Binûn

İçinde A'râf'ın Zikredildiği Surenin Tefsiri — 31. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَعَوْرَاءِ الكلامِ صَمَمْتُ عنها … [ولو أَنِّي] أَشَاءُ بها سَمِيعُ

Çirkin söze karşı sağırlaştım... [Oysa ben] dileseydim onu işitirdim

وبادِرَةِ وَرِعْتُ النَّفْسَ عنها … وقد [تَئقَتْ مِن الغَضَبِ] الضُّلوعُ

[Öfkeyle sarf edilen] fevri sözden nefsimi sakındırdım ... Halbuki [göğsüm öfkeden dolup taşmıştı] .

وذلك كثيرٌ في كلامِ العربِ وأشعارِها.

Bu, Arapların kelamında ve şiirlerinde çokça mevcuttur.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو سعدٍ، قال: سمعتُ مجاهدًا يقولُ في قوله: {لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا}. قال: [لا يفقهون بها] شيئًا من أمر الآخرة. {وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا} الهُدَى. {وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا} الحقَّ. ثم جَعَلهم كالأنعامِ سواءً، ثم جَعَلهم شرًّا من الأنعام، فقال: {بَلْ هُمْ أَضَلُّ}. ثم أخْبَر أنهم هم الغافلون.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd anlattı, dedi ki: Mücâhid'in: {لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا} “Onların kalpleri vardır ama onlarla kavramazlar” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: [Onlarla] ahiret işinden hiçbir şeyi [kavramazlar] . {وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا} “gözleri vardır ama onlarla görmezler”; [yani] hidayeti. {وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا} “kulakları vardır ama onlarla işitmezler”; [yani] hakkı. Sonra onları tıpkı hayvanlar gibi kıldı, ardından da hayvanlardan daha kötü kılıp: {بَلْ هُمْ أَضَلُّ} “Hatta onlar daha da sapıktırlar” buyurdu. Sonra da onların gafillerin ta kendileri olduğunu haber verdi.

القولُ في تأويل قوله: {أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ (١٧٩)}.

{أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ (١٧٩)} “İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar gafillerin ta kendileridir” buyruğunun tefsiri.

يعنى جلَّ ثناؤُه بقوله: {أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ}: هؤلاء الذين ذَرَأَهم لجهنمَ هم

Allah Teâlâ {أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ} “İşte onlar hayvanlar gibidir” buyruğu ile şunu kastetmektedir: Cehennem için yarattığı bu kimseler,

كالأنعام، وهى البهائم التي لا تَفْقَهُ ما يقال لها، ولا تَفْهَمُ ما أَبْصَرَتُه، لما يَصْلُحُ ولما لا يصلُحُ، ولا تَعْقِلُ بقلوبها الخيرَ من الشرِّ، فتُميِّز بينهما ، فشَبَّههم اللهُ بها؛ إذ كانوا لا يَتَذَكَّرون ما يَرَوْن بأبصارِهم من حُجَجه، ولا يَتَفَكَّرون فيما يسمعون من آي كتابه. ثم قال: {بَلْ هُمْ أَضَلُّ}. يقولُ: هؤلاء الكفرة الذين ذَرَأَهم لجهنم، أَشَدُّ ذهابًا عن الحقِّ، وأَلْزَمُ لطريق الباطل من البهائم؛ لأنَّ البهائم لا اختيار لها ولا تمييز، فتَخْتارَ وتُميِّزَ، وإنَّما هي مُسَخَّرَةٌ، ومع ذلك تَهْرُبُ مِن المَضَارِّ، وتَطْلُبُ لأَنفُسِها من الغذاء الأصْلَحَ. والذين وصف اللهُ صِفَتَهم في هذه الآية، مع ما أُعطوا من الأفهام والعقول المميِّزة بين المَصَالِحِ والمضارِّ، تترك ما فيه صلاح دنياها وآخرتها، وتَطْلُبُ ما فيه مَضَارُّها ، فالبهائم منها أَسَدُّ، وهى منها أَضَلُّ، كما وَصَفَها به ربُّنا جلَّ ثناؤُه.

hayvanlar gibidir; onlar, kendilerine söyleneni kavramayan, gördüklerini neyin yararlı neyin yararsız olduğu bakımından anlamayan, kalpleriyle hayrı şerden ayırt edip kavramayan dört ayaklı hayvanlar gibidirler. Allah, O'nun hüccetlerinden gözleriyle gördükleri şeyleri düşünüp ibret almadıkları ve Kitabının ayetlerinden işittikleri hususunda tefekkür etmedikleri için onları bu hayvanlara benzetmiştir. Sonra şöyle buyurmuştur: {بَلْ هُمْ أَضَلُّ} “Hatta onlar daha da sapıktırlar”. Yani: [Allah'ın] cehennem için yaratıp çoğalttığı bu kâfirler, haktan uzaklaşma ve batıl yola sarılma konusunda hayvanlardan daha ileridedir. Çünkü hayvanların iradeleri ve temyiz kabiliyetleri yoktur ki seçip temyiz etsinler; onlar sadece boyun eğdirilmiş varlıklardır. Buna rağmen zararlardan kaçarlar ve kendileri için en uygun gıdayı ararlar. Bu ayette Allah'ın niteliklerini vasfettiği kimseler ise yararlı ile zararlıyı ayırt eden akıl ve anlayış verilmiş olmalarına rağmen, dünyaları ve ahiretleri için yararlı olan şeyleri terk etmekte, kendilerine zarar verecek olan şeyleri talep etmektedirler . Dolayısıyla hayvanlar onlardan daha isabetli, onlar ise Rabbimiz Teâlâ'nın vasfettiği gibi hayvanlardan daha sapıktır.

