ابن عباسٍ قولَه: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ}. قال: إِن اللَّهَ خلَق آدمَ، ثم أخرَج ذريتَه من صلبِه مثلَ الذَّرِّ، فقال لهم: من ربُّكم؟ قالوا: اللَّهُ ربُّنا. ثم أعادَهم في صلبِه، حتى يُولَدَ كلُّ مَن أخَذ ميثاقَه، لا يُزادُ فيهم ولا يُنقَصُ منهم إلى أن تَقُومَ الساعةُ .
o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı” sözü hakkında nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: "Allah Âdem'i yarattı, sonra zürriyetini karıncalar gibi sulbünden çıkardı ve onlara: 'Rabbiniz kimdir?' buyurdu. Onlar: 'Rabbimiz Allah'tır' dediler. Sonra misakı alınan herkes doğuncaya kadar onları onun sulbüne iade etti; kıyamet kopuncaya kadar onların sayısına ne bir ekleme yapılır ne de onlardan bir eksiltme yapılır ".
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ}. إلى قوله: {قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا}. قال ابن عباسٍ: إن الله لمَّا خلَق آدمَ مسَح ظهرَه، وأَخرَج ذريتَه كلَّهم كهيئةِ الذُّرِّ، فَأَنطَقَهم فتكَلَّموا، وأَشْهَدَهم على أنفسهم، وجعَل مع بعضِهم النورَ، وإنه قال لآدمَ: هؤلاء ذريتُك آخُذُ عليهم الميثاق أنى أنا ربُّهم؛ لئلا يُشْرِكوا بى شيئًا، وعليَّ رزقُهم. قال آدمُ: فمن هذا الذي معه النورُ؟ قال: هو داودُ. قال: يا ربِّ، كم كتَبتَ له من الأجل؟ قال: ستين سنةً. قال: كم كتَبتَ لى؟ قال: ألفَ سنةٍ، وقد كتبتُ لكلِّ إنسانٍ منهم كم يُعَمَّرُ وكم يَلْبَثُ. قال: يا ربِّ، زِدْه. قال: هذا الكتابُ موضوعٌ، فأَعْطِه إن شئتَ مِن عُمرِكَ. قال: نعم. وقد جفَّ القلمُ عن أجَل سائرِ بني آدمَ، فكتَب له من أجَلِ آدمَ أربعين سنةً، فصارَ أجلُه مائةَ سنةٍ، فلمَّا عُمِّر تِسعَمائةِ سنةٍ وستينَ سنةً، جاءه ملكُ الموتِ، فلمّا رآه آدمُ، قال: ما لَكَ؟ قال له: قد استَوفَيتَ أجلَك. قال له آدمُ: إِنَّما عُمِّرْتُ تِسعَمائة سنةٍ وستين سنةً، وبقى أربعون سنةً. فلما قال ذلك للمَلَكِ، قال الملَكُ: قد أخبرني بها ربِّي.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı” ayetinden {قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا} “'Evet, şahit olduk' dediler” kavline kadar olan kısmı hakkında nakletti; İbn Abbâs dedi ki: Allah Âdem'i yarattığında sırtını sıvazladı ve bütün zürriyetini karıncalar suretinde çıkardı. Onları konuşturdu, onlar da konuştular. Onları kendilerine şahit tuttu ve bazılarının beraberinde nur kıldı. Âdem'e şöyle buyurdu: 'Bunlar senin zürriyetindir; Bana hiçbir şeyi ortak koşmasınlar ve rızıkları Bana ait olsun diye Ben onların Rabbi olduğuma dair kendilerinden kesin söz (misak) alıyorum.' Âdem: 'Peki beraberinde nur olan şu [kimse] kimdir?' dedi. [Allah]: 'O, Dâvûd'dur' buyurdu. [Âdem]: 'Ey Rabbim, ona ne kadar ömür takdir ettin?' dedi. [Allah]: 'Altmış yıl' buyurdu. [Âdem]: 'Bana ne kadar takdir ettin?' dedi. [Allah]: 'Bin yıl. Onlardan her bir insanın ne kadar ömür süreceğini ve ne kadar yaşayacağını yazmış bulunmaktayım' buyurdu. [Âdem]: 'Ey Rabbim, ona [ömründen] artır' dedi. [Allah]: 'Bu kitap konulmuştur (kesinleşmiştir), şayet dilersen ona kendi ömründen ver' buyurdu. [Âdem]: 'Evet, [verdim]' dedi. Diğer Âdemoğullarının ecelleri konusunda artık kalem kurumuştur. Böylece Âdem'in ecelinden onun için kırk yıl yazıldı ve onun eceli yüz yıl oldu. [Âdem] dokuz yüz altmış yıl yaşayınca ölüm meleği ona geldi. Âdem onu görünce: 'Sana ne oldu?' dedi. [Melek] ona: 'Ecelini tamamladın' dedi. Âdem ona: 'Ben ancak dokuz yüz yıl altmış yıl yaşadım, geriye kırk yıl kaldı' dedi. [Âdem] meleğe bunu söyleyince melek: 'Rabbim bunu bana bildirmişti' dedi.
قال: فارْجِعْ إلى ربِّك فاسْأَله. فرجَع الملَكُ إلى ربِّه، فقال: ما لَكَ؟ قال: يا ربِّ، رجَعتُ إليك لِمَا كنتُ أعلمُ مِن تَكْرِمَتِكَ إيَّاه. قال الله: ارجِعْ فأَخْبِرْه أنه قد أعطَى ابنه داودَ أربعين سنةً .
[Âdem]: 'Rabbine dön ve O'na sor' dedi. Melek Rabbine döndü ve [Allah]: 'Sana ne oldu?' buyurdu. [Melek]: 'Ey Rabbim, senin ona ikramını bildiğim için sana döndüm' dedi. Allah: 'Dön ve ona bildir ki o, oğlu Dâvûd'a kırk yıl vermiştir' buyurdu ".
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن الزبير بن موسى، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: إن الله ﵎ ضرَب مَنْكِبَه الأيمنَ، فخرَجتْ كلُّ نفسٍ مخلوقةٍ للجنةِ بيضاءَ نقيةً، فقال: هؤلاء أهلُ الجنةِ. ثم ضرَب مَنْكِبَه الأيسرَ، فخرَجتْ كلُّ نفسٍ مخلوقةٍ للنارِ سوداءَ، فقال: هؤلاء أهلُ النارٍ. ثم أخَذ عهودَهم على الإيمانِ والمعرفةِ له ولأمره، والتصديقِ به وبأمره، بنى آدم كلِّهم، فأَشْهَدهم على أنفسِهم، فآمَنوا وصدَّقوا، وعرَفوا وأقَرُّوا، وبلَغَنى أنه أَخرَجَهم على كفِّه أمثالَ الخَرْدَلِ. [قال ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ، قال]: إن الله لمَّا أخرجَهم قال: يا عبادَ الله، أجِيبُوا الله - والإجابةُ الطاعةُ - فقالوا: أَطَعنا، اللهم أطَعنا، اللهم لبَّيك. قال: فأعطاها إبراهيم ﵇ في المناسكِ: لبَّيك اللهم لبَّيك. وقال: ضرَب متن آدمَ حينَ خلَقه. قال: وقال ابن عباسٍ: خلق آدمَ، ثم أخرَج ذريتَه من ظهرِه مثل الذُّرِّ، فكلَّمهم، ثم أعادهم في صلبه، فليس أحدٌ إلا وقد تَكلَّم فقال: رَبِّيَ اللَّهُ. فقال: وكلُّ خَلْقٍ خَلَق [وهو] كائنٌ إلى يوم القيامةِ، وهي الفِطرةُ التي فطَر الناسَ عليها. قال ابن جُريجٍ: قال سعيدُ بنُ جبيرٍ: أخَذ الميثاقَ عليهم بنَعْمَانَ - ونَعْمانُ مِن وراءِ عرَفةَ - أن يَقُولوا يومَ القيامة: {إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ}؛ عن الميثاق الذي أخَذ عليهم.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o ez-Zübeyr b. Mûsâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: "Allah -azze ve celle- onun [Âdem'in] sağ omzuna vurdu ve cennet için yaratılmış olan her bir can bembeyaz ve tertemiz olarak çıktı. Bunun üzerine: 'İşte bunlar cennet ehlidir' buyurdu. Sonra sol omzuna vurdu ve cehennem için yaratılmış olan her bir can kapkara olarak çıktı. Bunun üzerine: 'İşte bunlar cehennem ehlidir' buyurdu. Sonra Âdemoğullarının hepsinden Kendisine ve emrine iman etmeleri, O'nu ve emrini tanımaları, O'nu ve emrini tasdik etmeleri hususunda sözlerini aldı; onları kendilerine şahit tuttu. Onlar da iman ettiler, tasdik ettiler, tanıdılar ve ikrar ettiler. Bana ulaştığına göre [Allah] onları avucunun üzerinde hardal taneleri gibi çıkarmıştı. [İbn Cüreyc, Mücâhid'den nakletti, o şöyle dedi]: 'Allah onları çıkardığında: Ey Allah'ın kulları! Allah'a icabet edin -icabet, itaattir- buyurdu. Onlar da: 'İtaat ettik, Allahım itaat ettik, Allahım lebbeyk (buyur emrindeyiz)' dediler.' [Râvi] dedi ki: 'İbrâhîm aleyhisselâm hac menâsikinde bunu yerine getirip: Lebbeyk Allâhümme lebbeyk (Buyur Allahım buyur, emrindeyim) dedi.' Ve [İbn Cüreyc] dedi ki: 'Âdem'i yarattığı sırada sırtına vurdu.' [Râvi] dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: 'Âdem'i yarattı, sonra zürriyetini onun sırtından karınca gibi çıkardı, onlarla konuştu, sonra onları onun sulbüne geri koydu. Dolayısıyla: Rabbim Allah'tır, deyip de konuşmamış hiçbir kimse yoktur.' Ve: 'Kıyamet gününe kadar var olacak yarattığı her bir varlık [bunun üzeredir]; işte Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrat budur' dedi. İbn Cüreyc dedi ki: Saîd b. Cübeyr şöyle dedi: 'Kıyamet gününde: {إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ} “Şüphesiz biz bundan habersizdik” demesinler diye onlardan Nu'mân'da -ki Nu'mân, Arafat'ın ardındadır- misak aldı; yani kendilerinden almış olduğu misaktan [habersiz olduklarını söylemesinler diye]'."