حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا [سهلُ بنُ يوسفَ] ، عن عمرٍو ، عن الحسنِ: {جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا}. قال: كان هذا في بعضِ أهلِ المللِ، ولم يكنْ بآدمَ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize [Sehl b. Yûsuf] , Amr'dan , o Hasan'dan nakletti: {جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا} “Kendilerine verdiği bu çocuk konusunda O'na ortaklar koştular”. Dedi ki: 'Bu, diğer din mensuplarından bazılarında olmuştur, Âdem hakkında değildir' .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، قال: قال الحسنُ: عنَى بهذا ذريةَ آدمَ؛ مَن أَشْرَك منهم بعدَه. يَعْنى قولَه: {فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا} .
Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den anlattı, dedi ki: Hasan: 'Bununla Âdem'in zürriyetini, ondan sonra şirk koşan kimseleri kastetmiştir' dedi. Yüce Allah'ın: {فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا} “Fakat Allah onlara salih bir çocuk verince, kendilerine verdiği bu çocuk konusunda O'na ortaklar koştular” buyruğunu kastetmektedir .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان الحسنُ يقولُ: هم اليهودُ والنصارى، رَزَقَهم الله أولادًا فهوَّدوا ونَصَّروا .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti, dedi ki: Hasan şöyle derdi: 'Onlar Yahudiler ve Hıristiyanlardır; Allah onlara çocuklar rızık verdi de onlar çocuklarını Yahudileştirdiler ve Hıristiyanlaştırdılar' .
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلَى القولين بالصَّوابِ قولُ مَن قال: عنَى بقولِه: {فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ} في الاسمِ لا في العبادةِ، وأن المَعْنِيَّ بذلك آدمُ وحواءُ؛ لإجماعِ الحُجَّةِ مِن أهلِ التأويلِ على ذلك.
Ebû Ca'fer der ki: İki görüşten doğruya en yakın olanı: {فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ} “Fakat Allah onlara salih bir çocuk verince, O'na ortaklar koştular” buyruğu ile ibadette değil isimde [ortak koşmanın] kastedildiğini ve bununla kastedilenlerin Âdem ile Havvâ olduğunu söyleyenlerin görüşüdür; çünkü tefsir ehlinin hüccet olanları bu hususta icma etmişlerdir.
فإن قال قائلٌ: فما أنت قائلٌ، إذ كان الأمرُ على ما وَصَفْتَ في تأويلِ هذه
Eğer birisi: "Bu [ayetin] tefsirinde durum nitelediğin gibi olduğuna göre ne diyeceksin?" derse,
الآيةِ، وأن المعنيَّ بها آدمُ وحواءُ - في قولِه: {فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ}؛ أهو اسْتِنْكافٌ مِن اللَّهِ أن يكونَ له في الأسماءِ شريكٌ، أو في العبادةِ؟ فإن قلتَ: في الأسماءِ. دَلَّ على فسادِه قولُه: {أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ} [الأعراف: ١٩١]. وإن قلتَ: في العبادةِ. قِيل لك: أفكان آدمُ أشْرَك في عبادةِ الله غيرَه؟
ayet[in] ve bununla kastedilenlerin Âdem ile Havvâ olduğu hakkında O'nun: {فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah, onların ortak koştuklarından yücedir” buyruğu hususunda ne diyeceksin; bu, isimlerde mi yoksa ibadette mi bir ortağının bulunmasından Allah'ın tenzih edilmesidir? Şayet: 'İsimlerdedir' dersen, O'nun: {أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ} “Hiçbir şey yaratamayan ve kendileri yaratılmış olan varlıkları mı ortak koşuyorlar?” [el-A'râf: 191] buyruğu bunun tutarsızlığına delalet eder. Şayet: 'İbadettedir' dersen, sana: 'Âdem, Allah'a ibadette O'na başkasını mı ortak koşmuştu?' denilir.
قيل له: إن القولَ في تأويلِ قولِه: {فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ}. ليسَ بالذي ظَنَنْتَ، وإنما القولُ فيه: فتعالى اللَّهُ عما يُشْرِكُ به مشركُو العربِ مِن عَبَدَةِ الأوثانِ. فأما الخبرُ عن آدمَ وحواءَ فقد انْقَضَى عندَ قولِه: {جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا}. ثم اسْتُؤْنف قولُه: {فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ}.
Ona şöyle cevap verilir: Yüce Allah'ın: {فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah, onların ortak koştuklarından yücedir” buyruğunun tefsirindeki görüş senin zannettiğin gibi değildir. Bu husustaki söz ancak şöyledir: Allah, putperest Arap müşriklerinin O'na koştukları ortaklardan yücedir. Âdem ve Havvâ ile ilgili haber ise: {جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا} “Kendilerine verdiği bu çocuk konusunda O'na ortaklar koştular” buyruğunda sona ermiştir. Sonra {فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah, onların ortak koştuklarından yücedir” buyruğuna yeni bir söz olarak başlanmıştır.
كما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ قولَه: {فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ}. يقولُ: هذه فَصْلٌ مِن آيةِ آدمَ، خاصَّةٌ في آلهةِ العربِ .
Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; O'nun: {فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah, onların ortak koştuklarından yücedir” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Bu, Âdem ayetinden ayrı bir kısımdır, özellikle Arapların ilahları hakkındadır .
واخْتَلَفَت القَرأَةُ في قراءةِ قولِه: {شُرَكَاءَ}؛ فقَرَأ ذلك عامَّةُ قرأَةِ أهلِ المدينةِ وبعضُ المكِّيين والكوفيِّين: [(جَعَلا لَهُ شِرْكًا). بكسرِ الشينِ، بمعنى الشَّرِكَةِ .
Kurrâ, {شُرَكَاءَ} “ortaklar” kelimesinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ehli kurrâsının geneli ile bazı Mekkeliler ve Kûfeliler bunu: [(جَعَلا لَهُ شِرْكًا)], şîn harfinin kesresiyle şirk (şerâket/ortaklık) manasında okumuşlardır.
وقرَأه بعضُ المكِّيِّين وعامةُ قرأَةِ الكوفيين] وبعضُ البصريين: {جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ}. بضَمِّ الشينِ، بمعنى جمعِ شَرِيكٍ .
Bazı Mekkeliler, Kûfe kurrâsının geneli] ve bazı Basralılar ise: {جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ} “O'na ortaklar koştular” şeklinde, şîn harfinin dammesiyle, “şerîk” (ortak) kelimesinin çoğulu anlamında okumuşlardır .
وهذه القراءةُ أوْلَى القراءتين بالصوابِ؛ لأنَّ القراءةَ لو صحَّتْ بكسرِ
Bu kıraat, iki kıraatten doğruya en layık olanıdır; çünkü şayet kıraat [şîn harfinin] kesresiyle
الشينِ، لَوَجَب أن يكونَ الكلامُ: فلمَّا آتاهُما صالحًا، جعَلا لغيرِه فيه شِركًا؛ لأن آدمَ وحواءَ لم يَدِينا بأنَّ ولدَهما مِن عَطِيَّةِ إبليسَ ثم يَجْعَلا للَّهِ فيه شِركًا؛ بتَسْمِيَتِهما إياه بعبدِ اللَّهِ، وإنما كانا يدِينان - لا شكَّ - بأن ولدَهما مِن رزقِ اللَّهِ وعطيَّتِه، ثم سَمَّياه عبدَ الحارثِ، فجعَلا لإبليسَ فيه شِرْكًا بالاسمِ. فلو كانت قراءةُ مَن قَرَأَ (شِرْكًا) صحيحةً؛ وَجَب ما قلنا مِن أن يكونَ الكلامُ: جعَلا لغيرِه فيه شِركًا، وفى نزولِ وحى اللَّهِ بقولِه: {جَعَلَا لَهُ} ما يُوضِحُ عن أنَّ الصحيحَ مِن القراءةِ؛ {شُرَكَاءَ} بضمِّ الشينِ، على ما بَيَّنتُ قبلُ.
sahih olsaydı, cümlenin: 'Fakat [Allah] onlara salih bir çocuk verince, onda O'ndan başkasına bir ortaklık tanıdılar' şeklinde olması gerekirdi. Çünkü Âdem ve Havvâ çocuklarının İblis'in bir ihsanı olduğuna inanıp da onu 'Abdullah' diye isimlendirmek suretiyle Allah'a onda bir ortaklık tanımış değillerdi; bilakis onlar -şüphesiz- çocuklarının Allah'ın bir rızkı ve ihsanı olduğuna inanıyorlardı, sonra ona 'Abdülhâris' adını verdiler ve böylece isim konusunda İblis'e onda bir ortaklık tanıdılar. Eğer (şirken) şeklinde okuyan kimsenin kıraati sahih olsaydı; söylediğimiz gibi cümlenin: 'Onda O'ndan başkasına bir ortaklık tanıdılar' şeklinde olması gerekirdi . Allah'ın vahyinin: {جَعَلَا لَهُ} “O'na koştular” şeklinde inmiş olması da, daha önce açıkladığım üzere, kıraatlerden doğru olanın şîn harfinin dammesiyle {شُرَكَاءَ} “ortaklar” olduğunu açıklamaktadır.