وقوله: {أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ}. يقول تعالى ذكرُه: هؤلاء الذين وَصَفْتُ صفَتَهم القومُ الذين غَفَلوا - يَعْني سَهَوا - عن آياتي وحُجَجى، وتَرَكوا تدبُّرها والاعتبار بها والاستدلالَ على ما دَلَّتْ عليه من توحيدِ ربِّها، لا البهائم التي قد عَرَّفها ربُّها ما سخَّرها له.

{أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ} “İşte onlar gafillerin ta kendileridir” buyruğu hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Vasıflarını nitelediğim bu kimseler; Rablerinin birliğine delalet eden ayetlerimden ve delillerimden gafil olan -yani unutan/dikkatsiz davranan-, onları düşünmeyi, onlardan ibret almayı ve onlarla istidlalde bulunmayı terk eden topluluktur; yoksa Rablerinin kendilerini emrine amade kıldığı şeyleri kendilerine bildirdiği hayvanlar değildir.

القول في تأويل قوله: {وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠)}.

{وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠)} “En güzel isimler Allah'ındır; O'na o güzel isimlerle dua edin. O'nun isimlerinde eğriliğe sapanları bırakın. Onlar yapmakta olduklarının cezasını göreceklerdir” buyruğunun tefsiri.

يقول تعالى ذكرُه: {وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى}. وهي كما قال ابن عباسٍ.

Allah Teâlâ -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: {وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} “En güzel isimler Allah'ındır”. Bu [isimler], İbn Abbâs'ın dediği gibidir.

حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، [قال: حدَّثني عمِّي، قال: حدَّثني أبي] ، عن أبيه، عن ابن عباس: {وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا}. ومِن أسمائِه العزيزُ الجبارُ، وكلُّ أسماءِ اللهِ حَسَنٌ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, [dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı] , o babasından, o İbn Abbâs'tan: {وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا} “En güzel isimler Allah'ındır; O'na o güzel isimlerle dua edin” [ayeti hakkında]: “O'nun isimlerindendir el-Azîz, el-Cebbâr... Allah'ın bütün isimleri güzeldir .”

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن هشام بن حسانَ، عن ابن سيرينَ، عن أبي هريرة عن رسول الله ﷺ، قال: "إنَّ لله تسعةً وتسعين اسمًا، مائةً إلا واحدًا، مَن أَحْصاها كُلَّها دَخَل الجنةَ" .

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Hişâm b. Hassân'dan, o İbn Sîrîn'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti, şöyle buyurdu: “Şüphesiz Allah'ın doksan dokuz -biri müstesna yüz- ismi vardır. Kim bunların hepsini sayarsa (ezberleyip kavrar ve amel ederse) cennete girer .”

وأمَّا قولُه: {وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ}. فإنه يعنى به المشركين. وكان إلحادُهم في أسماءِ اللهِ أَنَّهم عَدَلوا بها عما هي عليه؛ فسَمَّوا بها آلهتَهم وأوثانَهم، وزادوا فيها ونَقَصوا منها؛ فسَمَّوْا بعضها اللات، اشتقاقًا منهم لها من اسم اللهِ الذي هو اللهُ، وسَمَّوْا بعضَها العُزَّى، اشتقاقًا لها من اسمِ اللهِ الذي هو العزيزُ.

{وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ} “O'nun isimlerinde eğriliğe sapanları bırakın” buyruğuna gelince; bununla müşrikleri kastetmektedir. Onların Allah'ın isimlerinde eğriliğe sapmaları (ilhadları), bu isimleri asıl halinden saptırıp ilahlarına ve putlarına isim yapmaları, onlara eklemeler yapıp eksiltmeleridir. Nitekim bazısına, Allah'ın ismi olan “Allah”tan türeterek “el-Lât” adını verdiler; bazısına da Allah'ın ismi olan “el-Azîz”den türeterek “el-Uzzâ” adını verdiler.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: {وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ}. قال: إلحادُ المُلْحِدِين أن دَعَوُا اللاتَ في أَسماءِ اللهِ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, o babasından, o İbn Abbâs'tan: {وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ} “O'nun isimlerinde eğriliğe sapanları bırakın” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Eğriliğe sapanların ilhadı, Allah'ın isimleri arasında el-Lât'ı çağırmalarıdır (onun isminden türetmeleridir) .”

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ}. قال: اشْتَقُّوا العُزَّى من العزيز، واشْتَقُّوا اللاتَ مِن اللهِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den nakletti: {وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ} “O'nun isimlerinde eğriliğe sapanları bırakın” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “el-Uzzâ'yı el-Azîz'den, el-Lât'ı da Allah'tan türettiler .”

واخْتَلَف أهل التأويل في تأويل قوله: {يُلْحِدُونَ}.

Tefsir ehli {يُلْحِدُونَ} “eğriliğe saparlar” kelimesinin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir.

فقال بعضُهم: يُكذِّبونَ.

Bazıları: “Yalanlarlar” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ}. قال: الإلحاد التكذيبُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: {وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ} “O'nun isimlerinde eğriliğe sapanları bırakın” buyruğu hakkında şöyle dedi: “İlhad, yalanlamaktır .”

وقال آخرون: معنى ذلك: يُشْرِكون.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: “Şirk koşarlar” demektir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قَتادةَ:

Bana Muhammed b. Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, [o da] Katâde’den [şöyle rivayet etti]:

{يُلْحِدُونَ}. قال: يشركون .

{يُلْحِدُونَ} [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Şirk koşarlar .”

