ الياء والواو، فالفتح في عينه الفصيحُ في كلام العربِ، وذلك مثل قولهم في نظيره من السالم: صَيْقَلٌ ، ونَيْرَبٌ . وإنما تُكْسَرُ العين من ذلك في ذواتِ الياء والواوِ، كقولهم: سَيِّدٌ، وميِّتٌ. وقد أنشدَ بعضُهم قول امرئِ القيس بن عابسٍ الكنديِّ :
Bu, Arap dili âlimleri nezdinde şâzdır; zira “fey‘il” (فَيْعِل) kalıbı eğer yâ'lı ve vâv'lı kelimelerden değilse, Arap kelamında fasih olan onun ayn'ul-fiilinin fethalı olmasıdır. Nitekim sâlim fiilden olan benzerlerinde: saykal (صَيْقَلٌ) ve neyreb (نَيْرَبٌ) demeleri böyledir. Bunun ayn'ul-fiili ancak yâ'lı ve vâv'lı kelimelerde kesreli olur; nitekim: seyyid (سَيِّدٌ) ve meyyit (مَيِّتٌ) demeleri böyledir. Bazıları İmruü'l-Kays b. Âbis el-Kindî'nin şu sözünü inşad etmiştir :
كِلاهُما كانَ رَئِيسًا بَيْئِسَا … يَضْرِبُ في يَوْمِ الهِياجِ القَوْنَسا
Her ikisi de çetin birer reisti... Savaş gününde miğferin tepesine vururdu
بكسر العين من "فيعِل"، وهى الهمزةُ من "بَيْئِس". فلعل الذي قرَأ ذلك كذلك قرأه على هذه.
Burada “fey‘il” (فَيْعِل) vezninin ayn'ul-fiili, yani “bey'is” (بَيْئِس) kelimesindeki hemze kesrelidir. Belki de bu şekilde okuyan kimse bunu bu kullanıma binaen okumuştur.
وذُكِرَ عن آخَرَ من الكوفيين أيضًا أنه قرَأه: (بَيْئَسٍ). نحو القراءة التي ذكرناها
Kûfelilerden bir başkasından da bunu, bundan önce zikrettiğimiz kıraat gibi (بَيْئَسٍ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir.
قبلَ هذه، وذلك بفتحِ الباءِ وتسكينِ الياءِ وفتح الهمزة بعدَ الياء، على مثالِ "فَيْعَلٍ" مثل صَيْقَلٍ .
yani saykal (صَيْقَلٍ) gibi “fey‘al” (فَيْعَل) vezninde, bâ harfinin fethası, yâ harfinin sükûnu ve yâ'dan sonraki hemzenin fethasıyla okuduğu zikredilmiştir.
وروى عن بعض البصريينَ أنه قرأه: (بَئِسٍ). بفتح الباء وكسر الهمزةِ، على مثال "فَعِلٍ" ، وكما قال ابن قيسِ الرقياتِ :
Basralılardan bazısından da bunu “fa‘il” (فَعِل) vezninde, bâ harfinin fethası ve hemzenin kesresiyle (بَئِسٍ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir ; nitekim İbn Kays er-Rukayyât şöyle demiştir :
لَيْتَنِي أَلْقَى رُقَيَّةَ فِي … خَلْوَةٍ مِنْ غيرِ ما بَئِسٍ
Keşke Rukıyye ile bir tenhada buluşsaydım... Hiçbir sıkıntı olmadan
ورُويَ عن آخَرَ منهم أنه قرأ: (بِئْسَ). بكسر الباء وفتح السينِ، على معنى: بئس العذاب .
Onlardan bir başkasından da "ne kötü azap" anlamında olmak üzere, bâ harfinin kesresi ve sîn harfinin fethasıyla (بِئْسَ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir .
وأولى هذه القراءاتِ عندى بالصَّواب قراءة من قرأه: ({بَئِيسٍ}). بفتح الباء وكسر الهمزة ومدِّها على مثال "فَعِيلٍ"، كما قال ذو الأصبع العدوانيُّ :
Bu kıraatler içinde bana göre doğruya en layık olanı, Zü'l-Isba‘ el-Udvânî'nin dediği gibi , “fa‘îl” (فَعِيل) vezninde bâ harfinin fethası, hemzenin kesresi ve uzatılmasıyla ({بَئِيسٍ}) “Şiddetli” şeklinde okuyanların kıraatidir:
حَنَقًا عَلَيَّ وما تَرَى … لي فِيهِمُ أَثَرًا بَئِيسا
Bana olan öfkelerinden ötürü; oysa sen onların arasında benim hiçbir kötü izimi görmezsin
لأن أهل التأويل أجمعوا على أن معناه: شديدٌ، فدل ذلك على صحةِ ما اخترنا.