فإن قال قائلٌ: فإنَّ آدمَ وحواءَ إنما سَمَّيا ابْنَهما عبدَ الحارثِ، والحارثُ واحدٌ، وقولُه: {شُرَكَاءَ}. جماعةٌ، فكيف وَصَفَهما جلَّ ثناؤُه بأنهما جعَلا له شركاءَ، وإنما أشْرَكا واحدًا؟
Şayet birisi: 'Âdem ile Havvâ oğullarına ancak Abdülhâris adını vermişlerdi; el-Hâris ise tek bir kişidir, O'nun: {شُرَكَاءَ} “ortaklar” buyruğu ise çoğuldur. Onlar sadece birini ortak koşmuşken, [Allah] Teâlâ onları O'na ortaklar koşmuş olmakla nasıl nitelemiştir?' derse,
قيل: قدْ دَلَّلْنا فيما مضَى على أن العربَ تُخرِجُ الخبرَ عن الواحدِ، مُخْرَجَ الخبرِ الجماعةِ، إذا لم تَقْصِدْ واحدًا بعينِه ولم تُسَمِّه، كقولِه {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ} [آل عمران: ١٧٣] وإنما كان القائلُ ذلك واحدًا، فأَخْرَج الخبرَ مُخرجَ الخبرِ عن الجماعةِ، إذ لم يَقْصِدْ قَصْدَه. وذلك مُسْتَفِيضٌ في كلامِ العربِ وأشعارِها .
[Ona şöyle] denilir: Daha önce Arapların, bizzat belirli bir şahsı kastetmeyip adını anmadıkları zaman, tekil hakkındaki haberi çoğul hakkındaki haber formunda getirdiklerini delilleriyle göstermiştik; nitekim: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ} “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: 'İnsanlar size karşı toplandılar...' dediler” [Âl-i İmrân: 173] buyruğunda bunu söyleyen tek bir kişi olduğu halde, bizzat kendisini hedef almadığı için haberi çoğul hakkındaki haber formunda çıkarmıştır. Bu, Arapların kelamında ve şiirlerinde yaygındır .
وأمَّا قولُه: {فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ}، فتنزيهٌ مِن اللَّهِ ﵎ نفسَه، وتعظيمٌ لها عما يقولُ فيه المُبْطِلون، ويَدْعون معه مِن الآلهةِ والأوثانِ.
O'nun: {فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah, onların ortak koştuklarından yücedir” buyruğuna gelince; bu, bâtıl ehlinin O'nun hakkında söylediklerinden ve O'nunla birlikte yakardıkları ilahlardan ve putlardan Allah celle celâluhu'nun zâtını tenzih etmesi ve yüceltmesidir.
كما حدَّثنا القاسِمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ:
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den [naklen] anlattı:
{فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ}. قال: هو الإنْكافُ، أَنْكَفَ نَفْسَه جَلَّ وعزَّ - يقولُ: عَظَّم نفسَه - وأنْكَفَتْه الملائكةُ وما سَبَّحَ له .
{فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah, onların ortak koştuklarından yücedir”. Dedi ki: 'Bu tenzihtir; celle ve azze olan [Allah] Zâtını tenzih etmiştir -yani zâtını yüceltmiştir- melekler ve O'nu tesbih eden her şey de O'nu tenzih etmiştir' .
حدَّثنا الحسنُ بن يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابن عُيَيْنَةَ، قال: سمعتُ صَدَقَةً يُحَدِّثُ عن السِّديِّ، قال: هذا مِن المَوْصولِ المُفَصَّلِ ، قولُه: {جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا}. في شأنِ آدمَ وحواءَ . ثم قال اللَّهُ ﵎: {فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ}. قال: عما يُشرِكُ المشركون، ولم يَعْنِهِما .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne haber verdi, dedi ki: Sadaka'yı es-Süddî'den naklederken işittim, şöyle dedi: Bu, lafzen bitişik fakat manen ayrı olanlardandır . O'nun: {جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا} “Kendilerine verdiği bu çocuk konusunda O'na ortaklar koştular” buyruğu Âdem ve Havvâ hakkındadır . Sonra Allah celle celâluhu: {فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah, onların ortak koştuklarından yücedir” buyurmuştur. [es-Süddî] dedi ki: 'Müşriklerin ortak koştuklarından [yücedir], ikisini kastetmemiştir' .
القولُ في تأويلِ قولِه: {أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ (١٩١)}.
{أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ (١٩١)} “Hiçbir şey yaratamayan ve kendileri yaratılmış olan varlıkları mı ortak koşuyorlar?” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: أيُشْركون في عبادةِ اللَّهِ، فيَعْبُدون معه ما لا يَخْلُقُ شيئًا، واللَّهُ يخلقُها ويُنْشِئُها؟ وإنما العبادةُ الخالصةُ للخالقِ، لا للمخلوقِ.
Allah Teâlâ buyurur ki: Onlar Allah'a ibadette ortak koşup, Allah onları yaratıp var ettiği halde, hiçbir şey yaratamayan şeylere mi O'nunla birlikte tapıyorlar? Oysa katıksız ibadet yaratılana değil, ancak Yaratıcı'ya aittir.
وكان ابن زيدٍ يقولُ في ذلك بما.
İbn Zeyd de bu konuda şu [rivayeti] söylerdi:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ، قال: وُلِد لآدمَ ولدٌ، فسَمَّاه عبدَ اللَّهِ، فأتاهما إبليسُ فقال: ما سَمَّيْتما يا آدمُ ويا حواءُ ابْنَكما؟ قال: وكان وُلِد لهما قبلَ ذلك ولدٌ، فَسَمَّياه عبدَ اللَّهِ، فماتَ. فقالا: سَمَّيْناه عبدَ اللَّهِ. فقال إبليسُ: أَتَظُنَّانِ أن اللَّهَ تاركٌ عبدَه عندَكُما، لا واللَّهِ لَيَذْهَبَنَّ به، كما
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd dedi ki: Âdem'in bir çocuğu doğdu ve ona Abdullah adını koydu. Bunun üzerine İblis ikisinin yanına gelip: "Ey Âdem ve ey Havvâ! Oğlunuza ne ad koydunuz?" dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: Bundan önce de onların bir çocuğu doğmuş, ona Abdullah adını koymuşlardı ve o vefat etmişti. İkisi: "Ona Abdullah adını koyduk" dediler. İblis şöyle dedi: "Allah'ın Kendi kulunu sizin yanınızda bırakacağını mı sanıyorsunuz? Hayır, vallâhi tıpkı
ذَهَب بالآخَرِ، ولكنْ أدُلكما على اسمٍ يَبْقَى لكما ما بَقيتما فسَمِّياه عبدَ شمسٍ . قال: فذلك قولُ اللَّهِ ﵎: {أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ}. آلشمسُ تَخْلُقُ شيئًا حتى يكونَ لها عبد؟! إنما هي مخلوقةٌ، وقد قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "خَدَعَهما مَرَّتَيْن ؛ خدَعهما في الجنةِ، وخدَعهما في الأرضِ" .
onu da kesinlikle alıp götürecektir! Fakat size, siz yaşadığınız sürece sizin için yaşayacak bir isim göstereyim: Ona Abdüşşems (Güneş'in kulu) adını verin' dedi . [İbn Zeyd] dedi ki: İşte Allah celle celâluhu'nun: {أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ} “Hiçbir şey yaratamayan ve kendileri yaratılmış olan varlıkları mı ortak koşuyorlar?” buyruğu budur. Güneş bir şey mi yaratıyor ki bir kulu olsun?! O ancak yaratılmış bir varlıktır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İblis ikisini iki kez aldattı ; bir cennette aldattı, bir de yeryüzünde aldattı' buyurmuştur .
