ذكرُ من قال: معناه النجاةُ
Anlamının "kurtuluş" olduğunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عَنْبسةَ، عن جابرٍ، عن عكرمةَ: {إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا}. قال: نجاةً .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese’den, o Câbir’den, o da İkrime’den nakletti: {إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا} “Eğer Allah'tan korkup sakınırsanız O size bir furkan verir”. [İkrime]: "Bir kurtuluş [verir] " dedi.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن رجلٍ، عن عكرمةَ ومجاهدٍ فى قولِه: {يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا}. قال عكرمةُ: المخرجُ. وقال مجاهدٌ: النجاةُ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, bir adamdan, o da İkrime ve Mücâhid’den {يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا} “O size bir furkan verir” kavli hakkında nakletti: İkrime: "Çıkış yolu" dedi. Mücâhid ise: "Kurtuluş" dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا}. قال: نجاةً .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا} “O size bir furkan verir”. [es-Süddî]: "Bir kurtuluş [verir] " dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا}. يقولُ: يجعَلْ لكم نجاةً .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا} “O size bir furkan verir”. Şöyle der: Size bir kurtuluş verir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا} أي: نجاةً.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا} “O size bir furkan verir” yani: bir kurtuluş [verir].
ذكرُ من قال: فصلًا
[Anlamının] bir fasıl/ayrım olduğunu söyleyenlerin zikri
. . . . . . . . . . . . . . {إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا}.
. . . . . . . . . . . . . . {إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا} “Eğer Allah'tan korkup sakınırsanız O size bir furkan verir”.
قال: فرقانًا يَفْرُقُ في قلوبِهم بين الحقِّ والباطلِ حتى يعرِفوه ويهتدُوا بذلك الفرقانِ.
Dedi ki: [Furkan], onu tanımaları ve o furkan ile hidayete ermeleri için kalplerinde hak ile batıl arasını ayıran bir furkandır.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا}، أي: فصلًا بين الحقِّ والباطلِ، يُظهِرُ به حقَّكم، ويُطْفِئُ به باطلَ مَن خالفكم .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا} “Ey iman edenler! Eğer Allah'tan korkup sakınırsanız O size bir furkan verir”; yani hak ile batıl arasında, onunla hakkınızı üstün kılacağı ve size muhalefet edenin batılını söndüreceği bir ayrım [kılar] .
والفرقانُ فى كلامِ العربِ مصدرٌ من قولِهم: فرَقتُ بينَ الشيءِ والشيءِ، أفرُق بينهما فَرْقًا [وفُروقًا] وفُرْقانًا.
Arap kelamında Furkân (فُرْقَان), onların: İki şeyin arasını ayırdım, ayırırım anlamındaki; farkan (فَرْقًا), [ve furûkan (فُروقًا)] ve furkânan (فُرْقانًا) sözlerinden bir masdardır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ (٣٠)}.
O'nun: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ (٣٠)} “Hani inkâr edenler seni bağlayıp hapsetmek veya öldürmek ya da sürmek için sana tuzak kuruyorlardı. Onlar tuzak kuruyorlardı, Allah da tuzak kuruyordu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ مذكِّرَه نعمه عليه: واذْكُرْ يا محمدُ إذ يمكُرُ بك الذين كفَروا من مشركي قومِك كي يُثْبِتُوك.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, üzerindeki nimetlerini hatırlatarak şöyle buyurur: Hatırla ey Muhammed, kavminin müşriklerinden inkâr edenler, seni bağlayıp hapsetmek için sana tuzak kuruyorlardı.
واخْتَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {لِيُثْبِتُوكَ} فقال بعضُهم: معناه: ليُقَيِّدوك.
