وقال آخرون: معنى ذلك: وما كان اللهُ ليعذِّبَهم وأنت فيهم يا محمدُ، وما كان اللهُ معذِّبَ المشركين وهم يستغفِرون، أن لو استغفَروا. قالوا: ولم يكونوا يستغفِرون، فقال جلَّ ثناؤُه إذ لم يكونوا يستغفِرون: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Ey Muhammed! Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir; eğer istiğfar etselerdi müşrikler istiğfar ederlerken de Allah onlara azap edecek değildi. Dediler ki: Onlar istiğfar etmiyorlardı. Bunun üzerine sânı yüce olan [Allah], onlar istiğfar etmedikleri için: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Onlar Mescid-i Harâm'dan alıkoyup dururlarken Allah onlara ne diye azap etmesin?” buyurdu.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}.
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir. Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” ayeti hakkında rivayet etti:
قال: إن القومَ لم يكونوا يستغفِرون، ولو كانوا يستغفِرون ما عُذِّبُوا، وكان بعضُ أهلِ العلمِ يقولُ: هما أمانان أَنْزَلهما اللهُ، فأما أحدُهما فمضى؛ نبيُّ اللهِ، وأما الآخرُ فأبقاه اللهُ رحمةً بينَ أظهرِكم؛ الاستغفارُ والتوبةُ.
Dedi ki: Bu topluluk istiğfar etmiyordu; şayet istiğfar etselerdi azap olunmazlardı. İlim ehlinden bazıları şöyle derdi: Bunlar Allah'ın indirdiği iki güvencedir; birine gelince geçip gitti, [o da] Allah'ın Peygamberidir; diğerine gelince Allah onu aranızda bir rahmet olarak bıraktı, [o da] istiğfar ve tövbedir.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدىِّ، قال: قال اللهُ لرسولِه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. يقولُ: ما كنت أعذِّبُهم وهم يستغفِرون، و لو استغفروا وأقرُّوا بالذنوبِ لكانوا مؤمنين، وكيف لا أعذِّبُهم وهم لا يستغفِرون؟
Bana Muhammed b. el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti, [es-Süddî] dedi ki: Allah, Resûlüne {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir. Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” buyurdu. [Yani] şöyle demektedir: Onlar bağışlanma dilerlerken kendilerine azap edecek değildim. Ve şayet bağışlanma dileyip günahlarını itiraf etselerdi elbette mümin olurlardı. Onlar bağışlanma dilemiyorken kendilerine nasıl azap etmeyeyim?
وما لهم ألا يعذِّبَهم اللهُ وهم يصُدُّون عن محمدٍ وعن المسجدِ الحرامِ ؟
Onlar Muhammed'den ve Mescid-i Harâm'dan alıkoyup dururlarken Allah onlara ne diye azap etmesin ?
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. قال: يقولُ: لو استغفَروا لم أعذِّبْهم .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir. Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” kavli hakkında dedi ki: Şöyle buyuruyor: Şayet istiğfar etselerdi onlara azap etmezdim .
وقال آخرون: معنى ذلك: وما كان اللهُ ليعذِّبَهم وهم يُسْلِمون. قالوا: واستغفارُهم كان في هذا الموضعِ إسلامَهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Onlar Müslüman olurlarken Allah onlara azap edecek değildir. Dediler ki: Bu makamda onların istiğfarı, Müslüman olmalarıdır.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا سوَّارُ بنُ عبدِ اللهِ، قال: ثنا عبدُ الملكِ بنُ الصبَّاحِ، قال: ثنا عِمْرانُ بنُ حُديرٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. قال: سألوا العذابَ، فقال: لم يكنْ ليعذِّبَهم وأنت فيهم، ولم يكنْ ليعذِّبَهم وهم يدخُلون فى الإسلامِ .
Bize Sevvâr b. Abdillâh rivayet edip dedi ki: Bize Abdülmelik b. es-Sabbâh rivayet etti, dedi ki: Bize İmrân b. Hudeyr, İkrime'den O'nun: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir. Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” kavli hakkında rivayet etti: [İkrime] dedi ki: Azabı istediler; bunun üzerine: Sen onların içindeyken onlara azap edecek değildi, onlar İslâm'a girerlerken de onlara azap edecek değildi , buyurdu.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَأَنْتَ فِيهِمْ}. قال: بينَ أظهرِهم. وقولُه: {وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. قال: [وهم] يُسْلِمون .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَأَنْتَ فِيهِمْ} “Sen onların içindeyken” kavli hakkında rivayet etti: [Mücâhid]: "Aralarındayken" dedi. {وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de” kavli hakkında da: "[Onlar] Müslüman olurlarken " dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da...
مجاهدٍ: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ}: بينَ أظهرِهم، {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. قال: وهم يسلمون ، {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ}: قريشٌ ، {عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}.
Mücâhid'den rivayet etti: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir”: Aralarındayken, {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir”. Dedi ki: Onlar Müslüman olurlarken , {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ} “Onlar alıkoyup dururlarken Allah onlara ne diye azap etmesin?”: Kureyş , {عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Mescid-i Harâm'dan”.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا محمدُ بنُ عبيدِ اللهِ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ}. قال: بينَ أظهرِهم، {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. قال: دخولُهم في الإسلامِ.
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeydillâh, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir”. Dedi ki: Aralarındayken. {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir”. Dedi ki: İslâm'a girmeleridir.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وفيهم مَن قد سبَق له من اللهِ الدخولُ في الإسلامِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: İçlerinde Allah katından İslâm'a girmesi takdir edilmiş kimseler varken demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ}. يقولُ: ما كان اللهُ سبحانَه يعذِّبُ قومًا وأنبياؤُهم بينَ أظهرِهم حتى يُخرِجَهم. ثم قال: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. يقولُ: ومنهم من قد سَبَقَ له من اللهِ الدخولُ في الإيمانِ، وهو الاستغفارُ. ثم قال: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ}. فعذَّبهم يومَ بدرٍ بالسيفِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan [naklettiğine göre], onun: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} “Oysa sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi” [ayeti hakkında] şöyle dediğini [rivayet etti]: [İbn Abbâs] der ki: Allah Sübhânehu, peygamberleri aralarında bulunduğu sürece -onları [oradan] çıkarıncaya kadar- bir kavme azap edecek değildi. Sonra: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” [buyurdu]. [İbn Abbâs] der ki: [Bunun anlamı,] içlerinde Allah katından kendilerine imana girmeleri takdir edilmiş kimseler varken demektir; bu da istiğfardır (bağışlanma dilemektir). Sonra [Allah Teâlâ]: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ} “Fakat Allah’ın kendilerine azap etmemesi için neleri var ki?” buyurdu. [Bunun üzerine] Bedir günü onlara kılıçla azap etti.
