ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّىُّ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ} الآية، {وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ}. قال: نزَلت في أبي سفيانَ بنِ حَرْبٍ، استأجر يومَ أحدٍ ألفين من الأحابيشِ من بني كِنانة، فقاتَل بهم النبيَّ ﷺ. وهم الذين يقولُ فيهم كعبُ بنُ مالكٍ:
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya‘kūb el-Kummî, Ca‘fer’den, o da Sa‘îd b. Cübeyr’den Allah Teâlâ’nın: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ} “Şüphesiz inkâr edenler mallarını harcarlar...” ayeti [ile] {وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ} “...inkâr edenler ise cehenneme toplanacaklardır” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Bu ayet] Ebû Süfyân b. Harb hakkında inmiştir. [O], Uhud günü Kinâne oğullarından iki bin Ehâbîşliyi ücretle tutmuş ve onlarla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e karşı savaşmıştı. Ka‘b b. Mâlik’in haklarında şöyle dediği kimseler işte bunlardır:
و جئنا إلى مَوْجٍ من البحرِ وَسْطَهُ … أحابيشُ منهم حاسِرٌ ومُقَنَّعُ
Ve denizden bir dalgaya vardık ki ortasında … Kimisi zırhsız kimisi miğferli Ehâbîşler vardı,
ثلاثةُ آلافٍ ونحن نَصِيَّةٌ … ثلاثُ مئينَ إِن كثُرنا فَأَرْبَعُ
Üç bin kişiydiler; biz ise seçkin bir topluluk idik … Üç yüz kişi, çok olsak bile dörttür .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ إسماعيلَ، عن يعقوبَ القُمِّىِّ، عن جعفرٍ، عن ابنِ أَبْزَى: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} قال: نزَلت في أبي سفيانَ، استأجر يومَ أحدٍ ألفين ليقاتلَ بهم رسولَ اللهِ ﷺ، سوى من استجاش من العربِ .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İshâk b. İsmâîl, Ya'kûb el-Kummî'den, [o da] Ca'fer'den, [o da] İbn Ebzâ'dan rivayet etti: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Şüphesiz inkâr edenler, Allah yolundan alıkoymak için mallarını harcarlar” [ayeti hakkında] dedi ki: “Ebû Süfyân hakkında indi; Araplardan topladığı ordu haricinde , Uhud günü Resûlullah ﷺ ile savaşmak üzere iki bin kişiyi ücretle tutmuştu.”
قال: أخبرنا أبى، عن خطَّابِ بنِ عثمانَ العُصْفُريِّ، عن الحكمِ بنِ عُتيبةَ: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ}. قال: نزَلت في أبي سفيانَ، أنْفَق على المشركين يومَ أحدٍ أربعين أوقيَّةً [من ذهبٍ]، وكانت الأوقيَّةُ يومَئذٍ اثنين وأربعين مِثْقالًا.
[İbn Vekî'] dedi ki: Bize babam, Hattâb b. Osmân el-Usfurî'den, [o da] el-Hakem b. Uteybe'den rivayetle haber verdi: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُdُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Şüphesiz inkâr edenler, Allah yolundan alıkoymak için mallarını harcarlar”. [Hakem] dedi ki: “[Bu ayet] Ebû Süfyân hakkında indi; Uhud günü müşrikler uğrunda kırk [altın] ukıyye harcadı. O gün bir ukıyye kırk iki miskal idi.”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} الآية. قال: لما قَدِم أبو سفيانَ بالعيرِ إلى مكةَ، أَشَّب الناسَ ودعاهم إلى القتالِ حتى غزا نبيَّ اللهِ من العامِ المقبلِ، وكانت بدرٌ في رمضانَ يومَ الجمعةِ، صبيحةَ سابعَ عشرةَ من شهرِ رمضانَ، وكانت أحدٌ في شوَّالٍ يومَ السبتِ لإحدى عَشْرةَ خلَت منه في العامِ الرابعِ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Şüphesiz inkâr edenler, Allah yolundan alıkoymak için mallarını harcarlar...” ayeti kavli hakkında rivayet etti; [Katâde] dedi ki: “Ebû Süfyân kervanla Mekke'ye geldiğinde, insanları kışkırttı ve ertesi yıl Allah'ın Peygamberi'ne gazve düzenleyene kadar onları savaşa çağırdı. Bedir, Ramazan ayının on yedinci sabahı cuma günüydü; Uhud ise dördüncü yılda Şevval ayının on birinde cumartesi günü idi.”
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، قال: قال اللهُ - فيما كان المشركون، و منهم أبو سفيانَ، يستأجرون الرجالَ يقاتلون محمدًا بهم-: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ}: وهو محمدٌ ﷺ. {فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً}. يقولُ: ندامةً يومَ القيامةِ وويلًا، {ثُمَّ يُغْلَبُونَ} .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti, dedi ki: Allah Teâlâ -aralarında Ebû Süfyân'ın da bulunduğu müşriklerin Muhammed'e karşı savaşmak için adam kiraladıkları hususunda- şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Şüphesiz inkâr edenler, Allah yolundan alıkoymak için mallarını harcarlar”; o da Muhammed ﷺ'dir. {فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً} “Onu harcayacaklar, sonra bu kendilerine bir yürek acısı olacaktır”; buyurur ki: Kıyamet günü bir pişmanlık ve bir veyl olacaktır, {ثُمَّ يُغْلَبُونَ} “sonra da mağlup edileceklerdir” .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِ اللهِ: {يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} الآية، حتى قولِه: {أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ}. قال: في نفقةِ أبي سفيانَ على الكفارِ يوم أحدٍ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den Allah'ın: {يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Mallarını Allah yolundan alıkoymak için harcarlar” ayetinden {أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “İşte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir” kavline kadar olan kısım hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: “[Bu], Uhud günü Ebû Süfyân'ın kâfirlere yaptığı harcama hakkındadır .”
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da]
مجاهدٍ مثلَه.
Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ مسلمِ بنُ عبيدِ اللهِ بنِ شهابٍ الزُّهْرىُّ ومحمدُ بنُ يَحيى بنِ حِبَّانَ وعاصمُ بنُ عمرَ ابنِ قتادةَ، والحُصينُ بنُ عبدِ الرحمنِ بنِ عمرِو بنِ سعدِ بنِ معاذٍ، قالوا: لما أُصيب يومَ بدرٍ من كفارِ قريشٍ من أصحابِ القَليبِ، ورجَع فلُّهم إلى مكةَ، ورجَع أبو سفيانَ بعيرِه، مشى عبدُ اللهِ بنُ أبي ربيعةَ، وعكرمةُ بنُ أبي جهلٍ، وصفوانُ بنُ أميةَ، في رجالٍ من قريشٍ أصيب آباؤُهم وأبناؤُهم وإخوانُهم ببدرٍ، فكلَّموا أبا سفيانَ ابنَ حربٍ، ومن كانت له فى تلك العيرِ من قريشٍ تجارةٌ، فقالوا: يا معشرَ قريشٍ، إن محمدًا قد وَتَرَكم وقتَل خيارَكم، فأعينونا بهذا المالِ على حربِه لعلنا أن ندركَ منه ثأرًا بمن أُصِيب منا. ففعَلوا. قال: ففيهم -كما ذُكِر عن ابنِ عباسٍ- أَنْزَلَ اللهُ: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُم}، إلى قولِه: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ}.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti; o dedi ki: Bana Muhammed b. Müslim b. Ubeydillâh b. Şihâb ez-Zührî, Muhammed b. Yahyâ b. Hıbbân, Âsım b. Ömer b. Katâde ve el-Husayn b. Abdirrahmân b. Amr b. Sa‘d b. Muâz rivayet ettiler; onlar dediler ki: Bedir günü Kureyş kâfirlerinden Kalîb (kuyu) ashabı hezimete uğrayıp öldürüldüğünde, onlardan geriye kalanlar Mekke'ye ve Ebû Süfyân da kervanıyla geri döndüğünde; Abdullah b. Ebî Rebîa, İkrime b. Ebî Cehl ve Safvân b. Ümeyye, Bedir'de babaları, oğulları ve kardeşleri öldürülmüş olan Kureyşli bir grup adamla birlikte yürüdüler. Ebû Süfyân b. Harb ile ve o kervanda ticareti bulunan Kureyşlilerle konuşup şöyle dediler: “Ey Kureyş topluluğu! Şüphesiz Muhammed sizin canınızı yakmış/sizden intikam almış ve hayırlılarınızı öldürmüştür. Bizden öldürülenlerin intikamını ondan alabilmemiz için bu malla onunla savaşmamıza yardım edin!” Onlar da [bunu] yaptılar. [İbn İshâk] dedi ki: —İbn Abbâs'tan zikredildiği üzere— Allah onlar hakkında: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ} “Şüphesiz inkâr edenler mallarını harcarlar...” kavlinden {وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ} “...ve inkâr edenler cehenneme toplanacaklardır” kavline kadar [olan ayetleri] indirdi.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ}، إلى قولِه: {يُحْشَرُونَ}. يعني: النفرَ الذين مشَوا إلى أبى سفيانَ، وإلى من كان له مالٌ مِن قريشٍ في تلك التجارةِ، فسألوهم أن يُقَوُّوهم على حربِ رسولِ اللهِ ﷺ، ففعلوا .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Şüphesiz inkâr edenler, [insanları] Allah yolundan alıkoymak için mallarını harcarlar...” kavlinden {يُحْشَرُونَ} “toplanacaklardır” kavline kadar [olan ayet]; yani: Ebû Süfyân'a ve o ticarette Kureyş'ten malı bulunan kimselere gidip Resûlullah ﷺ'e karşı savaşmak için kendilerini güçlendirmelerini isteyen ve onların da bunu yaptığı kimselerdir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال : أخبرني سعيدُ بنُ أبي أيوبَ، عن عطاءِ بنِ دينارٍ، فى قولِ اللهِ: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ} الآية: نزَلت في أبي سفيانَ بنِ حربٍ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki : Bana Saîd b. Ebî Eyyûb, Atâ b. Dînâr'dan Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ} “Şüphesiz inkâr edenler mallarını harcarlar...” ayeti hakkında haber verdi: “Ebû Süfyân b. Harb hakkında inmiştir.”
وقال بعضُهم: عنَى بذلك المشركين من أهلِ بدرٍ.
Bazıları da: “Bununla Bedir ehlinden olan müşrikleri kastetmiştir” dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حُدِّثت عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعت أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ}. الآية. قال: هم أهلُ بدرٍ.
Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleyman rivayet etti, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Şüphesiz inkâr edenler, Allah yolundan alıkoymak için mallarını harcarlar...” ayeti kavli hakkında şöyle derken işittim: “Onlar Bedir ehlidir.”
والصوابُ من القولِ فى ذلك عندى ما قلنا، وهو أن يقالَ: إن اللهَ أخبر عن الذين كفَروا به من مشركي قريشٍ أنهم ينفقون أموالَهم ليصدُّوا عن سبيلِ اللهِ، لم يخبرْنا بأىِّ أولئك عنَى، غيرَ أنه عمَّ بالخبرِ الذين كفَروا. وجائزٌ أن يكونَ عنى المُنْفِقين أموالَهم لقتالِ رسولِ اللهِ ﷺ وأصحابِه بأُحُدٍ. وجائزٌ أن يكون عنَى المُنْفِقين
Bu hususta bana göre doğru olan görüş, daha önce söylediğimiz görüştür; o da şöyle denilmesidir: Şüphesiz Allah, Kureyş müşriklerinden Kendisini inkâr edenlerin Allah yolundan alıkoymak için mallarını harcadıklarını haber vermiştir. Onlardan hangisini kastettiğini bize bildirmemiş, ancak haberi inkâr edenler hakkında genel kılmıştır. [Bu ifadeyle] Uhud'da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabıyla savaşmak için mallarını harcayanları kastetmiş olması caizdir. [Yine bu ifadeyle] mallarını harcayanları...
منهم ذلك ببدرٍ. وجائزُ أن يكونَ عنَى الفريقين.
harcayanları kastetmiş olması da caizdir. Her iki grubu kastetmiş olması da caizdir.
وإذ كان ذلك كذلك، فالصوابُ فى ذلك أن يَعُمَّ كما عمَّ جلَّ ثناؤُه الذين كفروا من قريشٍ.
Durum böyle olunca, bu hususta doğru olan, övgüsü yüce olan Allah'ın Kureyş'ten inkâr edenleri umumi kıldığı gibi [hükmü] genel tutmaktır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٣٧)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٣٧)} “Ta ki Allah, murdarı temizden ayırsın, murdarların bir kısmını diğerinin üzerine koyup hepsini yığsın ve cehenneme koysun. İşte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: يحشُرُ اللهُ هؤلاء الذين كفَروا بربِّهم، وينفقون أموالَهم للصدِّ عن سبيلِ اللهِ إلى جهنمَ، ليفرِّقَ بينَهم، وهم أهلُ الخُبْثِ، كما قال وسمَّاهم {الْخَبِيثَ}، وبين المؤمنين باللهِ وبرسولِه، وهم الطيبون كما سمَّاهم جلَّ ثناؤُه، فميَّز جلَّ ثناؤُه بينَهم بأن أسْكَن أهلَ الإيمانِ به وبرسولِه جناتِه، وأَنْزَل أهلَ الكفرِ نارَه.
Zikri yüce olan Allah buyurur ki: Allah, Rablerini inkâr eden ve Allah yolundan alıkoymak için mallarını harcayan bu kimseleri, aralarını ayırmak için cehenneme toplayacaktır; onlar, buyurduğu ve {الْخَبِيثَ} “murdar” diye adlandırdığı gibi murdarlık ehlidir; [onlarla] Allah'a ve Resulü'ne iman edenler arasını ayıracaktır ki onlar da övgüsü yüce olanın adlandırdığı gibi temiz olanlardır. Övgüsü yüce olan Allah, Kendisine ve Resulü'ne iman ehlini cennetlerine yerleştirerek, küfür ehlini ise cehennem ateşine indirerek aralarını ayırmıştır.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ}. فميَّز أهلَ السعادةِ مِن أهلِ الشقاوةِ.
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ} “Ta ki Allah, murdarı temizden ayırsın” kavli hakkında rivayet etti: “Mutluluk ehlini şekavet ehlinden ayırdı.”
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، قال: ثم ذكَر المشركين وما يصنَعُ بهم يومَ القيامةِ، فقال: {لِيَمِيزَ اللهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ}. يقولُ: يميزَ المؤمنَ من الكافرِ، فيجعلَ الخَبيثَ بعضَه على بعضٍ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] rivayet etti, o dedi ki: Sonra [Allah] müşrikleri ve kıyamet gününde onlara ne yapacağını zikrederek: {لِيَمِيزَ اللهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ} “Ta ki Allah, murdarı temizden ayırsın” buyurdu. [Yani] şöyle der: Mümini kâfirden ayırsın ve murdarı üst üste koysun.
ويعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {[وَيَجْعَلَ] الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ}: فيجعَلَ الكفارَ بعضَهم فوقَ بعضٍ، {فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا}. يقولُ: فيجعَلَهم رُكامًا، وهو أن يجمَعَ بعضَهم إلى بعضٍ حتى يكثُروا، كما قال جلَّ ثناؤُه في صفةِ السحابِ: {ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا} [النور: ٤٣]، أي: مجتمِعًا كثيفًا.
Övgüsü yüce olan Allah: {[وَيَجْعَلَ] الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ} “[ve] murdarların bir kısmını diğerinin üzerine koysun” kavliyle kâfirlerin bir kısmını diğerinin üstüne koymasını kastetmektedir; {فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا} “hepsini yığsın”. Buyurur ki: Onları bir yığın kılsın; bu da çoğalıncaya kadar bir kısmını diğerine katıp biriktirmektir. Nitekim övgüsü yüce olan Allah bulutun vasfı hakkında: {ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا} “Sonra onları bir araya getirip birleştirir, sonra da onu bir yığın yapar” [en-Nûr: 43] buyurmuştur, yani toplanmış ve yoğun bir halde.
وكما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا}. قال: فيجمَعَه جميعًا بعضَه على بعضٍ .
Bana Yûnus'un rivayet ettiği gibi; dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا} “hepsini yığsın” kavli hakkında şöyle dedi: “Hepsini üst üste toplayıp biriktirsin .”
وقولُه: {فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمْ}. يقولُ: فيجعَلَ الخبيثَ جميعًا في جهنمَ.
O'nun: {فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمْ} “ve onu cehenneme koysun” kavli; buyurur ki: Murdarların hepsini cehenneme koysun.
فوحَّد الخبرَ عنهم لتوحيدِ قولِه: {لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ}. ثم قال: {أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ}، فجمَع ولم يقلْ: ذلك هو الخاسرُ. فردَّه إلى أوَّلِ الخبرِ. ويعنى بـ {أُولَئِكَ}: الذين كفَروا، وتأويلُه: هؤلاء الذين ينفقون أموالَهم ليصدُّوا عن سبيلِ اللهِ هم الخاسرون. ويعنى بقولِه: {الْخَاسِرُونَ}. الذين غُبِنت صفقتُهم وخسِرت تجارتُهم، وذلك أنهم شرَوْا بأموالِهم عذابَ اللهِ فى الآخرةِ، وتعجَّلوا بإنفاقِهم إيَّاها، فيما أنفقوا من قتالِ نبىِّ اللهِ والمؤمنين به، الخزىَ والذُّلَّ.
{لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ} “Allah murdarı ayırsın diye” kavlinin tekil olmasına binaen onlar hakkındaki haberi tekil getirdi. Sonra: {أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “İşte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir” buyurarak çoğul getirdi ve 'işte o ziyana uğrayandır' demedi; böylece haberi baş tarafına döndürdü. {أُولَئِكَ} “İşte onlar” ile inkâr edenleri kastetmektedir ve tevili şöyledir: Allah yolundan alıkoymak için mallarını harcayan işte bu kimseler, ziyana uğrayanların ta kendileridir. {الْخَاسِرُونَ} “Ziyana uğrayanlar” kavliyle de; alışverişlerinde aldanmış ve ticaretleri zarar etmiş kimseleri kastetmektedir. Şöyle ki onlar mallarıyla ahirette Allah'ın azabını satın almışlar ve Allah'ın peygamberiyle ve O'na iman edenlerle savaşmak uğruna harcadıkları şeylerle rezillik ve zilleti peşinen elde etmişlerdir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ (٣٨)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ (٣٨)} “İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse, geçmişteki [günahları] bağışlanır. Şayet [tekrar] dönerlerse, öncekilerin sünneti geçmişti.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل يا محمدُ للذين كفَروا من مشركي
Şânı yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Ey Muhammed! Kavminden inkâr eden o müşriklere de ki:
قومِك: إن ينتهوا عما هم عليه مقيمون من كفرِهم باللهِ ورسولِه، وقتالِك وقتالِ المؤمنين، فيُنيبوا إلى الإيمانِ، يغفِرِ اللهُ لهم ما قد خلا ومضَى من ذنوبِهم قبلَ إيمانِهم وإنابتِهم إلى طاعةِ اللهِ وطاعةِ رسولِه، بإيمانِهم وتوبتهِم، {وَإِنْ يَعُودُوا} يقولُ: وإن يَعُدْ هؤلاء المشركون لقتالِك بعدَ الوقعةِ التي أوقعتُها بهم يومَ بدرٍ، فقد مضَت سنتى فى الأوَّلين منهم ببدرٍ، ومن غيرِهم من القرونِ الخاليةِ، إذ طَغوا وكذَّبوا رسلى ولم يقبَلوا نُصْحَهم، من إحلالِ عاجلِ النَّقَمِ بهم، فأُحلُّ بهؤلاء إن عادوا لحربِك وقتالِك مثلَ الذين أَحْلَلتُ بهم.
müşriklere de ki: Eğer Allah'ı ve Resulü'nü inkâr etmekten, seninle ve müminlerle savaşmaktan vazgeçip üzerinde ısrar ettikleri bu hali terk eder ve imana yönelirlerse , Allah'a ve Resulü'ne itaat etmeye yönelip iman etmelerinden ve tövbelerinden önce geçmişte kalan günahlarını Allah onlar için bağışlar. {وَإِنْ يَعُودُوا} “Şayet dönerlerse”; buyurur ki: Şayet bu müşrikler Bedir günü başlarına getirdiğim o hezimetten sonra tekrar seninle savaşmaya dönerlerse, gerek Bedir'de onlardan öncekiler hakkında gerekse azgınlık edip elçilerimi yalanlayan ve onların nasihatlerini kabul etmeyen geçmiş nesiller hakkında, başlarına çarçabuk intikam indirerek uyguladığım sünnetim geçmiş bulunmaktadır. Eğer onlar seninle harbe ve savaşa dönerlerse, daha öncekilerin başına getirdiğim [azabın] benzerini onların da başına getiririm.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü ehli tevil de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ}: في قريشٍ يومَ بَدْرٍ، وغيرِها من الأممِ قبلَ ذلك .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den O'nun: {فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ} “öncekilerin sünneti geçmişti” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Bedir günü Kureyş hakkında ve bundan önce diğer ümmetler hakkında [geçmiştir] .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, [o da] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ نُميرٍ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Verkâ'dan, [o da] İbn Ebî Necîh'ten, [o da]
مجاهدٍ: {فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ}. قال: في قريشٍ وغيرِها من الأممِ قبلَ ذلك.
Mücâhid'den nakletti: {فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ} “öncekilerin sünneti geçmişti”. Dedi ki: Kureyş ve ondan önceki diğer ümmetler hakkında.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال في قولِه: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا} لحربِك {فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ}، أي: من قُتِل منهم يومَ بدرٍ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti; o, Allah'ın: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا} “İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse, geçmişteki [günahları] bağışlanır. Şayet [tekrar] dönerlerse” seninle savaşa, {فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ} “öncekilerin sünneti geçmişti” kavli hakkında şöyle demiştir: Yani onlardan Bedir günü öldürülenler .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَإِنْ يَعُودُوا} لقتالِك، {فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ} من أهلِ بدرٍ.