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيع، عن أبي العاليةِ، عن أُبيِّ بن كعبٍ، قال: جمَعهم يومئذٍ جميعًا ما هو كائنٌ إلى يوم القيامة، ثم استَنْطَقهم وأخَذ عليهم الميثاقَ، {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ (١٧٢) أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣)}. قال: فإني أُشْهِدُ عليكم السماوات السبعَ والأرَضِين السبعَ، وأُشْهِدُ عليكم أباكم آدم؛ أنْ تَقُولوا يوم القيامةِ: لم نَعْلَم بهذا. اعْلَموا أنه لا إلهَ غيرى، ولا ربَّ غيرِى، ولا تُشْرِكوا بي شيئًا، و سأُرْسِلُ إليكم رسلًا يُذَكِّرُونكم عَهْدى وميثاقي، وسأُنْزِلُ عليكم كتبى. قالوا: شهِدنَا أَنَّكَ رَبُّنا وإلهُنا، لا ربَّ لنا غيرُك، ولا إلهَ لنا غيرُك. فأقَرُّوا له يومئذٍ بالطاعةِ، ورفَع عليهم أباهم آدمَ، فنظَر إليهم، فرأى منهم الغنيَّ والفقيرَ، وحَسنَ الصورة ودونَ ذلك، فقال: ربِّ، لولا ساويتَ بينَهم؟ قال: فإنى أُحِبُّ أن أُشكَر. قال: وفيهم الأنبياءُ ﵈ يومئذٍ مثلُ السُّرُج، وخَصَّ الأنبياءَ بميثاقٍ آخرَ، قال الله: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} [الأحزاب: ٧]. وهو الذي يقولُ تعالى ذكرُه: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} [الروم: ٣٠]. وفى ذلك قال: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى} [النجم: ٥٦]. يقولُ: أخَذنا ميثاقَه مع النذر الأولى. ومن ذلك قوله: {وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ} [الأعراف: ١٠٢]. [وهو قولُه تعالى] : {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ} [يونس: ٧٤]. قال: كان في علمِه يومَ أقرُّوا به من يُصَدِّقُ ومَن يُكَذِّبُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî'den, o Ebü'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b'dan nakletti; [Übey] dedi ki: "[Allah] kıyamet gününe kadar var olacak olan herkesi o gün bir araya topladı, sonra onları konuşturup kendilerinden kesin söz (misak) aldı: {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ (١٧٢) أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣)} “Ve onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' [demişti]. Onlar da: 'Evet, [buna] şahit olduk' dediler. [Bu şahit tutma], kıyamet gününde: 'Biz bundan habersizdik' dememeniz veya 'Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik; batıla sapanların yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?' dememeniz içindir”. [Allah] şöyle buyurdu: 'Ben, kıyamet gününde: «Biz bunu bilmiyorduk» demeyesiniz diye yedi kat göğü ve yedi kat yeri size şahit tutuyorum ve babanız Âdem'i de size şahit tutuyorum. Biliniz ki benden başka hiçbir ilah yoktur, benden başka hiçbir Rab yoktur. Bana hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ve size ahdimi ve misakımı hatırlatacak elçiler göndereceğim, üzerinize kitaplarımı indireceğim.' Onlar: 'Senin bizim Rabbimiz ve İlahımız olduğuna şahitlik ettik; bizim için senden başka hiçbir Rab, senden başka hiçbir ilah yoktur' dediler. Böylece o gün O'na itaat edeceklerini ikrar ettiler. [Allah] babaları Âdem'i onların üzerine yükseltti; [Âdem] onlara baktı, içlerinde zengini ve fakiri, sureti güzeli ve bundan daha aşağı olanı gördü ve: 'Rabbim, aralarını eşit kılsaydın ya!' dedi. [Allah]: 'Ben şükredilmekten hoşlanırım' buyurdu. [Übey] dedi ki: 'Peygamberler aleyhimüsselâm o gün onların arasında kandiller gibiydi. Peygamberleri başka bir misak ile hususi kıldı; nitekim Allah şöyle buyurmaktadır: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Hani biz peygamberlerden kesin sözlerini almıştık; senden, Nûh'tan, İbrâhim'den, Mûsâ'dan ve Meryem oğlu Îsâ'dan da... Onlardan sapasağlam bir söz almıştık” [el-Ahzâb: 7]. Zikri yüce olan Allah'ın şu ayeti de buna dairdir: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} “Öyleyse sen yüzünü hanîf olarak dine çevir; Allah'ın, insanları üzerine yarattığı fıtratına [uy]. Allah'ın yaratışında hiçbir değişme yoktur” [er-Rûm: 30]. Bu hususta [Allah]: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى} “Bu da önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır” [en-Necm: 56] buyurmuştur. [Yani] O: «İlk uyarıcılarla birlikte onun da misakını aldık» buyurmaktadır. O'nun şu sözü de bundandır: {وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عهد وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ} “Onların çoğunda [verilmiş] bir ahit bulamadık; doğrusu onların çoğunu yoldan çıkmış kimseler bulduk” [el-A'râf: 102]. [Yüce Allah'ın şu sözü de bu kabildendir] : {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ} “Sonra onun ardından kendi kavimlerine peygamberler gönderdik; onlara apaçık deliller getirdiler. Fakat onlar daha önce yalanladıkları şeylere iman edecek değillerdi” [Yûnus: 74]. [Übey] dedi ki: 'O gün ikrar ettiklerinde kimin tasdik edeceği, kimin yalanlayacağı O'nun ezelî ilminde mevcuttu' ."
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في هذه الآية: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ}. قال: أَخرَجَهم من ظهرِ آدمَ، وجعَل لآدمَ عمر ألفِ سنةٍ. قال: فعُرِضوا على آدمَ، فرأى رجلًا من ذريتِه له نورٌ، فأعجَبه، فسأل عنه، فقال: هو داودُ، وقد جُعِلَ عمُرُه ستين سنةً. فجعَل له من عُمُرِهِ أربعين سنةً، فلما حُضِرَ آدمُ جعَل يُخاصِمُهم في الأربعين سنةً، فقيل له: إنك أعطيتها داود. قال: فجعَل يُخاصِمُهم .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den şu ayet hakkında nakletti: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almış, onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti”. [Saîd] dedi ki: "Onları Âdem'in sırtından çıkardı ve Âdem için bin yıllık bir ömür takdir etti. Dedi ki: Âdem'e arz edildiler; zürriyetinden nurlu bir adam gördü ve bu onun hoşuna gitti. Onun hakkında sordu ve: 'O Dâvûd'dur, ömrü altmış yıl kılınmıştır' denildi. Bunun üzerine kendi ömründen kırk yılı ona verdi. Âdem'in vefat vakti gelip çatınca o kırk yıl hakkında onlarla tartışmaya başladı; ona: 'Sen onu Dâvûd'a verdin' denildi. Dedi ki: [Bunun üzerine] onlarla tartışmaya devam etti ".
