وقولُه: {مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ}. يقولُ: من هؤلاءِ القوم الذين وصفهم الله مِن بني إسرائيلَ - {الصَّالِحُونَ}. يعنى: مَن يؤمن بالله ورسله، {وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ}. يعنى: دونَ الصَّالحِ.
[Allah'ın]: {مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ} “İçlerinden iyi olanlar da vardı” sözü: Allah'ın nitelendirdiği İsrâiloğullarından olan bu kavimden {الصَّالِحُونَ} “İyi olanlar”, yani Allah'a ve peygamberlerine iman eden kimseler [vardı]; {وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ} “Bunlardan aşağı olanlar da”, yani salih derecesinin altında olanlar [vardı], anlamına gelir.
وإنَّما وصفهم الله جلَّ ثناؤُه بأنهم كانوا كذلك قبلَ ارتدادهم عن دينِهم، وقبلَ كفرهم بربِّهم، وذلك قبل أن يُبعث فيهم عيسى ابن مريم صلوات الله عليه.
Allah Teâlâ onları, ancak dinlerinden irtidat etmeden ve Rablerini inkâr etmeden önceki halleriyle böyle nitelendirmiştir; bu da içlerine Meryem oğlu Îsâ (salavâtullâhi aleyh) gönderilmeden önceydi.
وقوله: {وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}. يقول: واختبرناهم بالرَّخاء في العيش، والخفضِ في الدنيا، والدَّعَةِ والسَّعة في الرزقِ، وهى الحسنات التي ذكرها جل ثناؤه. ويعنى بـ {وَالسَّيِّئَاتِ}: الشدّة في العيش، والشَّظَفَ فيه، والمصائبَ والرزايا في الأموالِ، {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}. يقولُ: ليرجعوا إلى طاعة ربِّهم، ويُنيبوا إليها، ويتوبوا من معاصيه.
[Allah'ın]: {وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Belki dönerler diye onları hem iyiliklerle hem de kötülüklerle imtihan ettik” sözü: Biz onları geçim ferahlığı, dünyalık rahatlık, huzur ve rızık bolluğu ile imtihan ettik -ki bu, Allah Teâlâ'nın zikrettiği iyiliklerdir-; {وَالسَّيِّئَاتِ} “Kötülüklerle” sözüyle de geçim darlığını, sıkıntıyı, mallara gelen musibet ve felaketleri kastetmektedir; {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Belki dönerler diye” sözü ise: Rablerinin itaatine dönsünler, O'na yönelsinler ve günahlarından tevbe etsinler diye, anlamına gelir.
القول في تأويل قوله: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ}.
Allah Teâlâ'nın: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ} “Onların ardından, Kitab'a vâris olan, şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alıp: 'Nasıl olsa bağışlanacağız' diyen ve kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alan kötü bir nesil geldi” sözünün tefsiri.
يقول تعالى ذكرُه: فخلف من بعدِ هؤلاء القوم الذين وصف صِفَتَهم - {خَلْفٌ} يعني: خَلْفُ سَوْءٍ. يقولُ: حدَثَ بعدهم وخِلافَهم، وتبدَّل منهم بَدَلُ سَوْءٍ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Sıfatlarını anlattığı bu topluluğun ardından {خَلْفٌ} “Bir nesil”, yani kötü bir nesil geldi. Şöyle der: Onların ardından ve yerlerine [yeni bir nesil] meydana geldi ve onların yerine kötü bir halef geçti.
يقال منه: هو خَلَفُ صِدْقٍ، وخَلْفُ سَوْءٍ. وأكثر ما جاء في المدح بفتحِ اللامِ، وفي الذمِّ بتسكينِها، وقد تُحرَّكُ في الذمِّ، وتُسكَّنُ في المدحِ، ومن ذلك في تسكينها في المدح قول حسان :
Bundan dolayı şöyle denilir: “O hayırlı bir haleftir (خَلَفُ صِدْقٍ)” ve “kötü bir haleftir (خَلْفُ سَوْءٍ)”. [Kelime] övgüde çoğunlukla lâm harfinin fethasıyla (halef/خَلَف), yergide ise sükûnuyla (half/خَلْف) gelir. Bazen yergide harekeli, övgüde de sakin gelebilir; nitekim övgüde sükûnla kullanılmasına Hassân'ın şu sözü örnektir :
لنا القَدَمُ الأُولى إليكَ وخَلْفُنا … لأَوَّلِنا في طَاعَةِ اللَّهِ تابعُ
Sana [bağlılıkta] öncelik şerefi bizimdir; ardımızdan gelenlerimiz de (halfünâ) Allah'a itaatte öncülerimize tâbidir.
وأحْسَبُ أنه إذا وُجِّه إلى الفسادِ مأخوذٌ من قولهم: خَلَف اللبنُ، إذا حمِض من طُولِ تركه في السِّقاءِ حتى يَفْسُدَ. فكأنَّ الرجلَ الفاسد مشبَّهٌ به. وقد يجوزُ أن يكونَ من قولهم: خَلَف فمُ الصائم، إذا تغيَّرت رِيحُه.
Zannederim ki bu kelime bozulma anlamında kullanıldığında, tulumda uzun süre bekletilip ekşiyerek bozulması durumunda söylenen "süt bozuldu (خَلَفَ اللَّبَنُ)" sözünden alınmıştır. Bozuk adam da sanki buna benzetilmiştir. Yine oruçlunun ağız kokusunun değişmesi durumunda söylenen "oruçlunun ağız kokusu değişti/bozuldu (خَلَفَ فَمُ الصَّائِمِ)" sözünden alınmış olması da mümkündür.
وأمّا في تسكينِ اللام في الذمِّ، فقول لبيدٍ :
Lâm harfinin yergide sükûnla kullanılmasına gelince, Lebîd'in şu sözü [buna örnektir] :
ذَهَب الذين يُعاشُ في أكْنافِهم … وبَقِيتُ في خَلْفٍ كَجِلْدِ الأَجْرَب
Kanatları altında yaşanılan kimseler gittiler / Ve ben uyuz [devenin] derisi gibi kötü bir nesil arasında kaldım
وقيل: إن الخلْفَ الذي ذكر الله في هذه الآيةِ أَنْهم خَلَفُوا مَن قبلهم، هم النَّصارى.
Allah'ın bu ayette kendilerinden öncekilerin yerine geçtiklerini zikrettiği halefin Hristiyanlar olduğu da söylenmiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهد في قولِ اللَّهِ: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ}. قال: النصارى .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; Allah'ın: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ} “Onların ardından kötü bir nesil geldi” sözü hakkında şöyle dedi: "Hristiyanlardır" .
والصواب من القول في ذلك عندى أن يقال: إِن اللَّه تعالى ذكره إنما وصَفَ أنه خَلَف القومَ الذين قصَّ قَصصهم في الآياتِ التي مضت - خَلْفُ سَوْءٍ رَدِئٌ، ولم يذكُرْ لنا أنهم نَصارى في كتابه، وقِصَّتُهم بقَصَص اليهودِ أَشبَهُ منها بقَصَص النصارى.
Bana göre bu konuda doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ, geçen ayetlerde kıssalarını anlattığı kavmin ardından kötü ve bozuk bir neslin geldiğini nitelemiş olup Kitabı'nda onların Hristiyanlar olduğunu bize zikretmemiştir. Onların kıssası ise Hristiyanların kıssalarından ziyade Yahudilerin kıssalarına daha çok benzemektedir.
وبعدُ، فإن ما قبل ذلك خبرٌ عن بني إسرائيلَ، وما بعده كذلك، فما بينهما بأن يكونَ خبرًا عنهم أشبه؛ إذْ لم يكن في الآية دليلٌ على صرف الخبر عنهم إلى غيرهم، ولا جاء بذلك دليلٌ يوجب صحة القول به.
Kaldı ki bundan önceki kısım İsrâiloğulları hakkında bir haberdir, bundan sonraki kısım da böyledir. Dolayısıyla bu ikisi arasındaki [kısmın] da onlar hakkında bir haber olması daha uygundur. Zira ayette haberin onlardan başkasına çevrilmesine dair bir delil bulunmadığı gibi, bu sözün doğruluğunu gerektiren bir delil de gelmemiştir.
فتأويلُ الكلامِ إذن: فتبدّلَ من بعدهم بَدَلُ سَوْءٍ، ورِثوا كتاب الله فعلِموه ، وضَيَّعوا العمل به، فخالفوا حُكْمَه؛ يُرْشَوْن في حكم الله فيأخذون الرِّشْوَة فيه من عرضِ هذا العاجل الأدْنَى، يعنى بـ {الْأَدْنَى}: الأقربَ من الآجلِ الأبعدِ، ويقولون إذا فعلوا ذلك: إن الله سيغفر لنا ذنوبنا. تمنِّيًا على الله الأباطيلَ، كما قال جلَّ ثناؤُه فيهم: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِندِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُم مَّمَّا كَنَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَّهُم ممَّا يَكْسِبُونَ} [البقرة: ٧٩]. {وَإِن يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ}. يقولُ: وإِنْ شَرَع لهم ذنبٌ حرامٌ مثلُه من الرِّشوة بعد ذلك، أخذوه واستحلوه، ولم يَرْتدِعوا عنه. يُخبِرُ جلَّ ثناؤه عنهم أنهم أهل إصرارٍ على ذنوبهم، وليسوا بأهل إنابةٍ ولا توبةٍ.