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَإِنْ يَعُودُوا} “Şayet dönerlerse” seninle savaşmaya, {فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ} “öncekilerin sünneti geçmişti” Bedir ehlinden [olanlar hakkında].
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩)} “Fitne kalmayıncaya ve din tamamen Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer vazgeçerlerse, şüphesiz ki Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir.”
يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين به وبرسولِه: وإن يعُدْ هؤلاء لحربِك، فقد رأيتم سنتى فيمن قاتَلكم منهم يومَ بدرٍ، وأنا عائدٌ بمثلِها فيمن حاربكم منهم، فقاتِلوهم حتى لا يكونَ شِركٌ، ولا يُعبدَ إلا اللهُ وحدَه لا شريكَ له، فيرتفعَ البلاءُ عن عبادِ اللهِ من الأرضِ وهو الفتنةُ، {وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ}. يقولُ: و حتى تكونَ الطاعةُ والعبادةُ كلُّها للهِ خالصةً دونَ غيرِه.
Zikri yüce olan Allah, Kendisine ve Resulü'ne iman edenlere buyurur ki: Eğer bunlar seninle savaşa dönerlerse, Bedir günü onlardan sizinle savaşanlar hakkındaki sünnetimi gördünüz; onlardan sizinle savaşanların başına da benzerini getireceğim. Artık şirk kalmayıncaya, tek ve ortaksız olarak yalnızca Allah'a ibadet edilinceye ve böylece yeryüzünden Allah'ın kulları üzerinden bela -ki o fitnedir- kalkıncaya kadar onlarla savaşın; {وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ} “ve din tamamen Allah'ın oluncaya kadar”. Buyurur ki: Ve itaat ve ibadetin tamamı başkasına değil, yalnızca Allah'a halis oluncaya kadar.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü ehli tevil de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle rivayet etti]:
قولَه: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}. يعنى: حتى لا يكونَ شركٌ .
O'nun: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Yani şirk kalmayıncaya kadar .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هُشيمٌ، عن يونسَ، عن الحسنِ في قولِه: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}. قال: الفتنةُ: الشِّركُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Yûnus'tan, [o da] el-Hasan'dan O'nun: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Fitne, şirktir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}. يقولُ: [قاتِلوهم حتى لا يكونَ شركٌ] ، {وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ}، حتى يقالَ: لا إلهَ إلا اللهُ، عليها قاتَل نبيُّ اللهِ ﷺ، وإليها دعا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [Şirk kalmayıncaya kadar onlarla savaşın] buyurmaktadır; {وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ} “ve din tamamen Allah'ın oluncaya kadar”, 'Lâ ilâhe illallâh' denilinceye kadar. Allah'ın Peygamberi ﷺ bunun üzerine savaşmış ve buna davet etmiştir .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}. قال: حتى لا يكونَ شِركٌ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın”. Dedi ki: Şirk kalmayıncaya kadar .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا مباركُ بنُ فَضَالةَ، عن الحسنِ، فى قولِه: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}. قال: حتى لا يكونَ بلاءٌ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Mübârek b. Fedâle, el-Hasan'dan O'nun: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Bela kalmayıncaya kadar.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ}، أي: لا يُفتنَ مُؤمنٌ عن دينِه، ويكونَ التوحيدُ للهِ خالصًا ليس فيه شِركٌ، ويُخلعَ ما دونَه مِن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ} “Fitne kalmayıncaya ve din tamamen Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın”, yani hiçbir mümin dininden saptırılmasın (fitneye uğratılmasın), tevhid içinde hiçbir şirk bulunmaksızın sırf Allah'a ait olsun ve O'ndan gayrı...
الأندادِ.
bütün ortaklar terk edilsin.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}. قال: حتى لا يكونَ كفرٌ {وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ}: لا يكونَ مع دينِكم كفرٌ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” kavli hakkında şöyle dedi: Küfür kalmayıncaya kadar; {وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ} “ve din tamamen Allah'ın oluncaya kadar”: Dininizle birlikte küfür kalmasın .
حدَّثني عبدُ الوارثِ بنُ عبدِ الصَّمَدِ، قال: ثني أبي، قال: ثنا أبانٌ العطارُ، قال: ثنا هشامُ بنُ عُروةَ، [عن أبيه] ، أن عبدَ الملكِ بنَ مروانَ كتَب إليه يسألُه عن أشياءَ، فكتَب إليه عروةُ: سلامٌ عليك، فإنى أحمدُ اللهَ إليك، الذى لا إله إلا هو، أما بعدُ: فإنك كتبتَ إلىَّ تَسألُنِي عن مخرَجِ رسولِ اللهِ ﷺ مِن مكةَ، وسأُخبرُك به، ولا حَولَ ولا قوّةَ إلَّا باللهِ:
Bana Abdülvâris b. Abdissamed anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bize Ebân el-Attâr anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Urve [babasından] nakletti ki, Abdülmelik b. Mervân kendisine bazı şeyleri soran bir mektup yazmıştı. Bunun üzerine Urve ona şöyle yazdı: Sana selâm olsun. Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a hamdimi sana iletirim. İmdi: Sen bana Resûlullah ﷺ'in Mekke'den çıkışı hakkında soran bir mektup yazdın. Ben de sana bunu haber vereceğim; güç ve kuvvet ancak Allah iledir:
كان من شأنِ خروجِ رسولِ اللهِ ﷺ مِن مكةَ، أَنَّ اللهَ أعطاه النُّبَّوةَ، فنِعم النبيُّ ونِعمَ السيدُ، ونِعمَ العشيرةُ، فجزاه اللهُ خيرًا، وعرَّفَنا وجهَه في الجنةِ، وأحيانا على مِلَّتِه، وأماتَنا عليها، وبعثَنا عليها، وإنه لمَّا دعا قومَه لما بعثَهُ اللهُ له مِن الهُدى والنورِ الذى أَنزَل عليه، لم يَبعُدوا منه أوَّلَ ما دَعاهم إليه، وكادوا يَسمعون له حتى ذكَرَ طواغيتَهم، وقَدِم ناسٌ مِن الطائفِ من قريشٍ لهم أموالٌ - [أنكَر ذلك عليه ناسٌ] واشتدُّوا عليه، وكَرِهوا ما قال، وأغرَوا به مَن أطاعَهم، فانصَفَق عنه