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ في قوله: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ}. قال: أَخْرَجَ ذُرِّيَّته من ظهره [في صورة] كهيئةِ الذَّرِّ، فعرَضَهم على آدمَ بأسمائِهم وأسماءِ آبائِهم وآجالهم.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb, Ca'fer'den, o da Saîd'den {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı...” ayeti hakkında nakletti; [Saîd] şöyle dedi: “[Allah] onun zürriyetini belinden karınca gibi [bir surette] çıkardı; ardından onları isimleri, babalarının isimleri ve ecelleriyle birlikte Âdem'e arz etti.”
قال: فعرَض عليهِ رُوحَ داودَ في نورٍ ساطعٍ، فقال: من هذا؟ قال: هذا مِن ذُرِّيَّتِك ، نبيٌّ خليفةٌ . قال: كم عمرُه؟ قال: ستون سنةً. قال: زيدوه من عمرى أربعين سنةً. قال: والأقلامُ رَطْبةٌ تَجْرى، فأُثبتَتْ لداودَ الأربعون، وكان عمُرُ آدم ألفَ سنةٍ، فلمَّا استَكمَلها الأربعينَ سنةً، بُعِثَ إليه ملَكُ الموتِ، فقال: يا آدمُ، أُمِرْتُ أن أَقْبِضُك. قال: ألم يَبْقَ من عُمرى أربعون سنةً؟ قال: فرجَع ملَكُ الموتِ إلى ربِّه، فقال: إن آدمَ يَدَّعِي من عمرِه أربعين سنةً. قال: أخبر آدمَ أنه جعَلها لابنه داودَ والأقلامُ رَطْبَةٌ، فأُثْبِتَت لداودَ .
[Saîd] dedi ki: Ona Dâvûd'un ruhunu parıldayan bir nur içinde arz etti. [Âdem]: 'Bu kimdir?' dedi. [Allah]: 'Bu senin zürriyetinden bir peygamber, bir halifedir ' buyurdu. [Âdem]: 'Ömrü ne kadardır?' dedi. [Allah]: 'Altmış yıldır' buyurdu. [Âdem]: 'Benim ömrümden ona kırk yıl ekleyin' dedi. [Saîd] dedi ki: Kalemler henüz yaş iken akıp yazıyordu; böylece kırk yıl Dâvûd için kesinleştirildi. Âdem'in ömrü ise bin yıldı. O kırk yıl [hariç ömrünü] tamamlayınca ölüm meleği ona gönderildi ve: 'Ey Âdem, senin canını almakla emrolundum' dedi. [Âdem]: 'Ömrümden geriye kırk yıl kalmadı mı?' dedi. Dedi ki: Ölüm meleği Rabbine döndü ve: 'Âdem ömründen kırk yılın kaldığını iddia ediyor' dedi. [Allah]: 'Âdem'e bildir ki o bunu, kalemler henüz yaş iken oğlu Dâvûd'a vermiştir; böylece Dâvûd için kesinleşmiştir' buyurdu ".
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو داودَ، عن يعقوبَ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ بنحوِه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd, Ya'kûb'dan, o Ca'fer'den, o da Saîd'den benzerini nakletti.
قال: ثنا ابن فُضَيل وابنُ نُميرٍ، عن عبد الملكِ، عن عطاءٍ: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ}. قال: أَخرَجَهم من ظهرِ آدمَ حتى أخَذ عليهم الميثاقَ، ثم رَدَّهم في صُلبه.
Dedi ki: Bize İbn Fudayl ve İbn Nümeyr, Abdülmelik'ten, o da Atâ'dan {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı” ayeti hakkında nakletti; [Atâ] dedi ki: "Onlardan misak alıncaya kadar onları Âdem'in sırtından çıkardı, sonra onları sulbüne geri koydu".
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن نُميرٍ، عن نَضْرِ بن عَربيٍّ: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ}. قال: أخرَجهم من ظهرِ آدمَ حتى أخَذ عليهم الميثاقَ، ثم ردَّهم في صُلبه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Nasr b. Alkame'den {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı” ayeti hakkında nakletti; [Nasr] dedi ki: "Onlardan misak alıncaya kadar onları Âdem'in sırtından çıkardı, sonra onları sulbüne geri koydu".
قال: ثنا محمدُ بنُ عُبيدٍ، عن أبي بسطامَ، عن الضحاكِ، قال: حيثُ ذرَأَ اللَّهُ خلقَه لآدمَ. قال: خلَقهم وأشهَدهم على أنفسِهم: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى}.
Dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd, Ebû Bistâm'dan, o Dahhâk'tan nakletti; [Dahhâk]: "Allah'ın yaratıklarını Âdem için yarattığı vakit" dedi. Dedi ki: "Onları yarattı ve onları kendilerine şahit tuttu: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar: 'Evet' dediler".
حُدِّثت عن الحسين بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عُبيدٌ، قال:
Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki:
سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ}. قال: قال ابن عباسٍ: خلق الله آدمَ، ثم أَخْرَجَ ذُرِّيَّته من ظهرِه، فكَلَّمهم الله وأنطَقهم، فقال: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى}. ثم أعادَهم في صُلبِه، فليس أحدٌ من الخلقِ إِلَّا قد تكلَّم فقال: ربِّيَ اللهُ. وإنّ القيامة لن تَقُومَ حتى يُولَدَ من كان يومئذٍ أَشْهَدَ على نفسه.
Dahhâk'ı {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı” sözü hakkında şöyle derken işittim: İbn Abbâs dedi ki: "Allah Âdem'i yarattı, sonra onun sırtından zürriyetini çıkardı. Allah onlarla konuştu ve onları konuşturdu da: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar: 'Evet' dediler” buyurdu. Sonra onları onun sulbüne geri döndürdü. Yaratılmışlardan hiç kimse yoktur ki [o gün] konuşup 'Rabbim Allah'tır' demiş olmasın. O gün kendi aleyhine şahit tutulan herkes doğmadıkça da kıyamet asla kopmayacaktır."
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ طلحةَ، عن أسباطَ، عن السُّدِّيِّ: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى}. وذلك حين يقولُ تعالى ذكرُه: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} [آل عمران: ٨٣]. وذلك حينَ يقولُ: {فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ} [الأنعام: ١٤٩]. يعنى: يومَ أخَذ منهم الميثاق ثم عرَضَهم على آدم ﵇ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Talha, Esbât'tan, o da es-Süddî'den {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet' demişlerdi” ayeti hakkında [şöyle dediğini] nakletti: "Bu, zikri yüce olan [Allah]'ın: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} [Âl-i İmrân: 83] “Göklerde ve yerde olanlar ister istemez O'na teslim olmuştur” buyurduğu andır. Ve yine bu, [Allah'ın]: {فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ} [el-En'âm: 149] “Kesin delil Allah'ındır. O dileseydi hepinizi doğru yola iletirdi” buyurduğu andır. Yani: Onlardan misak aldığı, sonra da onları Âdem aleyhisselâm'a arz ettiği gündür ."