وقال آخرون: بل معناه: وما كان اللهُ معذِّبَهم وهم يُصَلُّون.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis anlamı: Onlar namaz kılarlarken Allah onlara azap edecek değildir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. يعنى: يُصلُّون. يعنى بهذا أهلَ مكةَ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” kavli hakkında rivayet etti: Yani namaz kılıyorlar. Bununla Mekke halkını kastediyor .
حدَّثنى موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المَسْروقىُّ، قال: ثنا حسينٌ الجُعْفِيُّ، عن زائدةَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. قال: يصلُّون .
Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkī rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyn el-Cu'fî, Zâide'den, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir. Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” kavli hakkında rivayet etti: [Mücâhid]: "Namaz kılıyorlar" dedi .
حُدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحَّاكَ بنَ مزاحمٍ يقولُ في قولِه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ}: يعنى أهلَ مكةَ. يقولُ: لم أكنْ لأعذِّبَكم وفيكم محمدٌ، ثم قال: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. يعنى: يؤمنون ويصلُّون.
Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân rivayet etti, dedi ki: ed-Dahhâk b. Müzâhim'i O'nun: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” kavli hakkında şöyle derken işittim: Mekke halkını kastediyor. [Allah] buyuruyor ki: Aranızda Muhammed varken size azap edecek değildim. Sonra: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” buyurdu. Yani: İman edip namaz kılıyorlar.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. قال: وهم يصلُّون.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den O'nun: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” kavli hakkında rivayet etti: [Mücâhid]: "Onlar namaz kılıyorlar" dedi.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وما كان اللهُ ليعذِّبَ المشركين وهم يستغفرون. قالوا: ثم نُسِخ ذلك بقولِه: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}.
Başkaları ise şöyle dediler: Bilakis bunun anlamı: Müşrikler bağışlanma dilerlerken Allah onlara azap edecek değildir. Dediler ki: Sonra bu [hüküm], O'nun: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Onlar Mescid-i Harâm'dan alıkoyup dururlarken Allah onlara ne diye azap etmesin?” kavliyle neshedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، عن الحسينِ بنِ واقدٍ، عن يزيدَ النحوىِّ، عن عكرمةَ والحسنِ البصرىِّ، قالا: قال فى "الأنفال": {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. فنسَختها الآيةُ التي تليها: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ}. إلى قولِه: {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ}. فقوتلوا بمكةَ، وأصابهم فيها الجوعُ والحَصْرُ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh, el-Hüseyn b. Vâkıd'dan, o Yezîd en-Nahvî'den, o da İkrime ve el-Hasan el-Basrî'den rivayet etti; ikisi dediler ki: Enfâl'de: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir. Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” buyurdu. Bunu, ardından gelen: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ} “Allah onlara ne diye azap etmesin?” ayetinden: {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “İnkâr edegeldiğinizden ötürü azabı tadın!” kavline kadar olan kısım neshetti. Böylece Mekke'de kendileriyle savaşıldı ve orada başlarına açlık ve kuşatma geldi .
وأولى هذه الأقوالِ عندى فى ذلك بالصوابِ قولُ من قال: تأويلُه: وما كان اللهُ ليعذِّبَهم وأنت فيهم يا محمدُ، وبينَ أظهرِهم مقيمٌ، حتى أُخرِجَك من بينِ أظهرِهم؛ لأنى لا أُهْلِكُ قريةً وفيها نبيُّها، وما كان اللهُ معذِّبَهم وهم يستغفِرون من ذنوبِهم وكفرِهم، ولكنهم لا يستغفرون من ذلك، بل هم مصرُّون عليه، فهم للعذابِ مستحقُّون، كما يقالُ: ما كنتُ لِأُحْسِنَ إليك وأنت تسيءُ إلىَّ. يرادُ بذلك: لا أُحْسِنُ إليك إذا أسأت إلىَّ. أو: لو أسأْتَ إلىَّ لم أحسنْ إليك، ولكن أُحسنُ إليك لأنك لا تسئُ إلىَّ. وكذلك ذلك، ثم قيل: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. بمعنى: وما شأنُهم وما يمنَعُهم أن يعذِّبَهم اللهُ وهم لا يستغفِرون اللهَ من كفرِهم فيؤمنوا به، وهم يصُدُّون المؤمنين باللهِ ورسولِه عن المسجدِ الحرامِ.
Bu konuda bana göre görüşlerin gerçeğe en yakın olanı şöyle diyenin görüşüdür: Bunun tevili şöyledir: Ey Muhammed! Sen onların içindeyken ve aralarında ikamet etmekteyken, seni aralarından çıkarıncaya kadar Allah onlara azap edecek değildir; zira Ben içinde peygamberi bulunan bir beldeyi helak etmem. Onlar günahlarından ve küfürlerinden istiğfar ederlerken de Allah onlara azap edecek değildir; fakat onlar bundan dolayı istiğfar etmezler, bilakis bunda ısrarcıdırlar; bu yüzden azabı hak etmişlerdir. Nitekim birinin: "Sen bana kötülük ederken sana iyilik edecek değilim" demesi gibidir. Bununla: "Bana kötülük ettiğinde sana iyilik etmem" veya: "Bana kötülük etseydin sana iyilik etmezdim, fakat sana kötülük etmediğin için iyilik ediyorum" anlamı kastedilir. İşte bu da böyledir. Sonra şöyle buyrulmuştur: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Onlar Mescid-i Harâm'dan alıkoyup dururlarken Allah onlara ne diye azap etmesin?”. Bu şu anlamdadır: Onlar küfürlerinden ötürü Allah'tan bağışlanma dileyip O'na iman etmezlerken ve Allah'a ve Resûlü'ne iman edenleri Mescid-i Harâm'dan alıkoyup dururlarken durumları ne oluyor da Allah'ın onlara azap etmesine ne engel oluyor?