وقيل: {وَهُمْ يُخْلَقُونَ}. فَأَخْرَج مَكْنِيَّهم مُخْرَجَ مَكْنِيِّ بنى آدمَ ، وقد قال: {أَيُشْرِكُونَ مَا}، فَأَخْرَج ذِكْرَهم بـ "ما" لا بـ "مَنْ" مُخرجَ الخَبرِ عن غيرِ بني آدمَ؛ لأنَّ الذي كانوا يَعْبُدونه إنما كان حَجَرًا أو خشبًا أو نُحاسًا، أو بعضَ الأشياءِ التي يُخْبَرُ عنها بـ "ما" لا بـ "مَنْ"، فقِيل لذلك: "ما". ثم قِيل: "وهم". فأُخْرِجَتْ كنايتُهم مُخرجَ كنايةِ بنى آدمَ؛ كان الخبرَ عنها بتعظيمِ المشركيَن إياها نظيرُ الخبِر عن تعظيمِ الناسِ بعضِهم بعضًا.
{وَهُمْ يُخْلَقُونَ} “ve kendileri yaratılmış olan varlıkları” buyrulmuştur; burada onların zamiri Âdemoğullarının zamiri şeklinde getirilmiştir . Oysa daha önce: {أَيُشْرِكُونَ مَا} “şeyleri mi ortak koşuyorlar” buyurarak onlardan 'men' (akıllı varlıklar için kim/kimseler) ile değil 'mâ' (akılsız varlıklar için şey/şeyler) ile bahsedip Âdemoğulları dışındakilerden haber verme kipiyle ifade etmiştir; zira onların taptıkları şeyler taş, tahta, bakır veya hakkında 'men' ile değil 'mâ' ile haber verilen bazı nesnelerden ibaretti. Bu sebeple 'mâ' denilmiştir. Sonra da 've hüm' (ve kendileri) denilmiş ve onların zamiri Âdemoğullarının zamiri şeklinde getirilmiştir; çünkü müşriklerin onları tazim etmesinden haber verilmesi, insanların birbirlerini tazim etmesinden haber verilmesinin benzeri olmuştur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٢)}.
{وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٢)} “Onlara hiçbir yardımda bulunamazlar, kendilerine de yardım edemezler” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذِكرُه: أَيُشْرِكُ هؤلاء المشركون في عبادةِ اللَّهِ ما لا يَخْلُقُ شَيْئًا مِن خَلْقِ اللَّهِ، ولا يستطيعُ أن يَنْصُرَهم، إن أراد اللَّهُ بهم سوءًا، أو أَحَلَّ بهم عقوبةً، ولا هو قادرٌ إنْ أراد به سوءًا نَصْرَ نفسِه، ولا دَفْعَ ضُرٍّ عنها، وإنما العابدُ يَعْبُدُ ما يَعبُدُه، لاجْتِلابِ نفعٍ منه، أو لدفعِ ضُرٍّ منه عن نفسِه، وآلِهَتُهم التي يَعْبُدونَها [ويُشرِكونها] في عبادةِ اللَّهِ، لا تَنْفَعُهم ولا تَضُرُّهم، بل لا تَجْتَلِبُ
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler, Allah'ın yarattıklarından hiçbir şeyi yaratamayan, Allah onlara bir kötülük dilediğinde yahut başlarına bir ceza indirdiğinde kendilerine yardım edemeyen, [Allah] kendisi hakkında bir kötülük dilediğinde ise kendi nefsine yardım etmeye veya ondan bir zararı savmaya asla gücü yetmeyen şeyleri mi Allah'a ibadette ortak koşuyorlar? Oysa ibadet eden kimse, ibadet ettiği şeye ancak ondan bir fayda elde etmek yahut kendisinden bir zararı savmak için ibadet eder. Onların ibadet ettikleri [ve] Allah'a ibadette [ortak koştukları] ilahları ise kendilerine ne fayda ne de zarar verebilir; bilakis...
إلى نفسِها نفعًا، ولا تَدْفَعُ عنها ضُرًّا، فهى مِن نفعِ غيرِ أنْفُسِها، أو دفعِ الضُّرِّ عنها، أبْعَدُ. يُعَجِّبُ ﵎ خَلْقَه مِن عظيمِ خطأَ هؤلاء الذين يُشْركون في عبادتِهم اللَّهَ غيرَه.
kendi nefislerine dahi bir fayda celbedemez ve kendilerinden bir zararı savamazlar. Dolayısıyla kendi dışındakilere fayda sağlamaktan veya onlardan zararı savmaktan büsbütün uzaktırlar. [Allah] celle celâluhu, Allah'a ibadetlerinde O'na başkasını ortak koşan bu kimselerin büyük hatasını kullarının hayretine sunmaktadır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ (١٩٣)}.
{وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ (١٩٣)} “Onları doğru yola çağırsanız size uymazlar; onları çağırsanız da sussanız da sizin için birdir” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه في وصفِه وعيبِه ما يُشْرِكُ هؤلاء المشركون في عبادتِهم ربَّهم إياه: ومِن صِفَتِه أنكم أيُّها الناسُ إنْ تَدْعوهم إلى الطريقِ المستقيمِ والأمرِ الصحيحِ السَّديدِ، لا يَتَّبِعوكم؛ لأنها ليستْ تَعْقِلُ شيئًا، فتَتْرُكَ مِن الطَّرْقِ ما كان عن القَصْدِ مُنْعَدِلًا جائرًا، وتَرْكَبَ ما كان مستقيمًا سديدًا.
Allah Teâlâ, bu müşriklerin Rablerine ibadette O'na ortak koştukları varlıkları niteleyip kusurlarını beyan ederek buyurur ki: Onların niteliklerinden biri de şudur: Ey insanlar, eğer siz onları dosdoğru yola ve hak olan dosdoğru işe çağırsanız size uymazlar; çünkü onlar hiçbir şeyi akledemezler ki yollardan doğru olandan sapmış ve eğri olanı terk edip dosdoğru ve isabetli olanına girsinler.
وإنَّما أراد اللَّهُ جلَّ ثناؤُه بوَصْفِ آلهتِهم بذلك مِن صِفَتِها، تنبيهَهم على عظيمِ خطئِهم وقُبْحِ اخْتيارِهم. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فكيف يهديكم إلى الرشادِ مَن إن دُعِى إلى الرشادِ وعُرِّفَه، لم يَعْرِفْه، ولم يَفْهَمْ رشادًا مِن ضلالٍ، وكان سواءً دعاءُ داعيهِ إلى الرشادِ وسكوتُه؛ لأنه لا يَفْهَمُ، دعاءَه، ولا يَسْمَعُ صوتَه، ولا يَعْقِلُ ما يُقالُ له. يقولُ: فكيف يُعْبَدُ ما كانت هذه صفتَه، أم كيف يُشْكِلُ عَظِيمُ جَهِلِ مَن اتَّخَذَ ما هذه صفتُه إلهًا؟ وإنَّما الرَّبُّ المعبودُ هو النافعُ مَن يَعْبُدُه، الضَّارُّ مَن يَعْصيه، الناصرُ وليَّه، الخاذِلُ عدوَّه، الهادى إلى الرشادِ مَن أطاعَه، السامعُ دعاءَ مَن دعاه.
Allah Teâlâ onların ilahlarını bu sıfatla nitelemekle, onları büyük hataları ve kötü tercihleri hususunda uyarmayı murat etmiştir. O Teâlâ buyurur ki: Doğru yola çağrıldığında ve bu kendisine tanıtıldığında bunu tanımayan, doğruluk ile sapıklığı birbirinden ayırt edemeyen, kendisini doğru yola çağıranın çağrısı ile susması farksız olan bir varlık sizi doğru yola nasıl iletebilir? Zira o ne çağrısını anlar, ne sesini işitir, ne de kendisine söyleneni kavrar. Buyurur ki: Sıfatı bu olan bir şeye nasıl ibadet edilir veya sıfatı bu olan bir şeyi ilah edinen kimsenin cehaletinin büyüklüğü nasıl gizli kalabilir? Oysa ibadete layık Rab; kendisine ibadet edene fayda veren, kendisine isyan edene zarar veren, dostuna yardım eden, düşmanını yardımsız bırakan, kendisine itaat edeni doğru yola ileten ve kendisine dua edenin duasını işitendir.