وأصل الإلحاد في كلام العرب، العُدُولُ عن القصد، والجَوْرُ عنه، والإعراضُ. ثم يُسْتَعْمَلُ في كلِّ مُعْوَجٍّ غير مستقيمٍ، ولذلك قيل للحدِ القبر: لَحْدٌ. لأنه في ناحيةٍ منه، وليس في وَسَطِه. يُقال منه: ألحَد فلانٌ يُلْحِدُ إلحادًا. ولَحَدَ يَلْحَدُ لَحْدًا ولُحُودًا. وقد ذُكِر عن الكِسائيِّ أنه كان يُفَرِّقُ بين الإلحادِ واللَّحْدِ؛ فيقولُ في الإلحاد: إنه العُدولُ عن القصدِ. وفي اللَّحْدِ: إنه الرَّكُونُ إلى الشيء. وكان يَقْرَأُ جميع ما في القرآن "يُلْحِدُون" بضَمِّ الياء وكسرِ الحاءِ، إلا التي في "النحلِ"، فإنه كان يَقْرَؤُها "يَلْحَدُون" بفتح الياءِ والحاءِ. ويَزْعُمُ أنه بمعنَى الرُّكُونِ . وأما سائرُ أهلِ المعرفةِ بكلامِ العربِ، فيَرَوْن أن معناهما واحدٌ، وأنَّهما لغتانِ جاءَتا في حرفٍ واحدٍ بمعنًى واحدٍ.

Arap kelamında ilhadın aslı; doğrudan sapmak, haktan ayrılmak ve yüz çevirmektir. Sonra bu kelime doğru olmayan, eğrilen her şey için kullanılır oldu; bu yüzden kabirdeki lahit için “lahd” denmiştir, çünkü kabrin ortasında değil bir tarafındadır. Bundan türeyerek: “elhede fulânun yülhidü ilhâden” ve “lehede yelhadü lahden ve lühûden” denir. el-Kisâî'den ilhad ile lahd arasını ayırdığı nakledilmiştir; o ilhad hakkında “doğrudan sapmak”, lahd hakkında ise “bir şeye meyletmek/dayanmak” demiştir. Nitekim Kur'an'daki bütün “yülhidûn” kelimelerini yâ harfinin ötresi ve hâ harfinin kesresiyle okur, sadece Nahl suresindekini yâ ve hâ harflerinin fethasıyla “yelhadûn” şeklinde okurdu. Bunun meyletmek anlamına geldiğini ileri sürerdi . Arap dilini bilen diğer âlimler ise ikisinin anlamının bir olduğunu, tek bir kökte aynı manaya gelen iki lehçe olduğunu kabul ederler.

واخْتَلَفَتِ القَرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فَقَرَأَتْه عامَّة أهل المدينة وبعضُ البَصْرِيِّين والكوفيِّين: {يُلْحِدُونَ} بضمِّ الياء وكسر الحاء، مِن: ألْحَد يُلحِد. في جميع القرآن. وقرأَ ذلك عامَّةُ قَرَأَةِ أهل الكوفة (يَلْحَدون) بفتح الياءِ والحاءِ، من: لَحَدَ يَلْحَدُ .

Kurrâ bu kelimenin kıraatinde ihtilaf etmiştir; Medine ehlinin geneli ile Basra ve Kûfe kurrâsının bir kısmı Kur'an'ın tamamında, “elhede-yülhidü” fiilinden hareketle yâ harfinin ötresi ve hâ harfinin kesresiyle {يُلْحِدُونَ} şeklinde okumuştur. Kûfe ehli kurrâsının geneli ise “lehede-yelhadü” fiilinden hareketle yâ ve hâ harflerinin fethasıyla (yelhadûn) şeklinde okumuştur .

والصوابُ من القولِ في ذلك أنهما لغتانِ بمعنًى واحدٍ، فبأيَّتِهما قَرَأ القارئُ فمصيبٌ الصوابَ في ذلك، غير أنِّى أختارُ القراءةَ بِضمِّ الياء، على لغةِ مَن قالَ:

Bu hususta doğru olan söz şudur: Bunlar aynı anlamda iki ayrı lehçedir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa okusun doğruyu isabet ettirmiş olur. Ancak ben, [şöyle] diyenlerin lehçesine uygun olarak yâ harfinin zammesiyle okumayı tercih ederim:

ألحَدَ. لأنها أشهرُ اللغَتين وأفصحُهما. وكان ابن زيدٍ يقولُ في قوله: {وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ}: إنه منسوخٌ.

“elhede”. Çünkü iki lehçeden daha meşhur ve daha fasih olanı budur. İbn Zeyd, {وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ} “O'nun isimlerinde eğriliğe sapanları bırakın” buyruğu hakkında bunun mensuh (hükmü kaldırılmış) olduğunu söylerdi.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ، في قوله: {وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ}. قال: هؤلاء أهل الكفرِ، وقد نُسِخ، نَسَخه القِتالُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ} “O'nun isimlerinde eğriliğe sapanları bırakın” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Bunlar küfür ehlidir ve bu [hüküm] neshedilmiştir; onu savaş [ayeti] neshetmiştir .”

ولا معنى لما قال ابن زيدٍ في ذلك من أنه منسوخٌ؛ لأنَّ قولَه: {وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ}. ليس بأمرٍ مِن الله لنبيِّه ﷺ بتَرْكِ المشركين أن يقولوا ذلك، حتى يَأْذَنَ له في قتالِهم. وإنَّما هو تهديدٌ مِن اللهِ للمُلْحِدِين في أسمائه ووعيدٌ منه لهم، كما قال في موضعٍ آخر: {ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ} الآية [الحجر: ٣]. وكقولِه: {لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} [العنكبوت: ٦٦]. وهو كلامٌ خَرَجَ مَخْرَجَ الأَمْرِ بمعنى الوعيد والتهديدِ، ومعناه: إنْ نُمْهِل الذين يُلْحِدون، يا محمدُ، في أَسماءِ اللهِ إلى أجلٍ هم بالِغُوه، فسوف يُجْزَوْن - إذا جاءَهم أجلُ اللهِ الذي [أجَّلَهم إليه] - جزاءَ أعمالهم التي كانوا يعمَلونها قبل ذلك؛ من الكفر باللهِ، والإلحادِ في أسمائِه، وتكذيبِ رسوله.