Ehl-i tevil (tefsir ehli), O'nun: {لِيُثْبِتُوكَ} “Seni bağlayıp hapsetmek için” kavlinin tevili hususunda ihtilaf etti. Onlardan bazısı: Bunun anlamı, seni bağlasınlar [diye]dir, dedi.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ}. يعني: ليُوثِقوك .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ} “Hani inkâr edenler seni bağlayıp hapsetmek için sana tuzak kuruyorlardı” kavli hakkında nakletti; yani: Seni bağlasınlar [diye] .
قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لِيُثْبِتُوكَ}: ليُوثِقوك.
Dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti: {لِيُثْبِتُوكَ} “Seni bağlayıp hapsetmek için”: Seni bağlasınlar [diye].
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ} الآية. يقولُ: ليشدُّوك وَثاقًا، وأرادوا بذلك نبيَّ اللهِ ﷺ وهو يومَئذٍ بمكةَ.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ} “Hani inkâr edenler seni bağlayıp hapsetmek için sana tuzak kuruyorlardı” ayeti hakkında nakletti; der ki: Seni sıkıca bağlasınlar [diye]; bununla Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmişlerdi ve o, o gün Mekke'deydi.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ ومِقْسمٍ، قالا: قالوا: أَوْثِقوه بالوَثاقِ.
Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde ve Mıksem’den nakletti; her ikisi şöyle dedi: [Müşrikler]: "Onu bağla sıkıca bağlayın" dediler.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {لِيُثْبِتُوكَ}. قال: الإثباتُ هو الحبسُ والوَثاقُ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {لِيُثْبِتُوكَ} “Seni bağlayıp hapsetmek için”. Dedi ki: İsbât (إثبات); hapsetmek ve bağlamaktır .
وقال آخرون: بل معناه: الحبسُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı hapistir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال:
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den [naklen] anlattı, o şöyle dedi:
سألتُ عطاءً عن قولِه: {لِيُثْبِتُوكَ}. قال: يَسْجُنوك. وقالها عبدُ اللهِ بنُ كَثيرٍ .
Atâ’ya {لِيُثْبِتُوكَ} “Seni bağlayıp hapsetmek için” kavlini sordum. O: "Seni hapsetsinler [diye]" dedi. Bunu Abdullah b. Kesîr de söylemiştir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ : قالوا: اسْجُنوه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: [Müşrikler]: "Onu hapsedin" dediler.
وقال آخرون: بل معناه: ليسحَروك .
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: Sana sihir yapsınlar [demektir] .
حدَّثني محمدُ بنُ إسماعيلَ البصرىُّ المعروفُ بالوَساوِسىِّ، قال: ثنا عبدُ المجيدِ بنُ أبى روَّادٍ، عن ابنِ جُريجٍ، عن عطاءٍ، عن عبيدِ بنِ عُميرٍ، عن المُطَّلِبِ بنِ أبى وَداعةَ، أن أبا طالبٍ قال لرسولِ اللهِ ﷺ: ما يأتمرُ به قومُك؟ قال: "يريدون أن يسحَرونى ويقتُلوني ويُخرجونى". فقال: من أَخْبَرك هذا ؟ قال: "ربي". قال: نِعْم الربُّ ربُّك، فاستوصِ به خيرًا. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "أنا أَسْتَوْصِى به؟ بل هو يَسْتَوْصِي بي خيرًا". فنزَلت: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ} الآية .