وقيلَ: {سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ}، فعطَف بقولِه: {صَامِتُونَ} وهو اسمٌ، على قولِه: {أَدَعَوْتُمُوهُمْ} وهو فعلٌ ماضٍ، ولم يَقُلْ: أمْ صمتُّمْ. كما قال الشاعرُ:
Şöyle de denilmiştir: {سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ} “Onları çağırsanız da sussanız da sizin için birdir.” Burada bir isim olan {صَامِتُونَ} “susanlar” sözünü, geçmiş zaman fiili olan {أَدَعَوْتُمُوهُمْ} “onları çağırdınız mı” sözü üzerine atfetmiş ve: [fiil kalıbında] 'em samettüm' (yoksa sustunuz mu) dememiştir. Nitekim şair de şöyle demiştir:
سَواءٌ عليك النَّفْرُ أم بِتَّ ليلةً … بأَهْلِ القِبابِ مِن نُمَيْرِ بن عَامِرِ
Senin için (Minâ'dan) dönmek de birdir, geceyi geçirmek de Numeyr b. Âmir'in çadır halkı arasında
وقد يُنْشَدُ: أم أنت بائِتٌ.
Bu [beyit]: 'Em ente bâitün' (yoksa sen geceleyen misin) şeklinde de okunur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٩٤)}.
{إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٩٤)} “Allah'tan başka yalvardıklarınız da sizin gibi kullardır. Eğer doğru sözlü iseniz haydi onları çağırın da size cevap versinler!” buyruğunun tefsiri.
يقولُ جلَّ ثناؤُه لهؤلاءِ المشركين مِن عبدةِ الأوثانِ، موبِّخَهمْ على عبادتِهم ما لا يضرُّهم ولا ينفعُهم من الأصنامِ: إن الذين تدعونَ أيُّها المشركونَ آلهةً من دونِ اللَّهِ، وتعبدونها شركًا منكمْ، وكفرًا باللَّهِ، عبادٌ أمثالُكمْ، يقولُ: هم أملاكٌ لربِّكمْ كما أنتم له مماليكُ، فإن كنتم صادقيَن أنها تضرُّ وتنفَعُ، وأنها تستوجبُ منكم العبادةَ لنفْعِها إياكُمْ، فلْيَستجِيبُوا لدعائِكم إذا دعَوْتُموهُم، فإن لم يَسْتَجيبُوا لكم لأنها لا تسمعُ دعاءَكُم، فأَيْقِنوا بأنّها لا تنفعُ ولا تضرُّ؛ لأن الضُّرَّ والنفعَ إنما يكونان مِمَّن إذا سُئل سمِع مسألةَ سائلِه ، وأعطَى وأفضلَ؛ ومَن إذا شُكِىَ إليه مِن شيءٍ سمِع فضرَّ من استحقَّ العقوبةَ، [ونفَع مَن] لا يستوجبُ الضُّرَّ.
Allah Teâlâ putperest müşriklere, kendilerine ne bir zarar ne de bir fayda vermeyen putlara tapmalarından ötürü onları azarlayarak buyurur ki: Ey müşrikler, Allah'ı bırakıp da ilah diye yalvardığınız ve şirk koşarak, Allah'ı inkâr ederek taptığınız şeyler de sizin gibi kullardır. Yani sizler Rabbinizin kulları olduğunuz gibi onlar da Rabbinizin mülküdürler. Eğer onların zarar ve fayda verdikleri, size fayda sağladıkları için sizden ibadeti hak ettikleri hususunda doğru sözlü iseniz, onlara dua ettiğinizde haydi duanıza cevap versinler! Şayet duanızı işitmedikleri için size cevap veremezlerse, kesin olarak bilin ki onlar ne fayda verebilir ne de zarar verebilirler. Çünkü zarar ve fayda vermek ancak kendisinden istendiğinde isteyenin isteğini işiten , bağışta bulunup lütufta bulunan; kendisine bir şeyden şikâyet edildiğinde işitip cezayı hak edene zarar veren ve zararı hak etmeyene [fayda sağlayan] zâttan olur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنْظِرُونِ (١٩٥)}.
{أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنْظِرُونِ (١٩٥)} “Onların yürüyecekleri ayakları mı var, yoksa tutacakları elleri mi var, ya da görecekleri gözleri mi var, yahut işitecekleri kulakları mı var? De ki: 'Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun da bana mühlet de vermeyin!'” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذِكرُه لهؤلاءِ الذين عبدوا الأصنامَ مِن دونِه، مُعرِّفهم جهلَ ما هُم عليه مقيمون، الِأصْنامِكم هذه أيُّها القومُ {أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا}. فيسعَونَ معكُم
Zikri yüce olan Allah, kendisini bırakıp putlara tapan bu kimselere, üzerinde ısrarla devam ettikleri durumun bir cehalet olduğunu bildirerek şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Bu putlarınızın {أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا} “yürüyecekleri ayakları mı var” ki sizinle birlikte koşsunlar
ولكُمْ في حوائجِكم، ويتصرفون بها في منافِعِكُم {أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا} فيدفعون عنكم وينصرونكم بها عند قصدِ من يقصدكم بشرٍّ ومَكروهٍ، {أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا} فيعرّفوكُم ما عاينوا وأبْصَروا مما تَغيبون عنه فلا تروْنه {أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا} فيخبروكُم بما سمعوا دونَكُم، مما لم تَسْمَعُوه، يقولُ جلَّ ثناؤُه: فإن كانتْ آلهتكم التي تعبدونَها ليس فيها شيء من هذه الآلات التي ذكرتُها - والمعظم من الأشياء إنما يعظَّمُ لما يُرْجَى منه من المنافع التي توصل إليه بعضُ هذه المعاني عندكم - فما وجه عبادتكم أصنامكُم التي تعبدونها وهي خاليةٌ من كلِّ هذه الأشياء التي بها يُوصل إلى اجتلابِ النفع ودفعِ الضُّرِّ.
ve ihtiyaçlarınız için sizin lehinize çabalasınlar, menfaatleriniz doğrultusunda bunlarla hareket etsinler? {أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا} “Yoksa tutacakları elleri mi var” ki biri size bir kötülük ve fenalık kastettiğinde bunlarla sizden [o kötülüğü] savsınlar ve size yardım etsinler? {أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا} “Ya da görecekleri gözleri mi var” ki sizin göremediğiniz ve uzakta kaldığınız şeylerden bizzat müşahede edip gördüklerini size bildirsinler? {أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا} “Yahut işitecekleri kulakları mı var” ki sizin işitmediğiniz şeylerden sizden ayrı olarak işittiklerini size haber versinler? Allah Teâlâ buyurur ki: Şayet taptığınız ilahlarınızda zikrettiğim bu organlardan hiçbiri yoksa -oysa tazim edilen varlıklar ancak size göre bu vasıfların bir kısmı vasıtasıyla ulaşılan ve kendisinden umulan menfaatler sebebiyle tazim edilir- menfaat celbetmeye ve zararı savmaya vasıta olan bütün bu şeylerden yoksun oldukları halde taptığınız putlarınıza tapmanızın gerekçesi nedir?
وقوله: {قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ} أنتم وهى ، {فَلَا تُنظِرُونِ}. يقولُ: فلا تُؤخِّرون بالكيد والمكر، ولكن عجِّلُوا بذلكَ. يُعلِمُه جلَّ ثناؤُه بذلكَ أنهم لم يضرُّوه، وأنَّه قد عصمه منهم، ويُعرِّف الكفرةً به عَجْزَ أوثانهم عن نُصرَةِ مَن بغَى أولياءهم بسوء.
O'nun: {قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ} “De ki: 'Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun” siz ve onlar [birlikte] , {فَلَا تُنظِرُونِ} “bana mühlet de vermeyin!'” buyruğunda şöyle buyurmaktadır: Tuzak kurmakta ve hile yapmakta beni ertelemeyin, bilakis bunu acele yapın. Allah Teâlâ bununla [Peygamber'e], onların kendisine zarar veremeyeceklerini ve kendisini onlardan koruduğunu bildirir; kâfirlere de dostlarına kötülükle saldıran birine karşı putlarının yardım etmekten aciz olduğunu tanıtır.
القول في تأويل قوله: {إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ (١٩٦)}.
{إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ (١٩٦)} “Şüphesiz benim velim, Kitab'ı indiren Allah'tır ve O, salihleri koruyup gözetir” buyruğunun tefsiri.