وإنما قلنا: هذا القولُ أَوْلى الأقوالِ فى ذلك بالصوابِ؛ لأن القومَ، أعنى
Bizim: “Bu görüş, bu konuda gerçeğe en yakın olanıdır” dememizin sebebi şudur: Zira o topluluk -yani-
مشركي مكةَ، كانوا اسْتَعْجلوا العذابَ، فقالوا: اللهمَّ إن كان ما جاء به محمدٌ هو الحقَّ، فأمطِرْ علينا حجارةً من السماءِ أو ائتنا بعذابٍ أليمٍ. فقال اللهُ لنبيِّه: ما كنتُ لأعذِّبَهم وأنتَ فيهم، وما كنتُ لأعذِّبَهم لو استغفروا، وكيف لا أعذِّبُهم بعدَ إخراجِك منهم وهم يصُدُّون عن المسجدِ الحرامِ. فأَعْلَمه جلَّ ثناؤُه أن [الذي استَعْجلوه مِن] العذابِ حائقٌ بهم ونازلٌ، وأَعْلَمهم حالَ نزولِه بهم، وذلك بعد إخراجِه إياه من بينِ أظهرِهم. ولا وجهَ لإيعادِهم العذابَ في الآخرةِ وهم مستعجِلوه فى العاجلِ، ولا شكَّ أنهم في الآخرةِ إلى العذابِ صائرون، بل في تعجيلِ اللهِ لهم ذلك يومَ بدرٍ الدليلُ الواضحُ على أن القولَ فى ذلك ما قلنا.
Mekke müşrikleri, azabın çarçabuk gelmesini istemişler ve: "Allah'ım! Eğer Muhammed'in getirdiği hakkın ta kendisi ise üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem verici bir azap getir" demişlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberine: "Sen onların içindeyken onlara azap edecek değildim; şayet istiğfar etselerdi onlara azap edecek değildim. Seni aralarından çıkardıktan sonra onlar Mescid-i Harâm'dan alıkoyup dururlarken onlara nasıl azap etmeyeyim?" buyurdu. Sânı yüce olan [Allah], [çarçabuk gelmesini istedikleri] azabın onları kuşatacağını ve başlarına ineceğini bildirdi ve bunun başlarına inme vaktini de onu onların arasından çıkardıktan sonra olacağını haber verdi. Onlar dünyada [azabın] çarçabuk gelmesini isterlerken kendilerinin ahiretteki azapla tehdit edilmelerinin hiçbir tutar yanı yoktur; gerçi şüphe yok ki onlar ahirette de azaba varacaklardır. Bilakis Allah'ın Bedir gününde azabı onlar için öne almasında/dünyada çabuklaştırmasında, bu konudaki sözün bizim dediğimiz olduğuna açık bir delil vardır.
وكذلك لا وجهَ لقولِ من وجَّه قولَه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. إلى أنه عُنِى به المؤمنون، وهو في سياقِ الخبرِ عنهم، وعما اللهُ فاعلٌ بهم، ولا دليلَ على أن الخبرَ عنهم قد تقضَّى، وعلى أن ذلك به عُنوا ، وألا خِلافَ في تأويلِه من أهلِه موجودٌ.
Aynı şekilde, O'nun: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” kavlini, kendileri hakkındaki ve Allah'ın onlara ne yapacağına dair haberin akışı içindeyken bundan müminlerin kastedildiği şeklinde yorumlayan kimsenin sözünün de tutar yanı yoktur. Çünkü onlar hakkındaki haberin sona erdiğine ve bununla onların kastedildiğine dair bir delil bulunmadığı gibi, bu konuda ehlinden tevilinde bir ihtilaf bulunmadığı da söylenemez.
وكذلك أيضًا لا وجهَ لقولِ من قال: ذلك منسوخٌ بقولِه: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} الآية؛ لأن قولَه جلَّ ثناؤُه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. خبرٌ، والخبرُ لا يجوزُ أن يكونَ فيه نسخٌ، وإنما يكون النسخُ للأمرِ أو النهيِ.
Aynı şekilde: "Bu, O'nun: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Onlar Mescid-i Harâm'dan alıkoyup dururlarken Allah onlara ne diye azap etmesin?” ayetiyle neshedilmiştir" diyen kimsenin sözünün de hiçbir tutar yanı yoktur. Çünkü sânı yüce olan [Allah]'ın: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” kavli bir haberdir; haberde ise nesih olması caiz değildir, nesih ancak emir veya nehiyde olur.
واخْتَلف أهلُ العربيةِ فى وجهِ دخولِ "أن" فى قولِه: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ}؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: هي زائدةٌ هاهنا. قال: وقد عمِلت كما عمِلت "لا" وهي زائدةٌ وجاء في الشعرِ:
Arap dili âlimleri, O'nun: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ} “Allah onlara ne diye azap etmesin?” kavlindeki "en" (أن) [edatının] geliş yönü hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: "O burada zâiddir (fazlalıktır)." Dedi ki : "Zâid olan 'lâ' (لا) [edatının] amel ettiği gibi bu da amel etmiştir. Şiirde de [buna dair] şöyle gelmiştir :"
لو لم تكنْ غَطَفانُ لا ذُنوبَ لها … إلىَّ لامت ذوُو أحسابِها عُمرا
Şayet Gatafân'ın bana karşı hiçbir günahı olmasaydı … Soylu kimseleri Ömer'i kınardı
وقد أَنْكر ذلك من قولِه بعضُ أهلِ العربيةِ، وقال: لم تدخلْ "أن" إلَّا لمعنًى صحيحٍ؛ لأن معنى {وَمَا لَهُمْ}: ما يمنَعُهم من أن يُعَذَّبوا. قال: فدخَلت "أن" لهذا المعنى، وأُخرِج بـ "لا"، ليُعلمَ أنه بمعنى الجَحدِ؛ لأن المنعَ جَحْدٌ. قال: و "لا" في البيتِ صحيحٌ معناها؛ لأن الجحدَ إذا وقَع عليه جَحْدٌ صار خبرًا. وقال: ألا ترى إلى قولِك: ما زيدٌ ليس قائمًا. فقد أوْجَبت القيامَ ؟ قال: وكذلك "لا" في هذا البيتِ.