Bana el-Vesâvisî diye bilinen Basralı Muhammed b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize Abdülmecîd b. Ebî Revvâd, İbn Cüreyc’den, o Atâ’dan, o Ubeyd b. Umeyr’den, o el-Muttalib b. Ebî Vedâa’dan nakletti ki Ebû Tâlib, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Kavmin senin hakkında ne planlıyor?" diye sordu. O da: "Bana sihir yapmayı, beni öldürmeyi ve beni [yurdumdan] çıkarmayı istiyorlar" buyurdu. [Ebû Tâlib]: "Bunu sana kim haber verdi ?" dedi. [Resûlullah]: "Rabbim" buyurdu. [Ebû Tâlib]: "Rabbin ne güzel Rabdir, O'na iyilikle muamele etmesini söyle/O'ndan hayır iste" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ben mi O'na söyleyeceğim? Bilakis O bana hayrı vasiyet etmektedir" buyurdu. Bunun üzerine: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ} “Hani inkâr edenler seni bağlayıp hapsetmek veya öldürmek ya da sürmek için sana tuzak kuruyorlardı” ayeti indi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، قال: قال ابنُ جُريجٍ: قال عطاءٌ: سمِعت عبيدَ بنَ عميرٍ يقولُ: لما ائْتَمَروا بالنبيِّ ﷺ ليقتُلوه أو يُثْبِتوه أو يُخْرِجوه، قال له أبو طالبٍ: هل تَدْرِى ما ائتمَروا بك؟ قال: "نعم". قال: فأَخْبَره. قال: من أَخْبَرك؟ قال: "ربِّى". قال: نعْمَ الربُّ ربُّك، استوصِ به خيرًا. قال: "أنا
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Atâ dedi ki: Ubeyd b. Umeyr’i şöyle derken işittim: [Müşrikler] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’i öldürmek, hapsetmek veya [yurdundan] çıkarmak için plan kurduklarında, Ebû Tâlib ona: "Senin hakkında ne planladıklarını biliyor musun?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Evet" buyurdu. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine [Peygamber olanları] ona haber verdi. [Ebû Tâlib]: "Bunu sana kim haber verdi?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Rabbim" buyurdu. [Ebû Tâlib]: "Rabbin ne güzel Rabdir, O'ndan hayır iste" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Ben
أَسْتَوْصِى به أو هو يَسْتَوْصِي بي؟ " .
O'ndan isteyeceğim, yoksa O mu bana hayır tavsiye ediyor?" buyurdu .
وكان معنى مَكْرِ قومِ رسولِ اللهِ ﷺ به ليُثْبِتوه كما حدَّثنا سعيدُ بنُ يحيى الأُموىُّ، قال: ثني أبي، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، عن عبدِ اللهِ بنِ أَبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: وحدَّثنى الكَلْبِيُّ، عن باذانَ مَوْلى أمِّ هانئٍ، عن ابنِ عباسٍ، أن نفرًا من قريشٍ من أشرافِ كلِّ قبيلةٍ، اجْتمعوا ليدخُلوا دارَ الندوةِ، فاعترَضهم إبليسُ في صورةِ شيخٍ جليلٍ، فلما رأوه قالوا: من أنت؟ قال: شيخٌ من نَجْدٍ، سمِعْتُ أنكم اجْتَمعتم، فأردتُ أن أحضُرَكم ولن يعدَمَكم منى رأىٌ ونصحٌ. قالوا: أجلْ، ادخُلْ. فدخَل معهم، فقال: انظُروا شأنَ هذا الرجلِ، واللهِ ليُوشِكنَّ أن يواثبَكم في أمورِكم بأمرِه. قال: فقال قائلٌ: احْبِسوه في وَثاقٍ، ثم تربَّصوا به ريبَ المنونِ حتى يَهْلِكَ كما هلَك من كان قبلَه من الشعراءِ؛ زهيرٌ والنابغةُ، إنما هو كأحدِهم. قال: فصرَخ عدوُّ اللهِ الشيخُ النَّجْدىُّ، فقال: واللهِ ما هذا لكم برأيٍ، واللهِ [ليُخْرِجَنَّه ربُّه] من مَحْبِسِه إلى أصحابِه، فليُوشِكُنَّ أن يَثِبوا عليه حتى يأَخُذوه من أيديكم فيمنَعوه منكم، فما آمنُ عليكم أن يُخرجوكم من بلادِكم. قالوا: فانظُروا في غيرِ هذا. قال: فقال قائلٌ: أَخْرِجوه من بينِ أظهرِكم تستريحوا منه، فإنه إذا خرَج لن يضرَّكم ما صنَع وأين وقَع، إذا غاب عنكم أذاه