قال: ثنا عمرٌو، عن أسباطَ، عن السُّدِّيِّ، قال: أَخرَج الله آدم من الجنةِ، ولم يَهْبِطْ من السماءِ، ثم مسَح صَفْحةَ ظهرِه اليُمنى، فَأَخْرَج منه ذرَّيةً [كهيئةِ الذَّرِّ أبيضَ مثل اللُّؤْلُو]، فقال لهم: ادْخُلوا الجنة برحمتى. ومسَح صفحةَ ظهرِه اليسرى، فأخرَج منه [كهيئةِ الذَّرِّ سُودًا]، فقال: ادْخُلُوا النار ولا أُبالى. فذلك حينَ يقولُ: {وَأَصْحَابُ الْيَمِينِ}، {وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ} [الواقعة: ٢٧، ٤١]. ثم أخَذ منهم الميثاقَ، فقال: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى}. فأعطاه طائفةٌ
[İbn Vekî'] dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o da es-Süddî'den anlattı, o şöyle dedi: "Allah Âdem'i cennetten çıkardı -henüz gökten yere inmemişti-, sonra sırtının sağ tarafını meshetti ve ondan [karınca misali inci gibi beyaz] bir zürriyet çıkardı da onlara: 'Rahmetimle cennete girin!' buyurdu. Sırtının sol tarafını da meshetti ve ondan [karınca misali siyahlar] çıkardı da: 'Ateşe girin, hiç aldırmam!' buyurdu. İşte: {وَأَصْحَابُ الْيَمِينِ} “Ve Ashâb-ı Yemîn (amel defterleri sağından verilenler)”, {وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ} [el-Vâkıa: 27, 41] “Ve Ashâb-ı Şimâl (amel defterleri solundan verilenler)” buyurduğu [zaman] budur. Sonra onlardan misak aldı da: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar da: 'Evet [Rabbimizsin]' dediler” buyurdu. Bunun üzerine bir topluluk O'na [bu ikrarı]
طائعين، وطائفةً كارهين على وجهِ التَّقِيَّةِ .
gönülden boyun eğerek, bir topluluk da takiyye yoluyla istemeye istemeye [bu ikrarı] verdi ."
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عَمْرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ بنحوهِ، وزاد فيه بعدَ قولِه: وطائفةً على وجهِ التَّقِيَّةِ: فقال هو والملائكةُ: {شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ (١٧٢) أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ}. فلذلك ليس في الأرضِ أحدٌ من ولد آدمَ إلا وهو يَعْرِفُ أن ربَّه الله، ولا مشركٌ إلا وهو يقولُ لابنه: {إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ} [الزخرف: ٢٢]. وذلك حينَ يقولُ اللَّهُ: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى}. وذلك حين يقولُ {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} [آل عمران: ٨٣]. وذلك حينَ يقولُ: {فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ} [الأنعام: ١٤٩]. يعني: يومَ أخَذ منهم الميثاقَ .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den benzerini nakletti ve onun 'bir topluluk da takiyye yoluyla [verdi]' sözünden sonra şunları ekledi: "O ve melekler: {شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ (١٧٢) أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ} “Kıyamet gününde: 'Biz bundan habersizdik' demeyesiniz ya da: 'Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik' demeyesiniz diye şahitlik ettik” dediler. Bu sebeple yeryüzünde Âdemoğullarından Rabb'inin Allah olduğunu bilmeyen hiç kimse yoktur; hiçbir müşrik de yoktur ki oğluna: {إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ} [ez-Zuhruf: 22] “Biz atalarımızı bir ümmet (din) üzerinde bulduk” demesin. İşte bu, Allah'ın: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet' demişlerdi” buyurduğu andır. Ve yine bu, [Allah'ın]: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} [Âl-i İmrân: 83] “Göklerde ve yerde olanlar ister istemez O'na teslim olmuştur” buyurduğu andır. Ve yine bu, [Allah'ın]: {فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ} [el-En'âm: 149] “Kesin delil Allah'ındır. O dileseydi hepinizi doğru yola iletirdi” buyurduğu andır. Yani: Onlardan misak aldığı gündür ."
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَورٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن الكَلْبيِّ: {مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} قال: مسَح الله على صُلْبِ آدم، فأخرَج من صُلْبِه من ذريتِه ما يكونُ إلى يوم القيامةِ، وأخَذ ميثاقَهم أنه ربُّهم، فأَعْطَوْه ذلك، ولا تَسْألُ [أحدًا؛ كافرًا] ولا غيرَه: مَنْ ربُّك؟ إلا قال: الله. وقال الحسنُ مثل ذلك أيضًا.
Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da el-Kelbî'den nakletti; {مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “[onların] bellerinden zürriyetlerini [almıştı]” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "Allah Âdem'in sırtını sıvazladı ve kıyamet gününe kadar var olacak zürriyetini sırtından çıkardı; kendisinin onların Rabbi olduğuna dair sözlerini aldı ve onlar da bunu ikrar ettiler. Artık [kime] sorsan [ister bir kâfire] ister başkasına: 'Rabbin kimdir?' diye [sorsan], mutlaka 'Allah'tır' der." Hasan[-ı Basrî] de bunun bir benzerini söylemiştir.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حفصُ بنُ غياثٍ، عن جعفرٍ، عن أبيه، عن عليّ بن حُسينٍ أنه كان يَعزِلُ ويتأوّلُ هذه الآية: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs, Ca'fer'den, o babasından, o da Ali b. Hüseyin'den nakletti; o azil yapar ve şu ayeti tevil ederdi: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı” .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا موسى بنُ عُبيدةَ، عن محمدِ بن كعبٍ القُرظيِّ في قوله: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} قال: أقرَّتِ الأرواحُ قبلَ أنْ تُخْلَقَ أجسادُها .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı” sözü hakkında nakletti; [Kurazî] dedi ki: "Ruhlar, bedenleri yaratılmadan önce ikrarda bulundu ."
حدَّثنا أحمدُ بنُ الفرج الحِمْصِيُّ، قال: ثنا بَقِيَّةُ بنُ الوليد، قال: ثني الزُّبَيديُّ، عن راشدِ بن سعدٍ، عن عبد الرحمنِ بن قتادةَ النَّصْرِيِّ، عن أبيه، عن هشامِ بن حكيمٍ، أن رجلًا أتى رسول الله ﷺ فقال: يا رسولَ اللَّهِ، أَتَبْدَأَ الأعمالُ أم قد قُضِيَ القضاءُ؟ فقال رسولُ الله ﷺ: "إِنَّ الله أخذ ذريةَ آدم من ظهورهم، ثم أشْهَدَهم على أنفسهم، ثم أفاض بهم في كَفَّيْه، ثم قال: هؤلاء في الجنة، وهؤلاء في النار. فأهلُ الجنةِ مُيَسَّرون لعمل أهل الجنةِ، وأهلُ النارِ مُيَسَّرون لعملِ أهلِ النارِ".
Bize Ahmed b. el-Ferec el-Hımsî anlattı, dedi ki: Bize Bakıyye b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bana ez-Zübeydî, Râşid b. Sa'd'dan, o Abdurrahman b. Katâde en-Nasrî'den, o babasından, o da Hişâm b. Hakîm'den nakletti ki bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Ameller yeni baştan mı yapılır yoksa hüküm verilip takdir edilmiş midir?" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah, Âdemoğullarının zürriyetini bellerinden aldı, sonra onları kendi nefislerine şahit tuttu, sonra onları iki avucuna döktü ve: 'Bunlar cennettedir, bunlar da cehennemdedir' buyurdu. Artık cennet ehli cennet ehlinin ameli için, cehennem ehli de cehennem ehlinin ameli için kolaylaştırılmıştır.»
حدَّثني محمدُ بنُ عوفٍ الطائيُّ، قال: ثنا حَيْوَةُ ويزيدُ، قالا: ثنا بَقِيَّةُ، عن الزُّبَيْديِّ، عن راشدِ بن سعدٍ، عن عبدِ الرحمن بن قتادةَ النَّصْرِيِّ، عن أبيه، عن هشامِ بن حكيمٍ، عن النبيِّ ﷺ مثله.
Bana Muhammed b. Avf et-Tâî anlattı, dedi ki: Bize Hayve ve Yezîd anlattılar, dediler ki: Bize Bakıyye, ez-Zübeydî'den, o Râşid b. Sa'd'dan, o Abdurrahman b. Katâde en-Nasrî'den, o babasından, o Hişâm b. Hakîm'den, o da Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'den benzerini nakletti.
حدَّثني [عبد الله بنُ] أحمدَ بن شَبُّويَه، قال: ثنا إسحاقُ بنُ إبراهيم، قال: ثنا عمرُو بنُ الحارثِ، قال: ثنا عبدُ الله بنُ سالمٍ ، عن الزبيدي، قال: ثنا راشدُ بنُ سعدٍ، أن عبدَ الرحمنِ بنَ قتادةَ، حدثه، أن أباه حدثه أن هشامَ بنَ حكيمٍ حدثه، أنه قال: أتى رسول الله ﷺ رجلٌ. فذكر مثله .