Arap dili âlimlerinden bazıları onun bu sözünü reddetmiş ve şöyle demiştir: "'En' ancak sahih bir mana için dahil olmuştur; çünkü {وَمَا لَهُمْ} [ifadesinin] anlamı: 'Onların azap edilmesine engel olan nedir?' demektir." Dedi ki: "'En' bu manadan dolayı dahil olmuş, nefiy (olumsuzluk) anlamında olduğu bilinsin diye 'lâ' ile dışa vurulmuştur; zira menetmek bir nefiydir." Dedi ki: "Beyitteki 'lâ'nın anlamı da sahihtir; çünkü nefiy üzerine nefiy dahil olduğunda haber (olumlu ifade) haline gelir." Ve dedi ki: "Senin: 'Zeyd ayakta olmayan değildir (mâ Zeydün leyse kâimen)' sözüne baksana; böylece ayakta olmayı zorunlu kılmış (ispat etmiş) oldun değil mi ?" Dedi ki: "İşte bu beyitteki 'lâ' da böyledir."
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٤)} “Halbuki onlar O'nun dostları da değillerdir. O'nun dostları ancak takvâ sahipleridir; fakat onların çoğu bilmezler” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: وما لهؤلاء المشركين ألا يعذِّبَهم اللهُ وهم يصُدُّون عن المسجدِ الحرامِ، ولم يكونوا أولياءَ اللهِ. {إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ}، يقولُ: ما أولياءُ اللهِ {إِلَّا الْمُتَّقُونَ}. يعنى: الذين يتَّقون اللهَ بأداءِ فرائضِه، واجتنابِ معاصِيه. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}. يقولُ: ولكنَّ أكثرَ المشركين لا يعلَمون أن أولياءَ اللهِ المتقون، بل يحسَبون أنهم أولياءُ اللهِ.
Sânı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Bu müşrikler Mescid-i Harâm'dan alıkoyup dururlarken ve Allah'ın dostları da değilken Allah onlara ne diye azap etmesin? {إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ} [ifadesi]: Allah'ın dostları değildir, {إِلَّا الْمُتَّقُونَ} “ancak takvâ sahipleridir” demektir; yani O'nun farzlarını eda ederek ve O'na isyan etmekten sakınarak Allah'tan ittika eden kimselerdir. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} [ifadesi ise]: Fakat müşriklerin çoğu Allah'ın dostlarının takvâ sahipleri olduğunu bilmezler, aksine kendilerini Allah'ın dostları zannederler, demektir.
وبنحوِ ما قلنا [في ذلك] قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de [bu hususta] bizim söylediğimizin bir benzerini söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ}: هم أصحابُ رسولِ اللهِ ﷺ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ} [ayeti] hakkında rivayet etti: "Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır ."
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ}: من كانوا وحيثُ كانوا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den Allah'ın: {إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Kim olurlarsa olsunlar ve nerede bulunurlarsa bulunsunlar ."
حدَّثنى المُثَّنَى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ}: الذين يخرجون منه، ويقِيمون الصلاةَ عندَه، أى أنت، يعنى النبيَّ ﷺ، ومن آمن بك، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti: {وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ} [ifadesi]: Oradan çıkarılan ve orada namazı kılan kimselerdir; yani sen -Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastediyor- ve sana iman edenlerdir, {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥)} “Onların Beyt'in yanındaki namazları ise ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildi. O halde küfretmekte olduğunuzdan dolayı azabı tadın!” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: وما لهؤلاء المشركين ألَّا يعذِّبَهم اللهُ وهم يصُدُّون عن المسجدِ الحرامِ الذى يصلُّون للهِ فيه ويعبُدونه، ولم يكونوا للهِ أولياءَ، بل أولياؤُه
Allah Teâlâ zikri yüce [şöyle] buyurmaktadır: Bu müşriklerin içinde Allah için namaz kıldıkları ve O'na ibadet ettikleri Mescid-i Harâm'dan [müminleri] alıkoydukları halde Allah'ın onlara azap etmemesi için ne sebepleri var ki? Onlar Allah'ın dostları da değillerdir; bilakis O'nun dostları...
الذين يصدُّونهم عن المسجدِ الحرامِ، وهم لا يصلون في المسجدِ الحرامِ، {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ}، يعنى بيتَ اللهِ العتيقَ {إِلَّا مُكَاءً}، وهو الصَّفيرُ، يقالُ منه: مكَا يَمْكُو مَكْوًا ومُكاءً. وقد قيل: إن المَكْوَ: أن يجمَعَ الرجلُ يديه ثم يُدْخِلَهما في فِيه، ثم يصيحَ. ويقالُ منه: مكَتِ استُ الدابَّةِ مُكاءً، إذا نَفَخت بالريحِ. ويقالُ: إنه لا يَمْكُو إلَّا استٌ مكشوفةٌ، ولذلك قيل للاستِ: المَكْوةُ، سمِّيت بذلك، ومن ذلك قولُ عنترةَ:
Mescid-i Harâm'dan alıkoydukları kimselerdir. Kendileri ise Mescid-i Harâm'da namaz kılmazlar; {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ} yani Beyt-i Atîk (Kâbe) yanındaki namazları, {إِلَّا مُكَاءً} ancak Mukâ (مُكَاء) idi ki bu da ıslık çalmaktır. Bundan [türetilerek]: Mekâ yemkû mekven ve mükâen (مَكَا يَمْكُو مَكْوًا ومُكاءً) denilir. Şöyle de denilmiştir: Mekv (مَكْو); kişinin iki elini birleştirip sonra ağzına sokarak ses çıkarmasıdır. Hayvan yel çıkarıp ses yaptığında Meketi'stü'd-dâbbeti mükâen (مكَتِ استُ الدابَّةِ مُكاءً) denilir. Ve denilir ki: Ancak açıkta olan kaba et ses çıkarır (mükâ yapar); bu sebeple kaba ete bundan dolayı mekve (المَكْوة) denilmiştir. Antere'nin şu sözü de bundandır:
وحَليلِ غانيةٍ تركتُ مُجدَّلًا … تَمْكُو فَريصتُه كشِدْقِ الأَعْلمِ
Ve güzel bir kadının kocasını yere serilmiş halde bıraktım … Boyun damarı üst dudağı yarık kimsenin ağız kenarı gibi ıslık gibi ses çıkarmakta
وقولُ الطَّرِمَّاحِ :
Ve et-Tırımmâh'ın şu sözü de [bundandır]:
فنَحا لأُولَاها بطعنةِ مُحْفَظٍ … تَمْكُو جوانبُها من الإنْهارِ
Öfkelenmiş birinin mızrak darbesiyle ilkine yöneldi … [Yaranın] kenarları [fışkıran kanın] nehir gibi akmasından dolayı ıslık gibi ses çıkarmakta
بمعنى: تصوِّتُ.
Yani: Ses çıkarmakta [demektir].