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavminin onu hapsetmek [veya bağlamak] için kurdukları tuzağın anlamı şöyledir: Nitekim bize Saîd b. Yahyâ el-Emevî anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk, Abdullah b. Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [ayrıca İbn İshâk] dedi ki: Bana el-Kelbî, Ümmü Hânî'nin âzatlısı Bâzân'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki: Kureyş'ten her kabilenin ileri gelenlerinden bir grup, Dârunnedve'ye girmek üzere toplandılar. İblis, heybetli bir ihtiyar kılığında onların karşısına çıktı. Onu gördüklerinde: "Sen kimsin?" dediler. O da: "Necidli bir ihtiyarım. Toplandığınızı işittim, ben de yanınızda bulunmak istedim; benden bir görüş ve nasihatten mahrum kalmazsınız" dedi. Onlar: "Pekâlâ, gir" dediler. O da onlarla birlikte içeri girdi ve şöyle dedi: "Bu adamın durumunu etraflıca düşünün; vallahi getirdiği işle, işleriniz konusunda üzerinize çullanması pek yakındır!" [Râvi] dedi ki: İçlerinden biri: "Onu bir bağla hapsedin, sonra da ondan önceki şairlerin; Züheyr'in ve Nâbiga'nın helâk olduğu gibi helâk oluncaya kadar zamanın felaketlerini bekleyin; o da ancak onlardan biri gibidir" dedi. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Allah'ın düşmanı olan Necidli ihtiyar feryat edip şöyle dedi: "Vallahi bu sizin için bir görüş değildir! Vallahi [Rabbi onu] hapsolunduğu yerden çıkarıp ashabına ulaştırır; onların da üzerinize atılıp onu elinizden almaları ve sizden korumaları pek yakındır. Hatta sizi beldenizden çıkarmayacaklarından bile emin değilim." Onlar: "O halde bundan başka bir çare düşünün" dediler. [Râvi] dedi ki: Bir başkası şöyle dedi: "Onu aranızdan sürgün edip çıkarın, ondan kurtulup rahata erersiniz. Zira o çıkıp gittiğinde, ne yaptığı ve nereye vardığı size zarar vermez; onun eziyeti sizden uzaklaştığında..."
واسترحتم، وكان أمرُه فى غيرِكم. فقال الشيخُ النَّجْدىُّ: واللهِ ما هذا لكم برأىٍ، ألم تروا حلاوةَ قولِه، وطلاقةَ لسانهِ، وأخْذَ القلوبِ ما تسمَعُ من حديثِه، واللهِ لئن فعَلتم ثم استعرض العربَ، لتجتمعَنَّ عليكم، ثم ليأتينَّ إليكم حتى يخرِجَكم من بلادِكم ويقتُلَ أشرافَكم. قالوا: صدَق واللهِ، فانظُروا رأيًا غيرَ هذا. قال: فقال أبو جهلٍ: واللهِ لأُشيرنَّ عليكم برأىٍ ما أراكم أبصرتُموه بعدُ، ما أرى غيرَه. قالوا: وما هو؟ قال: نأخُذُ من كلِّ قبيلةٍ غلامًا وسيطًا شابًا نهْدًا، ثم يُعْطَى كلُّ غلامٍ منهم سيفًا صارمًا، ثم يضرِبونه ضربةَ رجلٍ واحدٍ، فإذا قتَلوه تفرَّق دمُه في القبائلِ كلِّها، فلا أظنُّ هذا الحىَّ من بنى هاشمٍ يقدِرون على حربِ قريشٍ كلِّها، فإنهم إذا رأوا ذلك قبِلوا العَقْلَ واسترَحنا، وقطَعنا عنَّا أذاه. فقال الشيخُ النَّجْدىُّ: هذا واللهِ الرأىُ، القولُ ما قال الفتى، لا أرى غيرَه. قال: فتفرَّقوا على ذلك وهم مُجْمِعون له. قال: فأتى جبريلُ النبىَّ ﷺ فأمَره ألا يبيتَ في مضجعِه الذي كان يبيتُ فيه تلك الليلةَ، وأذِن اللهُ له عندَ ذلك بالخروجِ، وأَنْزَل عليه بعد قدومِه المدينةَ "الأنفالَ" يُذَكِّرُه نعمَه عليه، وبلاءَه عندَه: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ}. وأَنْزَل في قولِهم: تَرَبَّصوا به رَيْبَ المنونِ حتى يَهْلِكَ كما هلَك من كان قبلَه من الشعراءِ: {أَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ} [الطور: ٣٠]. وكان يُسمَّى ذلك اليومُ يومَ الزحمةِ. للذى اجتمعوا عليه من الرأيِ.
