حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن شريكٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا}. قال: التقوى .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Şerîk'ten, o Leys'ten, o da Mücâhid'den {يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا} “Elbiselerini soyarak” hakkında nakletti; o: "Takvadır " dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شَريكٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti:
مثلَه.
aynısını nakletti.
والصوابُ مِن القولِ في تأويلِ ذلك عندى أن يقالَ: إن الله تعالى ذكرُه حذَّر عبادَه أن يَفْتِنَهم الشيطانُ كما فتَن أبويهم آدمَ وحواءَ، وأن يُجَرِّدَهم مِن لباسِ اللهِ الذي أنْزَله إليهم، كما نزَع عن أبويهم لباسَهما. واللباسُ المطلقُ مِن الكلام بغيرِ إضافةٍ إلى شيءٍ في مُتعَارَفِ الناسِ هو ما اجتابَ فيه اللابسُ مِن أنواع الكُسَى ، أو غطَّى بدنه أو بعضَه به .
Bana göre bu konunun tevilinde doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Zikri yüce olan Allah, şeytanın ana babaları Âdem ve Havvâ'yı aldattığı gibi kullarını da aldatmasından ve ana babalarının üzerinden elbiselerini soyup aldığı gibi kendilerine indirdiği Allah'ın elbisesinden onları da soymasından kullarını sakındırmıştır. İnsanların örfünde bir şeye izafe edilmeksizin mutlak olarak kullanılan elbise kelimesi; giyen kimsenin büründüğü her türlü giysi yahut onunla bedenini veya bedeninin bir kısmını örttüğü şeydir .
وإذ كان ذلك كذلك، فالحقُّ أن يقال: إن الذي أَخْبَرَ اللَّهُ عن آدمَ وحواءَ مِن لباسِهما الذي نزَعه عنهما الشيطانُ هو بعضُ ما كانا يُوارِيان به أبدانَهما وعورتَهما. وقد يَجوزُ أن يكون ذلك كان [ظُفُرًا، ويَجوزُ أن يكونَ ذلك كان] نورًا، ويَجوزُ أن يكونَ كان غيرَ ذلك، ولا خبر عندَنا بأيِّ ذلك كان تَنْبُتُ به الحَجَّةُ فلا قولَ في ذلك أصوبُ مِن أن يقالَ كما قال اللهُ: {يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا}.
Durum böyle olunca, doğru olan şöyle denilmesidir: Allah'ın Âdem ve Havvâ hakkında şeytanın üzerlerinden soyup aldığını haber verdiği elbiseleri, bedenlerini ve avret yerlerini kendisiyle örttükleri şeylerden biridir. Bunun [tırnak] olması câiz olduğu gibi, nur olması [da câizdir] ; bunlardan başka bir şey olması da câizdir . Hangisi olduğuna dair delil teşkil edecek kesin bir rivayet elimizde bulunmamaktadır . Dolayısıyla bu hususta Allah'ın buyurduğu gibi: {يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا} “Elbiselerini soyarak” demekten daha doğru bir söz yoktur.
وأضاف جلَّ ثناؤُه إلى إبليسَ إخراجَ آدمَ وحواءَ مِن الجنةِ، ونْزَع ما كان عليهما مِن اللباسِ، عنهما، وإن كان اللهُ جلَّ ثناؤُه هو الفاعلَ ذلك بهما عقوبةً على معصِيتِهما إياه، إذ كان الذي كان منهما من ذلك كان عن تسبيبِه ذلك لهما
Övgüsü yüce olan [Allah], kendilerine karşı gelmelerine bir ceza olarak bunu onlara bizzat yapan övgüsü yüce olan Allah olduğu hâlde; Âdem ile Havvâ'nın cennetten çıkarılmasını ve üzerlerindeki elbisenin soyulup alınmasını İblîs'e nispet etmiştir. Zira onların başına gelen bu durum, onun onlara buna sebep olmasından
بمكْرِهِ وخِداعِه، فأُضِيف إليه أحيانًا بذلك المعنى، وإلى اللهِ ﵎ أحيانًا بفعلِه ذلك بهما.
Bu sebeple bazen bu anlamda ona, bazen de onlara bunu bizzat yapması sebebiyle Allah celle celâluhû'ya nispet edilmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ (٢٧)}
Aziz ve Celil olanın şu kavlinin tevili hakkındaki görüş: {إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ (٢٧)} “Çünkü o ve kabilesi, sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler. Şüphesiz biz şeytanları, inanmayanların dostları kıldık.”
يعني جلَّ ثناؤُه بذلك: إن الشيطانَ يَرَاكم هو. والهاء في {إِنَّهُ يَرَاكُمْ} عائدةٌ على الشيطانِ. و {قَبِيلُهُ} يعنى: وصنفُه وجيلُه الذي هو منه، منه، [وهو] واحدٌ [يُجْمَعُ قُبلًا] ، وهم الجنُّ.
Övgüsü yüce olan bununla şunu kastetmektedir: Şeytan bizzat kendisi sizi görür. {إِنَّهُ يَرَاكُمْ} kavlindeki zamir şeytana dönmektedir. {وَقَبِيلُهُ} ise: Kendisinin de mensup olduğu cinsi ve zümresi demektir. [Bu kelime] tekildir, [çoğulu 'kubul' şeklinde gelir] ; onlar da cinlerdir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ}. قال: الجنُّ والشياطينُ.
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'in {إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ} “Çünkü o ve kabilesi sizi görür” kavli hakkında nakletti; o: "Cinler ve şeytanlardır" dedi.
[حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ: {إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ}. قال: الجنُّ والشياطينُ] .
[Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ} “Çünkü o ve kabilesi sizi görür” hakkında nakletti; o: "Cinler ve şeytanlardır" dedi] .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرنى ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ}. قال: قَبِيلُه نَسْلُه .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ} “Çünkü o ve kabilesi sizi görür” kavli hakkında: "Kabilesi onun neslidir" dedi .