وأما التصديةُ، فإنها التصفيقُ، يقالُ منه: صدَّى يُصَدِّى تَصْدِيةً، وصفَّق
Tasdiye (التصدية) ise el çırpmaktır. Bundan [dolayı]: Saddâ, yusaddî, tasdiyeten (صدَّى يُصَدِّى تَصْدِيةً) denir. Saffeka (صفَّق)
وصفَّح بمعنًى واحدٍ.
ve saffaha (صفَّح) da aynı anlamdadır.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimiz gibi demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن موسى بنِ قيسٍ، عن حُجْرِ بنِ عَنْبسٍ: {إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}. قال: [المُكاءُ التصفيرُ، و] التصديةُ التصفيقُ .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Mûsâ b. Kays'tan, [o da] Hucr b. Anbese'den {إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} hakkında rivayet etti: [Hucr] dedi ki: "[Mukâ ıslık çalmak,] tasdiye ise el çırpmaktır ."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}: المكاءُ التصفيرُ، والتصديةُ التصفيقُ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Mukâ ıslık çalmak, tasdiye ise el çırpmaktır ."
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}. يقولُ: كانت صلاةُ المشركين عندَ البيتِ مُكاءً، يعني: التصفيرَ. وتصديةً، يقولُ: التصفيقُ .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Müşriklerin Beyt'in yanındaki namazları mukâ idi, yani: ıslık çalmaktı; ve tasdiye idi, yani: el çırpmaktı ."
حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ الأسدىُّ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبرنا فُضيلٌ، عن عطيةَ: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}، قال: التصفيقُ والصَّفيرُ.
Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Fudayl, Atıyye'den {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} “Onların Beyt'in yanındaki namazları ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildi” [ayeti hakkında] haber verdi, [Atıyye]: “El çırpmak ve ıslık çalmaktır” dedi.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن قُرَّةَ بنِ خالدٍ، عن عطيةَ، عن ابنِ عمرَ، قال: المكاءُ التصفيقُ، والتصديةُ الصفيرُ. قال: وأمال ابنُ عمرَ خدَّه إلى جانبٍ .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Kurre b. Hâlid'den, [o da] Atıyye'den, [o da] İbn Ömer'den rivayet etti, [İbn Ömer] dedi ki: "Mukâ el çırpmak, tasdiye ise ıslık çalmaktır." Dedi ki: "Ve İbn Ömer yanağını bir yana eğdi ."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا وكيعٌ، عن قرةَ بنِ خالدٍ، عن عطيةَ، عن ابنِ عمرَ: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}. قال: المكاءُ والتصديةُ: الصفيرُ والتصفيقُ .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Kurre b. Hâlid'den, [o da] Atıyye'den, [o da] İbn Ömer'den: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} hakkında rivayet etti: "Mukâ ve tasdiye: Islık çalmak ve el çırpmaktır " dedi.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا القاسمُ، قال: سمعت محمدَ بنَ الحسينِ يحدِّثُ عن قرةَ بنِ خالدٍ، عن عطيةَ العَوْفىِّ، عن ابنِ عمرَ، قال: المكاءُ الصفيرُ، والتصديةُ التصفيقُ.
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Muhammed b. el-Hüseyn'i , Kurre b. Hâlid'den, [onun da] Atıyye el-Avfî'den, [onun da] İbn Ömer'den rivayet ettiğini işittim; [İbn Ömer] dedi ki: "Mukâ ıslık çalmak, tasdiye ise el çırpmaktır."
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا قُرَّةُ، عن عطيةَ، عن ابنِ عمرَ، في قولِه: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}. قال: المكاءُ الصفيرُ، والتصديةُ التصفيقُ. وقال قرةُ: وحكى لنا عطيةُ فعلَ ابنِ عمرَ فصفَّر، وأمال خدَّه، وصفَّق بيديه .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âmir rivayet edip dedi ki: Bize Kurre, Atıyye'den, [o da] İbn Ömer'den O'nun: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} kavli hakkında rivayet etti; [İbn Ömer] dedi ki: "Mukâ ıslık çalmak, tasdiye ise el çırpmaktır." Kurre dedi ki: "Atıyye bize İbn Ömer'in yaptığını taklit edip gösterdi; böylece ıslık çaldı, yanağını eğdi ve elleriyle alkış tuttu ."
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرني بكرُ بنُ مُضَرَ، عن جعفرِ بنِ ربيعةَ، قال: سمعت أبا سَلَمةَ بنَ عبدِ الرحمنِ بنِ عوفٍ يقولُ في قولِ اللهِ: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}. قال بكرٌ: فجمَع لى
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Bekr b. Mudar, Ca'fer b. Rebîa'dan haber verdi; [Ca'fer] dedi ki: Ebû Seleme b. Abdirrahmân b. Avf'ı, Allah'ın: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} “Onların Beytullah'ın yanındaki namazları / duaları ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildi” kavli hakkında [şöyle] derken işittim: Bekr dedi ki: [Bunun üzerine] benim için
جعفرٌ كفَّيْه ثم نفَخ فيهما صفيرًا، كما قال له أبو سَلَمةَ.
sonra Ebû Seleme'nin kendisine anlattığı gibi, ikisinin içine ıslık çalarak üfledi.
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: المكاءُ الصَّفيرُ، والتصديةُ التصفيقُ.
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den, [o da] İbn Abbâs'tan rivayet etti, [İbn Abbâs] dedi ki: "Mukâ ıslık çalmak, tasdiye ise el çırpmaktır."
قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سَلَمةُ بنُ سابورَ، عن عطيةَ، عن ابنِ عمرَ: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}، قال: تصفيرٌ وتصفيقٌ.
[Ahmed b. İshâk] dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Seleme b. Sâbûr, Atıyye'den, [o da] İbn Ömer'den: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} hakkında rivayet etti; "Islık çalmak ve el çırpmaktır" dedi.
قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا فُضيلُ بنُ مرزوقٍ، عن عطيةَ، عن ابنِ عمرَ مثلَه.