Çünkü tefsir ehli, bunun anlamının "şiddetli" olduğu konusunda icma etmiştir. Bu da tercih ettiğimiz görüşün doğruluğuna delalet etmektedir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزَّاقِ، قال: أخبرنا ابن جُريجٍ،
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi,
قال: أخبَرنى رجلٌ، عن عِكرمة، عن ابن عباس في قوله: {وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ}: أليمٍ وجِيعٍ .
dedi ki: Bana bir adam, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [Allah'ın]: {وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ} “Zulmedenleri ise şiddetli bir azapla yakaladık” sözü hakkında: "Elem verici, can yakıcı [bir azap]" dediğini haber verdi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {بِعَذَابِ بَئِيسٍ}. قال: شديدٍ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {بِعَذَابِ بَئِيسٍ} “Şiddetli bir azapla”. [Mücâhid]: "Şiddetli" dedi.
حدثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {بِعَذَابٍ بَئِيسٍ}: أليمٍ شديدٍ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {بِعَذَابٍ بَئِيسٍ} “Şiddetli bir azapla”: Elem verici, şiddetli [bir azapla] .
حدثنا محمد بن عبد الأعلَى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمر، عن قتادةَ: {بِعَذَابٍ بَيسٍ}. قال: مُوجعٍ .
Bize Muhammed b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den nakletti: {بِعَذَابٍ بَيسٍ} “Şiddetli bir azapla”. [Katâde]: "Can yakıcı [bir azapla]" dedi .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: {بِعَذَابٍ بَئِيسٍ}. قال: بعذابٍ شديدٍ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {بِعَذَابٍ بَئِيسٍ} “Şiddetli bir azapla” sözü hakkında: "Şiddetli bir azapla" dedi.
القول في تأويل قوله: {فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ (١٦٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ (١٦٦)} “Nehyedildikleri şeyden ötürü haddi aşıp kibirlendiklerinde onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik” sözünün tefsiri.
يقول تعالى ذِكرُه: فلمَّا تمرَّدُوا فيما نُهُوا عنه من اعتدائهم في السبتِ، واستحلالهم ما حرم الله عليهم من صيدِ السمكِ وأَكْلِه، وتمادَوْا فيه {قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ} أيْ: بُعداءَ من الخيرِ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Cumartesi yasağını çiğnemek, Allah'ın kendilerine haram kıldığı balık avlamayı ve onu yemeyi helal saymak suretiyle nehyedildikleri şeyde haddi aşıp taşkınlık gösterdiklerinde ve bunda ısrar ettiklerinde {قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ} “Onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik”, yani hayırdan uzak kimseler [olun dedik].
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri, tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكر من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا بشرُ بن معاذٍ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {فَلَمَّا عَتَوْا عَن ما نُهُوا عَنْهُ}. يقولُ: لمّا مَرَد القومُ على المعصيةِ {قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ}، فصاروا قردةً لها أذنابٌ تَعاوَى، بعدَ ما كانوا رجالًا ونساءً .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَلَمَّا عَتَوْا عَن ما نُهُوا عَنْهُ} “Nehyedildikleri şeyden ötürü haddi aşıp kibirlendiklerinde”. Şöyle der: Bu kavim isyanda haddi aşıp direnince {قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ} “Onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik”. Böylece erkekler ve kadınlar iken, sonra uluyan kuyrukları olan maymunlar haline geldiler .
حدثني محمدُ بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ}: فجعل الله منهم القردة والخنازير، فزُعِم أن شبابَ القوم صارُوا قردةً، وأنَّ المشيخة صارُوا خنازير .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [Allah'ın]: {فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ} “Nehyedildikleri şeyden ötürü haddi aşıp kibirlendiklerinde onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik” sözü hakkında şöyle nakletti: Allah onlardan maymunlar ve domuzlar yaptı; kavmin gençlerinin maymunlara, yaşlılarının da domuzlara dönüştüğü iddia edildi .