Bana [Abdullah b.] Ahmed b. Şebbeveyh anlattı, dedi ki: Bize İshak b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Amr b. el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlim , ez-Zübeydî'den anlattı, dedi ki: Bize Râşid b. Sa'd, Abdurrahman b. Katâde'nin kendisine anlattığını, babasının da kendisine Hişâm b. Hakîm'in şöyle dediğini anlattığını bildirdi: "Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'e bir adam geldi..." deyip benzerini zikretti .
حدَّثنا محمدُ بنُ عوفٍ، قال: ثني أبو صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ، عن راشد بن سعدٍ، عن عبد الرحمنِ بن قتادةَ، عن هشامِ بن حكيمٍ، عن النبيِّ ﷺ بنحوِه .
Bize Muhammed b. Avf anlattı, dedi ki: Bana Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Râşid b. Sa'd'dan, o Abdurrahman b. Katâde'den, o Hişâm b. Hakîm'den, o da Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'den benzerini nakletti .
واختُلِفَ في قوله: {شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ}؛ فقال السُّدِّيُّ: هو خبرٌ من الله عن نفسِه وملائكتِه أنه جلَّ ثناؤُه
Allah Teâlâ'nın: {شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ} “«Şahitlik ettik; kıyamet günü 'Biz bundan habersizdik' demeyesiniz»” buyruğu hakkında ihtilaf edilmiştir. es-Süddî şöyle demiştir: Bu, Allah'ın kendisi ve melekleri hakkında verdiği bir haber olup şanı yüce olan O [Allah]...
قال هو وملائكتُه، إذ أَقَرَّ بنو آدمَ بربوبيتِه حينَ قال لهم: ألستُ بربِّكم؟ فقالوا: بلى.
Âdemoğulları O'nun kendilerine: "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" dediğinde ve onlar da: "Evet" dediklerinde, O'nun rubûbiyetini ikrar ettikleri vakit O ve melekleri böyle demiştir.
فتأويلُ الكلامِ على هذا التأويل: وإذ أخَذ ربُّك من بنى آدمَ من ظُهورِهم ذُرِّيَّتَهم وأشْهَدهم على أنفسِهم: ألستُ بربِّكم؟ قالوا: بلى. فقال الله وملائكتُه: شَهِدنا عليكم بإقرارِكم بأن الله ربُّكم؛ كَيْلا تَقُولوا يوم القيامة: إنا كنا عن هذا غافلين.
Bu tevile göre kelamın tevili şöyledir: Hani Rabbin Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutarak: "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" demişti. Onlar da: "Evet" demişlerdi. Bunun üzerine Allah ve melekleri: "Kıyamet günü 'Biz bundan habersizdik' demeyesiniz diye, Allah'ın sizin Rabbiniz olduğuna dair ikrarınıza şahitlik ettik" demiştir.
وقد ذَكَرتُ الرواية عنه بذلك فيما مضَى، والخبرَ الآخر الذي رُوِى عن عبد الله بن عمرٍو، عن النبيِّ ﷺ بمثل ذلك .
Daha önce ondan bu konudaki rivayeti ve Abdullah b. Amr'dan, Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'den bunun benzeri olarak rivayet edilen diğer haberi zikretmiştim .
وقال آخرون: ذلك خبرٌ من الله عن قيل بعض بني آدمَ لبعضٍ حينَ أَشْهَدَ اللَّهُ بعضَهم على بعضٍ. وقالوا: معنى قوله: {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ}: وأَشْهَدَ بعضَهم على بعضٍ بإقرارِهم بذلك. وقد ذَكَرتُ الرواية بذلك أيضًا عمَّن قاله قبلُ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bu, Allah'ın bazı Âdemoğullarını diğerlerine şahit tuttuğu vakit onların birbirlerine söyledikleri söz hakkında Allah'tan bir haberdir. Onlar: {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “onları kendilerine şahit tuttu” sözünün anlamı, bunu ikrar etmeleri üzerine bir kısmını diğerine şahit tuttu demektir, dediler. Bunu daha önce söyleyenlerden nakledilen rivayeti de zikretmiştim.
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلَى القولين في ذلك بالصوابِ ما رُوى عن رسولِ اللَّهِ ﷺ إِنْ كان صحيحًا، ولا أعلمُه صحيحًا؛ لأن الثِّقاتِ الذين يُعْتَمَدُ على حفظِهم وإتقانهم حدَّثوا بهذا الحديثِ عن الثوريِّ فوَقَفُوه على عبدِ اللهِ بن عمرٍو ولم يَرْفَعوه، ولم يَذْكُروا في الحديث هذا الحرفَ الذي ذكَره أحمدُ بنُ أَبي طَيْبة عنه. وإن لم يَكُنْ ذلك عنه صحيحًا، فالظاهرُ يَدُلُّ على أنه يَدُلُّ على أنه خبرٌ من الله عن قيل بني آدمَ بعضِهم لبعضٍ؛ لأنه جلَّ ثناؤُه قال: {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا}. فكأنه قيل: فقال الذين شَهِدوا على المُقِرِّين حينَ أَقَرُّوا فقالوا:
Ebû Ca'fer der ki: Bu hususta iki görüşten doğruya en yakın olanı -eğer sahih ise- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen görüştür. Ancak ben onun sahih olduğunu bilmiyorum; zira ezberlerine ve sağlamlıklarına güvenilen sika (güvenilir) râviler bu hadisi Sevrî'den rivayet etmiş, onu merfû kılmayıp Abdullah b. Amr'da mevkuf bırakmışlardır ve hadiste Ahmed b. Ebî Taybe'nin ondan zikrettiği bu lafzı zikretmemişlerdir. Şayet bu rivayet ondan sahih değilse, zâhir olan [anlam], bunun Âdemoğullarının birbirlerine söyledikleri söz hakkında Allah'tan bir haber olduğuna delalet etmektedir. Çünkü O'nun övgüsü yücedir, şöyle buyurmuştur: {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا} “Onları kendilerine şahit tuttu: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' dediler ki: 'Evet, [Rabbimizsin], şahit olduk!'”. Sanki şöyle denilmiş gibidir: İkrar edenler ikrar ettikleri vakit, onlara şahitlik edenler şöyle dediler:
{بَلَى}. شَهِدنا عليكم بما أَقْرَرْتم به على أنفسكم؛ كيلا تقولوا يوم القيامة: إنا كنا عن هذا غافلين.
{بَلَى}. Kıyamet günü: 'Biz bundan habersizdik' demeyesiniz diye, kendi aleyhinize ikrar ettiğiniz şeye karşı size şahitlik ettik, demişlerdir.
القول في تأويل قوله: {أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣)}.
[Allah] Teâlâ'nın: {أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣)} “Ya da: 'Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik. Şimdi o batıl peşinde koşanların yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?' demeyesiniz [diye]” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: شَهِدنا عليكم أيها المقرُّون بأن الله ربكم؛ كيْلَا تَقُولوا يوم القيامةِ: {إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ}: إنا كنا لا نَعْلَمُ ذلك، وكنا في غفلةٍ منه، {أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ}. اتَّبَعْنا منهاجَهم، {أَفَتُهْلِكُنَا} بإشراكِ مَن أَشرَك بك من آبائنا، واتباعِنا منهاجَهم على جهلٍ منا بالحقِّ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Allah'ın Rabbiniz olduğunu ikrar edenler! Kıyamet gününde: {إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ} “Biz bundan habersizdik”, yani biz bunu bilmiyorduk ve bundan gaflet içindeydik demeyesiniz veya: {أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ} “Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik”, onların yoluna uyduk, hakkı bilmeyişimiz sebebiyle atalarımızdan Sana şirk koşanların şirki ve onların yoluna uymamız yüzünden {أَفَتُهْلِكُنَا} “şimdi bizi helak mi edeceksin?” [demeyesiniz diye size şahitlik ettik].
و يعنى بقوله: {بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ}: بما فعل الذين أَبْطَلوا في دَعْواهم إلهًا غير الله.
{بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ} “batıl peşinde koşanların yaptıkları yüzünden” sözüyle de, Allah'tan başka bir ilah iddia ederek batıla sapanların yaptıkları sebebiyle [demek istemektedir].
واختلفتِ القَرَأَةُ في قراءة ذلك؛ فقرأه بعضُ المكِّيين والبَصْريِّين: (أَنْ يَقُولُوا). بالياء، بمعنى: شهدنا لِئلَّ يَقُولُوا. على وجه الخبر عن الغَيبِ.