Buna göre sözün tefsiri şöyledir: Onların ardından kötü bir halef geldi; Allah'ın Kitabı'na vâris olup onu öğrendiler , fakat onunla amel etmeyi zayi edip hükmüne muhalefet ettiler. Allah'ın hükmünde rüşvet aldılar da bu peşin ve alçak [dünyanın] geçici menfaatinden rüşveti aldılar. {الْأَدْنَى} "şu alçak [dünya]" ile uzak olan âhirete nispetle daha yakın olanı kastetmektedir. Bunu yaptıklarında da Allah'a karşı batıl temennilerde bulunarak: "Allah günahlarımızı bağışlayacaktır" derler. Nitekim Allah Teâlâ onlar hakkında şöyle buyurmuştur: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِندِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُم مَّمَّا كَنَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَّهُم ممَّا يَكْسِبُونَ} [البقرة: ٧٩] “Elleriyle kitabı yazıp sonra onu az bir paraya satmak için: 'Bu Allah katındandır' diyenlerin vay haline! Ellerinin yazdıklarından ötürü vay haline onların! Kazandıklarından ötürü de vay haline onların!”. {وَإِن يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ} “Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar”. Şöyle buyurmaktadır: Bundan sonra kendilerine rüşvet gibi haram bir günah daha sunulsa, onu da alıp helal sayarlar ve ondan vazgeçmezler. Allah Teâlâ, onların günahlarında ısrarcı kimseler olduklarını, hakka yönelen ve tövbe eden kimseler olmadıklarını haber vermektedir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، وإن اختلفت عنه عباراتهم.
İfadeleri farklılık gösterse de tefsir ehli bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أحمد بن المقدام، قال: ثنا فضيلُ بن عياضٍ، عن منصورٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قوله: {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ}. قال: يعملون بالذنب ثم يستغفِرُونَ اللَّهَ، فإن عرَضَ ذلك الذنب أخذوه .
Bize Ahmed b. el-Mikdâm anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. İyâd, Mansûr'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den Allah'ın: {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ} “Şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alıp: 'Nasıl olsa bağışlanacağız' derler; kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar” sözü hakkında nakletti; Saîd şöyle dedi: "Günah işlerler, sonra Allah'tan bağışlanma dilerler; şayet o günah [tekrar] karşılarına çıkarsa onu yine yaparlar" .
حدثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن سعيد بن جبيرٍ: {وَإِن يَأْتِهِمْ عَرَضُ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ}. قال: من الذنوبِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti; Saîd: {وَإِن يَأْتِهِمْ عَرَضُ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ} “Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "Günahlardandır."
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصور، عن سعيد بن جبيرٍ: {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا}. قال: يعملون بالذنوبِ، {وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ}. قال: ذنب آخرُ يعمَلوا به.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti; Saîd: {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا} “Şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alıp: 'Nasıl olsa bağışlanacağız' derler” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "Günahları işlerler"; {وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ} “Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar” [ayeti hakkında da]: "İşleyecekleri başka bir günahtır" dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن منصور، عن سعيد بن جبيرٍ: {يَأخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى}. قال: الذنوبُ، {وَإِن يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مَثْلُهُ يَأخُدُوهُ}. قال: الذنوبُ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti; Saîd: {يَأخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى} “Şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alırlar” [ayeti hakkında]: "Günahlardır" dedi; {وَإِن يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مَثْلُهُ يَأخُدُوهُ} “Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar” [ayeti hakkında da]: "Günahlardır" dedi.
حدثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى}. قال: ما أشرَف لهم من شيءٍ في اليوم من الدنيا حلالٌ أو حرامٌ يشتهونَه، أخَذوه، ويبتغُون المغفرةَ، فإن يجِدُوا الغدَ مثلَه يأخذوه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى} “Şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alırlar” [ayeti hakkında] nakletti; Mücâhid şöyle dedi: "O gün dünyadan karşılarına helal veya haram arzuladıkları ne çıksa onu alırlar ve bağışlanma dilerler ; ertesi gün benzerini bulsalar onu da alırlar" .
حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاج، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ بنحوه، إلا أنه قال: يتمنَّون المغفرةَ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti, ancak o: "Bağışlanmayı temenni ederler" dedi.
حدثنا الحارث، قال: ثنا عبد العزيزِ، قال: ثنا أبو سعدٍ، عن مجاهدٍ: {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى}. قال: لا يُشْرِفُ لهم شيءٌ من الدنيا إلا أخَذوه، حلَالًا كان أو حرامًا، ويتمنَّون المغفرةَ، {وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا}. وإن يجدوا عرضًا مثله يأخُذوه.
Bize el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd, Mücâhid'den {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى} “Şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alırlar” [ayeti hakkında] nakletti; Mücâhid şöyle dedi: "Dünyadan karşılarına ne çıksa, helal olsun haram olsun onu alırlar ve bağışlanmayı temenni ederler; {وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا} 'Nasıl olsa bağışlanacağız' derler. Ona benzer bir menfaat bulsalar onu da alırlar".
حدَّثنا بشرُ بن معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قولَه: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ}: إى واللهِ، لَخَلْفُ سَوْءٍ ورِثوا الكتاب بعدَ أنبيائِهم ورسلِهم،
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; [Katâde] {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ} “Onların ardından bir nesil geldi” [ayetinin tefsirinde] şöyle dedi: Evet vallahi, peygamberleri ve elçilerinden sonra Kitab'a vâris olan kötü bir nesildir!
ورَّثَهم الله وعهِدَ إليهم، وقال الله في آيةٍ أخرى: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ} [مريم: ٥٩]. قال: {يَأخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا}: تمنَّوا على الله أمانيَّ، وغرَّةٌ يغترُّون بها، {وَإِن يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ}: لا يشغَلُهم شيءٌ عن شيءٍ، ولا ينهاهم عن ذلك، كلَّما أشرف لهم شيءٌ من الدنيا أكلوه، لا يُبَالُون حلالًا كان أو حراما .
Allah onları mirasçı kılmış ve kendilerine ahit vermişti. Allah başka bir ayette de şöyle buyurmuştur: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ} [مريم: ٥٩] “Onların ardından namazı zayi eden ve şehvetlerine uyan bir nesil geldi”. [Katâde] dedi ki: {يَأخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا} “Şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alıp: 'Nasıl olsa bağışlanacağız' derler”; Allah'a karşı kuruntulara kapıldılar ve kapıldıkları bir aldanış içindeydiler. {وَإِن يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ} “Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse”; hiçbir şey onları başka bir şeyden alıkoymaz ve onları bundan vazgeçirmez. Dünyadan karşılarına ne çıksa onu yerler; helal mi haram mı olduğuna aldırmazlar .
حدَّثنا محمد بن عبد الأعلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعمرٍ، عن قَتادة: {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى}. قال: يأخُذونَه إن كان حلالًا وإن كان حرامًا، {وَإِن يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ}. قال: إن جاءهم حلالٌ أو حرامٌ أخذوه .
Bize Muhammed b. Abdil'alâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى} “Şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alırlar” [ayeti hakkında] nakletti; Katâde: "Helal de olsa haram da olsa onu alırlar"; {وَإِن يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ} “Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse” [ayeti hakkında da]: "Kendilerine helal veya haram bir şey gelse onu alırlar" dedi .
حدثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضَّلِ، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ قولَه: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ} إلى قوله: {وَدَرَسُوا مَا فِيهِ}. قال: كانت بنو إسرائيلَ لا يسْتقضُون قاضيًا إلا ارتَشَى في الحكم، وإنّ خيارَهم اجتمَعوا فأَخَذَ بعضُهم على بعض العهود ألا يفعلوا، ولا يرتشُوا، فجعَل الرجلُ منهم إذا استقضي ارْتشَى، فيقالُ له: ما شأنُك ترتشي في الحُكْمِ؟ فيقولُ: سيُغفرُ لِي. فيطعُنُ عليه البقيةُ الآخرون من بنى إسرائيلَ فيما صنَعَ، فإذا ماتَ أو نُزِعَ، و جُعلَ مكانَه رجلٌ ممَّن كان يطعُنُ عليه فيرتشي. يقولُ: وإن يأتِ الآخرين عرض الدنيا
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ} “Onların ardından bir nesil geldi” ayetinden {وَدَرَسُوا مَا فِيهِ} “Ve onun içindekileri okuyup öğrenmişlerdi” [ayetine kadar olan kısım] hakkındaki sözünü nakletti; [es-Süddî] dedi ki: "İsrâiloğulları bir kadı tayin ettiklerinde o kadı hüküm verirken mutlaka rüşvet alırdı. Nihayet aralarındaki hayırlı kimseler toplanıp bunu yapmamak ve rüşvet almamak üzere birbirlerinden söz aldılar. Fakat onlardan biri kadı tayin edilince hemen rüşvet alırdı. Kendisine: 'Sana ne oluyor da hüküm verirken rüşvet alıyorsun?' denildiğinde: 'Nasıl olsa bağışlanacağım' derdi. Bunun üzerine İsrâiloğullarından geriye kalan diğer kimseler onun bu yaptığına dil uzatıp ayıplarlardı. O öldüğünde ya da azledildiğinde ve yerine vaktiyle kendisini ayıplayan adamlardan biri tayin edildiğinde o da rüşvet alırdı. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Eğer diğerlerine dünya menfaati gelse...
يأخُذوه. وأمّا "عَرَضُ الأدْنى "، فعرضُ الدنيا من المالِ .
onu alırlar. 'Şu alçak [dünyanın] geçici menfaati (عَرَضُ الْأَدْنَى)'ne gelince, o da maldan dünya menfaatidir .
حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا}. يقولُ: يأخذون ما أصابوا، ويتركون ما شاءوا من حلالٍ أو حرام، ويقولون: {سَيُغْفَرُ لَنَا} .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا} “Onların ardından, Kitab'a vâris olan, şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alıp: 'Nasıl olsa bağışlanacağız' diyen bir nesil geldi” sözü hakkında nakletti; şöyle der: "Helal veya haramdan ellerine geçeni alırlar, dilediklerini de bırakırlar ve: {سَيُغْفَرُ لَنَا} 'Nasıl olsa bağışlanacağız' derler" .
وحدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {يَأْخُدُونَ عَرَضَ هَذَا الأَدْنَى}. قال: الكتاب الذي كتبوه، ويقولون: {سَيُغْفَرُ لَنَا}؛ لا نُشركُ بالله شيئًا، {وَإِن يَأْتِهِمْ عَرَضُ مِثْلُهُ يَأخُذُوهُ}: يأتِهم المُحِقُّ برشوةٍ فيُخرجوا له كتابَ اللهِ، ثم يحكموا له بالرِّشوةِ، وكان الظالمُ إذا جاءَهم برشوَةٍ أخرَجوا له المَثْنَاةَ ، وهو الكتاب الذي كتبوه، فحكَموا له بما في المثناة بالرِّشوة، فهو فيها مُحِقٌّ، وهو في التوراة ظالمٌ، فقال الله: {أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ} .
Bana Yûnus da anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {يَأْخُدُونَ عَرَضَ هَذَا الأَدْنَى} “Şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alırlar” sözü hakkında şöyle dedi: "Kendi yazdıkları kitaptır. {سَيُغْفَرُ لَنَا} 'Nasıl olsa bağışlanacağız, biz Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmuyoruz' derler. {وَإِن يَأْتِهِمْ عَرَضُ مِثْلُهُ يَأخُذُوهُ} 'Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar' [ifadesine gelince]: Haklı olan kimse kendilerine rüşvetle geldiğinde ona Allah'ın Kitabı'nı çıkarır, sonra rüşvet karşılığında onun lehine hüküm verirlerdi. Haksız olan kimse kendilerine rüşvetle geldiğinde ise ona Mesnâ'yı -ki o kendi elleriyle yazdıkları kitaptır- çıkarırlar ve rüşvet karşılığında Mesnâ'dakine göre onun lehine hükmederlerdi; böylece o Mesnâ'da haklı, Tevrat'ta ise haksız olurdu. Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu: {أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ} “Allah hakkında haktan başkasını söylemeyeceklerine dair onlardan Kitap teminatı alınmamış mıydı? Halbuki onun içindekini okuyup incelemişlerdi de".
حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جرير، عن منصور، عن سعيد بن جبير قوله: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى}. قال: يعملون بالذنوبِ، {وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ}. قال: الذنوب.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى} “Onların ardından, Kitab'a vâris olan, şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alan bir nesil geldi” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: “Günahları işlerler. {وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ} 'Ve: Nasıl olsa bağışlanacağız, derler. Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar' [ifadesi hakkında ise]: [Yine o] günahlardır.”
القولُ في تأويل قوله: {أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٦٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٦٩)} “Allah hakkında haktan başkasını söylemeyeceklerine dair onlardan Kitap teminatı alınmamış mıydı? Halbuki onun içindekini okuyup incelemişlerdi de. Âhiret yurdu ise sakınanlar için daha hayırlıdır. Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?” sözünün tefsiri.
يقول تعالى ذكره: ألم يُؤْخَذْ على هؤلاء المرتشين في أحكامهم، القائلين: سَيغفِرُ الله لنا فعلَنا هذا. إذا عُوتِبوا على ذلك - {مِيثَاقُ الْكِتَابِ}؟ وهو أخذ الله العهودَ على بني إسرائيلَ بإقامة التوراة والعمل بما فيها، فقال جلّ ثناؤه لهؤلاء الذين قصَّ قِصَّتَهم في هذه الآية، مُوبِّخًا لهم على خِلافهم أمرَه، ونقضهم عهدَه وميثاقَه: ألم يأخذِ الله عليهم ميثاقَ كتابِه ألا يقولوا على الله إلا الحقَّ، ولا يُضِيفوا إليه إلَّا ما أنزلَه على رسوله موسى ﵇ في التوارةِ، وألا يَكْذِبوا عليه.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Hükümlerinde rüşvet alan ve bundan dolayı kınandıklarında: "Allah bu yaptığımızı bize bağışlayacaktır" diyen bu kimselerden {مِيثَاقُ الْكِتَابِ} “Kitap teminatı” alınmamış mıydı? Bu ise Allah'ın İsrailoğullarından Tevrat'ı ikame etmeleri ve içindekilerle amel etmeleri konusunda aldığı ahitlerdir. Nitekim Allah Teâlâ, bu ayette kıssalarını anlattığı bu kimselere, emrine muhalefet etmelerini, ahit ve misaklarını bozmalarını azarlayarak şöyle buyurmuştur: Allah onlardan, Allah hakkında haktan başkasını söylemeyeceklerine, Tevrat'ta elçisi Mûsâ'ya aleyhisselâm indirdiği şeyden başkasını O'na nispet etmeyeceklerine ve O'na karşı yalan söylemeyeceklerine dair Kitabının teminatını almamış mıydı?
كما حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباس: {أَلَم يُؤْخَذْ عَلَيْهِم مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَن لا يَقُولُوا عَلَى اللهِ إِلَّا الْحَقَّ}. قال: فيما يوجِبُون على الله من غفران ذنوبهم التي لا يزالون يعودون فيها ولا يتوبون منها .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o dedi ki: İbn Abbâs: {أَلَم يُؤْخَذْ عَلَيْهِم مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَن لا يَقُولُوا عَلَى اللهِ إِلَّا الْحَقَّ} “Allah hakkında haktan başkasını söylemeyeceklerine dair onlardan Kitap teminatı alınmamış mıydı?” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "Sürekli işlemeye devam ettikleri ve tövbe etmedikleri günahlarının bağışlanmasını Allah'a vacip kılmaları hususunda [bu teminat alınmıştı]" .
وأما قوله: {وَدَرَسُوا مَا فِيهِ}. فإنه معطوفٌ على قوله: {وَرِثُوا الْكِتَابَ}. ومعناه: فخلَفَ من بعدهم خلفٌ ورِثوا الكتاب ودرسوا ما فيه. ويعنى بقولِه: {وَدَرَسُوا مَا فِيهِ}: قرَءُوا ما فيه. يقولُ: ورثوا الكتاب فعلموا ما فيه ودرَسُوا، فضيَّعوه وترَكوا العملَ به، وخالفوا عهدَ الله إليهم في ذلك.
Allah'ın: {وَدَرَسُوا مَا فِيهِ} “Ve içindekini okuyup incelediler” sözüne gelince; bu, {وَرِثُوا الْكِتَابَ} “Kitab'a vâris oldular” sözüne matuftur. Anlamı da şöyledir: Onların ardından Kitab'a vâris olan ve içindekini okuyup inceleyen bir nesil geldi. {وَدَرَسُوا مَا فِيهِ} sözüyle: "İçindekini okudular" manasını kastetmektedir. Şöyle der: Kitab'a vâris oldular, böylece içindekini bilip okudular; sonra da onu zayi ettiler, onunla amel etmeyi terk ettiler ve bu hususta Allah'ın kendilerine verdiği ahde muhalefet ettiler.
كما حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله:
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında şöyle dedi:
{وَدَرَسُوا مَا فِيهِ}. قال: عَلِموه ؛ علِمُوا ما في الكتاب الذي ذكَرَ الله. وقرَأ: {بِمَا كُنتُمْ تُعَلِمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنتُمْ تَدْرُسُونَ} [آل عمران: ٧٩].
{وَدَرَسُوا مَا فِيهِ} “Ve içindekini okuyup incelediler”. Şöyle dedi: "Onu öğrendiler ; Allah'ın zikrettiği Kitap'ta bulunan şeyleri bildiler". Ve şu ayeti okudu: {بِمَا كُنتُمْ تُعَلِمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنتُمْ تَدْرُسُونَ} [آل عمران: ٧٩] “Kitabı öğrettiğinize ve okuyup incelediğinize göre”.
{وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ}. يقول جل ثناؤُه: وما في الدار الآخرةِ - وهو ما في المعادِ عندَ اللهِ مما أعدَّ لأوليائه، والعاملين بما أنزل في كتابه، المحافظين على حدوده - خيرٌ للذين يتقونَ اللَّهَ، ويَخافونَ عقابَه، فيُراقبونه في أمرِه ونهيِه، ويُطيعونه في ذلك كلِّه في دنياهم، (أَفَلا يَعْقِلُونَ ). يقولُ: أَفَلا يعقِلُ هؤلاء الذين يأخُذونَ عَرَضَ هذا الأدنى على أحكامهم، ويقولون سيغفر لنا، أَنَّ ما عند الله في الدار الآخرة للمتَّقِين العادلين بين الناس في أحكامهم - خيرٌ من هذا العرضِ القليل الذي يَسْتَعْجِلونه في الدنيا على خلافِ أمرِ الله، والقضاء بين الناس بالجورِ.
{وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Âhiret yurdu ise sakınanlar için daha hayırlıdır”. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Âhiret yurdunda olan şeyler -ki bu, Allah katındaki varış yerinde dostları, Kitabı'nda indirdiği şeylerle amel edenler ve sınırlarını koruyanlar için hazırladığı nimetlerdir-, dünyalarında Allah'tan sakınan, O'nun cezasından korkan, emir ve yasaklarında O'nu gözeten ve bütün bunlarda O'na itaat eden kimseler için daha hayırlıdır. (أَفَلا يَعْقِلُونَ ) [“Hâlâ akletmiyor musunuz?”]. Şöyle buyurur: Hükümlerine karşılık şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alan ve 'Nasıl olsa bağışlanacağız' diyen bu kimseler; Allah katında âhiret yurdunda olan nimetlerin, sakınan ve insanlar arasında hükümlerinde adaletli davranan kimseler için, Allah'ın emrine aykırı davranarak ve insanlar arasında haksızlıkla hükmederek dünyada aceleyle elde etmek istedikleri bu azıcık menfaatten daha hayırlı olduğunu akletmiyorlar mı?
القول في تأويل قوله: {وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠)} “Kitab'a sımsıkı sarılanlar ve namazı dosdoğru kılanlar [var ya], şüphesiz biz iyilik yapanların mükâfatını zayi etmeyiz” sözünün tefsiri.
واختلَفت القرأه في قراءةِ ذلك؛ فقرأه بعضُهم: (يُمْسِكُونَ). بتخفيفِ الميمِ وتسكينها، مِن: أمسَك يُمْسكُ .
Kurrâ bu kelimenin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Bazıları onu, (أَمْسَكَ يُمسِكُ) fiilinden mim harfinin tahfifi ve sükûnuyla (يُمْسِكُونَ) şeklinde okumuştur .
وقرأه آخرون: {يُمَسِّكُونَ}. بفتح الميمِ وتشديد السينِ، من مَسَّك يُمسِّك.
Diğerleri ise onu, (مَسَّكَ يُمَسِّكُ) fiilinden mim harfinin fethası ve sîn harfinin şeddesiyle {يُمَسِّكُونَ} şeklinde okumuştur.
[ومعنى ذلك] : والذين يعملونَ بما في كتابِ الله، وأقاموا الصلاةَ بحدودِها، ولم يضيِّعوا أوقاتَها، {إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ}. يقول تعالى ذكرُه: فمن فعَل ذلك مِن خلقِى، فإني لا أُضيعُ أجر عمله الصالح.
[Bunun anlamı şudur] : Allah'ın Kitabı'nda olanla amel edenler ve sınırlarına riayet ederek namazı kılan, vakitlerini zayi etmeyenler [var ya]; {إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ} “Şüphesiz biz iyilik yapanların mükâfatını zayi etmeyiz”. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kullarım arasından kim bunu yaparsa, şüphesiz ben onun salih amelinin ecrini zayi etmem.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ: {وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ}. قال: كتاب الله الذي جاءَ به موسى ﷺ .
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ} “Kitab'a sımsıkı sarılanlar” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "Mûsâ'nın sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği Allah'ın Kitabı'dır" .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال مجاهدٌ قوله: {وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ}: من يهودَ أو نصارى، {إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o dedi ki: Mücâhid, Allah'ın: {وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ} “Kitab'a sımsıkı sarılanlar” -ister Yahudilerden ister Hristiyanlardan olsun- {إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ} “Şüphesiz biz iyilik yapanların mükâfatını zayi etmeyiz” sözü hakkında [böyle] demiştir.
القول في تأويل قوله: {وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١)} “Bir zamanlar dağı üzerlerine bir gölgelik gibi kaldırmıştık da onlar onun tepelerine düşeceğini sanmışlardı. 'Size verdiğimizi kuvvetle tutun ve içindekini hatırlayın ki sakınasınız' [demiştik]” sözünün tefsiri.
يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمد ﷺ: واذكُرْ يا محمد إذ اقتلعنا الجبلَ فرفَعناه فوقَ بني إسرائيلَ كأنه ظلَّةُ غمامٍ من الظلالِ، وقلنا لهم: {خُذُوا مَا آتَيْنَاكُم بِقُوَّةٍ} من فرائِضنا، وألزَمْناكم من أحكامِ كتابِنا، فاقبَلُوه، واعمَلُوا باجتهادٍ منكم في أدائِه من غير تقصيرٍ ولا توانٍ، {وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ}. يقول: ما في كتابنا من العهود والمواثيق التي أخذنا عليكم بالعمل بما فيه، {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}. يقولُ: كَيْ تتَّقوا ربَّكم، فتخافوا عقابه، بترككم العملَ به إذا ذكرتم ما أخذ عليكم فيه من المواثيق.
Allah Teâlâ -zikri yüce olsun- Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Hani dağı kökünden söküp İsrâiloğullarının üzerine adeta gölgeliklerden bir bulut gölgesi gibi kaldırmıştık ve onlara şöyle demiştik: Farzlarımızdan ve Kitabımızın size yüklediğimiz hükümlerinden {خُذُوا مَا آتَيْنَاكُم بِقُوَّةٍ} “Size verdiğimizi kuvvetle tutun”; onu kabul edin ve hiçbir kusur ve gevşeklik göstermeksizin onu yerine getirmede azimle amel edin. {وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ} “Ve içindekini hatırlayın”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Kitabımızda yer alan, içindekilerle amel etmeniz hususunda sizden aldığımız ahitleri ve kesin sözleri [hatırlayın]. {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “Tâ ki sakınasınız”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Rabbinizden sakınasınız ve onda sizden alınan kesin sözleri hatırladığınızda onunla amel etmeyi terk etmeniz sebebiyle O'nun cezasından korkasınız diye.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ}: فقال لهم موسى: خُذوا ما [آتاكم الله] بقوةٍ. يقولُ : العمل بالكتابِ، وإلَّا خَرَّ عليكم الجبلُ فأَهلَكَكم. فقالوا: بل نأخذ ما آتانا الله بقوّةٍ. ثم نكَثوا بعد ذلك .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ} “Bir zamanlar dağı üzerlerine bir gölgelik gibi kaldırmıştık” sözü hakkında nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: "Mûsâ onlara: '[Allah'ın size verdiğini] kuvvetle tutun' dedi. [İbn Abbâs] der ki : 'Kitap'la amel edin, aksi takdirde dağ üzerinize çöker ve sizi helak eder'. Onlar da: 'Aksine Allah'ın bize verdiğini kuvvetle tutarız' dediler. Sonra bundan sonra [sözlerinden] döndüler" .
حدثني المثنى، قال: ثنا عبد الله بن صالحٍ، قال: ثنى معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ}: فهو قوله: {وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ} [النساء: ١٥٤]. فقال: {خُذُوا مَا آتَيْنَاكُم بِقُوَّةٍ} وإلّا أرسلْتُه عليكم .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ} “Bir zamanlar dağı üzerlerine bir gölgelik gibi kaldırmıştık” sözü hakkında nakletti: "Bu, O'nun: {وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ} [النساء: ١٥٤] 'Söz vermeleri sebebiyle Tûr'u üzerlerine kaldırmıştık' sözüdür. [Allah]: {خُذُوا مَا آتَيْنَاكُم بِقُوَّةٍ} 'Size verdiğimizi kuvvetle tutun, aksi takdirde onu üzerinize bırakırım' buyurmuştur" .
حدَّثني إسحاقُ بن شاهينٍ، قال: ثنا خالدُ بنُ عبدِ اللَّهِ، عن داودَ، عن عامرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: إنى لأعْلَمُ خلقِ اللَّهِ لأى شيءٍ سجَدتِ اليهود على حرفِ وجوههم، لمَّا رُفِع الجبل فوقهم سجَدُوا وجعلوا ينظرون إلى الجبل؛ مخافة أن يقعَ عليهم. قال: فكانت سجدَةً رَضِيَها الله، فاتَّخَذُوها سنةً .
Bana İshak b. Şâhîn anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Abdillâh, Dâvûd'dan, o Âmir'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; İbn Abbâs şöyle dedi: "Ben, Yahudilerin yüzlerinin bir yanı üzerine niçin secde ettiklerini Allah'ın yarattıkları arasında en iyi bilen kimseyim; dağ üzerlerine kaldırılınca secdeye kapandılar ve üzerlerine düşmesinden korktukları için dağa bakmaya başladılar. [İbn Abbâs] dedi ki: Bu, Allah'ın razı olduğu bir secde oldu ve onlar da bunu bir âdet edindiler" .
حدثنا محمد بن المثنى، قال: ثنا عبد الأعلى، قال: ثنا دواد، عن عامر، عن
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den, o da
ابن عباسٍ مثلَه.
İbn Abbâs'tan benzerini nakletti.