حدثني المثنى، قال: ثنا الحمّانيُّ، قال: ثنا شريكٌ، عن السُّدِّيِّ، عن أبي مالكٍ، أو سعيد بن جبيرٍ، قال: رأى موسى ﵇ رجلًا يحمِلُ قَصَبًا يومَ السبتِ، فضرَب عُنقه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, es-Süddî'den, o Ebû Mâlik veya Saîd b. Cübeyr'den nakletti, dedi ki: Mûsâ (aleyhisselâm) cumartesi günü kamış taşıyan bir adam gördü ve boynunu vurdu.
القول في تأويل قوله: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ} “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerini en kötü azaba uğratacak kimseleri mutlaka göndereceğini bildirmişti” sözünün tefsiri.
يعنى جلَّ ثناؤُه بقوله: {وَإِذْ تَأَذَّن}: واذْكُرْ يا محمد إذْ آذن ربُّك فأعْلَمَ. وهو "تفعَّل" من الإيذانِ، كما قال الأعشى ميمونُ بن قيسٍ :
Allah Teâlâ {وَإِذْ تَأَذَّن} “Hani bildirmişti” sözüyle şunu kastediyor: [Ey Muhammed!] Rabbin bildirdiği ve ilan ettiği zamanı hatırla. Bu kelime, el-A‘şâ Meymûn b. Kays'ın dediği gibi , îzân (إِيذَان) kökünden tefa‘‘ul (تَفَعَّلَ) veznindedir:
آذَنَ اليَوْمَ جِيرَتِى بِخُفُوفِ … صَرَمُوا حَبْلَ آلِفٍ مَأْلُوفِ
Bugün komşularım göç edeceklerini bildirdiler / Alışıp kaynaşmış bir dostun bağını kopardılar
يعنى بقوله: آذَنَ: أَعْلَمَ. وقد بيَّنا ذلك بشواهده في غير هذا الموضعِ.
[Şair], âzene (آذَنَ) sözüyle "bildirdi" (أَعْلَمَ) [anlamını] kastetmektedir. Biz bunu şahitleriyle birlikte bundan başka bir yerde açıklamıştık.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهد في قولِ اللَّهِ: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ}. قال: قال .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; Allah'ın: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ} “Hani Rabbin bildirmişti” sözü hakkında şöyle dedi: "Buyurdu [demektir]" .
حدثنا الحارثُ، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا أبو سعدٍ، عن مجاهد: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ}. قال: أَمَرَ رَبُّك.
Bize el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa‘d, Mücâhid'den nakletti: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ} “Hani Rabbin bildirmişti”. [Mücâhid]: "Rabbin emretti [demektir]" dedi.
وقوله: {لَيَبْعَنَّ عَلَيْهِمْ}. يعنى: أعْلَمَ رَبُّكَ لَيبعثَنَّ على اليهودِ مَن يسومُهم سوءَ العذابِ. قيل: إن ذلك العربُ، بعثهم الله على اليهودِ يُقاتِلُون مَن لم يُسلم منهم ولم يُعطِ الجزيةَ، ومَن أَعْطَى منهم الجزية كان ذلك له صَغَارًا وذِلَّةً.
[Allah'ın]: {لَيَبْعَنَّ عَلَيْهِمْ} “Onların üzerine mutlaka gönderecektir” sözü: Rabbin, Yahudilerin üzerine kendilerine azabın en kötüsünü tattıracak kimseleri mutlaka göndereceğini bildirdi, anlamına gelir. Denildi ki: Bunlar Araplardır; Allah onları Yahudilerin üzerine göndermiştir, onlardan Müslüman olmayan ve cizye vermeyenlerle savaşırlar, cizye veren için ise bu bir küçülme ve zillet olur.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني المثنى بن إبراهيم وعليُّ بنُ داود، قالا: ثنا عبدُ الله بن صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباس قولَه: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَن يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ}. قال: هي الجزية، الذين يسومونهم؛ محمد ﷺ وأمّتُه إلى يوم القيامة .
Bana el-Müsennâ b. İbrâhîm ve Ali b. Dâvûd anlattı, dediler ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [Allah'ın]: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَن يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ} “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerini en kötü azaba uğratacak kimseleri mutlaka göndereceğini bildirmişti” sözü hakkında şöyle nakletti: "Bu cizyedir. Onları buna uğratanlar da kıyamet gününe kadar Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem) ve onun ümmetidir" .
حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam,
أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ}: فهى المسكنة وأخذُ الجزية منهم .
babasından, o da İbn Abbâs'tan [Allah'ın]: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ} “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerini en kötü azaba uğratacak kimseleri mutlaka göndereceğini bildirmişti” sözü hakkında şöyle nakletti: "Bu, yoksulluk ve onlardan cizye alınmasıdır" .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ، قال ابن عباس: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ}. قال: يهودُ وما ضُرِبَ عليهم من الذِّلة والمسكنةِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ} “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerini en kötü azaba uğratacak kimseleri mutlaka göndereceğini bildirmişti” sözü hakkında şöyle dedi: "Yahudiler ve onlara vurulan zillet ile yoksulluktur."
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ}. قال: فبعث الله عليهم هذا الحيَّ من العربِ، فهم في عذاب منهم إلى يوم القيامةِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ} “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerini en kötü azaba uğratacak kimseleri mutlaka göndereceğini bildirmişti”. [Katâde] dedi ki: "Allah onların üzerine bu Arap topluluğunu gönderdi; onlar kıyamet gününe kadar bunlardan bir azap içindedirler."
حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمر، عن قتادة: {لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ}. قال: بعث عليهم هذا الحيَّ من العرب، فهم في عذابٍ منهم إلى يوم القيامةِ. وقال عبد الكريم الجزرى: يُستحبُّ أن تُبعثَ الأنباط في الجزية.
Bize Muhammed b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den nakletti: {لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ} “Kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerini [azaba] uğratacak kimseleri mutlaka gönderecektir”. [Katâde] dedi ki: "Onların üzerine bu Arap topluluğunu gönderdi; onlar kıyamet gününe kadar bunlardan bir azap içindedirler." Abdülkerîm el-Cezerî de: "Cizye [toplamak] için Nabatîlerin gönderilmesi müstehaptır" dedi.
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا إسحاق بن إسماعيلَ، عن يعقوب، عن جعفر، عن سعيدٍ: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ}. قال: العربُ، {سُوءَ الْعَذَابِ}. قال: الخراجُ، وأوّلُ من وضَع الخراج موسى ﵇، فجَبَى الخراج سبْع سنينَ .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. İsmâîl, Ya‘kûb'dan, o Ca‘fer'den, o da Saîd'den nakletti: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ} “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerini [azaba] uğratacak kimseleri mutlaka göndereceğini bildirmişti”. [Saîd]: "Araplardır" dedi; {سُوءَ الْعَذَابِ} “En kötü azap”. [Saîd]: "Haraçtır. Haracı ilk koyan kişi Mûsâ (aleyhisselâm) idi; yedi yıl haraç topladı" dedi .
حدثنا ابن حُميد، قال: ثنا يعقوب، عن جعفر، عن سعيدٍ: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ}. قال: العرب، {سُوءَ الْعَذَابِ}. قال: الخراجُ. قال: وأوّلُ مَن وضع الخراج موسى، فجبَى الخراجَ سبعَ سنينَ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kûb, Ca‘fer'den, o da Saîd'den nakletti: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ} “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerini [azaba] uğratacak kimseleri mutlaka göndereceğini bildirmişti”. [Saîd]: “Araplardır” dedi. {سُوءَ الْعَذَابِ} “En kötü azap” [hakkında ise]: “Haraçtır” dedi. [Saîd devamla] dedi ki: “Haracı ilk koyan Mûsâ’dır; o, yedi yıl haraç toplamıştır.”
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا يعقوب، عن جعفر، عن سعيدٍ: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ}. قال: هم أهلُ الكتاب، بعث الله عليهم العربَ يَجبُونَهم الخراجَ إلى يوم القيامة، فهو سوءُ العذاب، ولم يجب نبيُّ الخراج قطُّ إلا موسى ﷺ ثلاث عشرة سنةً، ثم أمسَك، وإلّا النبي ﷺ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kûb, Ca‘fer'den, o da Saîd'den nakletti: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ} “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerini en kötü azaba uğratacak kimseleri mutlaka göndereceğini bildirmişti”. [Saîd] dedi ki: "Onlar Ehl-i kitaptır; Allah onların üzerine kıyamet gününe kadar kendilerinden haraç toplayacak olan Arapları göndermiştir. İşte en kötü azap budur . Hiçbir peygamber asla haraç toplamamıştır; sadece Mûsâ (aleyhisselâm) on üç yıl toplamış, sonra bırakmıştır; bir de Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) [toplamıştır]" .
حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزَّاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قوله: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ}. قال: يَبْعَثُ عليهم هذا الحيَّ من العرب، فهم في عذاب منهم إلى يوم القيامة.