يقول تعالى ذكره لنبيه محمد ﷺ: قل يا محمد للمشركين من عبدة الأوثان: {إِنَّ وَلِيِّيَ}. نصيرى ومُعينى وظَهِيرِى عليكم {اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابِ} عَلَيَّ بالحقِّ، وهو الذي يتولى من صلح عمله بطاعتِه مِن خلقه.
Allah Teâlâ Nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyurur ki: Ey Muhammed, putperest müşriklere de ki: {إِنَّ وَلِيِّيَ} “Şüphesiz benim velim” yani yardımcım, destekçim ve size karşı arkamda olan {اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابِ} “Kitab'ı indiren Allah'tır”; bana hak ile [Kitab'ı indiren O'dur]. O, kullarından O'na itaat ederek ameli salih olan kimseleri koruyup gözetir.
القولُ في تأويل قوله: {وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٧)}.
{وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٧)} “O'ndan başka yalvardıklarınız ise ne size yardım etmeye güç yetirebilirler ne de kendilerine bir yardımları dokunur” buyruğunun tefsiri.
وهذا أيضًا أمْرٌ من الله جلَّ ثناؤُه نبيَّه أن يقوله للمشركين، يقول تعالى: قلْ لَهم: إن الله نصيري وظهيري، والذين تَدعون أنتم أيها المشركون من دونِ الله من الآلهة، لا يستطيعونَ نصْرَكُم، ولا هم مع عجزهم عن نُصرتِكُم يقدرون على نصرة أنفسهم، فأى هذين أولى بالعبادة، وأحقُّ بالألوهةِ، أَمَنْ يَنصرُ وليَّه ويمنعُ نفسه ممن أرادَه، أم من لا يستطيعُ نصر وليه ويعجز عن منع نفسه ممن أرادَه وبَغاه بمكروهٍ؟!
Bu da Allah Teâlâ'nın, Nebisine müşriklere söylemesini emrettiği hususlardandır. Allah Teâlâ buyurur ki : Onlara de ki: 'Şüphesiz Allah benim yardımcım ve destekçimdir; ey müşrikler, sizin Allah'tan başka ilah diye yalvardığınız varlıklar ise size yardım edemezler; onlar size yardım etmekten aciz oldukları gibi kendi nefislerine yardım etmeye de güç yetiremezler. Şu halde bu ikisinden hangisi ibadete daha layık ve ilahlığa daha hak sahibidir: Dostuna yardım eden ve kendisine kötülük kasteden kimseye karşı nefsini koruyan zât mı, yoksa dostuna yardım edemeyen ve kendisine kötülük kasteden ve fenalık düşünen kimseye karşı nefsini korumaktan aciz kalan varlık mı?!'
القول في تأويل قوله: {وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ (١٩٨)}.
{وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ (١٩٨)} “Onları doğru yola çağırsanız işitmezler. Onların sana baktıklarını görürsün, oysa görmezler” buyruğunun tefsiri.
يقول جل ثناؤه لنبيه محمد ﷺ: قل للمشركين: وإن تدعُوا أيها المشركون آلهتكم إلى الهدَى، وهو الاستقامة إلى السداد، {لَا يَسْمَعُوا}. يقولُ: لا يَسمَعُوا دعاءَكم، {وَتَرَاهُمْ يَنظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ}. وهذا خطابٌ من الله لنبيِّه ﷺ، يقولُ: وترى يا محمدُ آلهتهم ينظرون إليك وهم لا يبصرون، ولذلكَ وحَّدَ، ولو كان أمر النبي ﷺ بخطابِ المشركين لقال: وترونهم ينظرونَ إليكم.
Allah Teâlâ Nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyurur ki: Müşriklere de ki: 'Ey müşrikler, ilahlarınızı hidayete -ki o da doğruluğa ve istikamete yönelmektir- çağırsanız, {لَا يَسْمَعُوا} “işitmezler”. Yani çağrınızı işitmezler. {وَتَرَاهُمْ يَنظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ} “Onların sana baktıklarını görürsün, oysa görmezler”. Bu, Allah'tan Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitaptır; buyurur ki: Ey Muhammed, sen onların ilahlarının sana baktıklarını görürsün, oysa görmezler. Bu yüzden tekil sigayla hitap etmiştir; şayet Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e müşriklere hitap etmesini emretmiş olsaydı: 'Onların size baktıklarını görürsünüz' derdi.
وقد رُوى عن السديِّ في ذلك ما حدثني محمد بن الحسينِ، قال: ثنا أحمد بن المفضَّلِ، قال: ثنا أسباط، عن السدى: {وَإِن تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ}. قال: هؤلاء المشركون .
Bu hususta es-Süddî'den rivayet edilen haber şöyledir: Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı: {وَإِن تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ} “Onları doğru yola çağırsanız işitmezler. Onların sana baktıklarını görürsün, oysa görmezler”. Dedi ki: 'Bunlar müşriklerdir' .
وقد يحتمل قول السُّديِّ هذا أن يكون أراد بقوله: هؤلاء المشركون - قول الله
es-Süddî’nin bu sözünün, [onun] "Bunlar müşriklerdir" sözüyle Allah'ın şu [kelamını kastetmiş olması] muhtemeldir:
{وَإِن تَدْعُوهُمْ إِلَى الهُدَى لَا يَسْمَعُوا}.
{وَإِن تَدْعُوهُمْ إِلَى الهُدَى لَا يَسْمَعُوا} “Onları doğru yola çağırsanız işitmezler” buyruğunu kastetmiş olması muhtemeldir.
وقد كان مجاهد يقولُ في ذلك ما حدثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ عن مجاهد: {وَتَرَاهُمْ يَنظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يبْصِرُونَ} [ما تدعوهم إلى الهدَى] .
Mücâhid de bu hususta şunu söylerdi: Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aktardı: {وَتَرَاهُمْ يَنظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يبْصِرُونَ} “Onların sana baktıklarını görürsün, oysa görmezler” [onları hidayete çağırdığın şeyi] .
وكأن مجاهدًا وجَّه معنى الكلام إلى أن معناه: وترى المشركين ينظرون إليك وهم لا يبصرون، فهو وجه، ولكن الكلام في سياق الخبرِ عن الآلهة فهو بوصفها أشبه.
Mücâhid sanki cümlenin anlamını şöyle tevil etmiştir: 'Sen müşriklerin sana baktıklarını görürsün, oysa görmezler.' Bu da bir yorumdur; ancak söz ilahlardan bahsetme akışı içinde olduğundan onların nitelenmesine daha uygundur.
قال أبو جعفر: فإن قال قائلٌ: فما معنى قوله: {وَتَرَاهُمْ يَنظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ}؟ وهل يجوزُ أن يكون شيءٌ ينظر إلى شيءٍ ولا يراه؟
Ebû Ca'fer der ki: Şayet birisi: 'O'nun: {وَتَرَاهُمْ يَنظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ} “Onların sana baktıklarını görürsün, oysa görmezler” buyruğunun manası nedir ? Bir şeyin başka bir şeye baktığı halde onu görmemesi caiz olur mu?' derse,
قيلَ: إنَّ العرب تقول للشيءِ إذا قابل شيئًا أو حاذاهُ: هو ينظرُ إلى كذا. ويقال: مَنزلُ فلان ينظر إلى منزلى. إذا قابله.
[Ona şöyle] denilir: Araplar bir şey başka bir şeyin karşısında veya hizasında olduğunda: 'Şuna bakıyor' derler. Nitekim karşılıklı olduğunda: 'Filanın evi benim evime bakıyor' denilir.
وحُكِى عنها: إذا أتيت موضع كذا وكذا، فنظر إليك الجبل، فخُذ يمينا أو شمالا.
Onlardan şöyle nakledilmiştir: 'Filan filan yere vardığında dağ sana bakarsa (seni karşılarsa), sağa ya da sola dön.'
وحُدثت عن أبي عُبيد، قال: قال الكسائيُّ: الحائط ينظر إليك، إذا كان قريبا منك حيثُ تراهُ، ومنه قول الشاعرِ :
Bana Ebû Ubeyd'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: el-Kisâî dedi ki: Görebileceğin şekilde sana yakın olduğunda 'Duvar sana bakıyor' denir. Şairin şu sözü de bu kabildendir :
إِذَا نَظَرَتْ بِلادُ بَنِي تَمِيمٍ … بِعَيْنٍ أَوْ بِلادُ بَنِي صُباحِ
Benî Temîm diyarı bir gözle [sana] baktığı yahut Benî Sabâh diyarı...