وقولُه: {مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ}. يقولُ: مِن حيث لا تَرَوْن أنتم أيُّها الناسُ الشيطانَ وقبيلَه. {إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ}. يقولُ:
Ve O'nun: {مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ} “Sizin onları göremeyeceğiniz bir yerden” kavli; şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar, sizin şeytanı ve kabilesini göremeyeceğiniz bir yerden [onlar sizi görürler]. {إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz biz şeytanları inanmayanların dostları kıldık” [kavli ise]; şöyle buyurmaktadır:
جعَلْنا الشياطينَ نُصَراءَ الكفارِ الذين لا يُوَحِّدون اللَّهَ ولا يُصَدِّقون رسلَه.
Şeytanları, Allah'ı birlemeyen ve O'nun elçilerini tasdik etmeyen kâfirlerin yardımcıları kıldık.
القولِ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٢٨)}.
Övgüsü yüce olanın şu kavlinin tevili hakkındaki görüş: {وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٢٨)} “Onlar bir hayasızlık yaptıkları zaman: 'Babalarımızı bu yolda bulduk, Allah da bize bunu emretti' derler. De ki: 'Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez. Bilmediğiniz şeyi Allah'a karşı mı söylüyorsunuz?'”
ذُكِر أن معنى الفاحشةِ في هذا الموضعِ ما حدَّثني به عليُّ بنُ سعيدٍ الكِنْديُّ، قال: ثنا أبو مُحَيَّاةَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا}. قال: كانوا يَطُوفون بالبيتِ عُراةً، يقولون: نَطُوفُ كما ولَدَتْنا أمَّهاتُنا. فَتَضَعُ المرأةُ على قُبُلِها النِّسْعة أو الشيءِ، فتقولُ:
Bu yerdeki fahişelik (çirkinlik/hayasızlık) anlamının şu olduğu zikredilmiştir: Bana Ali b. Saîd el-Kindî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muhayyâh, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا} “Onlar bir hayasızlık yaptıkları zaman: 'Babalarımızı bu yolda bulduk, Allah da bize bunu emretti' derler” hakkında nakletti; o şöyle demiştir: Kâbe'yi çıplak tavaf ederler ve: "Annelerimizin bizi doğurduğu gibi tavaf ediyoruz" derlerdi. Kadın da ön tarafına bir deri parçası veya bir şey koyar ve şöyle derdi:
اليومَ يَبْدُو بعضُه أو كلُّه … فما بَدَا منه فلا أُحِلُّه
Bugün bir kısmı ya da tamamı görünür… Ama ondan görüneni de helal kılmam
حدَّثنا ابن وكيعٍ [وابنُ حُمَيدٍ، قالا] : ثنا جريرٌ، عن منصورٍ عن مجاهدٍ في قولِه: {وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا}: فاحشتُهم أنهم كانوا يَطُوفون بالبيتِ عُراةً .
Bize İbn Vekî' [ve İbn Humeyd] anlattılar, [dediler ki] : Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا} “Onlar bir hayasızlık yaptıkları zaman: 'Babalarımızı bu yolda bulduk' derler” kavli hakkında nakletti; [o]: "Onların fahişeliği/hayasızlığı, Kâbe'yi çıplak tavaf etmeleriydi " dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن مُفَضَّلٍ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Mufaddal'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عِمْرانُ بنُ عُيينةَ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ والشعبيِّ: {وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا}. قال: كانوا يَطوفون بالبيتِ عُراةً.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Uyeyne, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr ve eş-Şa'bî'den {وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا} “Onlar bir hayasızlık yaptıkları zaman: 'Babalarımızı bu yolda bulduk' derler” [ayeti hakkında] nakletti; [o] dedi ki: Kâbe'yi çıplak tavaf ediyorlardı.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا}. قال: كان قبيلةٌ مِن العرب مِن أهل اليمن يَطُوفون بالبيتِ عُراةً، فإذا قيل لهم : لم تَفْعَلُون ذلك؟ قالوا: {وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا} .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا} “Onlar bir hayasızlık yaptıkları zaman: 'Babalarımızı bu yolda bulduk, Allah da bize bunu emretti' derler” hakkında nakletti; o şöyle demiştir: Yemen ahalisinden bir Arap kabilesi Kâbe'yi çıplak tavaf ederdi. Kendilerine : "Bunu niçin yapıyorsunuz?" denildiğinde: {وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا} “Babalarımızı bu yolda bulduk, Allah da bize bunu emretti” derlerdi .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباسٍ: {وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً}. قال: طوافُهم بالبيت عُراةً .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan {وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً} “Onlar bir hayasızlık yaptıkları zaman” hakkında nakletti; o: "Kâbe'yi çıplak tavaf etmeleridir" dedi .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو سعدٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا}. قال: في طوافِ الحُمْسِ في الثيابِ وغيرِهم عُراةً.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd, Mücâhid'den {وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا} “Onlar bir hayasızlık yaptıkları zaman: 'Babalarımızı bu yolda bulduk' derler” kavli hakkında nakletti; o: "Hums kabilesinin elbiselerle, diğerlerinin ise çıplak tavaf etmesi hakkındadır " dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا}. قال: كان نساؤُهم يَطُفْنَ بالبيتِ عُراةً، فتلك الفاحشةُ التي وجَدوا عليها آباءَهم، {قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ} الآية.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'in {وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا} “Onlar bir hayasızlık yaptıkları zaman: 'Babalarımızı bu yolda bulduk' derler” kavli hakkında nakletti; o şöyle demiştir: Kadınları Kâbe'yi çıplak tavaf ederlerdi; işte babalarını üzerinde buldukları o hayasızlık budur. {قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ} “De ki: Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez” ayet[idir].