[Ahmed b. İshâk] dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Fudayl b. Merzûk, Atıyye'den, [o da] İbn Ömer'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا حَبُّويَهْ أبو يزيدَ، عن يعقوبَ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كانت قريشٌ يطوفون بالبيتِ وهم عراةٌ يصفِّرون ويصفِّقون، فَأَنْزَل اللهُ: {قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ} [الأعراف: ٣٢]. فأُمِروا بالثيابِ .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Habbûyeh Ebû Yezîd, Ya‘kūb'dan, [o da] Ca‘fer'den, [o da] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: "Kureyş çıplak vaziyette ıslık çalıp el çırparak Beyt'i tavaf ediyorlardı. Bunun üzerine Allah: {قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ} [el-A'râf: 32] “De ki: Allah'ın kulları için çıkardığı zineti kim haram kıldı?” [ayetini] indirdi; böylece onlara elbiseler emredildi ."
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شريكٌ، عن سالمٍ، عن سعيدٍ، قال: كانت قريشٌ يعارضون النبىَّ ﷺ فى الطوافِ يستهزئون به، يصفِّرون به ويصفِّقون، فنزلت: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Himmânî rivayet edip dedi ki: Bize Şerîk, Sâlim'den, [o da] Saîd'den rivayet etti, dedi ki: "Kureyş tavafta Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in karşısına geçip onunla alay eder, ona karşı ıslık çalar ve el çırparlardı. Bunun üzerine: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} “Onların Beyt'in yanındaki namazları ise ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildi” [ayeti] indi ."
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {إِلَّا مُكَاءً}. قال: كانوا ينفُخون في أيدِيهم، والتصديةُ التصفيقُ.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, [o da] Mansûr'dan, [o da] Mücâhid'den {إِلَّا مُكَاءً} “ancak bir ıslık” [ayeti] hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: "Ellerinin içine üflerlerdi; tasdiye ise el çırpmaktır."
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}. قال: المكاءُ: إدخالُ أصابعِهم في أفواهِهم، والتصديةُ التصفيرُ ، يخلِطون بذلك على محمدٍ ﷺ صلاتَه .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Mukâ: parmaklarını ağızlarına sokmalarıdır; tasdiye ise ıslık çalmaktır ; bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in namazını karıştırırlardı ."
حدَّثنا المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه، إلا أنه لم يقلْ: صلاتَه.
Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah, Verkā'dan, [o da] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den aynısını rivayet etti; ancak o: "namazını" demedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ ، عن مجاهدٍ، قال: المكاءُ: إدخالُ أصابعِهم فى أفواهِهم، والتصديةُ التصفيقُ. قال: نفرٌ من بني عبدِ الدارِ كانوا يخلِطون بذلك كلِّه على محمدٍ صلاتَه.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den , [o da] Mücâhid'den rivayet etti, [Mücâhid] dedi ki: "Mukâ: parmaklarını ağızlarına sokmalarıdır; tasdiye ise el çırpmaktır." Dedi ki: "Benî Abdiddâr'dan bir grup, bütün bunlarla Muhammed'in namazını karıştırırlardı."
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا طلحةُ بنُ عمرٍو، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}. قال: من بينِ الأصابعِ. قال أحمدُ: سقَط علىَّ حرفٌ وما أُراه إلا الحَذْفَ ، والنفخُ والصفيرُ منها، وأرانى سعيدُ بنُ جبيرٍ حيث كانوا يَمْكُون من ناحيةِ أبي قُبَيْسٍ.
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Talha b. Amr, Saîd b. Cübeyr'den: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} hakkında rivayet etti; [Saîd]: "Parmaklar arasından [yapılan şeydir]" dedi. Ahmed dedi ki: "Benden bir harf (kelime) düştü; onun el-hazf (parmakları birbirine vurma/işaret) olduğunu sanıyorum; üflemek ve ıslık çalmak da ondandır. Ve Saîd b. Cübeyr bana Ebû Kubeys yönünden mukâ yaptıkları (ıslık çaldıkları) yeri gösterdi."
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ بنُ سليمانَ، قال: أخبرَنا طلحةُ بنُ عمرٍو، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ في قولِه: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}. قال: المكاءُ: كانوا يُشبِّكون بينَ أصابعِهم ويصفِّرون بها، فذلك المكاءُ. قال: وأرانى سعيدُ بنُ جبيرٍ المكانَ الذى كانوا يَمْكُون فيه نحوَ أبي قُبَيْسٍ.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk b. Süleymân rivayet edip dedi ki: Bize Talha b. Amr, Saîd b. Cübeyr'den [naklen] O'nun: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} “Onların Beyt'in (Kâbe'nin) yanındaki namazları (duaları) ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildi.” kavli hakkında bildirdi; [Saîd b. Cübeyr] dedi ki: “Mukâ: Parmaklarını birbirine geçirir ve onlarla ıslık çalarlardı; işte mukâ budur.” [Râvi] dedi ki: “Saîd b. Cübeyr bana, onların Ebû Kubeys tarafında mukâ yaptıkları (ıslık çaldıkları) yeri gösterdi.”
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا محمدُ بنُ حربٍ، قال: ثنا ابنُ لَهِيعةَ، عن جعفرِ بنِ ربيعةَ، عن أبي سَلَمَةَ بنِ عبدِ الرحمنِ في قولِه: {مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}. قال: المكاءُ النفخُ، وأشار بكفِّه قِبلَ فيه، والتصديةُ التصفيقُ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Harb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Lehîa, Ca‘fer b. Rebîa'dan, [o da] Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan {مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} kavli hakkında rivayet etti; [Ebû Seleme] dedi ki: "Mukâ üflemektir -ve avucuyla ağzının önünü işaret etti-; tasdiye ise el çırpmaktır ."
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا المُحاربيُّ، عن جُويبرٍ، عن الضحَّاكِ، قال: المُكاءُ الصفيرُ، والتصديةُ التصفيقُ.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, [o da] ed-Dahhâk'tan rivayet etti, [ed-Dahhâk] dedi ki: "Mukâ ıslık çalmak, tasdiye ise el çırpmaktır."
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرنا هُشيمٌ، عن جُويبرٍ، عن الضحَّاكِ مثلَه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, [o da] ed-Dahhâk'tan aynısını haber verdi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}. قال: كنا نُحَدَّثُ أن المكاءَ التصفيقُ بالأيدى، والتصديةَ صياحٌ كانوا يعارضون به القرآنَ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} kavli hakkında rivayet etti, [Katâde] dedi ki: "Bize mukânın ellerle alkış tutmak, tasdiyenin ise kendisiyle Kur'an'a karşı çıktıkları bir bağırış olduğu anlatılırdı."
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}. قال: المكاءُ التصفيرُ، والتصديةُ التصفيقُ .