يريدُ: تقابل نبتُها وعشبُها وتحاذَى.
Bununla: 'Onun bitkileri ve otları birbirinin karşısına geldi, hizalandı' demek istemektedir.
فمعنى الكلام وترى يا محمد آلهة هؤلاء المشركين من عبدة الأوثان، [يقابلونك ويحاذونك] ، وهم لا يبصرونَك؛ لأنَّه لا أبصار لهم. وقيل: {وَتَرَاهُمْ} ولم يُقَل: (وتراها)؛ لأنها صورٌ مصورّةٌ على صور بنى آدمَ.
Sözün anlamı şudur: Ey Muhammed! Sen puta tapan bu müşriklerin ilahlarının [senin karşında ve hizanda durduklarını] görürsün; oysa onlar seni görmezler, çünkü onların gözleri yoktur. {وَتَرَاهُمْ} denilip (وتراها / onları görürsün) denilmemesi ise, onların Âdemoğulları suretinde şekillendirilmiş suretler olmasından ötürüdür.
القول في تأويل قوله: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ (١٩٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ (١٩٩)} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir” buyruğunun tevili hakkında söz.
اختلف أهل التأويلِ في تأويل ذلك؛ فقال بعضُهم: تأويله: خُذِ العفو من أخلاق الناسِ، وهو الفضل، وما لا يجهدهم.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun tevili, 'İnsanların ahlakından kolay ve fazlalık olanı, onları zora sokmayanı kabul et' demektir.
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنبسة، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ، عن مجاهد في قوله: {خُذِ الْعَفْوَ}. قال: من أخلاق الناسِ وأعمالهم بغيرِ تَحسُّسٍ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahman'dan, o el-Kâsım'dan, o da Mücâhid'den O'nun: {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” buyruğu hakkında aktardı; şöyle dedi: 'İnsanların ahlak ve amellerinden, kusur araştırmaksızın [kolay geleni] al' .
حدثنا يعقوب وابن وكيع قالا: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن ليث، عن مجاهد في قوله: {خُذِ الْعَفْوَ}. قال: عفْوَ أخلاق الناسِ، وعفْوَ أمورهم.
Bize Ya'kūb ile İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize İbn Uleyye, Leys'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” buyruğu hakkında aktardı; şöyle dedi: 'İnsanların ahlakının ve işlerinin kolayına geleni [kabul et].'
حدثنا يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: ثنى ابن أَبي الزِّنادِ، عن هشام بن عُرُوةَ، عن أبيه، في قوله: {خُذِ الْعَفْوَ} الآية. قال عُروةُ: أمر الله رسوله ﷺ أن يأخذ العفوَ مِن أخلاقِ الناسِ.
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana İbn Ebi'z-Zinâd, Hişâm b. Urve'den, o da babasından O'nun: {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” ayeti hakkında aktardı; Urve şöyle dedi: 'Allah, Rasûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem insanların ahlakından kolay geleni [ve affı] almasını emretti.'
حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلَى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عَن مَعمرٍ، عن هشام بن عُروةَ، عن أبيه، عن ابن [الزبير، قال: ما أنزلَ اللَّهُ هذه الآيةَ إلا في أخلاقِ الناسِ: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ} الآية .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da İbnü'z-[Zübeyr'den aktardı, o şöyle dedi: 'Allah bu ayeti ancak insanların ahlakı hakkında indirmiştir: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret...” ayetini] .
حدثنا ابن وكيع قال: ثنا محمد بن بكر، عن ابن جريج، قال: بلغني عن مجاهد: {خُذِ الْعَفْوَ}: من أخلاقِ الناس وأعمالهم بغيرِ تَحسُّسٍ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr, İbn Cüreyc'den aktardı; o şöyle dedi: Mücâhid'den bana ulaştığına göre o: {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” buyruğu hakkında: 'İnsanların ahlak ve amellerinden, kusur araştırmaksızın [kolay geleni al]' demiştir .
قال : ثنا أبو معاويةَ، عن هشام بن عروةَ، عن وهب بن كَيْسان، عن [ابن الزبير: {خُذِ الْعَفْوَ}. قال: من أخلاق الناسِ، والله لآخذنّه منهم صَحِبتهم .
[İbn Vekî'] dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Hişâm b. Urve'den, o Vehb b. Keysân'dan, o da [İbnü'z-Zübeyr'den aktardı: {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” buyruğu hakkında o şöyle dedi: 'İnsanların ahlakından [kolay olanı al]. Allah'a yemin olsun ki, onlarla beraber olduğum sürece bunu onlardan mutlaka alacağım'] .
قال: ثنا عبدة بن سليمان، عن هشام بن عُروة، عن ابن]، الزُّبَيرِ، قال: إنما أنزل الله: {خُذِ الْعَفْوَ}. من أخلاق الناسِ.
[İbn Vekî'] dedi ki: Bize Abde b. Süleymân, Hişâm b. Urve'den, o [İbn]ü'z-Zübeyr'den aktardı; o şöyle dedi: "Allah: {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” [ayetini] ancak insanların ahlakı hakkında indirmiştir."
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {خُذِ الْعَفْوَ}. قال: من أخلاق الناسِ وأعمالهم من غير تَجَسُّسٍ أو تَحَسُّسٍ، شَكَّ أبو عاصمٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aktardı: {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” buyruğu hakkında şöyle dedi: 'Gizlice araştırmaksızın veya kusur gözetmeksizin insanların ahlak ve amellerinden [kolay geleni kabul et]' —Ebû Âsım [kelimede] şüphe etmiştir— .
وقال آخرون: بلْ معنى ذلك: خُذِ العَفْوَ من أموال الناس، وهو الفضلُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: 'İnsanların mallarından af (العفو) olanı yani ihtiyaç fazlasını al' demektir .
قالوا: وأُمِر بذلك قبل نزول الزكاةِ، فلما نزلتِ الزكاةُ نُسِخ.
Demişlerdir ki: Bu, zekat ayeti inmeden önce emredilmişti; zekat ayeti inince neshedildi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدثني المثنى، قال: ثنا عبد الله بن صالحٍ، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قولَه: {خُذِ الْعَفْوَ}. يعنى: خُذْ ما عفا لك من أموالهم، وما أتوْكَ به من شيءٍ فخُذْه، فكانَ هذا قبل أن تنزِلَ "براءةُ" بفرائض الصدقات وتفصيلها، وما انتهت الصدقات إليه .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” buyruğu hakkında aktardı; yani: 'Onların mallarından senin için kolay ve fazla olanı al; sana getirdikleri herhangi bir şeyi al' demektir. Bu durum, Berâe (Tevbe) Suresi farz kılınan sadakalarla, bunların detaylarıyla ve sadakaların nihai hükümleriyle inmeden önceydi .
حدثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضَّل، قال: ثنا أسباط السدى: {خُذِ الْعَفْوَ}. أمّا العفو: فالفضْلُ من المالِ، نسَختْها الزكاةُ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı: {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” buyruğundaki af: 'Maldan ihtiyaç fazlası olandır; bunu zekat neshetmiştir' .
حُدِّثت عن الحسين بن الفرج، قال: سمعت أبا معاذ يقولُ: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {خُذِ الْعَفْوَ}. يقولُ: خُذْ ما عفا من أموالهم، وهذا قبل أن تنزل الصدقة المفروضَةُ.
Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: “Onların mallarından kolay ve fazla olanı al; bu ise farz kılınan sadaka [ayeti] inmeden önceydi.”
وقال آخرون: بلْ ذلكَ أمْرُ من الله نبيَّه ﷺ بالعفوِ عن المشركين، وترْكِ الغِلظةِ عليهم قبل أن يُفرَضَ قتالهم عليه.