فتأويلُ الكلامِ إذن: وإذا فعَل الذين لا يُؤْمِنون باللهِ، الذين جعَل اللهُ لهم الشياطينَ أولياءَ، قبيحًا مِن الفعلِ، وهو الفاحشةُ، وذلك تعرِّيهم للطوافِ بالبيتِ، وتَجَرُّدُهم له، فعُذلِوا على ما أتَوْا مِن قبيحِ فعلِهم، وعُوتِبوا عليه، قالوا: وجْدَنا على مثلِ ما نَفْعَلُ آبَاءَنا، فنحن نَفْعَلُ مثلَ ما كانوا يَفْعَلون، ونَقْتَدِى بِهَدْيِهِم، ونَسْتَنُّ
Sözün tevili (yorumu) bu durumda şöyledir: Allah'a inanmayan, Allah'ın şeytanları kendilerine dost kıldığı kimseler, çirkin bir fiil -ki o fahişe (hayasızlık)tır; bu da onların Beyt'i tavaf etmek için soyunup çıplak kalmalarıdır- işlediklerinde ve işledikleri bu çirkin fiilden ötürü kınanıp azarlandıklarında şöyle derler: "Biz babalarımızı da bizim yaptığımız gibi yaparken bulduk; biz de onların yaptıkları gibi yapıyor, onların yoluna uyuyor ve onların sünnetini/âdetini uyguluyoruz...
بسُنَّتِهم، واللهُ أمرَنَا به، فنحن نَتَّبِعُ أمره فيه.
onların adetini sürdürüyoruz. Allah da bize bunu emretti; biz de bu hususta O'nun emrine uyuyoruz."
يقولُ ﷿ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهم: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ}. يقولُ: لا يأمرُ خلقَه بقبائحِ الأفعالِ ومَساويها، {أَتَقُولُونَ} أَيُّهَا الناسُ {عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. يقولُ: أَتَرْوُون على اللَّهِ أَنه أَمَرَكم بالتعرِّى والتجرُّدِ مِن الثياب واللباسِ للطوافِ، وأنتم لا تَعْلَمون أنه أمَرَكم بذلك؟
Aziz ve Celil olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurur: Ey Muhammed! Onlara de ki: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ} “Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez.” Yani: O, yarattıklarına çirkin ve kötü fiilleri emretmez. Ey insanlar! {أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Bilmediğiniz şeyi Allah'a karşı mı söylüyorsunuz?” Yani: O'nun size böyle bir şey emrettiğini bilmediğiniz halde, tavaf için soyunmayı ve elbiselerden arınmayı Allah'ın size emrettiğini O'na iftira ederek mi rivayet ediyorsunuz?
القولِ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (٢٩)}.
Övgüsü yüce olanın şu kavlinin tevili hakkındaki görüş: {قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (٢٩)} “De ki: 'Rabbim adaleti emretti. Her mescitte yüzlerinizi (O'na) doğrultun ve dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin. Sizi ilk yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz.'”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء الذين يَزْعمون أن اللَّهَ أَمَرَهم بالفَحْشاءِ كذبًا على اللهِ: ما أَمَرَ ربى بما تَقُولون، بل أمَر بالقِسْطِ. يعنى: بالعدلِ.
Zikri yüce olan, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurur: Ey Muhammed! Allah'a iftira ederek Allah'ın kendilerine hayasızlığı emrettiğini iddia eden bu kimselere de ki: Rabbim sizin söylediğiniz şeyi emretmedi, bilakis kıstı —yani adaleti— emretti.
كما حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ}: بالعدلِ .
Nitekim bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ} “De ki: Rabbim adaleti emretti” hakkında: "Adaletle [emretti] " dediğini nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ}: والقسطُ العدلُ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ} “De ki: Rabbim adaleti emretti” hakkında: "Kıst, adalettir " dediğini nakletti.
وأما قوله: {وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ}. فإن أهل التأويلِ اخْتَلَفوا في تأويله؛ فقال بعضُهم: معناه وجِّهوا وجوهَكم حيث كنتم في الصلاِة
Allah Teâlâ'nın: {وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ} “Her mescidde yüzlerinizi [O'na] doğrultun” buyruğuna gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı; namazda nerede olursanız yüzlerinizi
إلى الكعبة.
Kâbe'ye çeviriniz, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبى نَجيحٍ. عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ}: إلى الكعبةِ حيثما صلَّيْتُم في الكَنيسةِ وغيرِها .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ} “Her mescitte yüzlerinizi doğrultun” kavli hakkında: "İster kilisede ister başka bir yerde olsun, nerede namaz kılarsanız kılın Kâbe'ye [yönelin] " dediğini nakletti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: [{وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ}: إلى الكعبة حيث صلَّيتُم في كنيسةٍ أو غيرِها.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: [{وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ} “Yüzlerinizi doğrultun”: İster bir kilisede ister başka bir yerde olsun namaz kıldığınızda Kâbe'ye [yönelin] demektir.
حدَّثني الحارثُ، قال ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو سعدٍ، قال: سَمِعْتُ مجاهدًا] ، في قولِه: {وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ}. قال: إذا صلَّيتُم فاسْتَقْبلوا الكعبةَ في كَنائسِكم وغيرِها.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd anlattı, dedi ki: Mücâhid'i] {وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ} “Her mescitte yüzlerinizi doğrultun” kavli hakkında şöyle derken işittim: "Namaz kıldığınızda kiliselerinizde ve başka yerlerde Kâbe'ye yönelin."
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ}: هو المسجدُ الكعبةُ.
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ} “Her mescitte yüzlerinizi doğrultun” hakkında nakletti; o: "O mescit, Kâbe'dir" dedi.
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا خالدُ بنُ عبدِ الرحمنِ، عن عمرَ بَنِ ذَرٍّ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ}. قال: إلى الكعبةِ حيثما كنتَ.
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Abdirrahmân, Ömer b. Zerr'den, o da Mücâhid'den {وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ} “Her mescitte yüzlerinizi doğrultun” kavli hakkında nakletti; o: "Nerede olursan ol Kâbe'ye [yönel]" dedi.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قولِه:
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın] şu kavli hakkında şöyle dedi:
{وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ}. قال: أقِيموها للِقبْلةِ، هذه القبلِة التي أمرَكم اللهُ بها.
{وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ} “Her mescitte yüzlerinizi doğrultun” [ayetini zikrederek] şöyle dedi: "Yüzlerinizi kıbleye, Allah'ın size emrettiği bu kıbleye doğrultun."