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den [Allah'ın]: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ} “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerini en kötü azaba uğratacak kimseleri mutlaka göndereceğini bildirmişti” sözü hakkında haber verdi. [Katâde]: "Onların üzerine bu Arap topluluğunu gönderir ; onlar kıyamet gününe kadar bunlardan bir azap içindedirler" dedi.
قال: أخبرنا معمرٌ، قال: أخبرني عبد الكريم، عن ابن المسيَّب، قال: يُستحبُّ أن تُبعثَ الأنباط في الجزيةِ .
Dedi ki: Bize Ma‘mer haber verdi, dedi ki: Bana Abdülkerîm, İbnü'l-Müseyyeb'den haber verdi; o şöyle demiştir: "Cizye [toplamak] için Nabatîlerin gönderilmesi müstehaptır" .
حدثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضَّل، قال: ثنا أسباط، عن السُّديِّ: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ}. يقولُ: إن ربَّك يبعَثُ على بنى إسرائيل العرب، فيسومونَهم سوءَ العذاب؛ يأخذون منهم الجزية ويقتلونهم.
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [Allah'ın]: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ} “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerini en kötü azaba uğratacak kimseleri mutlaka göndereceğini bildirmişti” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: Şöyle demektedir: "Rabbin, İsrâiloğullarının üzerine Arapları gönderecektir; böylece onlara en kötü azabı tattıracaklar, kendilerinden cizye alacaklar ve onları öldüreceklerdir."
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ}: ليبعَثنَّ على يهودَ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah'ın]: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine mutlaka göndereceğini bildirmişti” sözü hakkında: "Yahudilerin üzerine mutlaka gönderecektir [demektir]" dedi .
القولُ في تأويل قوله: {إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧)} “Şüphesiz Rabbin cezayı çok çabuk verendir ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” sözünün tefsiri.
يقولُ تعالى ذكره: إن ربك يا محمد لسريعٌ عقابُه إلى مَن استوْجَبَ منه العقوبةَ على كفره به ومعصيته له، {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ}. يقولُ: وإنه لذو صَفحٍ عن ذنوبِ مَن تابَ من ذنوبه، فأنابَ وراجع طاعتَه، يستر عليها بعفوه عنها، رحيمٌ له أن يُعاقبه على جُرْمه بعد توبتِه منها؛ لأنَّه يَقْبلُ التوبة ويُقيلُ العثْرَةَ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Rabbin -ey Muhammed!- Kendisini inkâr etmesi ve Kendisine isyan etmesi sebebiyle cezalandırılmayı hak eden kimseye cezasını pek çabuk verir. {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ} “Ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. Şöyle der: Günahlarından tevbe edip [O'na] yönelen ve itaatine dönen kimsenin günahlarını bağışlar, affıyla onları örter; tevbe ettikten sonra cürmünden dolayı onu cezalandırmayacak kadar ona merhametlidir; çünkü O, tevbeyi kabul eder ve kusurları bağışlar.
القول في تأويل قوله: {وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَمًا مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَمًا مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨)} “Onları yeryüzünde topluluklar halinde parçalara ayırdık. İçlerinden iyi olanlar da vardı, bunlardan aşağı olanlar da. Belki dönerler diye onları hem iyiliklerle hem de kötülüklerle imtihan ettik” sözünün tefsiri.
يقول تعالى ذكره: وفرَّقنا بنى إسرائيل في الأرض {أُمَمًا}، يعنى جماعاتٍ شتَّى مُتفرِّقين.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: İsrâiloğullarını yeryüzünde {أُمَمًا} “Topluluklar halinde”, yani darmadağınık çeşitli cemaatler halinde dağıttık.
كما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا إسحاقُ بن إسماعيل، عن يعقوب، عن جعفر، عن جعفر، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {وَقَطَعْنَاهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَمًا}. قال: في كلِّ أرضٍ يدخُلُها قومٌ من اليهود .
Nitekim bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. İsmâîl, Ya‘kûb'dan, o Ca‘fer'den, o Ca‘fer'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَقَطَعْنَاهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَمًا} “Onları yeryüzünde topluluklar halinde parçalara ayırdık”. [İbn Abbâs]: "Her toprağa Yahudilerden bir grup girer [şekilde dağıttık]" dedi .
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهد: {وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَمًا}. قال: يهودُ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَمًا} “Onları yeryüzünde topluluklar halinde parçalara ayırdık”. [Mücâhid]: "[Bunlar] Yahudilerdir." dedi.