Bize Muhammed b. Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, [o da] Katâde'den rivayet etti: {مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} [hakkında]; [Katâde] dedi ki: "Mukâ ıslık çalmak, tasdiye ise el çırpmaktır ."
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}. والمكاءُ: الصفيرُ على نحوِ طيرٍ أبيضَ يقالُ له: المَكَّاءُ، يكونُ بأرضِ الحجازِ، و التصديةُ: التصفيقُ.
Bana Muhammed b. el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} “Onların Beyt[-i Harâm]'ın yanındaki duaları/ibadetleri ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildi.” [es-Süddî dedi ki:] Mukâ: Hicaz diyarında bulunan ve kendisine 'mükkâ' denilen beyaz bir kuş[un ötüşü] tarzında ıslık çalmaktır; ve tasdiye [ise] el çırpmaktır.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}. قال: المكاءُ: صفيرٌ كان أهلُ الجاهليةِ يعلنون به، قال: وقال فى المكاءِ أيضًا: صفيرٌ في أيديهم ولعبٌ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} kavli hakkında şöyle dedi: "Mukâ: Câhiliye ehlinin açıktan yaptığı bir ıslıktı." Dedi ki: [İbn Zeyd] mukâ hakkında ayrıca şöyle dedi: "Ellerindeki bir ıslık ve bir oyundu ."
وقد قيل في التصديةِ: إنها الصدُّ عن بيتِ اللهِ الحرامِ. وذلك قولٌ لا وجهَ له؛ لأن التصديةَ مصدرٌ من قولِ القائلِ: صدَّيْتُ تصديةً. وأما الصَّدُّ فلا يقالُ منه: صدَّيْتُ، إنما يقالُ منه: صَدَدْتُ، فإن شدَّدت منها الدالَ على معنى تكريرِ الفعلِ، قيل: صدَّدْتُ تصديةً، إلا أن يكونَ صاحبُ هذا القولِ وجَّه التصديةَ إلى أنه من صددتُ، ثم قلبت إحدى دالَيْه ياءً، كما يقال: تظنَّيْتُ من ظَنَنْتُ، وكما قال الراجزُ :
Tasdiye hakkında: "O, Beytullah'ı Harâm'dan menetmektir (saddetmektir)" de denilmiştir. Fakat bu hiçbir tutar yanı olmayan bir sözdür; çünkü tasdiye (تصدية), konuşanın: Saddeytü tasdiyeten (صدَّيْتُ تصديةً) sözünün masdarıdır. Menetmek (الصَّدُّ) fiiline gelince , ondan: Saddeytü (صدَّيْتُ) denilmez; ondan ancak: Sadadtü (صَدَدْتُ) denilir. Eğer fiilin tekrarı manasında dal harfini şeddeli kılarsan Saddedtü tasdiyeten (صدَّدْتُ تصديةً) denir; meğerki bu sözün sahibi tasdiyeyi sadadtü (صددتُ) fiilinden sayıp, tıpkı Zanentü (ظَنَنْتُ) fiilinden Tazanneytü (تظنَّيْتُ) denildiği ve recez şairinin dediği gibi iki dal'dan birini yâ'ya dönüştürmüş olsun:
تَقَضِّىَ البازي إذا البازى كَسَرْ
Doğan kanatlarını kıstığında doğanın süzülüp inmesi gibi
يعني: تقضُّضَ البازى، فقلَب إحدى ضادَيه ياءً. فيكونُ ذلك وجهًا يُوجَّهُ إليه.
Yani: Doğan kuşunun tekaddudunu (تقضُّضَ البازى) kastederek iki dâd'ından birini yâ'ya çevirmiştir. Ancak bu takdirde o, kendisine yönelinebilecek bir vecih olur.
ذكرُ مَن قال ما ذكَرنا في تأويلِ التصديةِ
Tasdiye'nin tevili hakkında zikrettiğimiz [bu] görüşü söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا طلحةُ بنُ عمرٍو، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}: صدُّهم عن بيتِ اللهِ الحرامِ.
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Talha b. Amr, Saîd b. Cübeyr'den [rivayet ettiğine göre Saîd]: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} “Onların Beyt'in (Kâbe'nin) yanındaki duaları/ibadetleri, ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildi” [ayetini]: “[İnsanları] Allah'ın Beyt-i Harâm'ından menetmeleridir.” [diye tefsir etti].
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ بنُ سليمانَ، قال: أخبرنا طلحةُ بنُ عمرٍو، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ: {وَتَصْدِيَةً}. قال: التصديةُ: صدُّهم الناسَ عن البيتِ الحرامِ .
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize İshâk b. Süleyman rivayet edip dedi ki: Bize Talha b. Amr, Saîd b. Cübeyr'den {وَتَصْدِيَةً} “ve el çırpmak” [kelimesi hakkında] haber verdi; [Saîd b. Cübeyr] dedi ki: “Tasdiye: İnsanları Mescid-i Harâm'dan menetmeleridir .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَتَصْدِيَةً}. قال: التصديةُ عن سبيلِ اللهِ، وصدُّهم عن الصلاةِ، وعن دينِ اللهِ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَتَصْدِيَةً} “ve el çırpmak” kavli hakkında şöyle dedi: “Tasdiye: Allah yolundan menetmek, namazdan ve Allah'ın dininden alıkoymaktır .”
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً}. قال: ما كان صلاتُهم التي يزعُمون أنها يُدْرَأُ بها عنهم إلا مُكاءً وتصديةً، وذلك ما لا يَرْضَى اللهُ، ولا يحبُّ، ولا ما افترض عليهم، ولا ما أمرهم به .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} “Onların Beyt'in yanındaki namazı, ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildi” [ayeti hakkında] dedi ki: “Kendisiyle [azabın] üzerlerinden savuşturulduğunu iddia ettikleri namazları, sadece bir ıslık ve el çırpmaktan ibaretti. Bu ise Allah'ın razı olmadığı, sevmediği, onlara farz kılmadığı ve emretmediği bir şeydi .”