وقال آخرون: [معنى ذلك] : واجْعَلوا سجودَكم للهِ خالصًا دونَ ما سواه مِن الآلهةِ والأندادِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: [Bunun manası] : Secdenizi diğer ilahlar ve putlar için değil, sadece ve sadece Allah'a has kılınız.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ}. قال: في الإخلاصِ، ألا تَدْعُوا غيرَه، وأن تُخْلِصوا له الدينَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den {وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ} “Her mescitte yüzlerinizi doğrultun” kavli hakkında nakletti; o: "İhlâs hususundadır; yani O'ndan başkasına dua etmemeniz ve dini yalnız O'na has kılmanızdır " dedi.
وأولى هذين التأويلين بتأويلِ الآيةِ ما قاله الربيعُ، وهو أن القومَ أُمروا أن يَتَوَجَّهوا بصلاتِهم إلى ربِّهم لا إلى ما سِواه مِن الأوثانِ والأصنامِ، وأن يَجْعَلوا دعاءَهم للهِ خالصًا، لا مُكاءً و تَصْديةً.
Bu iki yorumdan ayetin yorumuna en uygun olanı, er-Rebî'in söylediği görüştür; o da topluluğa, putlara ve heykellere değil yalnızca Rablerine namazlarıyla yönelmeleri ve dualarını ıslık çalmak ve el çırpmak şeklinde değil, yalnızca Allah'a halis kılmaları emredilmiştir.
وإنما قلْنا: ذلك أولى التأويلين بالآية؛ لأن الله جلَّ ثناؤُه إنما خاطَب بهذه الآيةِ قومًا مِن مشركي العربِ لم يكونوا أهلَ كَنائس وبيَع، وإنما كانت الكنائسُ والبيَعُ لأهلِ الكتابَيْن، فغيرُ معقولٍ أن يُقالَ لمن لا يُصَلَّى في كَنيسةٍ ولا بِيعةٍ: وجِّهْ وجْهَك إلى الكعبةِ في كنيسةٍ كنتَ أو بيعةٍ.
Bunun ayete en uygun tevil olduğunu söylememizin sebebi şudur: Şanı yüce olan Allah bu ayetle, kilise ve havra ehli olmayan Arap müşriklerinden bir topluluğa hitap etmiştir. Çünkü kiliseler ve havralar iki kitap ehline aittir. Dolayısıyla kilisede de havrada da namaz kılmayan bir kimseye: "İster kilisede ol ister havrada, yüzünü Kâbe'ye çevir" denmesi akla uygun değildir.
وأما قولُه: {وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ}. فإنه يقولُ: واعْمَلُوا لرَّبِّكم مُخْلَصًا له الدينُ والطاعةُ، لا تَخْلِطوا ذلك بشركٍ، ولا تَجْعَلوا في شيءِ مما
{وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “Dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin” kavline gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Din ve itaat sadece O'na has kılınmış olarak Rabbiniz için amel edin; buna şirk karıştırmayın ve O'nun için yaptığınız hiçbir şeyde
تَعْمَلُون له شريكًا.
O'na bir ortak koşmayın.
كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ}. قال: أن تُخْلِصوا له الدينَ والدَّعْوةَ والعملَ، ثم تُوَجِّهون إلى البيتِ الحرامِ .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den {وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “Dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin” kavli hakkında nakletti; o şöyle demiştir: "Dini, duayı ve ameli yalnız O'na has kılmanız, sonra da Beyt-i Harâm'a yönelmenizdir ."
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (٢٩) فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki görüş: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (٢٩) فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi [yine O'na] döneceksiniz. O, bir grubu hidayete erdirdi, bir gruba da sapıklık hak oldu.”
اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ}؛ فقال بعضُهم: تأويلُه: كما بدَأَكم أشْقِياءَ وسُعَداءَ، كذلك تَبْعَثون يومَ القيامةِ.
Tevil ehli, {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi [yine O'na] döneceksiniz” kavlinin tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun tevili, "Sizi nasıl bedbahtlar ve bahtiyarlar olarak başlattıysa, kıyamet gününde de öylece diriltileceksiniz" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (٢٩) فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ}. قال: إن الله سبحانَه بَدأ خلْقَ ابن آدمَ مؤمنًا وكافرًا، كما قال: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كَافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ} [التغابن: ٢]. ثم يُعِيدُهم يوم القيامة كما بدَأ خلقَهم، مؤمنًا وكافرًا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (٢٩) فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi [yine O'na] döneceksiniz. O, bir grubu hidayete erdirdi, bir gruba da sapıklık hak oldu” kavli hakkında nakletti; o şöyle demiştir: Sübhân olan Allah, Âdemoğlunun yaratılışını mümin ve kâfir olarak başlattı; nitekim: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كَافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ} “Sizi yaratan O'dur; buna rağmen kiminiz kâfirdir, kiminiz de mümin” [Tegâbün: 2] buyurmuştur. Sonra onları kıyamet gününde, yaratılışlarını başlattığı gibi mümin ve kâfir olarak tekrar iade edecektir .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن منصورٍ، قال: ثنا أصحابُنا، عن ابن عباسٍ: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ}. قال: يُبْعَثُ المؤمنُ مؤمنًا، والكافرُ كافرًا.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan nakletti, dedi ki: Bize arkadaşlarımız, İbn Abbâs'tan {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi döneceksiniz” hakkında nakletti; o: "Mümin mümin olarak, kâfir de kâfir olarak diriltilir" dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا يَحْيَى بن الضُّرَيْسِ، عن أبي جعفرٍ،
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. ed-Dureys, Ebû Ca'fer'den nakletti,
عن الربيعِ، عن رجلٍ، عن جابرٍ، قال: يُبْعَثون على ما كانوا عليه، المؤمنُ على إيمانِه، والمنافقُ على نفاقِه .
er-Rebî'den, o bir adamdan, o da Câbir'den nakletti; o şöyle demiştir: Onlar ne üzere idiyseler o hal üzere diriltilirler; mümin imanı üzere, münafık da nifakı üzere .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ، قال: عادوا إلى علمِه فيهم، ألم تَسْمَعْ إلى قولِ اللَّهِ فيهم: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ}؟ ألم تَسْمَعْ إلى قوله: {فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ} ?