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Mekke’den çıkışının aslı şöyleydi: Allah ona peygamberlik lütfetti; o ne güzel bir peygamber, ne güzel bir efendi ve [mensubu olduğu aşiret] ne güzel bir aşirettir! Allah onu hayırla mükâfatlandırsın, cennette bize onun cemalini göstersin; bizi onun milleti (dini) üzere yaşatsın, onun [milleti] üzere vefat ettirsin ve onun [milleti] üzere diriltsin. Şüphesiz o, kavmini Allah’ın kendisiyle gönderdiği hidayete ve üzerine indirdiği nura davet ettiğinde, kendilerini ilk davet edişinde ondan uzaklaşmadılar ve neredeyse onu dinleyeceklerdi; ta ki o, onların tağutlarını (putlarını) anıncaya kadar. Derken Tâif’ten Kureyş’e mensup mal mülk sahibi birtakım kimseler geldi -[birtakım insanlar bunu yadırgayıp ona karşı çıktı]-, ona karşı sertleştiler, söylediği sözlerden hoşlanmadılar ve kendilerine itaat edenleri de ona karşı kışkırttılar. Bunun üzerine ondan yüz çevirip uzaklaştı
عامةُ الناسِ فترَكوه، إلا من حفِظه اللهُ منهم وهم قليلٌ، فمكَث بذلك ما قدَّر اللهُ أن يمكثَ، ثم ائْتَمرت رءوسُهم بأن يَفتِنوا من اتَّبَعه عن دينِ اللهِ من أبنائِهم وإخوانِهم وقبائِلهم، فكانت فتنةٌ شديدةُ الزلزالِ، فافتُتِن من افتُتِن، وعصَم اللهُ مَن شاء منهم، فلما فُعِل ذلك بالمسلمينَ أمَرهم رسولُ اللهِ ﷺ أن يَخرُجوا إلى أرضِ الحبَشةِ، وكان بالحبشةِ مَلِكٌ صالحٌ يقال له: النَّجَاشِيُّ. لا يُظْلَمُ أحدٌ بأرضِه، وكان يُثْنَى عليه، مع ذلك صلاحٌ، وكانت أرضُ الحبشةِ مَتْجَرًا لقريشٍ يتَّجِرون فيها، ومساكنَ لتجارتهم يجدون فيها رَفاغًا مِن الرزقِ، وأمنًا ومتجرًا حَسَنًا، فأمَرهم بها النبيُّ ﷺ، فذهَب إليها عامتُهم لمَّا قُهِروا بمكةَ، وخافوا عليهم الفَتْنَ، ومكَث هو فلم يَبرَحْ، فمكَث بذلك سنواتٍ يَشتدُّون على من أسلمَ منهم، ثم إنه فشا الإسلامُ فيها، ودخَل فيه رجالٌ من أشرافِهم ومنعتِهم؛ فلما رَأوا ذلك استَرْخَوا استرخاءةً عن رسولِ اللهِ ﷺ وعن أصحابِه، وكانت الفِتنةُ الأولى هي أخرجت مَن خرح مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ قِبَل أرضِ الحبشةِ مخافتَها، وفرارًا مما كانوا فيه من الفَتْنِ والزلزالِ، فلما استُرخِى عنهم ودخَل فى الإسلامِ من دخَل منهم، تُحُدِّث بهذا الاسترخاءِ عنهم، فبلَغ ذلك من كان بأرضِ الحبشةِ من أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، أنه قد استُرخِى عمن كان منهم بمكةَ، وأنهم لا يُفْتَنون، فرجَعوا إلى مكةَ، وكادوا
[Bunun üzerine] insanların geneli onu terk etti; ancak Allah'ın içlerinden koruduğu az bir topluluk müstesna. Allah'ın kalmasını takdir ettiği süre boyunca bu hal üzere kaldı. Sonra onların ileri gelenleri, oğullarından, kardeşlerinden ve kabilelerinden ona tâbi olanları Allah'ın dininden saptırmak (fitneye düşürmek) için aralarında anlaştılar. Bu, sarsıntısı pek şiddetli bir fitne oldu; fitneye maruz kalan kaldı, Allah da onlardan dilediğini korudu. Müslümanlara bu reva görülünce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Habeşistan topraklarına gitmelerini emretti. Habeşistan'da en-Necâşî denilen salih bir hükümdar vardı; onun ülkesinde hiç kimseye zulmedilmezdi ve kendisinden övgüyle bahsedilirdi; bununla birlikte [onda] bir salah (adalet ve iyilik) vardı. Habeşistan toprakları Kureyş için ticaret yaptıkları bir ticaret yeri, kendisinde rızık bolluğu, güvenlik ve güzel bir pazar buldukları ticaret konaklarıydı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara oraya gitmelerini emretti. Mekke'de baskı görüp fitneye düşürülmelerinden korkulunca onların geneli oraya gitti. Kendisi (Resûlullah) ise [Mekke'de] kaldı, oradan ayrılmadı. Böylece [müşriklerin] içlerinden Müslüman olanlara şiddet uyguladıkları yıllar boyunca [Mekke'de] kaldı. Daha sonra Mekke'de İslam yayıldı ve onların eşrafından ve nüfuzlu kimselerinden adamlar İslam'a girdi. Bunu gördüklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına karşı [baskılarını] bir nebze gevşettiler. İlk fitne, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Habeşistan tarafına çıkanları, onun korkusundan ve içinde bulundukları fitne ve sarsıntıdan kaçmak maksadıyla çıkaran [fitneydi]. Onlara karşı baskı gevşetilip içlerinden İslam'a girenler girince, bu gevşeme dilden dile yayıldı. Mekke'dekilerden baskının hafifletildiği ve onların fitneye/işkenceye maruz kalmadığı haberi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Habeşistan topraklarındaki ashabına ulaştı. Bunun üzerine Mekke'ye geri döndüler ve neredeyse
يَأْمنون بها، وجعَلوا يزدادون ويكثُرون، وأنه أسلَم من الأنصارِ بالمدينةِ ناسٌ كثيرٌ، وفشا بالمدينةِ الإسلامُ، وطَفِق أهلُ المدينةِ يَأتون رسولَ اللهِ ﷺ بمكة؛ فلما رأت قريشٌ ذلك، تَوامَرتْ على أن يَفْتِنوهم ويَشْتَدُّوا عليهم، فأخَذوهم وحَرِصوا على أن يَفْتِنوهم، فأصابَهم جَهْدٌ شديدٌ، وكانت الفِتنةَ الآخِرةَ، فكانت ثِنتين؛ فتنةً أخرَجت من خرَج منهم إلى أرضِ الحبشةِ، حينَ أمَرهم رسولُ اللَّهِ ﷺ بها وأذِن لهم في الخروجِ إليها، وفتنةً لمَّا رجَعوا ورَأوا من يأتيهم مِن أهلِ المدينةِ، ثم إنه جاء رسولَ اللَّهِ ﷺ مِن المدينةِ سبعون نَقِيبًا رءوسُ الذين أسلَموا، فوافَوه بالحجِّ، فبايَعوه بالعَقَبةِ، وأعطَوه على: أنا منك وأنت منا، وعلى أن مَن جاء من أصحابِك، أو جِئْتَنا، فإنا نمنَعُك مما نَمْنَعُ منه أنفسَنا. فاشتَدَّت عليهم قريشٌ عندَ ذلك، فأمَر رسولُ اللهِ ﷺ أصحابَه أن يَخرُجوا إلى المدينةِ، وهى الفتنةُ الآخرةُ التي أخرَج فيها رسولُ اللهِ ﷺ أصحابَه وخرَج هو، وهى التى أَنزَلَ اللهُ فيها: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ} .