Başkaları da şöyle demiştir: Bilakis bu, onlarla savaş kendisine farz kılınmadan önce Allah'ın Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem müşrikleri affetmesini ve onlara sert davranmamasını emretmesidir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدثني يونس، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {خُذِ الْعَفْوَ}. قال: أمره فأعرضَ عنهم عشْرَ سنينَ بمكَّةَ، قال: ثم أمَره بالغِلْظَة عليهم وأن يَقْعُدَ لهمْ كُلَّ مَرصدٍ وأن يَحْصُرَهُم، ثم قال: {فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلوةَ} [التوبة: ٥]. الآية كلها، وقرأَ: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ} [التوبة: ٧٣، التحريم: ٩]. قال: وأَمَر المؤمنين بالغِلظة عليهم، فقال: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُم مَّنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً} [التوبة: ١٢٣]. بعد ما كانَ أمَرهُم بالعفو، وقرأ قولَ اللهِ: {قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ} [الجاثية: ١٤]. ثم لم يقبلْ منهم بعد ذلك إلا الإسلام أو القتل، فنسَخَتْ هذه الآيةُ العفو .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” buyruğu hakkında şöyle dedi: 'Ona emretti, o da Mekke'de on yıl boyunca onlardan yüz çevirdi.' Dedi ki: Sonra ona onlara karşı sert davranmasını, her gözetleme yerinde onlar için pusu kurmasını ve onları kuşatmasını emretti; ardından şöyle buyurdu: {فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلوةَ} “Fakat tövbe eder, namazı da kılarlarsa...” [Tevbe: 5] ayetinin tamamını ve şu ayeti okudu: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ} “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihat et, onlara sert davran” [Tevbe: 73, Tahrîm: 9]. Dedi ki: Müminlere de onlara karşı sert davranmalarını emrederek, onlara affetmeyi emretmiş olmasının ardından şöyle buyurdu: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُم مَّنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً} “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın; onlar sizde bir sertlik bulsunlar” [Tevbe: 123]. Ve Allah'ın şu buyruğunu okudu: {قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ} “İman edenlere söyle: Allah'ın [ceza] günlerinin gelip çatacağını ummayanları bağışlasınlar” [Câsiye: 14]. Sonra bundan sonra onlardan İslam'dan veya öldürülmekten başka bir şey kabul etmedi; böylece bu ayet affı neshetti .
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلَى هذه الأقوال بالصوابِ قولُ مَن قال: معناه: خُذِ العفو من أخلاقِ الناس واتْركِ الغلظةَ عليهمْ. وقال: أُمِر بذلك نبيُّ الله ﷺ في المشركين.
Ebû Ca'fer der ki: Bu görüşlerin doğruya en yakın olanı, 'Bunun anlamı: İnsanların ahlakından kolay olanı al ve onlara sert davranmayı bırak demektir; Allah'ın Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem bu, müşrikler hakkında emredilmiştir' diyenin görüşüdür.
وإنما قلنا ذلك أولى بالصوابِ؛ لأنّ الله جل ثناؤُه أَتْبَعَ ذلك تعليمَه نبيَّه ﷺ مُحاجَّتَه المشركين في الكلام، وذلك قوله: {قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنظِرُونِ} [الأعراف: ١٩٥]. وعقَّبه بقوله: {وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ} {وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلَا اجْتَبَيْتَهَا} [الأعراف: ٢٠٢ - ٢٠٣].
Bunun doğruya daha yakın olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü şanı yüce olan Allah, bunun peşinden Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem söz ile müşriklere karşı delil getirmeyi öğretmiş ve şöyle buyurmuştur: {قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنظِرُونِ} “De ki: Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun da bana mühlet de vermeyin” [A'râf: 195]. Ve ardından şunu getirmiştir: {وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ} “Kardeşleri ise onları azgınlığa sürüklerler, sonra da bundan hiç geri durmazlar” {وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلَا اجْتَبَيْتَهَا} “Onlara bir ayet getirmediğin zaman: 'Onu da derleyip toplasaydın ya!' derler” [A'râf: 202-203].
فما بين ذلكَ بأن يكون من تأديبه نبيَّه ﷺ في عِشْرتِهم به أشبهُ وأوْلَى من الاعتراض
Dolayısıyla bu ikisi arasında yer alan [ayetlerin], [Allah'ın] Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla muaşereti hususunda eğitmesine dair olması, [araya] itiraz kabilinden
بأمرِه بأخذ الصدقة من المسلمين.
araya Müslümanlardan sadaka almayı emretmesinin girmesinden daha uygun ve daha evladır.
فإن قال قائلٌ: أَفَمنسوخٌ ذلكَ؟ قيلَ: لا دَلالة عندنا على أنه منسوخٌ، إذ كان جائزًا أن يكونَ - وإن كان الله أنزله على نبيه ﵊ في تعريفه عِشْرَةَ من لم يُؤْمَرُ بقتاله من المشركين - مرادًا به تأديب نبيِّ الله والمسلمين جميعًا في عِشرة الناسِ، وأمرُهم بأخْذِ عَفْوِ أخلاقِهم، فيكونَ - وإن كان من أجلهم نزَل - تعليمًا مِن الله خلْقَهُ صفةَ عِشْرة بعضهم بعضًا، لم يجب استعمالُ الغِلظةِ والشِّدة في بعضِهم، فإذا وجب استعمال ذلك فيهم، استعمل الواجبَ، فيكون قوله: {خُذِ الْعَفْوَ} أمرًا بأخذه ما لم يجبْ غيرُ العفو، فإذا وجب غيرُه، أخَذ الواجب وغير الواجب إذا أمكن ذلك، فلا يُحكَمُ على الآية بأنها منسوخة لما قد بينا ذلك في نظائره في غير موضع من كُتبنا.
Şayet birisi: 'Peki bu neshedilmiş midir?' derse, [ona şöyle] denilir: Bize göre bunun neshedildiğine dair bir delil yoktur. Zira Allah bunu Peygamberi'ne aleyhisselâm müşriklerden kendisiyle savaşılması emredilmeyenlerle muaşeretini bildirmek üzere indirmiş olsa bile, bununla Allah'ın Peygamberi'ni ve bütün Müslümanları insanlarla muaşeret konusunda eğitmesi ve onların ahlakının kolay olanını almalarını emretmesi kastedilmiş olabilir. Böylece —onlar hakkında inmiş olsa bile— Allah'ın yaratıklarına birbirleriyle nasıl muaşeret edeceklerini öğretmesi olur; bazısına karşı sertlik ve şiddet uygulamak vacip olmadıkça bunu kullanmazlar, şayet onlara karşı bu vacip olursa vacip olanı uygular. Dolayısıyla O'nun: {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” buyruğu, aftan başkası vacip olmadıkça onu almayı emretmektir; başkası vacip olduğunda ise vacip olanı alır, imkân dahilinde olduğunda vacip olmayanı da alır. Bu sebeple kitaplarımızın muhtelif yerlerinde benzerlerinde açıkladığımız üzere bu ayetin mensuh olduğuna hükmedilemez .
وأما قوله: {وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ}. فإنّ أهل التأويل اختلفوا في تأويله.
O'nun: {وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ} “iyiliği emret” buyruğuna gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir.
فقال بعضُهم بما حدثنِي الحسنُ بنُ الزِّبْرِقانِ النَّخَعِيُّ، قال: ثنى حسينٌ الجعفيُّ، عن سفيان بن عيينة، عن رجل قد سمّاه، قال: لما نزلت هذه الآيةُ: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ}. قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "يا جِبْرِيلُ ما هَذَا؟ " قال: ما أدرِى حتى أسألَ العالِمَ، قال: ثم قال جبريلُ: يا محمد إنّ اللَّهَ يَأْمرُكَ أَنْ تَصِلَ من قطعك، وتُعطِىَ من حرمك، وتَعفُوَ عمّن ظلمك.
Bazıları, el-Hasen b. ez-Zibrikan en-Nehaî'nin bana anlattığı şu rivayete dayanarak demiştir; dedi ki: Bize Huseyn el-Cu'fî, Süfyân b. Uyeyne'den, o adını verdiği bir adamdan aktardı; o şöyle dedi: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Cibrîl, bu nedir?' buyurdu. Cibrîl: 'Âlim olana soruncaya kadar bilmiyorum' dedi. Sonra Cibrîl şöyle dedi: 'Ey Muhammed! Allah sana seninle ilişkisini kesenle bağ kurmanı, sana vermeyene vermeni ve sana haksızlık edeni bağışlamanı emrediyor.'
حدثني يونس، قال: أخبرنا سُفيانُ، عن أُميٍّ، قال: "لما أنزَل الله على نبيِّه
Bana Yûnus anlattı; dedi ki: Bize Süfyân, Ümeyy'den haber verdi; dedi ki: "Allah, Peygamberine indirdiğinde
ﷺ: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ}. قال النبي ﷺ: "ما هذا يا جِبْرِيلُ"؟ قال: إن الله يأمرُك أن تعفو عمن ظلمك، وتُعطِيَ مَن حرمك، وتصلَ من قطَعك .
sallallâhu aleyhi ve sellem: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir” ayetini indirdiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bu nedir ey Cibrîl?' buyurdu. O da: 'Allah sana, sana haksızlık edeni bağışlamanı, seni mahrum bırakana vermeni ve seninle bağını koparanla ilişki kurmanı emrediyor' dedi .