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den nakletti; o şöyle demiştir: Onlar O'nun haklarındaki ilmine döndüler; Allah'ın onlar hakkındaki {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi döneceksiniz” sözünü işitmedin mi? O'nun: {فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ} “Bir grubu hidayete erdirdi, bir gruba da sapıklık hak oldu” kavlini işitmedin mi?
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيعِ أنسٍ، عن أبي العاليةِ: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ}. قال: رُدُّوا إلى علمِه فيهم .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o er-Rebî' b. Enes'ten, o da Ebu'l-Âliye'den {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi döneceksiniz” hakkında nakletti; o: "Onlar O'nun haklarındaki ilmine döndürüldüler " dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو هَمَّامٍ الأهوازيُّ، قال: ثنا موسى بن عُبَيدةَ، عن محمدِ بن كعبٍ في قولِه: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ}. قال: مَنِ ابْتَدَأ اللهُ خلقَه على الشِّقْوةِ صار إلى ما ابْتَدَأ [عليه خلْقَه]، وإن عمِل بأعمالِ أهلِ السَّعادةِ، كما أن إبليسَ عمِل بأعمالِ أهلِ السعادةِ ثم صار إلى ما ابْتُدِئَ عليه خلقُه، ومَن ابْتُدِئَ خلقُه على السعادةِ صار إلى ما ابْتُدِئَ عليه خلقُه، وإن عمِل بأعمالِ أهلِ الشَّقاءِ، كما أن السَّحَرةَ عمِلَت بأعمالِ أهلِ الشقاءِ، ثم صاروا إلى ما ابْتُدِئَ عليه خلقُهم.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hemmâm el-Ehvâzî anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde, Muhammed b. Ka'b'dan O'nun: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi döneceksiniz” sözü hakkında nakletti; o şöyle demiştir: Allah her kime yaratılışının başlangıcında şekâvet (bedbahtlık) takdir etmişse, o saadet ehlinin amelleriyle amel etse bile [üzerine] yaratılışının başlatıldığı [hâle] döner; nitekim İblis de saadet ehlinin amelleriyle amel etmiş, sonra yaratılışı ne üzere başlatılmışsa ona dönmüştür. Her kimin yaratılışı da saadet üzere başlatılmışsa, o şekâvet ehlinin amelleriyle amel etse bile yaratılışı ne üzere başlatılmışsa ona döner; nitekim sihirbazlar da şekâvet ehlinin amelleriyle amel etmişler, sonra yaratılışları ne üzere başlatılmışsa ona dönmüşlerdir.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن وِقَاءِ بن إياسٍ أبي يزيَد، عن مجاهدٍ: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ}. قال: يُبْعَثُ المسلمُ مسلمًا، والكافرُ كافرًا .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Vikâ' b. İyâs Ebû Yezîd'den, o da Mücâhid'den {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi döneceksiniz” hakkında nakletti; o: "Müslüman Müslüman olarak, kâfir de kâfir olarak diriltilir " dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو [نُعيم الفضلُ بنُ] دُكَيْنٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي يزيدَ، عن مُجاهدٍ: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ}. قال: يُبْعَثُ المسلمُ مسلمًا، والكافرُ كافرًا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû [Nuaym el-Fadl b.] Dükeyn anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Yezîd'den, o da Mücâhid'den {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi döneceksiniz” hakkında nakletti; o: "Müslüman Müslüman olarak, kâfir de kâfir olarak diriltilir " dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا محمدُ بنُ أبي الوَضَّاحِ، عن سالمٍ الأفْطَسِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ}. قال: كما كُتِب عليكم تكونون .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ebi'l-Vaddâh, Sâlim el-Aftas'tan, o da Saîd b. Cübeyr'den {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi döneceksiniz” hakkında nakletti; o: "Aleyhinize nasıl yazıldıysa öyle olursunuz " dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شَريكٌ، عن سالمٍ، عن سعيدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Sâlim'den, o da Saîd'den aynısını nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (٢٩) فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ}. يقولُ: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ}، كما خلَقْناكم؛ فريقٌ مُهْتَدون، وفريقٌ ضالٌّ، كذلك تعودون وتُخْرَجون مِن بطون أمهاتِكم .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (٢٩) فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi döneceksiniz. O, bir grubu hidayete erdirdi, bir gruba da sapıklık hak oldu” hakkında nakletti; o şöyle demiştir: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi döneceksiniz” yani sizi yarattığımız gibi; bir grup hidayet üzere, bir grup sapkın olarak annelerinizin karınlarından çıktığınız gibi öylece [O'na] döneceksiniz .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن أبي سفيانَ، عن جابرٍ، أن النبيَّ ﷺ، قال: "تُبْعَثُ كلُّ نفسٍ على ما كانت
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A‘meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o Câbir'den [rivayet etti ki] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Her nefis ne üzere idiyse
عليه" .
diriltilir" .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو داودَ الحَفريُّ، عن شريكٍ، عن سالمٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ}. قال: كما كُتِب عليكم تكونون .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd el-Haferî, Şerîk'ten, o Sâlim'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi döneceksiniz” hakkında nakletti; o: "Aleyhinize nasıl yazıldıysa öyle olursunuz " dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا حمادُ بنُ زيدٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ، قال: يُبْعَثُ المؤمنُ مؤمنًا، والكافرُ كافرًا.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd, Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o: "Mümin mümin olarak, kâfir de kâfir olarak diriltilir" dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ}: شقيا وسعيدًا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi döneceksiniz” hakkında nakletti; [o:] "Bedbaht ve bahtiyar olarak " dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُويدٌ، قال: أخبرنا ابن المبارك قراءةً، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek kıraat yoluyla Mücâhid'den aynısını haber verdi.