İbn Zeyd'in bunun mensuh olduğuna dair söylediği sözün bir anlamı yoktur; zira {وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ} “O'nun isimlerinde eğriliğe sapanları bırakın” buyruğu, Allah'ın peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kendilerine karşı savaşma izni verinceye kadar müşrikleri bunu söyler halde serbest bırakmasını emretmesi değildir. Bilakis bu, Allah'ın isimlerinde eğriliğe sapanlara yönelik bir tehdidi ve onlara bir gözdağıdır; nitekim başka bir yerde şöyle buyurmuştur: {ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ} [Hicr: 3] “Bırak onları yesinler, yararlansınlar ve emel onları oyalayadursun...”; yine buyurduğu gibi: {لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} [Ankebut: 66] “Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler ve zevk sürsünler bakalım, yakında bilecekler!” Bu, tehdit ve gözdağı anlamında emir kipiyle çıkmış bir sözdür. Anlamı şudur: Ey Muhammed! Allah'ın isimlerinde eğriliğe sapanlara ulaşacakları bir ecele kadar mühlet verirsek , [kendilerine mühlet tanınan] Allah'ın eceli onlara geldiğinde, bundan önce yapmakta oldukları Allah'a küfür, O'nun isimlerinde eğriliğe sapma ve Resûlünü yalanlama gibi amellerinin cezasını göreceklerdir.

القولُ في تأويل قوله: {وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١)}.

{وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١)} “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki hak ile doğru yolu gösterirler ve onunla adaleti sağlarlar” buyruğunun tefsiri.

يقول تعالى ذكرُه: ومن الخَلْقِ الذين خَلَقْنا {أُمَّةٌ}. يعني: جماعةٌ. {يَهْدُونَ}. يقولُ: يَهْتَدُون {بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ}. يقولُ: وبالحقِّ يَقْضون ويُنصِفون الناس. كما قال ابن جريجٍ.

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Yarattığımız mahlûkattan {أُمَّةٌ} “öyle bir topluluk” -yani bir cemaat- [vardır ki], {يَهْدُونَ} [yani] {بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “hakka iletirler ve onunla adaleti sağlarlar”. [Yani] hak ile hüküm verirler ve insanlara karşı adaletli davranırlar; nitekim İbn Cüreyc de böyle demiştir.

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ قوله: {أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ}. قال ابن جُريجٍ: ذُكر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ قال: "هذه أُمَّتِى". قال: "بالحقِّ يَأْخُذون ويُعطون ويقْضُون" .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “öyle bir topluluk da vardır ki hak ile doğru yolu gösterirler ve onunla adaleti sağlarlar” buyruğu hakkında nakletti; İbn Cüreyc dedi ki: Bize Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu zikredildi: “Bu benim ümmetimdir.” Buyurdu ki: “Hak ile alırlar, hak ile verirler ve hak ile hükmederler .”

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمرٍ، عن قَتادةَ: {وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} .

Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki hak ile doğru yolu gösterirler ve onunla adaleti sağlarlar” .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} بَلَعْنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ إِذا قَرَأَهَا: "هذه لكم، وقد أَعْطِى القومُ بينَ أيْدِيكُم مِثْلَها: {وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} " [الأعراف: ١٥٩].

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki hak ile doğru yolu gösterirler ve onunla adaleti sağlarlar” buyruğu hakkında nakletti: Bize ulaştığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuduğu zaman şöyle buyururdu: “Bu [müjde] sizindir; sizden önceki kavme de benzeri verilmişti: {وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} [A'râf: 159] ‘Mûsâ'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti sağlayan bir topluluk vardır’ .”

القولُ في تأويل قوله: {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٢)}.

{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٢)} “Ayetlerimizi yalanlayanları ise, bilmedikleri bir yerden yavaş yavaş helake yaklaştıracağız” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذِكرُه: والذين كَذَّبوا بأدِلَّتِنا وأعلامِنَا، فَجَحَدوها ولم يَتَذَكَّروا بها، سَنُمْهِلُه بغرَّتِه ونُزَيِّنُ له سوءَ عملِه، حتى يَحْسَبَ أنه [فيما هو] عليه من تكذيبِه بآياتِ اللهِ، إلى نفسِه مُحْسِنٌ، وحتى يَبْلُغَ الغاية التي كُتب له مِن المَهَلِ، ثم نَأْخُذُه بأعمالِه السيئة، فنجازيه بها من العقوبة ما قد أُعِدَّ له. وذلك استدراجُ اللهِ إياه. وأصلُ الاسْتِدْراجِ اغْتِرارُ المُسْتَدْرَجِ بلُطفٍ، مِن حيثُ يَرَى المُستدرَجُ أَنَّ

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Delillerimizi ve açık alametlerimizi yalanlayan, onları inkâr edip onlardan ibret almayan kimseye, gafleti içinde mühlet vereceğiz ve kötü amelini ona süslü göstereceğiz; ta ki Allah'ın ayetlerini yalanlama hususunda üzerinde bulunduğu [bu hâl] sebebiyle kendisine iyilik ettiğini sansın ve kendisi için takdir edilmiş olan mühletin sonuna ulaşsın. Sonra onu kötü amelleri yüzünden yakalayacak ve kendisi için hazırlanmış olan cezayla cezalandıracağız. İşte Allah'ın onu istidrâc etmesi (adım adım helake yaklaştırması) budur. İstidrâcın aslı, istidrâca uğrayan kimsenin bir lütuf ile aldatılmasıdır; şöyle ki istidrâca uğrayan kimse...

المستدرج، إليه محسنٌ، حتى يُوَرِّطَه مكروهًا.

kendisine iyilik ettiğini sanmasıyla lütuf görünümlü bir şekilde aldatılması, nihayetinde hoşlanmadığı bir felakete düşürülmesidir.