حدثنا بشر بن معاذ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ} أي: بجِدٍّ، {وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}، جبلٌ نزَعه الله من أصلِه، ثم جعله فوق رءوسهم، فقال: لتأخُذُنَّ أَمْرِى، أو لأرمينَّكم به .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında nakletti: {وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ} yani ciddiyetle [tutun], {وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “Bir zamanlar dağı üzerlerine bir gölgelik gibi kaldırmıştık da onlar onun tepelerine düşeceğini sanmışlardı. 'Size verdiğimizi kuvvetle tutun ve içindekini hatırlayın ki sakınasınız' [demiştik]”; Allah'ın kökünden söküp sonra başlarının üzerine diktiği bir dağdı ve şöyle buyurdu: 'Ya emrimi tutarsınız ya da onu üzerinize fırlatırım' .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابن جُريجٍ: قال مجاهدٌ: {وَإِذْ نَتَقْنَا الجَبَلَ}. قال: كما تُنتقُ الزُّبْدَةُ . قال ابن جريج: كانوا أَبَوا التوراة أن يقبَلوها أو يؤمنوا بها، {خُذُوا مَا آتيْنَاكُم بِقُوَّةٍ}. قال: يقولُ: لَتَؤْمِنُنَّ بالتوراةِ ولتقبلُنَّها، أو لَيقَعنَّ عليكم .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc nakletti, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: Mücâhid: {وَإِذْ نَتَقْنَا الجَبَلَ} “Bir zamanlar dağı kaldırmıştık” [ayeti hakkında]: "Tereyağının [tulumdan] sökülüp çıkarıldığı gibi" dedi. İbn Cüreyc dedi ki: Onlar Tevrat'ı kabul etmekten veya ona iman etmekten kaçınmışlardı; {خُذُوا مَا آتيْنَاكُم بِقُوَّةٍ} “Size verdiğimizi kuvvetle tutun” [ayeti hakkında Mücâhid] dedi ki: "[Allah] şöyle buyurmaktadır: 'Ya Tevrat'a kesinlikle inanıp onu kabul edersiniz ya da o [dağ] mutlaka üzerinize düşecektir'" .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي بكر بن عبدِ اللهِ، قال: هذا كتابُ اللهِ، أتقبلونَه بما فيه، فإنّ فيه بيانَ ما أَحَلَّ لكم، وما حَرَّم عليكم، وما أمرَكم وما نهاكم. قالوا: انْشُرْ علينا ما فيها، فإن كانت فرائضُها يسيرةً، وحدودها خفيفةً قبلناها. قال: اقبلوها بما فيها. قالوا: لا حتى نعلم ما فيها كيفَ حدودُها وفرائضُها. فراجعوا موسى مرارًا، فأوحى الله إلى الجبل فانقلع، فارتفع في السماءِ حتى إذا كان بين رءوسهم وبين السماءِ، قال لهم موسى: ألا تروْنَ ما يقولُ
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekr b. Abdillâh'tan nakletti; o şöyle dedi: [Mûsâ]: "Bu, Allah'ın Kitabı'dır. İçindekilerle birlikte onu kabul ediyor musunuz? Zira onda size nelerin helal, nelerin haram kılındığı, nelerin emredilip nelerin yasaklandığı açıklanmaktadır" dedi. Onlar: "İçindekileri önümüze ser; şayet farzları kolay, hadleri (hüküm ve cezaları) hafif ise onu kabul ederiz" dediler. [Mûsâ]: "Onu içindekilerle birlikte kabul edin" dedi. Onlar: "Hayır, içindekilerin, hadlerinin ve farzlarının nasıl olduğunu bilmedikçe [kabul etmeyiz]" dediler. Mûsâ'ya defalarca itiraz edip direndiler. Bunun üzerine Allah dağa vahyetti de [dağ] yerinden söküldü. Göğe doğru yükseldi, nihayet başları ile gökyüzü arasına gelince Mûsâ onlara: "Görmüyor musunuz ne buyuruyor..." dedi.
ربِّي: لئن لم تَقْبَلُوا التوراةَ بما فيها لأرمينكم بهذا الجبلِ. قال: فحدثني الحسنُ البصريُّ، قال: لما نظَرُوا إلى الجبل خرَّ كلُّ رجلٍ ساجدًا على حاجبه الأيسرِ، ونظَرَ بعينه اليمنى إلى الجبل، فَرَقًا من أن يسقطَ عليه. فلذلك ليس في الأرض يهوديٌّ يسجُدُ إلا على حاجِبِه الأيسرِ، يقولون: هذه السَّجْدة التي رفعت عنا بها العقوبة. قال أبو بكر: فلما نشَر الألواحَ فيها كتابُ اللهِ كتبه بيدِه، لم يَبْقَ على وجه الأرضِ جبلٌ ولا شجرٌ ولا حجر إلا اهتزَّ، فليس اليومَ يهوديٌّ على وجه الأرض صغيرٌ ولا كبيرٌ تُقرأُ عليه التوراة إلَّا اهتزَّ ونغَض لها رأسه .
Rabbim ne buyuruyor: 'Şayet Tevrat'ı içindekilerle birlikte kabul etmezseniz, bu dağı mutlaka üzerinize fırlatırım!' Ebû Bekir dedi ki: Bana Hasan-ı Basrî anlattı, dedi ki: Dağa baktıklarında her bir adam sol kaşı üzerine secdeye kapandı ve üzerine düşmesinden korktuğu için sağ gözüyle dağa baktı. İşte bu yüzden yeryüzünde sol kaşı üzerine secde etmeyen hiçbir Yahudi yoktur; 'Bu, üzerimizden cezanın kaldırıldığı secdedir' derler. Ebû Bekir dedi ki: [Mûsâ] Allah'ın kendi eliyle yazdığı Allah'ın Kitabı'nı içeren levhaları açtığında, yeryüzünde sarsılmayan hiçbir dağ, ağaç ve taş kalmadı. İşte bugün yeryüzünde kendisine Tevrat okunan küçük ya da büyük hiçbir Yahudi yoktur ki [Tevrat okunduğunda] sarsılmasın ve onun için başını sallamasın .
واختلف أهل العلم بكلام العرب في معنى قوله: {نَتَقْنَا}؛ فقال بعضُ البصريين : معنى {نَتَقْنَا}: رَفعْنا. واستَشهَد بقول العجَّاجِ :
Arap dili âlimleri {نَتَقْنَا} “kaldırmıştık” sözünün anlamında ihtilaf etmişlerdir. Basralıların bazıları şöyle demiştir: {نَتَقْنَا} kelimesinin anlamı, 'kaldırdık (رَفَعْنَا)' demektir. Ve el-Accâc'ın şu sözünü delil getirmiştir :
يَنْتُقُ أَقْتَادَ الشَّلِيلِ نَتْقا
Eğerin tahtalarını eyer örtüsünden kaldırıp sökercesine kaldırır
وقال: يعنى بقوله: ينْتُقُ: يرفعُها عن ظهرِه.
Ve dedi ki: "Yentuku (يَنْتُقُ)" sözüyle, 'onları sırtından kaldırır' manasını kastetmektedir.
وبقول الآخرِ .
Ve diğer [şairin] şu sözünü de [delil getirmiştir] :
وَنَتَقُوا أحلامنا الأثاقِلا
Ağırbaşlı akıllarımızı yerinden söktüler
وقد حُكى عن قائل هذه المقالة قولٌ آخرُ، وهو أن أصل النَّتْقِ والنُّتُوقِ،
Bu görüş sahibinden başka bir söz daha rivayet edilmiştir ki o da en-netk (النَّتْق) ve en-nütûk (النُّتُوق) kelimelerinin asıl anlamının,
كلُّ شيءٍ قَلَعْتَه مِن موضعِه فرَميتَ به، يقالُ منه: نَتَقْتُ نَتْقًا. قال: ولهذا قيل للمرأةِ [الكثيرة الولد] : ناتِقٌ؛ لأنها ترمِى بأولادِها رمْيًا. واستَشهدَ ببيت النابغةِ:
yerinden koparıp fırlattığın her şeydir. Bundan dolayı 'Netaktü netkan (نَتَقْتُ نَتْقًا) / söküp fırlattım' denir. [O] dedi ki: Bundan dolayı [çok çocuk doğuran] kadına; çocuklarını fırlatırcasına doğurduğu için 'nâtık (ناتِق)' denilmiştir. Ve en-Nâbiğa'nın şu beytini delil getirmiştir:
لَم يُحْرَمُوا حُسْنَ الغِذَاءِ وأُمُّهُمْ … دَحَقَّتْ عَلَيْكَ بِناتقٍ مِذْكارِ
Güzel beslenmekten mahrum kalmadılar; anneleri de sana / Doğurgan , erkek çocuk doğuran bir kadın veriverdi
وقال آخرُ منهم : معناهُ في هذا الموضعِ: رفَعناه. وقال: قالوا: نتقَنى السَّيرُ: حركني. وقال: قالوا: ما نتَق برجلِه: لا يركضُ والنَّتقُ: نَتْقُ الدابةِ صاحبَها حينَ تعدُو به وتُتعبُه حتى يربو . فذلك النَّتْقُ والنُّتُوقُ، ونَتَقَتْنِي الدابةُ، ونتقتِ المرأةُ تَنتُقُ نُتوقًا: كثُر ولدُها.
Onlardan bir başkası ise şöyle demiştir: Bunun bu yerdeki anlamı: Onu kaldırdık, [demektir]. Ve dedi ki: [Araplar] şöyle derler: 'Netakanî's-seyru (نتقَنى السَّيرُ): Yürüyüş beni sarstı/hareket ettirdi.' Ve dedi ki: [Yine] 'Mâ netaka bi-riclihî (ما نتَق برجلِه): Ayağını oynatmadı/hızlı koşmadı' derler. Netk ise: Bineğin, üzerindeki kimseyle koştuğu ve o kimse nefes nefese kalıncaya kadar onu yorduğu zaman bineğin sahibini sarsmasıdır . İşte bu netk ve nütûktur. 'Netakatnî ed-dâbbeh (نَتَقَتْنِي الدابةُ) / binek beni sarstı' ve kadının çok çocuğu olduğunda 'Netakati'l-mer'etü tentuku nütûkan (نتقتِ المرأةُ تَنتُقُ نُتوقًا)' denir.
وقال بعضُ الكوفيين : {نَتَقْنَا الْجَبَلَ}: علقنا الجبلَ فوقَهم فرفعناه، نَنْتُقُه نَتْقًا، وامرأَةٌ مِنْتاقٌ: كثيرةُ الولدِ. قال: وسمِعتُ: أخَذ الجرابَ فنَتَقَ ما فيه: إذا نثَر ما فيه.