[böylece] siz de rahata erersiniz ve onun meselesi sizin dışınızdakiler arasında kalır." Bunun üzerine Necidli ihtiyar şöyle dedi: "Vallahi bu sizin için bir görüş/çare değildir! Sözünün tatlılığını, dilinin akıcılığını ve sözünü dinleyen kalpleri nasıl cezbettiğini görmüyor musunuz? Vallahi şayet böyle yaparsanız, sonra o da Araplara hitap ederse [onları yanına çekerse], kesinlikle aleyhinize toplanırlar; sonra da sizi yurdunuzdan çıkarıncaya ve ileri gelenlerinizi öldürünceye kadar üzerinize gelirler." [Kureyşliler]: "Vallahi doğru söyledi; bundan başka bir görüş düşünün!" dediler. Dedi ki: Bunun üzerine Ebû Cehil şöyle dedi: "Vallahi size öyle bir görüş bildireceğim ki, henüz onu görebildiğinizi sanmıyorum; bundan başka [doğru] bir görüş de görmüyorum." Onlar: "Nedir o?" dediler. Dedi ki: "Her kabileden asil/itibarlı, genç ve güçlü/iri yapılı bir delikanlı alırız; sonra onlardan her bir delikanlıya keskin birer kılıç verilir; sonra ona tek bir adamın vuruşu gibi vururlar. Onu öldürdüklerinde kanı bütün kabilelere dağılmış olur; Hâşimoğulları'ndan olan bu kabilenin bütün Kureyş'le savaşmaya güç yetirebileceklerini sanmıyorum. Onlar bu durumu gördüklerinde diyeti kabul ederler, biz de rahata ereriz ve onun eziyetini kendimizden kesmiş oluruz." Bunun üzerine Necidli ihtiyar şöyle dedi: "Vallahi görüş budur! Söz, bu adamın dediği sözdür; bundan başkasını [uygun] görmüyorum." Dedi ki: Bunun üzerine [bu plan] üzerinde fikir birliğine varmış olarak dağıldılar. Dedi ki: Bunun üzerine Cibrîl, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek o gece her zaman uyuduğu yatağında yatmamasını emretti. Allah da o sırada ona [Mekke'den] çıkması için izin verdi. Medine'ye gelişinden sonra da üzerindeki nimetlerini ve katındaki güzel imtihanını/lütfunu hatırlatarak ona el-Enfâl [suresini] indirdi: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} “Hani inkâr edenler seni bağlayıp hapsetmek veya seni öldürmek ya da seni [yurdundan] çıkarmak için sana tuzak kuruyorlardı. Onlar tuzak kuruyorlardı, Allah da tuzaklarını bozuyordu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.” Onların: "Ondan önceki şairlerin helak olduğu gibi o da helak oluncaya kadar onun hakkında zamanın felaketlerini gözetleyin!" sözleri hakkında da şunu indirdi: {أَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ} [et-Tûr: 30] “Yoksa onlar: 'O bir şairdir; onun hakkında zamanın felaketlerini gözetliyoruz' mu diyorlar?” Üzerinde birleştikleri bu görüşten ötürü o güne "Yevmü'z-Zahme" (karar günü) adı verilirdi.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ ومِقْسمٍ في قولِه: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ}. قالا: تشاوروا فيه ليلةً وهم بمكةَ، فقال بعضُهم: إذا أصبح فأوثِقوه بالوَثاقِ. وقال بعضُهم: بل اقتُلوه. وقال بعضُهم: بل أَخْرِجوه. فلما أصبحوا رأوا عليًّا ﵁، فردَّ اللهُ مكرَهم .
Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde ve Mıksem’den {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ} “Hani inkâr edenler seni bağlayıp hapsetmek için sana tuzak kuruyorlardı” kavli hakkında nakletti; ikisi dediler ki: Mekke'de bulundukları bir gece onun hakkında istişare ettiler; bazısı: "Sabah olunca onu bağla sıkıca bağlayın" dedi. Bazısı: "Bilakis onu öldürün" dedi. Bazısı da: "Bilakis onu sürün" dedi. Sabah olunca Ali radıyallâhu anh'ı gördüler ve Allah onların tuzaklarını boşa çıkardı .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرني أبي، عن عكرمةَ، قال: لما خرَج النبىُّ ﷺ وأبو بكرٍ إلى الغارِ، أمَر علىَّ بنَ أبي طالبٍ فنام فى مضجَعِه، فبات المشركون يحرُسونه، فإذا رأوه نائمًا حسِبوا أنه النبىُّ ﷺ فترَكوه، فلما أصبَحوا ثاروا إليه وهم يحسَبون أنه النبىُّ ﷺ، فإذا هم بعلىٍّ، فقالوا: أين صاحبُك؟ قال: لا أَدْرى. قال: فركِبوا الصَّعْبَ والذَّلولَ في طلبِه .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bana babam, İkrime’den bildirdi; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ebû Bekir mağaraya çıktıklarında, Ali b. Ebî Tâlib’e emretti ve o da onun yatağında uyudu. Müşrikler gece boyunca onu beklediler; uyuduğunu gördüklerinde onun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu sanıp bıraktılar. Sabah olunca onun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu zannederek üzerine hücum ettiler; bir de baktılar ki o Ali! "Arkadaşın nerede?" dediler. "Bilmiyorum" dedi. [İkrime] dedi ki: Onu aramak için her türlü yola başvurdular/bütün binekleri koşturdular .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، عن معمرٍ، قال: أخبَرنى عثمانُ الجَزَرىُّ، أن مِقْسمًا مولى ابنِ عباسٍ أَخْبَره، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ}. قال: تشاورت قريشٌ ليلةً بمكةَ، فقال بعضُهم: إذا أصبح فأثبِتوه بالوَثاقِ. يريدون النبيَّ ﷺ. وقال بعضُهم: بل اقتُلوه. وقال بعضُهم: بل أَخْرِجوه. فَأَطْلَع اللهُ نبيَّه على ذلك، فبات علىٌّ ﵁
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma‘mer’den anlattı, dedi ki: Bana Osmân el-Cezerî haber verdi ki İbn Abbâs’ın azatlısı Mıksem ona, İbn Abbâs’tan {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ} “Hani inkâr edenler seni bağlayıp hapsetmek için sana tuzak kuruyorlardı” kavli hakkında şöyle dediğini bildirmiştir: Kureyş Mekke'de bir gece istişare etti. Bazıları -Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastederek-: "Sabah olunca onu bağla sıkıca bağlayın" dedi. Bazıları: "Aksine onu öldürün" dedi. Bazıları da: "Aksine onu [yurdundan] çıkarın" dedi. Bunun üzerine Allah, Peygamberini bu durumdan haberdar etti; Ali radıyallâhu anh da geceyi
على فراشِ النبىِّ ﷺ تلك الليلةَ، وخرَج النبىُّ ﷺ حتى لحِق بالغارِ، وبات المشركون يحرُسون عليًّا، يحسَبون أنه النبىَّ ﷺ، فلما أصبَحوا ثاروا إليه، فلما رأوه عليًّا ﵁، ردَّ اللهُ مكرَهم، فقالوا: أين صاحبُك؟ قال: لا أَدْرِى. فاقتصُّوا أَثَرَه، فلما بلَغوا الجبلَ ومرُّوا بالغارِ، فرأوا على بابِه نَسْجَ العنكبوتِ، قالوا: لو دخَل هاهنا لم يكنْ نسجٌ على بابِه. فمكَث فيه ثلاثًا .