وقد بيَّنَّا وجه فعل الله ذلك بأهل الكفر به فيما مضَى، بما أغْنَى عن إعادته في هذا الموضع .

Allah'ın, Kendisini inkâr edenlere bunu yapma hikmetini ve keyfiyetini daha önce bu yerde tekrarlamaya hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık .

القولُ في تأويل قوله: {وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (١٨٣)}.

{وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (١٨٣)} “Onlara mühlet veririm; şüphesiz Benim tuzağım çok sağlamdır” buyruğunun tefsiri.

يقول تعالى ذكره: وأُؤَخِّرُ هؤلاء الذين كَذَّبوا بآياتِنا مِلاوَةً ، بالكسرِ والضَّمِّ والفتح، من الدهر - وهى الحينُ، ومنه قيل: انتظرتُك مَلِيًّا - ليَبْلُغوا بمعصيتهم ربَّهم المقدارَ الذي قد كتبه لهم من العقاب والعذابِ، ثم يَقْبِضُهم إليه. {إِنَّ كَيْدِي}. والكيد هو المكرُ، وقوله: {مَتِينٌ}. يعني: قويٌّ شديدٌ. ومنه قولُ الشاعرِ :

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ayetlerimizi yalanlayan bu kimseleri, Rablerine isyanları sebebiyle kendilerine yazılmış olan ceza ve azap miktarına ulaşıncaya kadar zamandan bir müddet -Milâve , esre, ötre ve fetha ile; yani bir vakit; bundan dolayı ‘intazartüke meliyyen’ (seni uzun bir süre bekledim) denmiştir- ertelerim; sonra da onları Kendi huzuruna alırım. {إِنَّ كَيْدِي} “Şüphesiz Benim tuzağım”; keyd, hiledir/tuzaktır. {مَتِينٌ} “çok sağlamdır” buyruğu ise güçlü ve çetin demektir. Şairin şu sözü de bu kabildendir :

عَدَلْنَ عُدُولَ النَّاسِ وَامْتَحّ يَبْتَلِي … أفانينَ مِن أُلْهُوبِ شَدٍّ مُمَاتِنِ

İnsanların yöneldiği gibi yöneldiler; [at] boyuna uzanıp koşarak dener … kesintisiz ve zorlu bir koşunun tozu dumana katan türlü çeşitlerini.

يعني: سَيْبًا شديدًا باقيًا لا يَنْقَطِعُ.

Yani: Çetin, kalıcı ve kesintisiz bir akış [demektir].

القولُ في تأويل قوله: {أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ (١٨٤)}.

{أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ (١٨٤)} “Düşünmediler mi ki, arkadaşlarında hiçbir delilik yoktur? O, apaçık bir uyarıcıdan başka bir şey değildir” buyruğunun tefsiri.

يقول تعالى ذكرُه: أولم يَتَفَكَّرُ هؤلاء الذينَ كَذَّبوا بآياتنا، فيَتَدَبَّروا بعقولهم، ويعلموا أن رسولَنا الذي أرْسَلْناه إليهم، لا جِنَّةَ به ولا بَلَ، وأنَّ الذي دعاهم إليه هو [الصحيحُ والدينُ] القويمُ، والحقُّ المبين. ولذا أُنزِلَتْ هذه الآية فيما قيل.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ayetlerimizi yalanlayan bu kimseler düşünüp akıllarıyla tefekkür etmediler mi ki kendilerine gönderdiğimiz elçimizde hiçbir delilik ve cinnet olmadığını, onları davet ettiği şeyin dosdoğru [sahih din] ve apaçık hak olduğunu bilsinler? Söylendiğine göre bu ayet şu sebeple indirilmiştir:

كما حدَّثنا بشرُ بن معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قال: ذُكر لنا أن نبيَّ الله ﷺ كان على الصَّفا، فدعا قريشًا، فَجَعَل يُفَخِّذُهُم فَخْذًا فَخْذًا : "يا بَنى فلانٍ، يا بني فلانٍ". فَحَذَّرَهم بَأْسَ اللهِ، ووَقائِعَ اللهِ. فقال قائِلُهم: إِنَّ صاحِبَكم هذا لمجنونٌ! بات يُصَوِّتُ إلى الصباحِ. أو: حتى أصْبَح، فأَنزَل اللهُ ﵎: {أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ} .

Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; dedi ki: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ tepesindeyken Kureyş'i çağırdı; onları kabile kabile : “Ey falan oğulları! Ey falan oğulları!” diye çağırmaya başladı. Onları Allah'ın azabına ve Allah'ın [geçmiş kavimleri helak eden] cezalarına karşı uyardı. İçlerinden bir sözcü: “Bu arkadaşınız muhakkak delidir! Sabaha kadar bağırıp durdu” -yahut “sabah oluncaya kadar”- dedi. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah şu ayeti indirdi: {أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ} “Düşünmediler mi ki, arkadaşlarında hiçbir delilik yoktur? O, apaçık bir uyarıcıdan başka bir şey değildir”.

ويعنى بقوله: {إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ}؛ ما هو إلا نذيرٌ يُنذِرُكم عقابَ اللهِ

Allah Teâlâ'nın: {إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ} “O, apaçık bir uyarıcıdan başkası değildir” sözüyle kastedilen; O, sadece sizi Allah'ın azabıyla uyaran bir uyarıcıdır.

على كفركم به، إن لم تُنِيبوا إلى الإيمان به.

O'na iman etmeye yönelmezseniz, O'nu inkâr etmeniz sebebiyle [azaba uğrayacağınızı haber verir].

ويعنى بقوله: {مُبِينٌ} قد أبان لكم، أيها الناسُ، إنذاره ما أَنْذَرَكم به مِن بأس اللهِ، على كفرِكم به.