Kıraat âlimleri bunu okuma konusunda ihtilaf ettiler. Bazı Mekkeliler ve Basralılar bunu gaip haberi sigasıyla yâ harfiyle (أَنْ يَقُولُوا) şeklinde okudular; anlamı: "demesinler diye şahitlik ettik" demektir.
وقرأ ذلك عامَّةُ قَرَأةِ أهل المدينةِ والكُوفَةِ: {أَن تَقُولُوا}. بالتاء، على وجهِ الخطابِ من الشهودِ للمشهودِ عليهم .
Medine ve Kûfe ehli kurrâsının geneli ise bunu, şahitlerin aleyhine şahitlik edilenlere hitabı sigasıyla tâ harfiyle {أَن تَقُولُوا} “demeyesiniz” şeklinde okudu .
والصوابُ من القولِ في ذلك أنهما قراءتان صحيحتًا المعنى، مُتّفقتا التأويل، وإن اختلفت ألفاظُهما؛ لأنّ العربَ تَفْعَلُ ذلك في الحكاية، كما قال اللهُ: {لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ}، و (لَيُبَيِّنُنَّه) [آل عمران: ١٨٧]. وقد بَيَّنَّا نظائرَ ذلك فيما مضَى
Bu konuda doğru olan görüş şudur: Lafızları farklı olsa da bunlar, anlamı sahih ve tevili birbiriyle uyumlu iki kıraattir. Zira Araplar aktarma (hikâye) yaparken böyle yaparlar; nitekim Allah şöyle buyurmuştur: {لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ} “Onu insanlara mutlaka açıklayacaksınız” ve (لَيُبَيِّنُنَّه) “Onu mutlaka açıklayacaklar” [Âl-i İmrân: 187]. Bunun benzerlerini daha önce
بما أغنى عن إعادتِه .
tekrarına hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
القولُ في تأويل قوله: {وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤)}.
[Allah] Teâlâ'nın: {وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤)} “İşte Biz ayetleri böyle açıklarız, umulur ki dönerler” sözünün tevili hakkında:
يقول تعالى ذكره: وكما فصّلنا يا محمد لقومك آيات هذه السورة، وبيَّنا فيها ما فعَلنا بالأمم السالفة قبل قومك، وأحْللنا بهم من المثلاتِ بكفرهم، وإشراكهم في عِبادتي غيرى، كذلك نُفَصِّلُ الآياتِ، غيرها، ونُبيِّنُها لقومِك، لينزَجروا ويَرْتَدِعوا، فيُنيبُوا إلى طاعتى، ويَتُوبُوا من شركهم وكفرهم، فيَرْجِعُوا إلى الإيمان والإقرار بتوحيدى، وإفراد الطاعة لى، وترك عبادة ما سواى.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Muhammed! Nasıl ki senin kavmine bu surenin ayetlerini tafsilatlıca açıkladıysak, onda senin kavminden önceki geçmiş ümmetlere neler yaptığımızı ve küfürleri ile Bana kullukta başkasını ortak koşmaları sebebiyle başlarına ne tür ibret verici cezalar indirdiğimizi beyan ettiysek; işte diğer ayetleri de öyle tafsilatlıca açıklarız ve kavmine beyan ederiz ki vazgeçip sakınsınlar, Bana itaate yönelsinler, şirk ve küfürlerinden tövbe etsinler de böylece imana, Benim birliğimi ikrara, itaati sadece Bana has kılmaya ve Benden başkasına ibadeti terk etmeye dönsünler.
القولُ في تأويل قولِه: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ (١٧٥)}.
[Allah] Teâlâ'nın: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ (١٧٥)} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan, şeytanın da peşine taktığı ve nihayet azgınlardan olan kişinin haberini oku” sözünün tevili hakkında:
يقول تعالى ذكره لنبيه محمدٍ ﷺ: {وَاتْلُ} يا محمد على قومِك {نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا}. يعني خبرَه وقصتَه.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem'e şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! Kavmine {نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا} “kendisine ayetlerimizi verdiğimiz kişinin haberini” {وَاتْلُ} “oku”. Yani onun haberini ve kıssasını.
وكانت آيات الله للذى آتاهُ اللهُ إيَّاها فيما يقالُ: اسمُ الله الأعظمُ. وقيل: النبوةُ.
Allah'ın o kimseye verdiği ayetlerinin, söylendiğine göre Allah'ın İsm-i A'zam'ı olduğu söylenmiştir. Peygamberlik olduğu da söylenmiştir.
واختلف أهلُ التأويلِ فيه؛ فقال بعضُهم: هو رجلٌ من بني إسرائيلَ.
Tevil ehli onun kim olduğu konusunda ihtilaf etti; bazısı: "O, İsrâiloğullarından bir adamdır" dedi.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا حُميدُ بنُ مَسْعَدةَ، قال: ثنا بشرُ بن المفضَّل، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللهِ في هذه الآية: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا}. قال: هو بَلْعَمُ.
Bize Humeyd b. Mes'ade anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan, o Ebû'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan [şöyle nakletti: Abdullah] şu ayet hakkında: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan kimsenin haberini oku!” şöyle dedi: “O, Bel'am'dır.”
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن أبي الضُّحى، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللهِ مثلَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Ebû'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan benzerini nakletti.
قال: ثنا أبي، عن سفيان، عن منصورٍ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، عن عبد اللهِ، قال: هو بَلْعَمُ بنُ أَبَر .
Dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Ebû'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan nakletti; [Abdullah] dedi ki: "O, Bel'am b. Eber'dir ."
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، عن ابن مسعودٍ في قوله: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا}. قال: رجلٌ من بني إسرائيلَ يقالُ له: بَلْعَمُ بنُ أَبَرَ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Ebû'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da İbn Mes'ûd'dan {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz kişinin haberini oku” sözü hakkında nakletti; [İbn Mes'ûd] dedi ki: "İsrâiloğullarından Bel'am b. Eber denilen bir adamdır."
حدَّثنا محمد بن المثنَّى، قال: ثنا محمد بن جعفرٍ وابنُ مَهديٍّ وابنُ أَبي عَدِيٍّ، قالوا: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، عن عبد الله أنه قال في هذه الآية. فذكر مثله، ولم يَقُل: ابنَ أَبَرَ.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer, İbn Mehdî ve İbn Ebî Adî anlattılar, dediler ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan, o Ebû'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan bu ayet hakkında söylediğini nakletti. [Ravi] benzerini zikretti fakat "İbn Eber" demedi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكّامٌ، عن عمرٍو، عن منصور، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، عن ابن مسعودٍ: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا}. قال: رجلٌ من بنى إسرائيل يقال له: بَلْعَمُ بنُ أَبَرَ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Amr'dan, o Mansûr'dan, o Ebû'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da İbn Mes'ûd'dan {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan kişinin haberini oku” [ayeti hakkında] nakletti; [İbn Mes'ûd] dedi ki: "İsrâiloğullarından Bel'am b. Eber denilen bir adamdır."
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عِمْرانُ بنُ عُيَيْنَةَ، عن حُصَينٍ، عن عِمْرانَ بن الحارث، عن ابن عباسٍ، قال: هو بَلْعَمُ بنُ باعرا .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Uyeyne, Husayn'dan, o İmrân b. el-Hâris'ten, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: "O, Bel'am b. Bâûrâ'dır ."
حدَّثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا سفيان، عن الأعمش، عن أبي الضُّحى، عن مسروقٍ، عن ابن مسعودٍ في قوله: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا}. إلى: {فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ}: هو بَلْعَمُ بنُ أَبَر.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Ebû'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da İbn Mes'ûd'dan {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz kişinin haberini oku” [ayetinden] {فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ} “ve nihayet azgınlardan oldu” [kavline kadar olan kısım] hakkında [şöyle dediğini] nakletti: "O, Bel'am b. Eber'dir."
حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزَّاقِ، قال: أخبرنا الثوريُّ، عن الأعمش، و عن منصورٍ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، عن ابن مسعودٍ مثله، إلا أنه قالَ: ابْنُ أَبْرَ، بضمِّ الباءِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, el-A'meş'ten ve Mansûr'dan, o Ebû'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da İbn Mes'ûd'dan benzerini haber verdi; ancak o bâ harfinin ötresiyle "İbn Übür" dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبد الله بن صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا}. قال: هو رجلٌ من مدينة الجبارين يقال له: بَلْعَمُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan kişinin haberini oku” sözü hakkında [şöyle dediğini] nakletti: "O, zorbaların şehrinden Bel'am denilen bir adamdır ."