orada emniyette olacaklardı. Sayıları giderek artıyor ve çoğalıyorlardı. Medine'de de Ensâr'dan pek çok kimse Müslüman olmuştu; Medine'de İslam yayıldı ve Medineliler Mekke'de Resûlullah ﷺ'e gelmeye başladılar. Kureyş bunu görünce onları fitneye düşürmek ve onlara şiddet uygulamak üzere anlaştılar . Onları yakalayıp fitneye düşürmeye hırs gösterdiler; böylece onlara şiddetli bir sıkıntı ve zorluk isabet etti. Bu da ikinci/son fitne oldu. Böylece iki fitne yaşanmış oldu: Resûlullah ﷺ'in emredip oraya çıkmalarına izin verdiği vakit içlerinden çıkanları Habeşistan topraklarına çıkaran fitne; bir de geri döndüklerinde ve Medinelilerden kendilerine gelenleri gördüklerinde yaşanan fitne. Sonra Medine'den Resûlullah ﷺ'e, Müslüman olanların reisleri olan yetmiş nakîb geldi. Hac mevsiminde onunla buluştular, Akabe'de ona biat ettiler ve: 'Biz sendeniz, sen de bizdensin; ashabından kim gelirse yahut sen bize gelirsen, kendimizi koruduğumuz şeylerden seni de koruruz' diye söz verdiler. İşte o zaman Kureyş onlara karşı daha da sertleşti; bunun üzerine Resûlullah ﷺ ashabına Medine'ye hicret etmelerini emretti. Bu, Resûlullah ﷺ'in ashabını çıkardığı ve kendisinin de çıktığı son fitneydi. Allah'ın hakkında şu ayeti indirdiği fitne de budur: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ} “Fitne kalmayıncaya ve din tamamen Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني عبدُ الرحمنِ بنُ أبى الزِّنادِ، عن أبيه، عن عروةَ بنِ الزبيرِ، أنه كتَب إلى الوليدِ: أما بعد، فإنك كتبت إلىَّ تَسألُنى عن مخرَج رسولِ اللهِ ﷺ مِن مكةَ، وعندى بحمدِ اللَّهِ من ذلك علمٌ بكلِّ ما كتَبتَ تسألُنى عنه، وسأُخبِرُك إن شاءَ اللهُ، ولا حولَ ولا قوَّةَ إلا باللهِ، ثم ذكر نحوه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Abdurrahman b. Ebi'z-Zinâd, babasından, [o da] Urve b. ez-Zübeyr'den [rivayetle] haber verdi ki o, Velîd'e şöyle yazmıştır: "Emmâ ba'd (bundan sonra); sen bana mektup yazıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mekke'den çıkışını soruyorsun. Allah'a hamdolsun ki, bana sorduğun hususların tamamına dair bende bilgi vardır. Allah'ın izniyle sana haber vereceğim. Güç ve kuvvet ancak Allah'tandır." Sonra benzerini zikretti.
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا قيسٌ، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}. قال: يِسافُ ونائلةُ صَنمانِ كانا يُعبدانِ.
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Kays, el-A'meş'ten, [o da] Mücâhid'den: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” [ayeti hakkında] anlattı. Dedi ki: İsaf ve Nâile, tapınılan iki puttu.
وأمّا قولُه: {فَإِنِ انْتَهَوْا} فإنَّ معناه: فإنِ انتَهَوا عن الفتنةِ، وهى الشركُ باللهِ، وصاروا إلى الدينِ الحقِّ معكم، {فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِير}، يقولُ: فإنَّ اللَّهَ لا يَخْفَى عليه ما يَعملون من تركِ الكفرِ، والدخولِ في دينِ الإسلامِ؛ لأنه يُبصرُهم ، ويُبصرُ أعمالَهم ، والأشياءُ كلُّها مُتَجَلِّيَةٌ له، لا تَغيبُ عنه، و {لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} [سبأ: ٣].
O'nun: {فَإِنِ انْتَهَوْا} “Eğer vazgeçerlerse” kavline gelince; şüphesiz bunun anlamı şudur: Eğer fitneden -ki o Allah'a şirk koşmaktır- vazgeçer ve sizinle beraber hak dine girerlerse, {فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِير} “şüphesiz ki Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir”. Buyurur ki: Küfrü terk etmek ve İslam dinine girmek hususunda onların ne yaptıklarından Allah'a hiçbir şey gizli kalmaz; çünkü O onları görmekte ve amellerini görmektedir . Bütün şeyler O'na apaçıktır, hiçbir şey O'ndan gizli kalmaz ve {لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} [Sebe: 3] “Göklerde ve yerde zerre ağırlığınca bir şey O'ndan gizli kalmaz. Bundan daha küçüğü de daha büyüğü de apaçık bir kitaptadır.”
وقد قال بعضُهم: معنى ذلك: فإنِ انتَهَوا عن القتالِ.
Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Eğer savaştan vazgeçerlerse' demektir.
والذى قُلنا في ذلك أولى بالصوابِ؛ لأنَّ المشركينَ وإنِ انتَهَوا عن القتالِ، فإنه كان فرضًا على المؤمنين قتالهم حتى يُسلموا.
Bu hususta bizim söylediğimiz [görüş] gerçeğe daha uygundur; çünkü müşrikler savaştan vazgeçseler dahi, Müslüman oluncaya kadar onlarla savaşmak müminlere farzdı.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلَاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلَاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠)} “Eğer yüz çevirirlerse, bilin ki Allah sizin mevlanızdır. O ne güzel mevlâ, ne güzel yardımcıdır!”
يقولُ تعالى ذكرُه: وإنْ أدْبرَ هؤلاء المشركون عما دعوتُموهم إليه أيها المؤمنون من الإيمانِ باللهِ ورسولِه، وتركِ قتالِكم على كفرِهم، [فأبَوا إلا الإصرارَ] على
Allah -zikri yücedir- buyurur ki: Ey müminler! Şayet bu müşrikler, kendilerini davet ettiğiniz Allah'a ve Resûlü'ne imandan ve küfürleri üzere sizinle savaşmayı terk etmekten yüz çevirir de [ısrardan başkasına yanaşmayıp] üzerinde
الكفرِ وقتالِكم، فقاتِلوهم وأيْقِنوا أن اللهَ مُعينُكم عليهم وناصركُم، {نِعْمَ الْمَوْلَى} -هو لكم- يقولُ: نِعمَ المعينُ لكم ولأوليائِه، {وَنِعْمَ النَّصِيرُ}: وهو الناصرُ.
küfür ve sizinle savaş üzerinde ısrar ederlerse, onlarla savaşın ve kesinlikle bilin ki Allah onlara karşı sizin yardımcınız ve zafer bahşedeninizdir. {نِعْمَ الْمَوْلَى} “O ne güzel mevladır” -O sizin içindir-; buyurur ki: Size ve Kendi dostlarına ne güzel yardımcıdır; {وَنِعْمَ النَّصِيرُ} “ve ne güzel yardımcıdır”: O yardım edendir.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {وَإِنْ تَوَلَّوْا} عن أمرِك إلى ما هم عليه من كفرِهم، فإنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاكُمْ الذى أعزَّكم ونصَركم عليهم يومَ بدرٍ، في كثرةِ عددِهم وقلةِ عُدَدِكم، {نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {وَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse” senin emrinden üzerlerinde bulundukları küfre, şüphesiz Allah sizin mevlanızdır; onların sayısının çokluğuna ve sizin sayınızın azlığına rağmen Bedir günü sizi aziz kılan ve onlara karşı size zafer veren O'dur; {نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ} “O ne güzel mevlâ, ne güzel yardımcıdır” .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ} “Bilin ki ganimet aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri muhakkak Allah'a, Resul'e, akrabaya, yetimlere, yoksullara ve yolcuya aittir.”
قال أبو جعفرٍ: وهذا تعليمٌ من اللهِ ﷿ المؤمنين قسْمَ غنائمِهم إذا غنِموها، يقولُ تعالى ذِكرُه: واعْلموا أيها المؤمنون أن ما غنِمتم من غنيمةٍ.
Ebû Ca'fer dedi ki: Bu, aziz ve celil olan Allah'ın, ganimet elde ettikleri zaman müminlere ganimetlerini nasıl taksim edeceklerine dair bir öğretisidir. Zikri yüce olan Allah buyurur ki: Ey müminler! Bilin ki elde ettiğiniz her bir ganimetin...
واختلف أهلُ العلمِ في معنى الغنيمةِ والفَيْءِ؛ فقال بعضُهم: فيهما معنيان كلُّ واحدٍ منهما غيرُ صاحبِه.