Kûfelilerin bazıları ise şöyle demiştir: {نَتَقْنَا الْجَبَلَ} “dağı kaldırmıştık”, dağı üzerlerine asılı kılıp yükselttik, onu netk ile kaldırdık [anlamındadır]. Doğurgan kadına da 'imraetün mintâk (امرأَةٌ مِنْتاقٌ)' denir. Dedi ki: Ve şunu da işittim: 'Ehaze'l-girâbe fe-netaka mâ fîhi (أخَذ الجرابَ فنَتَقَ ما فيه)': Dağarcığı/torbayı alıp içindekini saçtığı zaman [böyle denir].
القولُ في تأويل قوله: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ (١٧٢)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ (١٧٢)} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almış, onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet, şahidiz' demişlerdi. Kıyamet günü: 'Bizim bundan haberimiz yoktu' demeyesiniz diye”.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيه محمدٍ ﷺ: واذْكُر يا محمدُ ربَّك إذ استَخرَج ولد آدمَ من أصلابِ آبائِهم، فقَرَّرهم بتوحيده، وأشهدَ بعضَهم على بعضٍ شهادتَهم بذلك
Allah Teâlâ -zikri yücedir- Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rabbinin, Âdemoğullarını babalarının sulblerinden çıkardığı, tevhidini onlara ikrar ettirdiği ve buna dair şahitlikleri konusunda bazısını bazısına şahit tuttuğu [zamanı] hatırla
وإقرارَهم به.
ve ikrarları hususunda birbirlerini birbirine şahit tuttuğu [zamanı] hatırla.
كما حدَّثني أحمدُ بنُ محمدٍ الطُوسِيُّ، قال: ثنا الحسينُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا جريرُ بنُ حازمٍ، عن كُلْثومِ بن جَبْرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، عن النبيِّ ﷺ قال: "أخَذ اللَّهُ الميثاقَ مِن ظَهْرِ آدمَ بنَعْمانَ - يعنى عرفةَ - فأخرَج مِن صُلْبه كلَّ ذريةٍ ذَرأها، فنثَرَهم بينَ يديه كالذَّرِّ، ثم كلَّمَهم قِبَلًا فقال: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا}. الآية إلى: {بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ} " .
Nitekim bana Ahmed b. Muhammed et-Tûsî anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Cerîr b. Hâzim, Külsûm b. Cebr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: "Allah, Âdem'in sırtından misakı Na'mân'da -yani Arafat'ta- aldı; onun sulbünden yarattığı her zürriyeti çıkardı, onları karıncalar gibi huzuruna saçtı, sonra onlara bizzat hitap edip şöyle buyurdu: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا} “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar da: 'Evet, şahidiz' dediler. ... demeyesiniz diye” ayetinden {بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ} “o batıla sapanların yaptıkları yüzünden”e kadar" .
حدَّثنا عِمرانُ بنُ موسى، قال: ثنا عبدُ الوارثِ، قال: ثنا كُلثومُ بنُ جبرٍ، قال: سألتُ سعيدَ بنَ جُبيرٍ عن قولِه: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ}. قال: سألتُ عنها ابنَ عباسٍ، فقال: مسَح ربُّك ظهرَ آدمَ، فخرَجت كلُّ نَسَمةٍ هو خالقُها إلى يوم القيامةِ بنَعْمانَ هذه - وأشار بيدِه - فأخَذ مواثيقَهم، وأشهدَهم على أنفسِهم: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى}.
Bize İmrân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris anlattı, dedi ki: Bize Külsûm b. Cebr anlattı, dedi ki: Saîd b. Cübeyr'e O'nun: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almıştı...” kavlini sordum. [Saîd] şöyle dedi: Bunu İbn Abbâs'a sordum, o da şöyle dedi: Rabbin Âdem'in sırtını sıvazladı; bunun üzerine kıyamet gününe kadar O'nun yaratacağı her bir can (neseme), şu Na'mân'da -eliyle işaret etti- ortaya çıktı. [Rabbin] onların kesin sözlerini aldı ve onları kendi nefislerine karşı: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' [Onlar da:] 'Evet [Rabbimizsin]!' dediler” [şeklinde] şahit tuttu.
حدَّثنا ابن وكيعٍ ويعقوبُ قالا: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: ثنا كُلثومُ بنُ جَبرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا}. قال: مسَح ربُّك ظهرَ آدمَ، فخرَجتْ كلُّ نسَمَةٍ هو خالقُها إلى يوم القيامة بنَعْمانَ هذا الذي وراءَ عرفةَ، وأخَذ ميثاقَهم: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا} . اللفظُ الحديث يعقوبَ.
Bize İbn Vekî' ve Ya'kûb anlattılar, dediler ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Külsûm b. Cebr, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almış, onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet, şahidiz' demişlerdi” sözü hakkında nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: "Rabbin Âdem'in sırtını sıvazladı, Arafat'ın arkasında bulunan şu Na'mân'da kıyamet gününe kadar yaratacağı her bir can çıktı ve onlardan misak aldı: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا} “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar da: 'Evet, şahidiz' dediler" . Hadisin lafzı Ya'kûb'a aittir.
وحدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال ربيعةُ بنُ كُلثومٍ، عن أبيه في هذا الحديثِ: (قالوا بلى شَهِدْنا أَنْ يَقُولُوا يَوْمَ القِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عن هذا غافِلِينَ) .
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, Rebîa b. Külsûm babasından bu hadis hakkında şöyle dediğini söyledi: "(Onlar: 'Evet, şahit olduk' dediler. Kıyamet günü: 'Bizim bundan haberimiz yoktu' demeyesiniz diye) ".
حدَّثنا عمرٌو، قال: ثنا عِمرانُ بنُ عُيَيْنةَ، قال: أخبَرنا عطاءُ بنُ السائبِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: أوَّلُ ما أهبط اللَّهُ آدمَ أَهْبَطه بدَحْناءَ أَرضٌ بالهند، فمسَح الله ظهرَه، فأَخرَجَ منه كلَّ نَسَمَةٍ هو بارئُها إلى أن تَقُومَ الساعةُ، ثم أخَذ عليهم الميثاقَ وأَشْهَدَهم على أَنْفُسِهِم: (أَلَسْتُ بِرَبِّكُم قَالُوا بَلَى شَهِدْنا أَن يَقُولُوا (٢) يومَ القِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عن هذا غافِلِينَ) .
Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Uyeyne anlattı, dedi ki: Bize Atâ b. es-Sâib, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan bildirdi; [İbn Abbâs] dedi ki: "Allah Âdem'i ilk indirdiğinde onu Hindistan'da bir yer olan Dehnâ'ya indirdi. Allah onun sırtını sıvazladı ve kıyamet kopuncaya kadar yaratacağı her bir canı ondan çıkardı; sonra onlardan misak aldı ve onları kendilerine şahit tuttu: (Ben sizin Rabbiniz değil miyim? Onlar da: 'Evet, şahidiz' dediler. Kıyamet günü: 'Bizim bundan haberimiz yoktu' demeyesiniz (٢) diye) ".
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرانُ بنُ عُيَيْنة، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: أُهبط آدمُ حينَ أُهبطَ، فمسَح اللَّهُ ظهرَه، فَأَخْرَج منه كلَّ نَسَمَةٍ هو خالقُها إلى يومِ القيامةِ، ثم قال: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى}. ثم تلا:
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Uyeyne, Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: “Âdem indirildiği vakit indirildi; Allah onun sırtını sıvazladı ve kıyamet gününe kadar yaratacağı her bir canı ondan çıkardı, sonra: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar: 'Evet [Rabbimizsin]' dediler” buyurdu. Sonra [şu ayeti] okudu:”
{وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ}. فجفّ القلمُ من يومئذٍ بما هو كائنٌ إلى يومِ القيامةِ .
{وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı”. Bunun üzerine kıyamet gününe kadar olacak olan her şey hususunda kalem o günden itibaren kurudu ".
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا يحيى بنُ عيسى، عن الأعمشِ، عن حبيبِ بن أبى ثابتٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ}. قال: لما خلَق الله آدمَ، أخَذ ذرِّيَّتَه من ظهرِه مثلَ الذَّرِّ، فقبَضَ قَبضتين، فقال لأصحاب اليمين: ادْخُلُوا الجنةَ بسلامٍ. وقال للآخَرين: ادْخُلوا النارَ ولا أُبالى .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Îsâ, el-A'meş'ten, o Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı” ayeti hakkında nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: "Allah Âdem'i yarattığında, onun sırtından zürriyetini karıncalar gibi aldı ve iki avuç tuttu. Sağdakilere: 'Esenlikle cennete girin' buyurdu. Diğerlerine ise: 'Ateşe girin, aldırmam' buyurdu ".
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن الأعمشِ، عن حبيبٍ، عن ابن عباسٍ، قال: مسَح الله ظهَر آدمَ، فَأَخرَجَ كلَّ طيِّبٍ في يمينِه، وأخرَج كلَّ خبيثٍ في الأُخرى.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, el-A'meş'ten, o Habîb'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: "Allah Âdem'in sırtını sıvazladı; her temiz olanı sağ eline, her pis olanı da diğer eline çıkardı".