{مُبِينٌ} “apaçık” buyruğuyla da şunu kastetmektedir: Ey insanlar! O'na küfretmeniz sebebiyle sizi uyardığı Allah'ın azabına dair uyarısını size apaçık açıklamıştır.

القول في تأويل قوله: {أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (١٨٥)}.

{أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (١٨٥)} “Göklerin ve yerin hükümranlığına, Allah'ın yarattığı şeylere ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine hiç bakmadılar mı? Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: أولم يَنْظُرُ هؤلاء المُكَذِّبون [بآياتِ اللهِ] ، في مُلكِ اللهِ وسلطانه في السماواتِ وفى الأرض، وفيما خلق جلَّ ثناؤُه من شيءٍ فيهما، فيتَدَبَّروا ذلك ويعتبروا به، ويَعْلَموا أَنَّ ذلك لَمن لا نظير له ولا شَبِيهَ، ومِن فعل مَن لا يَنْبَغِى أن تكونَ العبادة والدينُ الخالصُ إلا له، فيُؤْمِنوا به، ويُصَدِّقوا رسوله، ويُنيبوا إلى طاعتِه، ويَخْلعوا الأندادَ والأوثانَ، ويَحْذَروا أن تكونَ آجالُهم قد اقتَرَبت، فيَهلِكوا على كفرِهم ويصيروا إلى عذاب الله، وأليم عقابه؟!

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: [Allah'ın ayetlerini] yalanlayan bu kimseler ; göklerde ve yerdeki Allah'ın mülküne ve hâkimiyetine, O'nun bu ikisinde yarattığı şeylere bakıp bunları düşünerek ibret almadılar mı; bütün bunların dengi ve benzeri olmayan , ibadetin ve ihlaslı dinin yalnızca Kendisine ait olması gereken Zat'a ait ve O'nun fiili olduğunu bilip O'na iman etmezler mi; Resûlünü tasdik edip O'na itaate yönelmezler mi; putları ve ortak koşulan şeyleri terk edip ecellerinin yaklaşmış olmasından, böylece küfür üzere helak olup Allah'ın azabına ve can yakıcı cezasına gitmekten sakınmazlar mı?!

وقوله: {فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ}. يقولُ: فبأيِّ تخويفٍ وتحذيرٍ وترهيبٍ، بعد تحذيرِ محمدٍ ﷺ وترهيبِه، الذي أتاهم به من عندِ اللهِ في آي كتابه يُصَدِّقون، إن لم يُصدِّقوا بهذا الكتاب الذي جاءَهم به محمدٌ ﷺ من عندِ اللهِ تعالى؟!

{فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ} “Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?” buyruğu hakkında şöyle buyurmaktadır: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah katından Kitabının ayetleriyle kendilerine getirdiği uyarı ve korkutmadan sonra hangi korkutma, uyarı ve sakındırmayı tasdik edecekler; eğer Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah Teâlâ katından getirdiği bu Kitab'ı tasdik etmezlerse?!

القول في تأويل قوله: {مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٨٦)}.

{مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٨٦)} “Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur. O, onları azgınlıkları içinde bocalayıp durur bir halde bırakır” buyruğunun tefsiri.

يقول تعالى ذكره: إِنَّ إعْراضَ هؤلاء الذين كَذَّبوا بآياتِنا، التاركِي النظر في

Allah Teâlâ -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Ayetlerimizi yalanlayan, bakmayı terk eden şu kimselerin yüz çevirmesi

حُججِ الله والفكر فيها - لإضْلالِ اللهِ إيَّاهم، ولو هداهم اللهُ لَاعْتَبَروا وتَدَبَّروا، فأَبْصَروا رُشْدَهم، ولكنَّ الله أضلَّهم، فلا يُبْصرون رُشدًا، ولا يهتدون سبيلًا، ومَن أَضَلَّه عن الرَّشادِ فلا هادى له إليه ، ولكنَّ الله يَدَعُهم في تَمَادِيهِم في كفرهم، وتَمرُّدِهم في شِركهم، يَتَردَّدون؛ ليَسْتَوْجِبوا الغاية التي كتبها اللهُ لهم من عقوبته وأليم نكاله.

Allah'ın delillerine [bakmaktan] ve bunlar üzerinde tefekkür etmekten [yüz çevirmeleri], Allah'ın onları saptırmasından dolayıdır. Eğer Allah onlara hidayet etseydi ibret alır, düşünür ve doğru yollarını görürlerdi. Fakat Allah onları saptırmıştır; bu yüzden doğru yolu göremezler ve hiçbir yola erişemezler. [Allah] kimi doğru yoldan saptırırsa artık ona oraya [ulaştıracak] bir hidayet edici yoktur . Fakat Allah onları küfürlerinde ısrar etmeleri ve şirklerindeki azgınlıkları içinde şaşkınca bocalar halde bırakır ki Allah'ın kendileri için takdir ettiği cezasının ve can yakıcı azabının son raddesini hak etsinler.

القول في تأويل قوله: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ}.

{يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ} “Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar. De ki: Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır. Onu vaktinde O'ndan başkası açığa çıkaramaz” buyruğunun tefsiri.

اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في الذين عُنُوا بقوله: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ}.

Tefsir ehli, {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ} “Sana kıyameti soruyorlar” buyruğunda kimlerin kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir.

فقال بعضُهم: عُنى بذلك قومُ رسول الله ﷺ من قريشٍ، وكانوا سَأَلُوا عن ذلك رسول الله ﷺ.

Bazıları şöyle demiştir: Bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavmi olan Kureyş kastedilmiştir; onlar bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuşlardı.

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بن ثورٍ، عن معمر، عن قَتادةَ قال: قالت قريشٌ لمحمدٍ ﷺ: إنَّ بيننا وبينك قرابةً، فأَسِرَّ إلينا متى الساعةُ؟ فقال اللهُ: {يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا} .