وأما قولُه: {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ}. فإنه يعنى العذابَ الذي وعَدهم به بالسيفِ يومَ بدرٍ، يقولُ للمشركين الذين قالوا: {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ} الآية. حين أتاهم بما اسْتَعْجلوه من العذابِ: {فَذُوقُوا}، أى اطْعَموا. وليس بذوقٍ بفمٍ، ولكنه ذَوقُ بالحسِّ، ووجودُ طعمٍ ألمِه بالقلوبِ، يقولُ لهم: فذوقوا العذابَ بما
Allah Teâlâ'nın: {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “İnkâr etmekte olduğunuzdan dolayı azabı tadın!” kavline gelince; [Cenâb-ı Hak] bununla, Bedir günü kılıçla kendilerini tehdit ettiği azabı kastetmektedir. Aceleyle istedikleri azap kendilerine geldiğinde, {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ} “Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise, üzerimize gökten taş yağdır...” ayetindeki sözleri söyleyen müşriklere: {فَذُوقُوا} “Tadın!” yani [onu] tadıp tecrübe edin [buyurmaktadır]. Bu tatma, ağızla olan bir tatma değil; bilakis hissetmek suretiyle tatmak ve elem acısını kalplerde duymaktır. Onlara şöyle buyurmaktadır: Şunun karşılığı olarak azabı tadın: [inkâr etmekte olduğunuz...]
كنتم تجْحَدون أن اللهَ معذِّبُكم به على جحودِكم توحيدَ ربِّكم ورسالةَ نبيِّكم ﷺ.
Rabbinizin birliğini ve Peygamberiniz ﷺ'in risaletini inkâr etmeniz sebebiyle Allah'ın sizi onunla cezalandıracağını inkâr ediyordunuz.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ}. أى: [ما أَوْقع اللهُ] بهم يومَ بدرٍ من القتلِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti: {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “İnkâr etmekte olduğunuz şeylerden dolayı tadın azabı!”; yani: Bedir günü [Allah'ın başlarına getirdiği] öldürülme [azabıdır] .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ: {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ}. قال: هؤلاءِ أهلُ بدرٍ يومَ عذَّبهم اللهُ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti: {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “İnkâr etmekte olduğunuz şeylerden dolayı tadın azabı!” [ayeti hakkında] dedi ki: “Bunlar, Allah'ın kendilerini cezalandırdığı günkü Bedir ehlidir.”
حُدِّثت عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ}. يعنى: أهلَ بدرٍ، عذَّبهم اللهُ يومَ بدرٍ بالقتلِ والأسرِ .
Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleyman rivayet etti, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “İnkâr etmekte olduğunuz şeylerden dolayı tadın azabı!” kavli hakkında şöyle derken işittim: “Bedir ehlini kastetmektedir; Allah onları Bedir günü öldürülmek ve esir alınmak suretiyle cezalandırmıştır .”
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (٣٦)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (٣٦)} “Şüphesiz inkâr edenler, [insanları] Allah yolundan alıkoymak için mallarını harcarlar. Onu harcayacaklar, sonra bu kendilerine bir yürek acısı olacak, sonra da mağlup edileceklerdir. İnkâr edenler cehenneme toplanacaklardır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: إن الذين كفَروا باللهِ ورسولِه ينفقون أموالَهم، فيعطونها
Allah -zikri yücedir- buyurur ki: Şüphesiz Allah'ı ve Resulü'nü inkâr edenler mallarını harcarlar; onu verirler
أمثالَهم من المشركين ليتقوَّوا بها على قتالِ رسولِ اللهِ ﷺ والمؤمنين به، ليصدُّوا المؤمنين باللهِ ورسولِه عن الإيمانِ باللهِ ورسولهِ، فسينفقون أموالَهم في ذلك، {ثُمَّ تَكُونُ} نفقتُهم تلك {عَلَيْهِمْ حَسْرَةً}. يقولُ: تصيرُ ندامةً عليهم؛ لأن أموالَهم تذهَبُ، ولا يظفَرون بما يأمُلون ويطمَعون فيه من إطفاءِ نورِ اللهِ، وإعلاءِ كلمةِ الكفرِ على كلمةِ اللهِ؛ لأن اللهَ مُعْلى كلمتِه، وجاعلُ كلمةِ الكفرِ السفلى، ثم يغلِبُهم المؤمنون، ويحشُرُ اللهُ الذين كفَروا به وبرسولِه إلى جهنمَ، فيُعَذَّبون فيها، فأَعْظِمْ بها حسرةً وندامةً لمن عاش منهم ومن هلَك، أما الحىُّ فحُرِب مالُه، وذهَب باطلًا فى غيرِ دَرَكِ نَفْعٍ، ورجَع مغلوبًا مقهورًا مَحروبًا مسلوبًا. وأما الهالكُ فقُتِل وسُلِب، وعُجِّل به إلى نارِ اللهِ يخلُدُ فيها، نعوذُ باللهِ من غضبِه.
müşriklerden olan benzerlerine verirler ki, Allah'ın Resulü ﷺ ve O'na iman edenlerle savaşmak için o mallarla güçlensinler ve Allah'a ve Resulü'ne iman edenleri Allah'a ve Resulü'ne imandan alıkoysunlar. Onlar mallarını bu uğurda harcayacaklardır; {ثُمَّ تَكُونُ} sonra bu harcamaları {عَلَيْهِمْ حَسْرَةً} “kendilerine bir yürek acısı olacaktır”. Buyurur ki: Onlar için bir pişmanlığa dönüşecektir; çünkü malları tükenecek, Allah'ın nurunu söndürmek ve küfür kelimesini Allah'ın kelimesinin üstüne çıkarmak konusunda umdukları ve tamah ettikleri zafere ulaşamayacaklardır. Çünkü Allah Kendi kelimesini yüceltecek ve küfür kelimesini en altta kılacaktır. Sonra müminler onlara galip gelecektir. Allah, Kendisini ve Resulü'nü inkâr edenleri cehenneme toplayacak ve orada azap göreceklerdir. Onlardan hayatta kalan ve helak olan kimse için bu ne büyük bir hasret ve pişmanlıktır! Hayatta kalana gelince; malından mahrum bırakılmış , malı hiçbir fayda elde edemeden batıl uğruna gitmiş, yenilmiş , kahredilmiş , her şeyini yitirmiş ve soyulmuş olarak geri dönmüştür. Helak olana gelince; öldürülmüş, soyulmuş ve içinde ebedî kalacağı Allah'ın ateşine aceleyle gönderilmiştir; Allah'ın gazabından O'na sığınırız.
وكان الذى تولَّى النفقةَ التى ذكرها اللهُ فى هذه الآيةِ -فيما ذُكر- أبا سفيانَ.
Allah'ın bu ayette zikrettiği harcamayı üstlenen kimse -zikredildiğine göre- Ebû Süfyân idi.