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَانسَلَخَ مِنْهَا}. قال: بَلْعَامُ بنُ باعر ، من بني إسرائيل .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {فَانسَلَخَ مِنْهَا} “onlardan sıyrılıp çıktı” [ifadesi] hakkında nakletti; [Mücâhid]: "İsrâiloğullarından Bel'âm b. Bâır'dır " dedi.
حدَّثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا أبو سعدٍ، قال: سَمِعتُ مجاهدًا يقولُ. فذكر مثله.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd anlattı, dedi ki: Mücâhid'i söylerken işittim... deyip benzerini zikretti.
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، قال: أخبرني عبدُ اللهِ بنُ كثيرٍ، أنه سمع مجاهدًا يقولُ. فذكر مثله .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr, Mücâhid'i söylerken işittiğini haber verdi... deyip benzerini zikretti .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبد الرحمن وابنُ أَبي عَدِيٍّ، عن شعبة، عن
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman ve İbn Ebî Adiyy, Şu'be'den, o da...
حُصين، عن عكرمة، قال في الذي {آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا}. قال: هو بَلْعَامُ .
Husayn'dan, o da İkrime'den nakletti; kendisine {آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan” kişi hakkında: "O, Bel'âm'dır " dedi.
وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا غُنْدَرٌ، عن شعبة، عن حصين، عن عكرمة، قال: هو بَلْعَمُ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Gunder, Şu'be'den, o Husayn'dan, o da İkrime'den anlattı; [İkrime]: "O, Bel'am'dır" dedi.
قال: ثنا عمرانُ بنُ عُيينةَ، عن حُصينٍ، عن عِكْرِمةَ، قال: هو بَلْعَمُ.
Dedi ki: Bize İmrân b. Uyeyne, Husayn'dan, o da İkrime'den anlattı; [İkrime]: "O, Bel'am'dır" dedi.
حدَّثنا حميدُ بنُ مَسْعَدةَ، قال: ثنا بشرٌ، قال: ثنا شعبةُ، عن حصينٍ، قال: سَمِعتُ عكرمة يقولُ: هو بَلْعَامُ.
Bize Humeyd b. Mes'ade anlattı, dedi ki: Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Husayn'dan anlattı, dedi ki: İkrime'yi: "O, Bel'âm'dır" derken işittim.
حدَّثنا الحارثُ، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا إسرائيلُ، عن حصينٍ، عن مجاهدٍ، قال: هو بَلْعَمُ.
Bize el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Husayn'dan, o da Mücâhid'den anlattı; [Mücâhid]: "O, Bel'am'dır" dedi.
حدَّثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا إسرائيل، عن مغيرة، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ، قال: هو بَلْعَمُ. [وقالت ثَقِيفٌ: هو أُميةُ بن أبي الصَّلْتِ] .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Mugîre'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs]: "O, Bel'am'dır" dedi. [Sakîf kabilesi ise: "O, Ümeyye b. Ebi's-Salt'tır" dedi] .
وقال آخرون: كان بَلْعَمُ هذا من أهل اليمن.
Başkaları da: "Bu Bel'am, Yemen ehlindendi" dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا}. قال: هو رجلٌ يُدعى بَلْعَمُ مِن أهل اليمن.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan kimsenin haberini oku!” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “O, Yemen halkından Bel'am diye çağrılan bir adamdı.”
أَوْ تَقُولُوا وقال آخرون: كان من الكَنْعانِيِّين.
Başkaları da: "O, Ken'ânîlerdendi" dedi.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبد الله بن صالحٍ، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا}. قال: هو رجلٌ من مدينة الجبارين يُقال له: بَلْعَمُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan kişinin haberini oku” sözü hakkında [şöyle dediğini] nakletti: "O, zorbaların şehrinden Bel'am denilen bir adamdır ."
وقال آخرون: هو أُميةُ بن أبي الصَّلتِ.
Başkaları da: "O, Ümeyye b. Ebi's-Salt'tır" dedi.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبد الرحمنِ بن مهديٍّ، قال: ثنا سعيد بنُ السائب، عن غُطَيْفِ بن أبي سفيان، عن يعقوبَ ونافع بن عاصم، عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو، قال في هذه الآية: {الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا}، قال: هو أميةُ بن أبي الصَّلتِ .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. es-Sâib, Gutayf b. Ebî Süfyân'dan, o Ya'kûb ve Nâfi' b. Âsım'dan, onlar da Abdullah b. Amr'dan nakletti; [Abdullah b. Amr] bu {الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan” ayeti hakkında: "O, Ümeyye b. Ebi's-Salt'tır " dedi.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا ابن أبي عديٍّ، قال: أنبأنا شعبة، عن يَعْلَى بَنِ عطاء، عن نافع بن عاصم، قال: قال عبد الله بن عمرو: هو صاحبكم أمية بن أبي الصَّلْتِ.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adî anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ya'lâ b. Atâ'dan, o Nâfi' b. Âsım'dan haber verdi; [Nâfi'] dedi ki: Abdullah b. Amr: "O, sizin arkadaşınız Ümeyye b. Ebi's-Salt'tır" dedi.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبد الرحمن ووهب بن جريرٍ، قالا: ثنا شعبة، عن يعلى بن عطاءٍ، عن نافعِ بن عاصمٍ، عن عبدِ الله بن عمرٍو بمثله.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman ve Vehb b. Cerîr anlattılar, dediler ki: Bize Şu'be, Ya'lâ b. Atâ'dan, o Nâfi' b. Âsım'dan, o da Abdullah b. Amr'dan benzerini anlattı.
حدَّثنا محمد بن بشار، قال: ثنا يحيى بن سعيد، قال: ثنا سفيان، عن حبيب بن أبي ثابتٍ، عن رجلٍ، عن عبد الله بن عمرٍو: {وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ}. قال: هو أميةُ بنُ أبي الصَّلْتِ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o bir adamdan, o da Abdullah b. Amr'dan {وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ} “Fakat o dünyaya saplanıp kaldı ve hevasına uydu” [ayeti hakkında]: "O, Ümeyye b. Ebi's-Salt'tır " dediğini anlattı.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: غُنْدَرٌ، عن شعبة، عن يعلى بن عطاءٍ، قال: سمعتُ نافع بنَ عاصمِ بن عروةَ بن مسعودٍ، قال: سَمِعتُ عبد الله بن عمرٍو قال في هذه الآية: {الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا}. قال: هو صاحبُكم. يعنى أمية بن أبي الصَّلتِ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Gunder, Şu'be'den, o Ya'lâ b. Atâ'dan anlattı; dedi ki: Nâfi' b. Âsım b. Urve b. Mes'ûd'u şöyle derken işittim: Abdullah b. Amr'ı bu {الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan” ayeti hakkında [şöyle derken] işittim: "O, sizin arkadaşınızdır -yani Ümeyye b. Ebi's-Salt-."
قال: ثنا أبي، عن سفيان، عن حبيبٍ، عن رجلٍ، عن عبد الله بن عمرٍو، قال: هو أميةُ بن أبي الصَّلْتِ.
Dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Habîb'den, o bir adamdan, o da Abdullah b. Amr'dan anlattı; [Abdullah b. Amr]: "O, Ümeyye b. Ebi's-Salt'tır" dedi.
قال: ثنا يزيد، عن شَرِيكٍ، عن عبد الملكِ، عن فضالة، أو ابن فضالة، عن عبد اللهِ بن بن عمرٍو، قال: هو أميةُ.
Dedi ki: Bize Yezîd, Şerîk'ten, o Abdülmelik'ten, o Fadâle veya İbn Fadâle'den, o da Abdullah b. Amr'dan anlattı; [Abdullah b. Amr]: "O, Ümeyye'dir" dedi.
حدَّثنا ابن حُمَيْدٍ، قال: ثنا حَكّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن عبد الملكِ بن عُمَيرٍ، قال: تذاكروا في جامعِ دمشق هذه الآية: {فَانْسَلَخَ مِنْهَا}، فقال بعضُهم: نَزَلَتْ في بلعم بن باعوراء. وقال بعضُهم: نزلت في الراهب. فخرج عليهم عبد الله بنُ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hâkkâm, Anbese'den, o Abdülmelik b. Umeyr'den anlattı; [Abdülmelik b. Umeyr] şöyle dedi: Dımaşk Camiinde {فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “ondan sıyrılıp çıktı” ayetini müzakere ettiler. Bazıları: “Bel'am b. Bâûrâ hakkında indi” dedi. Bazıları da: “er-Râhib hakkında indi” dedi. Bunun üzerine yanlarına Abdullah b.