وقال آخرون: معنى ذلك: كما خلَقَكم ولم تكونوا شيئًا، تعودون بعدَ الفَناءِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası: "Siz hiçbir şey değilken sizi yarattığı gibi, yok oluştan sonra da [yine O'na] döneceksiniz" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا غُنْدَرٌ، عن عوفٍ، عن الحسنِ: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ}. قال: كما بدَأَكم ولم تكونوا شيئًا فأحْياكم، كذلك يُمَينتُكم ثم يُحْيِيكم يومَ القيامةِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Gunder, Avf'tan, o da el-Hasan'dan {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi döneceksiniz” hakkında nakletti; o şöyle demiştir: "Siz hiçbir şey değilken sizi nasıl başlatıp dirilttiyse, aynı şekilde sizi öldürür, sonra da kıyamet gününde sizi diriltir ."
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبد الأعلى، عن عوفٍ، عن الحسنِ: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ}. قال: كما بدَأَكم في الدنيا، كذلك تَعوُدون يومَ القيامةِ أحياءً.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ, Avf'tan, o da el-Hasan'dan {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi döneceksiniz” hakkında nakletti; o şöyle demiştir: "Dünyada sizi nasıl başlattıysa, kıyamet gününde de aynı şekilde diri olarak döneceksiniz."
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ}. قال: بدَأ خلْقَهم ولم يكونوا شيئًا، ثم ذهَبوا، ثم يُعِيدُهم .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi döneceksiniz” hakkında nakletti; o: "Onlar hiçbir şey değilken yaratılışlarını başlattı, sonra ölüp gittiler, sonra da onları tekrar iade edecektir " dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (٢٩) فَرِيقًا هَدَى}. يقولُ: كما خلَقْناكم أولَ مرةٍ كذلك تَعُودون .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (٢٩) فَرِيقًا هَدَى} “Sizi ilk defa yarattığı gibi döneceksiniz. O, bir grubu hidayete erdirdi” kavli hakkında nakletti; o şöyle demektedir: "Sizi ilk defa yarattığımız gibi öylece döneceksiniz ."
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ}: يُحْيِيكم بعدَ موتِكم .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi döneceksiniz” kavli hakkında nakletti; [o:] "Ölümünüzden sonra sizi diriltecektir " dedi.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ}. قال: كما خلَقَهم أولا، كذلك يُعِيدُهم آخِرًا .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} “Sizi ilk defa yarattığı gibi döneceksiniz” kavli hakkında şöyle demiştir: "Onları ilk başta nasıl yarattıysa, sonda da öylece tekrar iade edecektir ."
قال أبو جعفرٍ: وأولى الأقوالِ في تأويلِ ذلك بالصوابِ القولُ الذي قاله مَن قال: معناه: كما بدَأَكم الله خلقًا بعدَ أن لم تَكُونوا شيئًا، تَعُودون بعدَ فَنائِكم خلقًا مثلَه، يَحْشُرُكم إلى يومَ القيامةِ؛ لأن الله تعالى أمر نبيَّه ﷺ أَن يُعْلِمَ بما في هذه الآيةِ قومًا مشركين أهلَ جاهليةٍ، لا يُؤْمِنون بالمَعادِ، ولا يُصَدِّقون بالقيامةِ، فأمَرَه أن يَدْعُوَهم إلى الإقرارِ بأن الله باعثُهم يومَ القيامة، ومُثِيبُ مَن أطاعه، ومُعاقِبُ مَن عصاه، فقال له: قلْ لهم: أمر ربى بالقِسْطِ، وأن أَقِيموا وُجوهَكم عندَ كلِّ
Ebû Ca'fer der ki: Bu [ayetin] tevilinde doğruya en yakın olan görüş; 'Bunun manası: Allah sizi hiçbir şey değilken ilk defa nasıl bir yaratılışla var ettiyse, yok oluşunuzun ardından yine benzer bir yaratılışla [O'na] döneceksiniz; sizi kıyamet gününe doğru toplayıp sevk edecektir.' diyen kimsenin görüşüdür. Zira Allah Teâlâ, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem, bu ayette yer alan hususları âhiret hayatına inanmayan ve kıyameti tasdik etmeyen Câhiliye ehli müşrik bir kavme bildirmesini emretmiştir. Dolayısıyla Allah'ın kendilerini kıyamet gününde dirilteceğini, O'na itaat edene mükâfat verip isyan edeni cezalandıracağını ikrar etmeye onları davet etmesini emretmiş ve ona şöyle buyurmuştur: Onlara de ki: 'Rabbim adaleti emretti ve her
مسجدٍ، وأنِ ادْعُوه مُخْلِصين له الدين، وأن أَقِرُّوا بِأَنْ كما بدَأَكُم تَعُودون. فترَك ذُكِر: "وأن أقِرُّوا بأن". كما ترَك ذكرَ "أن" مع "أقِيموا"، إذ كان فيما ذُكِر دلالةٌ على ما حُذِف منه.
mescitte yüzlerinizi doğrultmanızı, dini yalnız O'na has kılarak O'na dua etmenizi ve sizi ilk defa yarattığı gibi döneceğinizi ikrar etmenizi emretti. "Doğrultun" ile birlikte "أن" edatının zikri terk edildiği gibi "ve ikrar edin ki" ifadesinin zikri de terk edilmiştir; zira zikredilen şeyde, hazfedilene delalet eden bir karine mevcuttur.
وإذ كان ذلك كذلك، فلا وجهَ لأن يُؤْمَرَ بدعاءِ مَن كان جاحدًا النُّورَ بعدَ المَماتِ، إلى الإقرارِ بالصفةِ التي عليها يُنْشَرُ مَن نُشِر، وإنما يُؤْمَرُ بالدعاءِ إلى ذلك مَن كان بالبعثِ مُصَدِّقًا، فأما مِن كان له جاحدًا، فإنما يُدْعَى إلى الإقرار به، به، ثم يُعَرَّفُ كيف شَرائطُ البعثِ. على أن في الخبرِ الذي رُوِى عن رسول اللهِ ﷺ الذي حدَّثناه محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثني المغيرةُ بنُ النعمانِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، عن النبي ﷺ قال: "يُحْشَرُ النَّاسُ عُراةٌ غُرْلًا ، وأولُ مَن يُكْسَى إبراهيمُ". ثم قرَأ: {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ} [الأنبياء: ١٠٤] .