وقال آخرون بما حدثني محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمر، عن هشامِ بن عُروة، عن أبيه: {وَأْمُرُ بِالْعُرْفِ}. يقول: بالمعروف .
Başkaları ise Muhammed b. Abdila'lâ'nın bana anlattığı şu rivayete dayanarak demiştir; dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Hişâm b. Urve'den, o da babasından aktardı: {وَأْمُرُ بِالْعُرْفِ} “iyiliği emret” buyruğu hakkında; 'Ma'ruf ile (iyilik ile)' demektedir .
حدثنا محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ}. قال: أمّا العرفُ: فالمعروف .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı: {وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ} “iyiliği emret” buyruğu hakkında şöyle dedi: 'Urf (العرف) ise ma'ruftur (iyiliktir)' .
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ}: أي بالمعروف .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ} “iyiliği emret”; yani ma'ruf ile (iyilik ile) emret .
قال أبو جعفر: والصوابُ من القول في ذلك أن يقالَ: إِنَّ الله أمر نبيَّه ﷺ أن يأمرَ الناس بالعُرْفِ، وهو المعروفُ في كلام العرب، مصدر في معنى المعروف، يقالُ: أوليتُه عُرفًا وعارفًا وعارفةً. كلُّ ذلك بمعنى المعروف. فإذ كان معنى العُرفِ ذلكَ، فمن المعروفِ صلة رحم مَن قَطَع، وإعطاءُ مَن حرم، والعفو عمن ظلم، وكلُّ ما أمر الله به من الأعمال أو ندَب إليه، فهو من العُرْفِ، ولم يَخصُصِ اللَّهُ مِن
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] der ki: Bu konuda doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Şüphesiz Allah, Peygamberi’ne sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara 'urf'u emretmesini buyurmuştur. Bu da Arap kelâmında ma‘rûf (iyilik) demektir; ma‘rûf anlamında bir mastardır. Nitekim [Arapçada]: 'Ona iyilikte bulundum' anlamında evleytühû ‘urfen, ve ‘ârifen ve ‘ârifeten denilir. Bunların hepsi ma‘rûf anlamındadır. ‘Urf’un manası bu olduğuna göre; alakayı kesenle akrabalık bağını sürdürmek, mahrum bırakana vermek, zulmedeni bağışlamak ve Allah’ın emrettiği yahut teşvik ettiği bütün ameller ‘urf’tandır. Allah bundan
ذلك معنى دونَ معنًى؛ فالحقُّ فيه أن يُقالَ: قد أمر الله نبيه ﷺ أن يأمر عباده بالمعروف كله لا ببعض معانيه دونَ بعض.
hiçbir manayı diğerinden ayırt etmemiştir. Dolayısıyla bu konuda hak olan söz: 'Allah, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem kullarına bazı manaları hariç tutmaksızın ma'rufun (iyiliğin) tamamını emretmesini buyurmuştur' denilmesidir.
وأما قوله: {وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهلِينَ}. فإنه أمر من الله تعالى نبيه ﷺ أن يُعرِضَ عمن جَهِل، وذلك وإن كان أمرًا مِن الله نبيَّه، فإنّه تأديبٌ منه عزّ ذكره لخلقه باحتمالِ من ظلمَهم أو اعتدى عليهم، لا بالإعراض عمن جَهل الواجب عليه من حق الله، ولا بالصفح عمن كفر بالله وجَهل وحدانيَّتِه وهو للمسلمين حَرْبٌ.
O'nun: {وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهلِينَ} “ve cahillerden yüz çevir” buyruğuna gelince; bu, Allah Teâlâ'dan Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem cahillik edenden yüz çevirmesine dair bir emirdir. Bu, her ne kadar Allah'tan Peygamberi'ne bir emir olsa da, zikri yüce olan Allah'tan kullarına, kendilerine zulmeden veya haksızlık edene katlanmaları hususunda bir terbiyedir; yoksa Allah'ın hakkından üzerine vacip olanı bilmeyenden yüz çevirmekle ya da Allah'ı inkâr edip O'nun birliğini tanımayan ve Müslümanlara karşı savaş halinde olan kimseyi hoş görmekle ilgili değildir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قولَه: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهلِينَ}. قال: أخلاقٌ أمَر الله بها نبيه ﷺ ودلَّه عليها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهلِينَ} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir” buyruğu hakkında aktardı; şöyle dedi: 'Bunlar, Allah'ın Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem emrettiği ve ona gösterdiği ahlak ilkeleridir' .
القول في تأويل قوله: {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٠٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٠٠)} “Eğer şeytandan gelen bir kışkırtma seni dürterse hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğunun tevili hakkında söz.
يعني جل ثناؤُه بقوله: {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ}: وإِمَّا يُغضبنَّك من الشيطانِ غَضَبْ يَصُدُّكَ عن الإعراض عن الجاهلين، ويحملك على مجازاتهم: {فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ}. يقولُ: فاستجِرْ باللَّهِ من نَزْغِه. {إِنَّهُ سَمِيعُ عَلِيمٌ}، يقولُ: إِنَّ الله الذي تستعيذُ به من نَزْغِ الشيطان سميع لجهل الجاهل عليك، ولاستعاذتك به من نَزْغِه، ولغير ذلك من كلام خلقه، لا يخفى عليه منه شيءٌ، عليمٌ بما يُذْهِبُ عنكَ نَزْغَ الشَّيطانِ، وغير ذلك من أمورِ خلقه.
Celle senâuhu {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ} “Eğer şeytandan gelen bir kışkırtma seni dürterse” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Şeytandan gelen ve seni cahillerden yüz çevirmekten alıkoyup onlara karşılık vermeye sevk eden bir öfke seni öfkelendirirse, {فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ} “hemen Allah'a sığın”. Şöyle buyurmaktadır: Onun kışkırtmasından Allah'a sığın. {إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” [ifadesiyle de] şöyle buyurmaktadır: Şeytanın kışkırtmasından kendisine sığındığın Allah; cahilin sana karşı sergilediği cahilliği, senin onun kışkırtmasından Kendisine sığınmanı ve yaratıklarının bundan başka bütün sözlerini hakkıyla işitendir, bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Şeytanın kışkırtmasını senden neyin gidereceğini ve yaratıklarının diğer bütün işlerini hakkıyla bilendir.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهلِينَ}. قال رسول الله ﷺ: "فَكَيْفَ بالغَضَبِ يا رَبِّ" قال: {وَإِمَّا يَنزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} .
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهلِينَ} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir” buyruğu hakkında şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ya Rabbi, peki ya öfke gelirse nasıl olacak?' dedi. Allah da: {وَإِمَّا يَنزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Eğer şeytandan gelen bir kışkırtma seni dürterse hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” ayetini indirdi .
حدثنا بشر بن معاذ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَإِمَّا يَنزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}. قال : علِمَ اللَّهُ أَن هذا العدوَّ مَنيعٌ ومَرِيدٌ . وأصلُ النَّزغِ: الفسادُ، يُقالُ : نزغ الشيطان بين القومِ، إذا أفسَد بينَهم، وحمَّل بعضهم على بعض، ويقال منه: نزَغَ يَنزَغُ، ونغَز ينغُرُ.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَإِمَّا يَنزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Eğer şeytandan gelen bir kışkırtma seni dürterse hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğu hakkında aktardı; [Katâde] dedi ki : 'Allah bu düşmanın zorlu ve inatçı/isyankâr olduğunu bildi.' Nezğ (النَّزْغ) kelimesinin aslı fesat çıkarmaktır; birbiri aleyhine kışkırtıp aralarını bozduğunda: 'Şeytan topluluğun arasını bozdu/kışkırttı' (نزغ الشيطان بين القوم) denilir . Bundan türetilerek: Nezega yenzeğu (نزَغَ يَنزَغُ) ve neğaze yenğuru (نغَز ينغُرُ) denir.
القول في تأويل قوله: {إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ (٢٠١)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ (٢٠١)} “Takvaya erenler var ya, onlara şeytandan bir vesvese dokunduğunda iyice düşünürler de derhal gerçeği görürler” buyruğunun tevili hakkında söz.