İlim ehli 'ganimet' ve 'fey' kavramlarının anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunlarda her biri diğerinden farklı iki anlam vardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا حميدُ بنُ عبدِ الرحمنِ، عن الحسنِ بنِ صالحٍ، قال: سألتُ عطاءَ بنَ السائبِ عن هذه الآيةِ: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ}. وعن هذه الآيةِ: {مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ} [الحشر: ٧]. قال:
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Humeyd b. Abdirrahmân, el-Hasan b. Sâlih’ten naklen rivayet etti; o şöyle dedi: Atâ b. es-Sâib’e: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ} “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri muhakkak Allah’ındır” ayeti ile: {مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ} “Allah’ın Elçisine [fey olarak] bahşettiği şeyler...” [el-Haşr: 7] ayeti hakkında sordum. Şöyle dedi:
قلتُ : ما الفَىْءُ وما الغنيمةُ؟ قال: إذا ظهَر المسلمون على المشركين وعلى أرضِهم، وأخذوهم عَنوةً، فما أخذوا من مالٍ ظهَروا عليه فهو غنيمةٌ، وأما الأرضُ فهو في سوادِنا هذا فَيْءٌ .
[Ona] dedim ki : Fey nedir, ganimet nedir? Dedi ki: Müslümanlar müşriklere ve onların arazilerine galebe çalıp onları zorla ele geçirdiklerinde, ele geçirdikleri mallardan aldıkları şeyler ganimettir. Araziye gelince; o bizim bu Sevâd arazimizde feydir .
وقال آخرون: الغنيمةُ: ما أُخِذَ عَنْوةً، والفَيْءُ: ما كان عن صلحٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Ganimet, zorla alınan şeydir; fey ise sulh yoluyla elde edilen şeydir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ الثوريِّ، قال: الغنيمةُ: ما أصاب المسلمون عَنوةً بقتالٍ؛ فيه الخُمُسُ وأربعةُ أخماسٍ لمن شهِدها، والفيءُ: ما صُولِحوا عليه بغيرِ قتالٍ، وليس فيه خمسٌ، هو لمن سمَّى اللهُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân es-Sevrî'den nakletti, dedi ki: Ganimet, Müslümanların savaşarak zorla elde ettikleridir; onda beşte bir [pay] ve savaşa katılanlar için beşte dört pay vardır. Fey ise savaşsız olarak sulh yoluyla anlaştıkları şeydir; onda beşte bir yoktur, o Allah'ın ismini zikrettiği kimselere aittir .
وقال آخرون: الغنيمةُ والفَيْءُ بمعنًى واحدٍ. وقالوا: هذه الآيةُ التي في الأنفالِ ناسخةٌ قولَه: {مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ} الآية [الحشر: ٧].
Başkaları da şöyle demiştir: Ganimet ve fey aynı anlamdadır. Ve şöyle demişlerdir: Enfâl'deki bu ayet, O'nun: {مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ} [el-Haşr: 7] “Allah'ın o kent halkından Resulü'ne fey olarak verdikleri Allah'a ve Resul'e aittir...” ayetini neshetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ} [الحشر: ٧]. قال: كان الفئُ فى هؤلاء، ثم نُسِخَ ذلك فى سورةِ "الأنفالِ": {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ}. فنسَخت هذه ما كان قبلَها في سورةِ "الحشرِ"، وجُعِلَ الخُمُسُ لمن كان له الفئُ فى سورةِ "الحشرِ"، وسائرُ ذلك لمن قاتل عليه .
İbn Beşşâr bize rivayet edip dedi ki: Bize Abdüla'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu buyruğu hakkında rivayet etti: {مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ} [el-Haşr: 7] “Allah'ın o kent halkından Resulü'ne fey olarak verdikleri; Allah'a, Resul'e, [ona] yakınlığı bulunanlara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara aittir.” Katâde şöyle dedi: Fey bu kimselere aitti; sonra bu [hüküm], Enfâl Suresi'ndeki: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ} “Bilin ki ganimet olarak elde ettiğiniz herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'a, Resul'e, [ona] yakınlığı bulunanlara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara aittir...” [ayetiyle] neshedildi. Böylece bu [ayet], daha önce Haşr Suresi'nde olan hükmü neshetti ve beşte bir (humus), Haşr Suresi'nde feyye hak sahibi kılınan kimselere tahsis edildi; bunun dışında kalan [dörtte dörtlük kısım] ise onun uğrunda savaşan kimselere verildi.
وقد بيَّنا فيما مضَى الغنيمةَ، وأنها المالُ يُوصلُ إليه من مالِ من خوَّل اللهُ مالَه أهلَ دينِه، بغلبةٍ عليه وقهرٍ بقتالٍ .
Daha önce ganimeti ve onun, Allah'ın malını Kendi dininin ehline mübah kıldığı kimselerin malından savaşla üstünlük ve galebe çalınarak elde edilen mal olduğunu açıklamıştık .
فأما الفيءُ فإنه ما أفاءه اللهُ على المسلمين من أموالِ أهلِ الشركِ، وهو ما ردَّه عليهم منها بصُلْحٍ من غيرِ إيجافِ خيلٍ ولا ركابٍ. وقد يجوزُ أَن يُسَمَّى ما رَدَّتْه عليهم منها سيوفُهم ورماحُهم وغيرُ ذلك من سلاحِهم فيئًا، لأن الفيءَ إنما هو مصدرٌ من قولِ القائلِ: فاء الشيءُ يفئُ فيئًا. إذا رجَع، وأفاءه اللهُ: إذا ردَّه.
Feyye gelince; o, Allah'ın müşriklerin mallarından Müslümanlara döndürdüğü/bağışladığı şeydir. Bu da at ve deve koşturulmaksızın sulh yoluyla onlara geri döndürdüğü şeydir. Kılıçlarının, mızraklarının ve diğer silahlarının onlara geri kazandırdığı şeylerin de 'fey' olarak isimlendirilmesi caiz olabilir. Çünkü fey, söz söyleyen kimsenin bir şey geri döndüğünde söylediği: Fey (فَاءَ يَفِيءُ فَيْئًا) 'döndü', 'Allah onu fey kıldı' yani 'geri döndürdü' sözünün masdarıdır.
غيرَ أن الذى ردَّ حُكْمَ اللهِ فيه من الفيءِ بحُكْمِه في سورةِ "الحشرِ"، إنما هو ما وصفتُ صفتَه من الفيءِ دونَ ما أُوجِفَ عليه منه بالخيلِ والركابِ؛ لعللٍ قد بَيَّنْتُها في كتابِنا "كتابِ لطيفِ القولِ فى أحكامِ شرائعِ الدينِ) وسَنُبيِّنُه أيضًا في تفسيرِ سورةِ "الحشرِ" إذا انتهينا إليه إن شاء اللهُ تعالى.
Şu var ki, Allah'ın Haşr Suresi'ndeki hükmüyle fey konusunda hükmünü geri çevirdiği [fey çeşidi] , üzerine at ve deve koşturulan değil, sadece vasfını nitelediğim feydir; bunun gerekçelerini "Kitâbu Latîfi'l-Kavl fî Ahkâmi Şerâii'd-Dîn" adlı kitabımızda açıklamıştım. İnşâallahu Teâlâ oraya vardığımızda Haşr Suresi'nin tefsirinde de bunu açıklayacağız.