Durum böyle olunca, ölümden sonraki dirilişi inkâr eden bir kimsenin, diriltilenlerin diriltileceği vasfı ikrar etmeye çağrılmasının bir anlamı yoktur. Buna ancak dirilişi tasdik eden kimse davet edilir; onu inkâr eden kimse ise önce onu ikrara davet edilir, sonra da dirilişin şartlarının nasıl olduğu ona bildirilir. Bununla birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen ve bize Muhammed b. Beşşâr'ın anlattığı şu haberde de [bu manaya delil vardır]: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bana el-Mugîre b. en-Nu'mân, Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; o şöyle buyurmuştur: "İnsanlar yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak haşrolunurlar . İlk giydirilecek olan ise İbrâhim'dir." Sonra şu ayeti okudu: {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ} “İlk yaratmaya nasıl başladıysak, üzerimize bir vaat olarak onu öylece tekrar iade edeceğiz. Muhakkak ki biz bunu yapanlarız.” [Enbiyâ: 104] .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ يوسُفَ، قال: ثنا سفيانُ، عن المغيرةِ بن النعمانِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، عن النبيِّ ﷺ بنحوِه .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İshak b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-Mugîre b. en-Nu'mân'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini nakletti .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن المغيرةِ بن النعمانِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: قام فينا رسولَ اللهِ ﷺ بموعِظةٍ، فقال: "يا أيُّها الناسُ، إنكم تُحْشَرون إلى اللَّهِ حُفاةً غُرْلًا، {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ}.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Mugîre b. en-Nu'mân'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda bir vaaz vermek üzere ayağa kalktı ve şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Şüphesiz sizler Allah'ın huzurunda yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak toplanacaksınız. {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ} “İlk yaratmaya nasıl başladıysak, üzerimize aldığımız bir vaat olarak onu yine [öylece] iade edeceğiz. Şüphesiz biz [bunu] yapanlarız.”»
ما يُبَيِّنُ صحةَ القولِ الذي قلْنا في ذلك مِن أن معناه: أن الخلقَ يعودون إلى اللَّهِ يومَ القيامةِ خلقًا أحْياءً، كما بدَأَهم في الدنيا خلقًا أحْياءً.
[Bu rivayetler], bu hususta söylediğimiz ve manasının: "Yaratılmışlar, dünyada onları diri varlıklar olarak nasıl başlattıysa kıyamet gününde de Allah'a diri varlıklar olarak öylece döneceklerdir" şeklinde olduğu görüşümüzün doğruluğunu açıklayan delillerdir.
يقالُ منه: بدَأ اللَّهُ الخلقَ يَبْدَؤُهم، وأَبْدَأَهم يُبْدِئُهم إبْداءً. بمعنى: خَلَقَهم. لُغتان فَصِيحتان.
Bu kökten olmak üzere: بَدَأَ اللَّهُ الخَلْقَ يَبْدَؤُهُمْ ve أَبْدَأَهُمْ يُبْدِئُهُمْ إِبْدَاءً denir; her ikisi de "onları yarattı" manasındadır. Bunlar iki fasih lügattir.
ثم ابْتَدَأَ الخبر جلَّ ثناؤُه عما سَبق مِن علمِه في خلقِه، وجرَى به فيهم قضاؤُه، فقال: هدَى الله منهم فريقًا، فوفَّقَهم لصالحِ الأعمالِ فهم مُهْتَدون، وحقَّ على فريقٍ منهم الضَّلالةُ عن الهُدَى والرَّشادِ، باتخاذِهم الشيطانَ مِن دونِ اللهِ وليًّا.
Sonra şanı yüce olan Allah, yaratıkları hakkındaki geçmiş ilmini ve onlarda cereyan eden kazasını haber vermeye başlayarak şöyle buyurmuştur: Allah onlardan bir grubu hidayete erdirdi, onları salih amellere muvaffak kıldı da onlar doğru yola eriştiler; onlardan bir gruba da Allah'ı bırakıp şeytanı dost edinmeleri sebebiyle hidayet ve doğruluktan sapmak hak oldu.
وإذا كان التأويلَ هذا، كان "الفريقُ" الأولُ منصوبًا بإعمالِ {هَدَى}، فيه، و "الفريقُ" الثاني بوقوعِ قولِه: {حَقَّ}. على عائدِ ذكْرِه في {عَلَيْهِمُ}، كما قال جلَّ ثناؤُه: {يُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} [الإنسان: ٣١].
Tevil bu şekilde olunca, birinci "grup" (ferîk) kelimesi {هَدَى} fiilinin onda amel etmesiyle nasb edilmiş olur; ikinci "grup" kelimesi ise {حَقَّ} kelimesinin {عَلَيْهِمُ} ifadesindeki zamire vaki olmasıyla nasb edilir. Nitekim şanı yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {يُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “Dilediğini rahmetine sokar. Zalimlere gelince, onlar için acı bir azap hazırlamıştır.” [İnsân: 31].
ومَن وجَّه تأويلَ ذلك إلى أنه: كما بدَأَكم في الدنيا صِنْفَيْن؛ كافرًا ومؤمنًا، كذلك تَعُودون في الآخرةِ فريقَيْن؛ فريقًا هَدَى، وفريقًا حقَّ عليهم الضَّلالة. نصب "فريقًا" الأولَ بقولَه: {تَعُودُونَ}، وجعَل الثانيَ عطفًا عليه. وقد بيَّنا الصوابَ عندَنا مِن القولِ فيه.
Bunun tevilini: "Sizi dünyada kâfir ve mümin olarak iki sınıf şeklinde nasıl başlattıysa, ahirette de bir grubu hidayete ermiş ve bir gruba sapıklık hak olmuş iki grup olarak öylece döneceksiniz" yönüne çeken kimse ise, birinci "grup" kelimesini {تَعُودُونَ} kavliyle nasb etmiş, ikincisini de ona matuf kılmıştır. Bu hususta bize göre doğru olan görüşü daha önce açıklamıştık.