عمرو بن العاص، فقالوا: فيمن نزلت هذه؟ قال: نزلت في أميةَ بن أَبي الصَّلْتِ الثقفيِّ .
Amr b. el-Âs çıktı. "Bu [ayet] kimin hakkında indi?" dediler. O da: "es-Sekafî olan Ümeyye b. Ebi's-Salt hakkında indi " dedi.
حدَّثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الكَلْبِيَّ: {الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا}. قال: هو أميةُ بن أبي الصَّلتِ. وقال قتادةُ: يُشَكُّ فيه، يقولُ بعضُهم: بَلْعَمُ. ويقولُ بعضُهم: أميةُ بن أبي الصَّلت .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da el-Kelbî'den {الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan” [ifadesi hakkında] anlattı; [el-Kelbî]: "O, Ümeyye b. Ebi's-Salt'tır" dedi. Katâde ise şöyle demiştir: "Bu hususta şüphe edilmiştir; bazısı 'Bel'am', bazısı da 'Ümeyye b. Ebi's-Salt' demektedir ."
واختلف أهل التأويل في الآياتِ التي كان أُوتِيَها التي قال جلّ ثناؤُه: {آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا}؛ فقال بعضُهم: كانت اسم الله الأعظم.
Tefsir ehli, şanı yüce olan Allah'ın: {آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا} “kendisine ayetlerimizi verdiğimiz” buyruğunda geçen, o şahsa verilmiş ayetler konusunda ihtilaf ettiler. Bazıları: "O, Allah'ın İsm-i A'zam'ı idi" dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٍو قال: ثنا أسباط، عن السُّديِّ، قال: إن الله لمَّا انقَضَتِ الأربعون سنةً - يعنى التي قال الله فيها: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً} [المائدة: ٢٦] - بعث يُوشَعَ بن نونٍ نبيًّا، فدعا بني إسرائيل فأخبرهم أنه نبيّ، وأن الله قد أمَرَه أن يُقاتِلَ الجبَّارين، فبايعوه وصدَّقوه، وانطلق رجلٌ من بنى إسرائيل يُقال له: بَلْعَمُ. وكان عالمًا يَعْلَمُ الاسم الأعظم المكتوم، فكفَر وأتَى الجبّارين، فقال: لا ترهَبوا بنى إسرائيلَ، فإنى إذا خَرَجتُم تقاتلونهم أدعُو عليهم دعوةً فيهلِكون. وكان عندهم فيما شاءَ من الدنيا، غير أنه كان لا يستطيعُ أن يأتى النساء [من عِظَمِهن]، فكان يَنْكِحُ أَتانًا له، وهو الذي يقولُ اللهُ: {وَأَتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} أي: تَبَصَّر ، {فَانْسَلَخَ مِنْهَا}. إلى قوله: {وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ} .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] anlattı; [es-Süddî] şöyle dedi: Allah, kırk yıl -yani Allah'ın hakkında: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً} [el-Mâide: 26] “Artık orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır” buyurduğu [müddet]- sona erdiğinde, Yûşa b. Nûn'u peygamber olarak gönderdi. O da İsrâiloğulları'nı davet edip kendisinin bir peygamber olduğunu ve Allah'ın zorba kavimle savaşmasını emrettiğini haber verdi. Onlar da ona biat edip onu tasdik ettiler. İsrâiloğulları'ndan kendisine Bel'am denilen bir adam [oradan] ayrılıp gitti. O, [insanlardan] gizli tutulan İsm-i A'zam'ı bilen bir âlimdi. [Fakat] kâfir oldu ve zorbaların yanına gelerek şöyle dedi: "İsrâiloğulları'ndan korkmayın; zira siz onlarla savaşmak üzere çıktığınızda ben onların aleyhine öyle bir beddua ederim ki helak olurlar." O, onların yanında dünyalıktan dilediği her şeye kavuşmuştu; şu kadar var ki [iri cüsseli olmalarından dolayı] kadınlarla ilişkiye giremiyordu, bu yüzden kendine ait dişi bir eşekle cinsel ilişki kuruyordu. İşte Allah'ın hakkında: {وَأَتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan kişinin haberini oku” -yani basiret sahibi oldu , {فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “fakat onlardan sıyrılıp çıktı”- buyurduğu [ve devamında] {وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ} “fakat o dünyaya meyletti” kavline kadar [zikrettiği] kimsedir.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبد الله بن صالحٍ قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا}. قال: هو رجلٌ يقالُ له: بَلْعَمُ. وكان يعلمُ اسم الله الأعظم .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz kişinin haberini oku” [ayeti hakkında] nakletti; [İbn Abbâs]: "O, kendisine Bel'am denilen bir adamdır ve Allah'ın İsm-i A'zam'ını biliyordu " dedi.
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا}. قال: كان لا يَسْأَلُ الله شيئًا إلا أعطاه .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan kişinin haberini oku” sözü hakkında: "Allah'tan ne dilerse mutlaka ona verirdi " dedi.
وقال آخرون: بل الآياتُ التي كان أُوتِيَها كتابٌ من كتب الله.
Başkaları da: "Aksine, ona verilmiş olan ayetler, Allah'ın kitaplarından bir kitaptı" dedi.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا القاسم قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو تُمَيلَة، عن أبي حمزة، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ وعكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: كان في بني إسرائيلَ بَلعامُ بن باعرَ، أُوتى كتابًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tumeyle, Ebû Hamza'dan, o Câbir'den, o Mücâhid ve İkrime'den, onlar da İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs]: "İsrâiloğulları arasında Bel'âm b. Bâır vardı; ona bir kitap verilmişti " dedi.
وقال آخرون: بل كان أُوتى النبوة.
Başkaları da: "Aksine, ona peygamberlik verilmişti" dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا أبو سعدٍ، عن غيره - قال
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd, başkasından anlattı -[el-Hâris] dedi [ki]:
الحارثُ: قال عبد العزيز: يعني عن غير نفسه - عن مجاهدٍ، قال: هو نبيٌّ في بني إسرائيل - يعنى بَلْعَمَ - أُوتى النبوة، فرشَاه قومُه على أن يَسْكُتَ، ففعل، وتركهم على ما هم عليه .
Abdülazîz: 'Yani kendisinden başkasından' dedi-, o da Mücâhid'den anlattı; [Mücâhid] dedi ki: "O -yani Bel'am-, İsrâiloğulları içinde bir peygamberdi; kendisine peygamberlik verilmişti. Kavmi susması karşılığında ona rüşvet verdi, o da bunu kabul etti ve onları bulundukları hal üzere bıraktı ."
حدَّثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا المعتمر بن سليمان، عن أبيه أنه سُئِلَ عن الآية: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا}. فحدَّث عن سَيَّارٍ أنه كان رجلًا يقال له: بَلْعَامُ، وكان قد أُوتى النبوةَ، وكان مجابَ الدعوة .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân, babasından anlattı; o {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan kişinin haberini oku” ayeti hakkında sorulmuş da Seyyâr'dan naklederek şöyle demiştir: "O, kendisine Bel'âm denilen bir adamdı; ona peygamberlik verilmişti ve duası kabul olunan biriydi ."
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ من القول في ذلك أن يُقالَ: إِنَّ الله تعالى ذكره أمر نبيَّه ﷺ أن يَتْلُو على قومه خبَر رجلٍ كان الله آتاه حُجَجَه وأدلَّته، وهى الآياتُ.
Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda doğru olan söz şudur: Zikri yüce olan Allah, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine delillerini ve hüccetlerini -ki bunlar ayetlerdir- vermiş olduğu bir adamın haberini kavmine okumasını emretmiştir.
وقد دلَّلنا على أن معنى الآياتِ الأدلةُ والأعلامُ فيما مضى، بما أغنَى عن إعادَته .
Daha önce, ayetler kelimesinin deliller ve alametler anlamına geldiğini, tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde delilleriyle ortaya koymuştuk .
وجائزٌ أن يكونَ الذي كان اللهُ آتاه ذلك بَلْعَمَ، وجائزٌ أن يكونَ أُمية.
Allah'ın kendisine bunu verdiği kişinin Bel'am olması da mümkündür, Ümeyye olması da mümkündür.