وأما قولُ مَن قال: الآية فى سورةِ "الأنفالِ" ناسخةٌ الآيةَ في سورةِ "الحشرِ"، فلا معنَى له، إذ كان لا معنَى في إحدى الآيتين يَنْفِى حُكْمَ الأخرى. وقد بيَّنا أن معنَى النسخِ هو نفىُ حكمٍ قد ثبَت بحكمٍ خلافُه في غيرِ موضعٍ بما أغنَى عن إعادتِه
"Enfâl Suresi'ndeki ayet, Haşr Suresi'ndeki ayeti neshetmiştir (hükmünü kaldırmıştır)" diyen kimsenin bu sözünün hiçbir anlamı yoktur. Çünkü iki ayetten birinde, diğerinin hükmünü nefyeden (geçersiz kılan) bir anlam bulunmamaktadır. Nitekim biz neshin anlamının, sabit olmuş bir hükmün onun zıddı olan bir hükümle ortadan kaldırılması olduğunu başka bir yerde açıkladığımız için, onu tekrar etmekten müstağni kılmıştır
في هذا الموضعِ .
bu yerde .
وأما قولُه: {مِنْ شَيْءٍ} فإنه مرادٌ به كلُّ ما وقَع عليه اسمُ شيءٍ مما خوَّله اللهُ المؤمنين من أموالِ من غلَبوا على مالِه من المشركين مما وقَع فيه القَسْمُ حتى الخيطِ والمخْيطِ. كما حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ}. قال: المِخْيَطُ من الشيءِ .
O'nun: {مِنْ شَيْءٍ} “herhangi bir şey” kavline gelince; bununla Allah'ın müminlere, mallarına üstünlük kurdukları müşriklerin mallarından bağışladığı ve taksim konusu olan, iğne ve ipliğe varıncaya kadar üzerine 'şey' ismi düşen her şey kastedilmektedir. Nitekim bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ} “Bilin ki ganimet aldığınız herhangi bir şey” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: İğne de bu şeydendir .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ بمثلِه .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Leys'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو نُعيمٍ الفضلُ، قال: ثنا سفيانُ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym el-Fadl anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti .
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ}.
Yüce [Allah]'ın: {فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ} “şüphesiz beşte biri Allah'ındır” kavlinin teviline dair söz:
اختلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: قولُه: {فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ}، مِفتاحُ كلامٍ، وللهِ الدنيا والآخرةُ وما فيهما، وإنما معنى الكلامِ: فأن للرسولِ خمسَه.
Ehl-i tevil bunun tevilinde ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: O'nun: {فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ} “şüphesiz beşte biri Allah'ındır” kavli söze bir başlangıçtır; dünya da ahiret de ve ikisindekiler de Allah'ındır. Sözün asıl manası: "Şüphesiz onun beşte biri Resul'ündür " demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن قيسِ بنِ مسلمٍ،
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Kays b. Müslim'den anlattı:
قال: سألتُ الحسنَ عن قولِ اللَّهِ: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ}. قال: هذا مِفْتاحُ كلامٍ، للهِ الدنيا والآخرةُ .
dedi ki: el-Hasan'a Allah'ın: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ} “Bilin ki ganimet aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri muhakkak Allah'a ve Resul'e aittir” kavlini sordum. Şöyle dedi: Bu söze bir başlangıçtır, dünya da ahiret de Allah'ındır .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن قيسِ بنِ مسلمٍ، قال: سأَلْتُ الحسنَ بنَ محمدٍ عن قولِه: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ}. قال: هذا مِفْتاحُ كلامٍ، للهِ الدنيا والآخرةُ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Kays b. Müslim'den nakletti; dedi ki: Hasan b. Muhammed'e O'nun: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ} “Bilin ki ganimet aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri muhakkak Allah'a aittir” kavlini sordum. Şöyle dedi: Bu söze bir başlangıçtır, dünya da ahiret de Allah'ındır.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أحمدُ بنُ يونُسَ، قال: ثنا أبو شِهابٍ، عن وَرْقاءَ، عن نَهْشَلٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كان رسولُ اللهِ ﷺ إذا بعث سريةً، فغنِموا خمَّس الغنيمةَ، فضرَب ذلك الخمسَ فى خمسةٍ، ثم قرَأ: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ}. قال: وقولُه: {فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ}. مِفْتاحُ كلامٍ، للهِ ما في السماواتِ وما فى الأرضِ، فجعَل اللهُ سهمَ اللهِ وسهمَ الرسولِ واحدًا" .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Ebû Şihâb, Varkâ'dan, o Nehşel'den, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyye gönderip de onlar ganimet elde ettiklerinde, ganimeti beşe böler, sonra o beşte biri de beşe böler, ardından: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ} “Bilin ki ganimet aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri muhakkak Allah'a ve Resul'e aittir” [ayetini] okurdu. Dedi ki: O'nun: {فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ} “şüphesiz beşte biri Allah'ındır” kavli söze bir başlangıçtır; göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. Böylece Allah, Allah'ın payı ile Resul'ün payını bir kılmıştır .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ: {فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ}. قال: للهِ كلُّ شيءٍ .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Muğîre'den, o da İbrâhîm'den: {فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ} “şüphesiz beşte biri Allah'ındır” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Her şey Allah'ındır .
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا عمرو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هُشَيمٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ فى قولِه: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ}. قال: اللهِ كلُّ شيءٍ، وخُمُسٌ للهِ ورسولِه، ويُقسَمُ ما سوى ذلك على أربعةِ أسهمٍ.
Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Muğîre'den, o da İbrâhîm'den nakletti; [İbrâhîm] {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ} “Bilin ki ganimet olarak elde ettiğiniz herhangi bir şeyin beşte biri muhakkak Allah'a aittir” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Her şey Allah'ındır; beşte bir Allah'a ve Resulü'ne aittir, bunun dışındakiler ise dört paya bölünür."
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كانت الغنيمةُ تُقْسَمُ خمسةَ أخماس، فأربعةُ أخماسٍ لمَن قاتَل عليها، ويُقْسَمُ الخُمُس الباقى على خمسةِ أخماسٍ، فخُمُسٌ للهِ والرسولِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; dedi ki: Ganimet beş parçaya bölünürdü; dört parçası onun için savaşanlara verilir, kalan beşte bir de beş parçaya bölünürdü; böylece bir parça Allah ve Resul'e ayrılırdı .
حدَّثنا عِمْرانُ بنُ موسى، قال: ثنا عبدُ الوارثِ، قال: ثنا أبانٌ، عن الحسنِ، قال: أوْصَى أبو بكرٍ ﵁ بالخُمُسِ مِن مالِه، وقال: أَلا أَرْضَى مِن مالى بما رضِي اللهُ لنفسِه !
Bize İmrân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris anlattı, dedi ki: Bize Ebân, el-Hasan'dan nakletti; dedi ki: Ebû Bekir radıyallâhu anh malının beşte birini vasiyet etti ve şöyle dedi: "Allah'ın Kendisi için razı olduğuna malımdan razı olmayayım mı !"
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ فُضيلٍ، عن عبدِ الملكِ، عن عطاءٍ: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ}. قال: حُمُسُ اللَّهِ وخُمُسُ رسولِه واحدٌ، كان النبىُّ ﷺ يَحْمِلُ منه، ويَصْنَعُ فيه ما شاء .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl, Abdülmelik'ten, o da Atâ'dan O'nun: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ} “Bilin ki ganimet aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri muhakkak Allah'a ve Resul'e aittir” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah'ın beşte biri ile Resulü'nün beşte biri birdir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ondan [ihtiyaç sahiplerine binek] yükler ve onda dilediğini yapardı .