Bize Muhammed b. Abdilâlâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den naklen anlattı, Katâde dedi ki: Kureyş, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Aramızda bir akrabalık var, kıyametin ne zaman olduğunu bize gizlice söyleyiver" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا} “Sanki sen onu biliyormuşsun gibi sana soruyorlar” buyruğunu indirdi.

وقال آخرون: بل عُنى به قومٌ من اليهود.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bununla Yahudilerden bir topluluk kastedilmiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يونس بن بكيرٍ، قال: ثنا محمدُ بن إسحاقَ، قال: ثني محمد بن أبي محمدٍ مولَى زيد بن ثابتٍ، قال: ثني سعيدُ بن جبيرٍ أو عكرمةُ،

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime anlattı,

عن ابن عباسٍ، قال: قال جَبَلُ بن أبي قُشيرٍ وسمولُ بنُ زيدٍ لرسول الله ﷺ: يا محمدُ، أخبِرنا متى الساعةُ إن كنتَ نبيًّا كما تقولُ، فإِنَّا نَعْلَمُ متى هي. فَأَنْزَلَ اللهُ تعالى: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي} إلى قوله: {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} .

İbn Abbâs'tan naklen anlattı; o şöyle demiştir: Cebel b. Ebî Kuseyr ve Şemvîl b. Zeyd, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ey Muhammed! Eğer iddia ettiğin gibi bir peygamber isen kıyametin ne zaman olduğunu bize haber ver; zira biz onun ne zaman olduğunu biliyoruz" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي} “Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar. De ki: Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır...” âyetinden {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat insanların çoğu bilmezler” kavline kadar indirdi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن طارقِ بن شهابٍ، قال: كان النبيُّ ﷺ لا يزالُ يَذْكُرُ مِن شأن الساعة حتى نَزَلَتْ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا} .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o Târık b. Şihâb'dan naklen anlattı; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا} “Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar” âyeti ininceye kadar kıyamet konusunu anıp duruyordu.

قال أبو جعفرٍ: والصوابُ من القول في ذلك أن يُقالَ: إِنَّ قوما سَألوا رسول الله ﷺ عن الساعةِ، فَأَنزل الله هذه الآيةَ، وجائزٌ أن يكونَ كانوا من قريشٍ، وجائزٌ أن يكونَ كانوا من اليهودِ، ولا خبرَ بذلك عندنَا يُجَوِّزُ قَطَّعَ القول على أيِّ ذلك كان.

Ebû Ca'fer der ki: Bu hususta doğru olan söz şudur: Bir topluluk Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kıyameti sormuş, Allah da bu ayeti indirmiştir. Bunların Kureyş'ten olması da mümkündür, Yahudilerden olması da mümkündür; yanımızda bunların hangisi olduğuna dair kesin bir hüküm vermeyi caiz kılacak bir haber yoktur.

فتأويلُ الآيةِ إذن: يَسْأَلُك القومُ الذين يَسْأَلُونك عن الساعةِ: {أَيَّانَ مُرْسَاهَا}؟ يقولُ: متى قيامها؟

Öyleyse ayetin tefsiri şöyledir: Sana kıyameti soran topluluk: {أَيَّانَ مُرْسَاهَا} “Ne zaman gelip çatacak?” diye sorarlar; yani: Onun kopuşu ne zamandır?

ومعنى أيَّانَ: متى. في كلامِ العربِ، ومنه قول الراجز:

Arap kelâmında eyyâne (أَيَّانَ) kelimesinin anlamı «ne zaman» demektir. Recez şairinin şu sözü de bu kabildendir:

أَيَّانَ تَقْضى حاجَتي أَيَّانا … أمَا تَرَى لِنُجْحِها إبَّانا

Ne zaman göreceksin ihtiyacımı, ne zaman? / Görmez misin onun yerine gelmesi için bir vakit?

ومعنى قولِه: {مُرْسَاهَا}: قيامُها. مِن قولِ القائلِ: أرساها اللَّهُ فهى مُرْساةٌ. وأرساها القومُ: إذا حَبَسوها. ورَسَتْ هي تَرْسو رُسُوًّا.

{مُرْسَاهَا} buyruğunun anlamı ise: Onun kopmasıdır. Bu, bir kimsenin "Allah onu sabit kıldı/durdurdu, o da sabit oldu (mürsât)" ve bir topluluğun "onu hapsettiler/durdurdular" demesinden gelir. [Nitekim gemi için] "Demirledi (raset/tersû/rusuvven)" denir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا}. يقولُ: متى قيامُها .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen anlattı: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا} “Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar” [ayetini] şöyle açıklamıştır: Onun kopuşu ne zamandır?

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا}: متى قيامُها .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا} “Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar” kavli hakkında nakletti: "Onun kopuşu ne zamandır?" [demektir] .

وقال آخرون: معنى ذلك: مُنْتهاها. وذلك قريبُ المعنى مِن معنى مَن قال: معناه: قيامُها. لأنَّ انْتِهاءَها بُلُوغُها وقتَها. وقد بَيَّنا أن أصلَ ذلك الحبسُ والوقوفُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı "onun nihayeti/son noktası" demektir. Bu anlam, onun "kopması" olduğunu söyleyenlerin anlamına yakındır. Çünkü onun nihayete ermesi, vaktine ulaşmasıdır. Biz bu kelimenin aslının tutmak ve durmak olduğunu açıklamıştık.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn

عباسٍ قولَه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا}. يعنى: مُنْتهاها .

Abbâs'tan {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا} “Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar” kavli hakkında nakletti: "Yani nihayeti/sonu [ne zamandır?]"

وأما قولُه: {قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ}. فإنه أمرٌ مِن اللَّهِ نبيَّه محمدًا ﷺ بأن يجيبَ سائِليه عن الساعةِ، بأنه لا يَعْلَمُ وقتَ قيامِها إلا اللَّهُ الذي يَعْلَمُ الغيبَ، وأنه لا يُظْهِرُها لوقتِها، ولا يعلمُها غيرُه جلَّ ذكرُه.

{قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ} “De ki: Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır. Onu vaktinde O'ndan başkası açığa çıkaramaz” buyruğuna gelince; bu, Allah'tan Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kendisine kıyameti soranlara, onun kopuş vaktini gaybı bilen Allah'tan başkasının bilmediğini, onu vaktinde O'ndan başkasının ortaya çıkarmayacağını ve O'ndan -şanı yücedir- başkasının bunu bilemeyeceğini cevap olarak vermesine dair bir emirdir.

كما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ}. يقولُ: علمُها عندَ اللَّهِ، هو يُجَلِّيها لوقتِها، لا يعلمُ ذلك إلا اللَّهُ .

Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ} “De ki: Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır. Onu vaktinde O'ndan başkası açığa çıkaramaz” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: "Onun bilgisi Allah katındadır; onu vaktinde O açığa çıkarır, bunu Allah'tan başkası bilemez" .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَا يُجَلِّيهَا}: يأتى بها .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {لَا يُجَلِّيهَا} “Onu açığa çıkaramaz”; yani: Onu getiremez .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال مجاهدٌ: {لَا يُجَلِّيهَا}. قال : لا يَأْتى بها {إِلَّا هُوَ}.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Mücâhid: {لَا يُجَلِّيهَا} “Onu açığa çıkaramaz” [hakkında] şöyle demiştir: Onu {إِلَّا هُوَ} “O'ndan başkası” getiremez.

[حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ}. يقولُ: لا يُرسِلُها لوقتِها إلا هو].

[Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ} “Onu vaktinde O'ndan başkası açığa çıkaramaz” [hakkında] şöyle demektedir: Onu vaktinde ancak O gönderir.]

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً}.

Allah Teâlâ'nın: {ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً} “Göklerde ve yerde ağırlaşmıştır; o size ancak ansızın gelir” buyruğunun tefsiri.

اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: ثَقُلَت الساعةُ على أهلِ السماواتِ والأرضِ، أن يَعْرِفوا وقتَها ومجيئَها؛ لخَفائِها عنهم، واسْتِئْثارِ اللَّهِ بعِلْمِها.

Tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmiştir; bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; onlara gizli kalması ve Allah'ın onun bilgisini Kendisine has kılması sebebiyle, kıyametin vaktini ve ne zaman geleceğini bilmenin göklerin ve yerin ehline ağır gelmesidir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ قولَه: {ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. [يقولُ: خَفِيَتْ في السماواتِ والأرضِ] ، فلم يَعْلَمْ قيامَها؛ متى تقومُ - مَلَكٌ مُقَرَّبٌ، ولا نبيٌّ مُرْسَلٌ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde ağırlaşmıştır” kavli hakkında nakletti: [Şöyle demiştir: Göklerde ve yerde gizli kalmıştır] ; ne mukarreb bir melek ne de gönderilmiş bir peygamber onun ne zaman kopacağını bilememiştir .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَورٍ، وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، جميعًا عن معمرٍ، عن بعضِ أهلِ التأويلِ {ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. قال: ثَقُل علمُها على أهلِ السماواتِ وأهلِ الأرضِ، أنهم لا يَعْلَمون .

Bize Muhammed b. Abdilâlâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr anlattı; bize el-Hasan b. Yahyâ da anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; her ikisi de Ma'mer'den, o tefsir ehlinden bazılarından {ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde ağırlaşmıştır” kavli hakkında naklettiler: Şöyle demiştir: Onu bilmemeleri sebebiyle onun bilgisi göklerin ehline ve yerin ehline ağır gelmiştir .

وقال آخرون: معنى ذلك: أنها كَبُرَتْ عندَ مجيئِها على أهلِ السماواتِ والأرضِ.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; geldiği zaman göklerin ve yerin ehline pek büyük/korkunç gelmesidir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، وحدَّثنا الحسنُ بنُ

Bana Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr anlattı; [ayrıca] bize el-Hasen b.

يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، جميعًا عن معمرٍ، قال: قال الحسنُ في قولِه: {ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. يعنى: إذا جاءتْ ثَقُلَتْ على أهلِ السماءِ وأَهلِ الأرضِ. يقولُ: كَبُرَتْ عليهم .

Yahyâ da anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; her ikisi de Ma'mer'den naklettiler, dedi ki: Hasan [el-Basrî], {ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde ağırlaşmıştır” kavli hakkında şöyle demiştir: "Yani geldiği zaman gök ehline ve yer ehline ağır gelir; onlara pek büyük/korkunç gelir demektir."

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ: {ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. قال: إذا جاءت انشقَّت السماءُ، وانْتَثَرَت النجومُ، وكُوِّرَت الشمسُ، وسُيِّرت الجبالُ، وكان ما قال اللَّهُ، فذلك ثِقَلُها .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde ağırlaşmıştır” hakkında nakletti: "O geldiği zaman gök yarılır, yıldızlar dökülür, güneş dürülür, dağlar yürütülür ve Allah'ın buyurduğu şeyler gerçekleşir; işte onun ağırlığı budur" dedi .

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: قال بعضُ النَّاسِ في {ثَقُلَتْ}: عَظُمَتْ.

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o şöyle demiştir: Bazı insanlar {ثَقُلَتْ} “ağırlaşmıştır” hakkında: "Büyümüştür/korkunç olmuştur" demişlerdir.

وقال آخرون: معنى قولِه: {فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. على السماواتِ والأرضِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: {فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} buyruğunun anlamı; "göklerin ve yerin üzerine [ağırlaşmıştır]" demektir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. أي على السماواتِ والأرضِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde ağırlaşmıştır”; yani göklerin ve yerin üzerine [ağırlaşmıştır].