القولِ في تأويلِ قولِه: {إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ (٣٠)}.
Şu kavlin tevili hakkındaki görüş: {إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ (٣٠)} “Çünkü onlar, Allah'ı bırakıp şeytanları dost edindiler ve kendilerinin doğru yolda olduklarını sanırlar.”
يقولُ تعالى ذكرُه: إن الفريق الذي حقَّ عليهم الضَّلالةُ، إنما ضلُّوا عن سبيلِ
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kendilerine sapıklık hak olan topluluk, ancak [Allah'ın] yolundan
اللهِ، وجارُوا عن قصدِ المَحَجَّةِ، باتخاذِهم الشياطينَ نُصَرَاءَ مِن دونِ اللَّهِ وظُهَرَاءَ، جهلًا منهم بخطأَ ما هم عليه مِن ذلك، بل فعلوا ذلك وهم يَظُنُّون أنهم على هُدًى وحقٍّ، وأن الصوابَ ما أَتَوْه وركِبوا.
ancak, içinde bulundukları durumun hatalı olduğunu bilmeyip cehaletleri yüzünden Allah'ı bırakarak şeytanları yardımcılar ve destekçiler edinmekle sapmış ve ana caddenin hedefinden ayrılmışlardır. Bilakis onlar, doğru yolda ve hak üzere olduklarını, işleyip irtikâp ettikleri şeyin doğru olduğunu zannederek bunu yapmışlardır.
وهذا مِن أبيَنِ الدلالةِ على خطأ قولِ مَن زعَم أن الله لا يُعَذِّبُ أحدًا على معصيةٍ ركِبها، أو ضلالةٍ اعْتَقَدَها، إلا أن يَأْتِيها بعدَ علمٍ منه بصوابِ وجهها، فيَرْكَبَها عِنادًا منه لربِّه فيها؛ لأن ذلك لو كان كذلك، لم يَكُنْ بينَ فريقِ الضلالةِ الذي ضلَّ وهو يَحْسَبُ أنه هادٍ، وفريقِ الهدى - فَرْقٌ، وقد فرَّق اللهُ بينَ أسمائِهما وأحكامِهما في هذه الآيةِ.
Bu durum, "Allah hiç kimseye işlediği bir günahtan veya benimsediği bir sapıklıktan dolayı, ancak onun doğru cihetini bildikten sonra Rabbine inat olsun diye işlemesi hali müstesna, azap etmez" diyen kimsenin iddiasının yanlışlığına en açık delillerdendir. Çünkü durum böyle olsaydı, doğru yolda olduğunu sanarak sapan sapıklık grubu ile hidayet grubu arasında hiçbir fark olmazdı; halbuki Allah bu ayette her ikisinin isimlerini de hükümlerini de birbirinden ayırmıştır.
القولِ في تأويلِ قولِه: {يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (٣١)}.
Şu kavlin tevili hakkındaki görüş: {يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (٣١)} “Ey Âdemoğulları! Her mescitte ziynetinizi takının; yiyin, için fakat israf etmeyin. Çünkü O, israf edenleri sevmez.”
يقولُ تعالى ذكرُه لهؤلاء الذين يَتَعَرَّوْن عندَ طوافِهم ببيتِه الحرامِ، ويُبْدُون عوراتِهم هنالك مِن مشركي العربِ، والمُحَرِّمين منهم أكلَ ما لم يُحَرِّمه اللهُ عليهم مِن حلالِ رزقِه، تَبَرُّرًا عندَ نفسِه لربِّه: {يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ} مِن الكِساءِ واللِّباسِ، {عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا} مِن طيباتِ ما رزَقْتُكم، وحلَّلْتُه لكم، {وَاشْرَبُوا} مِن حلالِ الأشْربة، ولا تُحَرِّموا إلا ما حرَّمْتُ عليكم في كتابي، أو على لسانِ رسولي محمدٍ ﷺ.
Zikri yüce olan Allah, Beyt-i Harâm'ı tavaf ederken soyunan, orada avret yerlerini açan Arap müşriklerine ve kendi akıllarınca Rablerine dindarlık gösterisi olsun diye Allah'ın kendilerine haram kılmadığı helal rızkını yemeyi haram sayanlara şöyle buyurmaktadır: Elbise ve giyecekten {يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ} “Ey Âdemoğulları! Ziynetinizi takının”, {عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا} “Her mescitte; ve yiyin” size rızık olarak verdiğim ve helal kıldığım temiz şeylerden, {وَاشْرَبُوا} “ve için” helal içeceklerden; Kitabımda veya Elçim Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in diliyle size haram kıldıklarım dışında hiçbir şeyi haram kılmayın.
وبنحو الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا يحيَى بنُ [حَبيبِ بن] عَربيٍّ، قال: ثنا خالدُ بنُ الحارثِ، قال: ثنا شعبةُ، عن سلمةَ، عن مسلمٍ البَطينِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: إن النساءَ كُنَّ يَطْفْنَ
Bize Yahyâ b. [Habîb b.] Arabî rivayet edip dedi ki: Bize Hâlid b. el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Şu‘be, Seleme’den, o Müslim el-Batîn’den, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan [şöyle] rivayet etti: Kadınlar...
بالبيتِ عُراةً - وقال في موضعٍ آخر: بغيرِ ثيابٍ - إلا أن تَجْعَلَ المرأة على فرجِها خِرْقةً، فيما وُصِف إن شاء الله، وتقولُ:
çıplak olarak -başka bir yerde: elbisesiz olarak- tavaf ederlerdi ; ancak kadın avret yerinin üzerine tarif edildiği üzere -inşâallah- bir bez parçası koyar ve şöyle derdi:
اليومَ يَبْدُو بعضُه أو كلُّه … فما بدا منه فلا أُحِلُّه
Bugün onun bir kısmı yahut tamamı görünür... Ondan açığa çıkanı ise helal kılmam.
قال: فنزَلَت هذه الآيةُ: {خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ} .
Dedi ki: Bunun üzerine şu ayet indi: {خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ} “Her mescitte ziynetinizi takının.” .