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن عُليَّةَ، عن شَريكٍ، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: مسَح الله ظهرَ آدمَ، فاستَخرجَ منه كلُّ نَسَمة هو خالقُها إلى يوم القيامة.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Şerîk'ten, o Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: "Allah Âdem'in sırtını sıvazladı ve kıyamet gününe kadar yaratacağı her bir canı ondan çıkardı".
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، قال: ثنا عمرُو بنُ أبي قيسٍ، عن عطاءٍ، عن سعيدٍ، عن ابن عباسٍ: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ}. قال: لما خلق الله آدمَ مسَح ظهرَه بدَحْناء، وأخرَجَ من ظهرِه كلَّ نَسمةٍ هو خالقُها
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Ebî Kays, Atâ'dan, o Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almıştı...” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Allah Âdem'i yarattığında, Dehnâ'da onun sırtını sıvazladı ve yaratacağı her bir canı sırtından çıkardı
إلى يوم القيامة، فقال: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى}. قال: فَيُرَوْنَ يومَئِذٍ جفَّ القلمُ بما هو كائنٌ إلى يوم القيامة .
ve: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar: 'Evet' dediler” buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: Kıyamet gününe kadar olacak olan her şey hususunda kalemin o gün kuruduğu kabul edilir .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن المسعودِيِّ، عن عليّ بن بَذِيمةَ، عن سعيد بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لما خلق الله آدم ﵇ أخَذ ميثاقَه، فمسَح ظهرَه، فأَخَذ ذرِّيَّتَه كهيئةِ الذَّرِّ، فكتَب آجالَهم وأرزاقَهم ومصائبَهم، وأشَهدهم على أنفسِهم: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى}.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, el-Mes'ûdî'den, o Ali b. Bezîme'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: "Allah Âdem aleyhisselâm'ı yarattığında onun misakını aldı, sırtını sıvazladı ve zürriyetini karıncalar suretinde aldı; ecellerini, rızıklarını ve musibetlerini yazdı ve onları kendilerine şahit tuttu: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar: 'Evet' dediler".
قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، عن المسعودِيِّ، عن عليِّ بن بَذِيمةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ}. قال: لما خلَقَ الله آدمَ، أخَذَ ميثاقَه أنه رَبُّه، وكتَبَ أجلَه ومصائبَه، واستَخرَج ذريتَه كالذَّرِّ، وأخَذ ميثاقَهم، وكتَب آجالَهم وأرزاقَهم ومصائِبَهم .
Dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, el-Mes'ûdî'den, o Ali b. Bezîme'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı” ayeti hakkında anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: "Allah Âdem'i yarattığında, kendisinin onun Rabbi olduğuna dair misakını aldı, ecelini ve musibetlerini yazdı; zürriyetini karıncalar gibi çıkardı, onların da misakını aldı ve ecellerini, rızıklarını ve musibetlerini yazdı ".
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن ربيعةَ بن كُلثوم، عن أبيه، عن سعيد جبيرٍ، عن ابن عباسٍ في قوله: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ}. قال: مسَح اللَّهُ ظهرَ آدمَ ﵇ وهو ببطنِ نَعْمانَ، وادٍ إلى جنب عرفَةَ، وأَخْرَج ذريتَه من ظهرِه كهيئةِ الذَّرِّ، ثم أَشْهَدهم على أنفسهم: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا}.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Rebîa b. Külsûm'dan, o babasından, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almış, onları kendilerine şahit tutmuştu” sözü hakkında nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: "Allah Âdem aleyhisselâm'ın sırtını o, Arafat'ın bitişiğindeki bir vadi olan Na'mân vadisinin bağrında iken sıvazladı ve zürriyetini karıncalar suretinde sırtından çıkardı; sonra onları kendilerine şahit tuttu: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا} “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar da: 'Evet, şahidiz' dediler".
قال: ثنا أبي، عن أبي هلالٍ، عن أبي جَمْرَةَ الضُّبَعيِّ، عن ابن عباسٍ، قال:
[İbn Vekî'] dedi ki: Bize babam, Ebû Hilâl'den, o Ebû Cemre ed-Dubaî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki:
أَخْرج الله ذرية آدمَ ﵇ من ظهرِه كهيئةِ الذَّرِّ، وهو في آذيٍّ من الماء .
"Allah, Âdem aleyhisselâm'ın zürriyetini, o suyun dalgası içindeyken karıncalar suretinde sırtından çıkardı ".
حدَّثني عليُّ بن سهلٍ، قال: ثنا ضَمْرةُ بنُ رَبيعةَ، قال: ثنا أبو مسعودٍ، عن جُويبرٍ، قال: مات ابنٌ للضحاكِ بن مُزاحمٍ، ابنَ ستةِ أيامٍ. قال: فقال: يا جابرُ، إذا أنت وضَعتَ ابنى في لَحْدِه، فأَبْرِزْ وجهَه، وحُلَّ عنه عُقَدَه، فإن ابني مُجْلَسٌ ومسئولٌ. ففعلتُ به الذي أمَرنى، فلما فرَغتُ قلتُ: يَرْحَمُكَ اللَّهُ، عمّ يُسْئَلُ ابنُكَ؟ [من يَسْأَلُه إياه] ؟ قال: يُسئلُ عن الميثاقِ الذي أقرَّ به في صُلب آدم ﵇. قلتُ: يا أبا القاسم، وما هذا الميثاقُ الذي أقرَّ به في صُلبِ آدم؟ قال: ثني ابن عباسٍ أنَّ الله مسَح صُلْبَ آدمَ، فاستَخرَج منه كلَّ نَسَمةٍ هو خالقُها إلى يوم القيامة، وأخَذ منهم الميثاق أن يَعْبُدوه ولا يُشْرِكوا به شيئًا، [وتَكَفَّلَ لهم بالأرزاقِ، ثم أعادهم في صلبه] ، [فلن تَقُومَ الساعةُ] حتى يُولَدَ من أعطَى الميثاقَ يومَئذٍ، فمن أدركَ منهم الميثاقَ الآخِرَ فوفَى به، نفَعَه الميثاقُ الأولُ، ومن أدرَك الميثاقَ الآخِرَ فلم يَفِ به، لم يَنْفَعُه الميثاقُ الأولُ، ومن مات صغيرًا قبل أن يُدْركَ الميثاق الآخر، ماتَ على الميثاقِ الأول على الفطرة .
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Damre b. Rebîa anlattı, dedi ki: Bize Ebû Mes'ûd, Cüveybir'den anlattı; dedi ki: Dahhâk b. Müzâhim'in altı günlük bir oğlu vefat etti. [Cüveybir] dedi ki: Şöyle dedi: "Ey Câbir! Oğlumu kabrine koyduğun zaman yüzünü aç ve bağlarını çöz; zira oğlum oturtulacak ve sorguya çekilecektir". Bana emrettiği şeyi yaptım. İşim bitince: "Allah sana rahmet etsin, oğlun ne hakkında sorguya çekilecek? [Ona bunu kim soracak] ?" dedim. [Dahhâk]: "Âdem aleyhisselâm'ın sulbünde ikrar ettiği misak hakkında sorguya çekilecek" dedi. Dedim ki: "Ey Ebü'l-Kâsım! Âdem'in sulbünde ikrar ettiği bu misak nedir?" Şöyle dedi: "Bana İbn Abbâs anlattı ki; Allah Âdem'in sulbünü sıvazladı ve kıyamet gününe kadar yaratacağı her bir canı ondan çıkardı; onlardan kendisine ibadet etmeleri ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamaları hususunda misak aldı [ve rızıklarını da üstlendi, sonra onları tekrar onun sulbüne iade etti] . O gün misak veren kimse doğmadıkça [kıyamet kopmayacaktır] . Onlardan kim sonraki misaka ulaşıp da ona vefa gösterirse, ilk misak ona fayda verir; kim de sonraki misaka ulaşıp ona vefa göstermezse, ilk misak ona fayda vermez. Kim de sonraki misaka ulaşamadan küçük yaşta ölürse, fıtrat üzere olan ilk misak üzerine ölmüş olur ".
حدَّثني يونسُ بنُ عبد الأعلَى، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبرني السَّرِيُّ بن يَحيى، أن الحسنَ بن أبي الحسنِ حدثهم، عن الأسودِ بنَ سَريعٍ، من بنى سعدٍ، قال: غزوتُ مع رسول الله ﷺ أربعَ غَزَواتٍ. قال: فتناول القومُ الذُّرِّيَّةَ بعد ما
Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana es-Serî b. Yahyâ haber verdi; el-Hasen b. Ebi'l-Hasen onlara Benî Sa'd'dan el-Esved b. Serî'den nakletti; [el-Esved b. Serî'] şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte dört gazveye katıldım. Dedi ki: Topluluk, ... sonra çoluk çocuğa el uzattı.
قَتَلوا المقاتِلةَ، فبلَغ ذلك رسول الله ﷺ، فاشَتدَّ عليه، ثم قال: "ما بالُ أقوام يَتَناوَلون الذُّرِّيةَ؟ " فقال رجلٌ: يا رسولَ اللهِ، أليسوا أبناءَ المشركين؟ فقال: "إنَّ خيارَكم أبناءُ المشركين، ألا إنَّها ليست نَسَمَةٌ تُولَدُ إِلَّا وُلِدَتْ على الفِطْرَةِ، فما تَزالُ عليها حتى يَبينَ عنها لسانُها، فأبَوَاها يُهَوِّدانها أو يُنَصِّرانِها". قال الحسنُ: لقد قال الله ذلك في كتابه، {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} .
Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca bu ona pek ağır geldi. Sonra şöyle buyurdu: 'İnsanlara ne oluyor da çoluk çocuğa el uzatıyorlar?' Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onlar müşriklerin çocukları değil mi?' dedi. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Haberiniz olsun ki sizin en hayırlılarınız da müşriklerin çocuklarıdır . Dikkat edin! Doğmuş olan hiçbir can yoktur ki fıtrat üzere doğmuş olmasın; dili kendisini ifade edinceye kadar bu [fıtrat] üzere kalmaya devam eder, sonra anne-babası onu Yahudileştirir veya Hristiyanlaştırır'. Hasan dedi ki: Allah bunu Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı" .
حدَّثنا عبدُ الرحمن بنُ الوليدِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ أبى طَيْبَةَ ، عن سفيانَ بن سعيدٍ، عن الأَجْلَحِ، عن الضحاكِ، وعن منصورٍ، عن مجاهدٍ، عن عبدِ اللهِ بن عمرو، قال: قال رسول الله ﷺ: " {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ}. قال: أُخذوا من ظهرِه كما يُؤْخَذُ بالمُشْطِ من الرأسِ، فقال لهم: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} قالت الملائكةُ: (شهدْنا أن يَقولوا يوم القيامة إنا كنا عن هذا غافلين) " .
Bize Abdurrahman b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Ebî Taybe , Süfyân b. Saîd'den, o el-Eclah'tan, o ed-Dahhâk'tan; [ayrıca] Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o da Abdullah b. Amr'dan nakletti; [Abdullah b. Amr] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "{وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı” [ayeti hakkında] şöyle buyurdu: 'Saçın tarakla [baştan] alındığı gibi onlar da onun sırtından alındılar. [Allah] onlara: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar da: 'Evet' dediler” buyurdu. Melekler de: (Kıyamet günü: Bizim bundan haberimiz yoktu, demeyesiniz diye şahit olduk) dediler'" .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o...
مجاهدٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن عمرٍو في قوله: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ}. قال: أخَذَهم كما يَأْخُذُ المُشطُ من الرأسِ .
o Mücâhid'den, o da Abdullah b. Amr'dan O'nun: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı” sözü hakkında nakletti; [Abdullah b. Amr] dedi ki: "Tarağın baştan aldığı gibi onları [Âdem'in sırtından] aldı ".
حدَّثنا ابن وكيعٍ وابنُ حُمَيْدٍ، قالا: ثنا جَريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، عن عبد الله بن عمرٍو: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ}. قال: أخَذهم كما يَأْخُذُ المُشطُ من الرأس. قال ابن حُمَيْدٍ: كما يُؤْخَذُ بالمُشطِ .
Bize İbn Vekî' ve İbn Humeyd anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o da Abdullah b. Amr'dan {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı” ayeti hakkında nakletti; [Abdullah b. Amr] dedi ki: "Tarağın baştan aldığı gibi onları [Âdem'in sırtından] aldı". İbn Humeyd: "Tarakla alındığı gibi " dedi.
حدَّثنا إبراهيمُ بنُ سعيدٍ الجوهريُّ، قال: ثنا روحُ بنُ عُبادةَ وسعدُ بنُ عبدِ الحميد بن جعفرٍ، عن مالكِ بن أنسٍ، عن زيدِ بن أبي أُنَيْسَةَ، عن عبدِ الحميدِ بن عبد الرحمن بن زيدِ بن الخطابِ، عن مسلمِ بن يسارٍ الجُهَنيِّ، أن عمرَ بنَ الخطابِ سُئل عن هذه الآية: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ} فقال عمرُ: سَمِعتُ رسول الله ﷺ يقولُ: "إِنَّ الله خلق آدمَ ثم مسَح على ظهره بيمينِه، فاستَخرَج منه ذرِّيَّةً، فقال: خلَقتُ هؤلاء للجنةِ، وبعملِ أهلِ الجنةِ يَعْمَلون. ثم مسَح ظهرَه فاستَخرَج منه ذرِّيَّةً، فقال: خلَقتُ هؤلاء للنار، وبعمل أهل النار يَعْمَلون". فقال رجلٌ: يا رسولَ اللهِ فَفيم العملُ؟ قال: "إن الله إذا خلَق العبدَ للجنةِ استَعمَله بعملِ أهلِ الجنة، حتى يَمُوتَ على عملٍ مِن عملِ أهل الجنةِ فيُدْخِلَه الجنةَ، وإذا خلَق العبد للنارِ استَعمَله بعملِ أهلِ النارِ، حتى يَمُوتَ على عملِ من عملِ أهلِ النارِ فيُدْخِلَه النارَ".
Bize İbrâhîm b. Saîd el-Cevherî anlattı, dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde ve Sa'd b. Abdilhamîd b. Ca'fer, Mâlik b. Enes'ten, o Zeyd b. Ebî Üneyse'den, o Abdülhamîd b. Abdirrahmân b. Zeyd b. el-Hattâb'dan, o Müslim b. Yesâr el-Cühenî'den nakletti; Ömer b. el-Hattâb'a şu ayet: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden [zürriyetlerini] almıştı” hakkında soruldu. Bunun üzerine Ömer dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «إِنَّ الله خلق آدمَ ثم مسَح على ظهره بيمينِه، فاستَخرَج منه ذرِّيَّةً، فقال: خلَقتُ هؤلاء للجنةِ، وبعملِ أهلِ الجنةِ يَعْمَلون. ثم مسَح ظهرَه فاستَخرَج منه ذرِّيَّةً، فقال: خلَقتُ هؤلاء للنار، وبعمل أهل النار يَعْمَلون» «Şüphesiz Allah Âdem'i yarattı, sonra sağ eliyle sırtını sıvazlayıp ondan bir zürriyet çıkardı ve: “Bunları cennet için yarattım; onlar cennet ehlinin amelini işleyeceklerdir” buyurdu. Sonra [tekrar] sırtını sıvazlayıp ondan bir zürriyet [daha] çıkardı ve: “Bunları da cehennem için yarattım; onlar da cehennem ehlinin amelini işleyeceklerdir” buyurdu.» Bunun üzerine bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü, o halde amel ne içindir?” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «إن الله إذا خلَق العبدَ للجنةِ استَعمَله بعملِ أهلِ الجنة، حتى يَمُوتَ على عملٍ مِن عملِ أهل الجنةِ فيُدْخِلَه الجنةَ، وإذا خلَق العبد للنارِ استَعمَله بعملِ أهلِ النارِ، حتى يَمُوتَ على عملِ من عملِ أهلِ النارِ فيُدْخِلَه النارَ» «Şüphesiz Allah bir kulu cennet için yarattığı zaman, cennet ehlinin amelinden bir amel üzere ölüp de onu cennete girdirinceye kadar onu cennet ehlinin amelinde çalıştırır. Bir kulu da cehennem için yarattığı zaman, cehennem ehlinin amelinden bir amel üzere ölüp de onu cehenneme girdirinceye kadar onu cehennem ehlinin amelinde çalıştırır.»
حدَّثنا إبراهيمُ، قال: ثنا محمدُ بنُ المُصَفَّى، عن بَقِيةَ، عن عُمَرَ بن جُعْثُمٍ القرشيِّ، قال ثني زيدُ بن أبي أُنَيْسَةَ، عن عبد الحميدِ بن عبد الرحمنِ، عن مسلمِ بن يسارٍ، عَن نُعَيْمِ بن ربيعةَ، عن عُمَرَ، عن النبيِّ ﷺ بنحوه .
Bize İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. el-Musaffâ, Bakıyye'den, o Ömer b. Cu'süm el-Kureşî'den anlattı; dedi ki: Bana Zeyd b. Ebî Üneyse, Abdülhamîd b. Abdirrahmân'dan, o Müslim b. Yesâr'dan, o Nüaym b. Rebîa'dan, o Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini nakletti .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حَكّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن عُمارة، عن أبي محمدٍ رجلٍ من أهل المدينة، قال: سألتُ عمرَ بنَ الخطابِ عن قوله: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ}. قال: سألتُ النبيَّ ﷺ عنه كما سألْتني، فقال: "خلَق الله آدمَ بيدِه، ونفَخ فيه من رُوحِه، ثم أجلَسَه فمسَح ظهرَه بيدِه اليمنى، فأَخْرَجَ ذَرأً، فقال: ذَرْءٌ ذَرَأْتُهم للجنة. ثم مسَح ظهرَه بيده الأخرَى، وكلتا يَدَيه يمينٌ، فقال: ذَرْءٌ ذَرَأَتُهم للنارِ، يَعْمَلُون فيما شئتُ من عملٍ، ثم أختِمُ لهم بأسوأ أعمالِهم، فأُدْخِلُهم النارَ" .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Umâre'den, o Medine ehlinden bir adam olan Ebû Muhammed'den nakletti; [Ebû Muhammed] dedi ki: Ömer b. el-Hattâb'a O'nun: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı” sözü hakkında sordum. [Ömer] dedi ki: Senin bana sorduğun gibi ben de bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordum; şöyle buyurdu: "Allah Âdem'i eliyle yarattı, ona ruhundan üfledi, sonra onu oturttu ve sağ eliyle sırtını sıvazlayıp bir zürriyet çıkardı da: 'Cennet için yarattığım bir zürriyet' buyurdu. Sonra diğer eliyle sırtını sıvazladı -ki O'nun iki eli de sağdır- ve: 'Cehennem için yarattığım bir zürriyet; onlar dilediğim amellerden bir amelde bulunurlar, sonra [ömürlerini] en kötü amelleriyle mühürlerim de onları cehenneme sokarım' buyurdu" .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da