o gece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yatağında geceledi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise çıkıp nihayet mağaraya ulaştı. Müşrikler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zannederek gece boyunca Ali'yi beklediler. Sabah olunca üzerine hücum ettiler; onun Ali radıyallâhu anh olduğunu görünce Allah onların tuzaklarını boşa çıkardı. "Arkadaşın nerede?" dediler. "Bilmiyorum" dedi. Bunun üzerine onun izini sürdüler. Dağa ulaşıp mağaraya uğradıklarında, kapısında örümcek ağı gördüler ve: "Şayet buraya girmiş olsaydı kapısında ağ olmazdı" dediler. [Peygamber] orada üç [gün] kaldı .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ}. قال: اجتمَعت مشيخةُ قريشٍ يتشاورون في النبىِّ ﷺ بعدَما أَسْلَمت الأنصارُ، وفرِقوا أن يتعالى أمرُه إذ وجَد ملجأً لجأ إليه. فجاء إبليسُ فى صورةِ رجلٍ من أهلِ نَجْدٍ، فدخَل معهم فى دارِ الندوةِ، فلما أنْكَروه قالوا: من أنت، فواللهِ ما كلُّ قومِنا أعلمناهم مجلسَنا هذا؟ قال: أنا رجلٌ من أهلِ نجدٍ أسمَعُ من حديثِكم وأُشيرُ عليكم. فاستحْيُوا فخلَّوا عنه، فقال بعضُهم: خُذوا محمدًا إذا اضْطجَع على فراشِه، فاجعَلوه في بيتٍ نتربَّصُ به رَيْبَ المنونِ -والرَّيبُ هو الموتُ، والمَنونُ هو الدهرُ- قال إبليسُ: بئسما قلت، تجعَلونه في بيتٍ فيأتي أصحابُه فيخرجونه، فيكونُ بينكم قتالٌ؟ قالوا: صدَق الشيخُ. قال: أخرِجوه من قريتِكم. قال إبليسُ: بئسما قلت، تُخرِجونه من قريتِكم وقد أَفْسَد سفهاءَكم، فيأتى قريةً أُخرى فيفسدُ سفهاءَهم، فيأتيكم بالخيلِ والرجالِ؟ قالوا: صدَق الشيخُ. قال أبو جهلٍ -وكان أولاهم بطاعةِ إبليسَ-: بل نعمِدُ إلى كلِّ بطنٍ من بطونٍ قريشٍ
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} “Hani inkâr edenler seni bağlayıp hapsetmek veya seni öldürmek ya da seni [yurdundan] çıkarmak için sana tuzak kuruyorlardı. Onlar tuzak kuruyorlardı, Allah da tuzak kuruyordu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır” ayeti hakkında [şöyle] dediğini anlattı: Ensâr müslüman olduktan sonra Kureyş’in ileri gelenleri, sığınacağı bir yer bulduğu için onun davasının üstün gelmesinden korkarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında istişare etmek üzere toplandılar. İblis, Necid ehlinden bir adam suretinde gelip Dâru'n-Nedve'de onlarla birlikte içeri girdi. Onu tanımayıp yadırgadıklarında: “Sen kimsin? Vallâhi kendi kavmimizin hepsine bile bu meclisimizi haber vermedik!” dediler. [İblis]: “Ben Necid halkından bir adamım; konuşmalarınızı dinler ve size fikir veririm” dedi. Bunun üzerine utandılar ve onu bıraktılar. Onlardan biri: “Muhammed yatağına uzandığında onu yakalayın ve bir eve kapatıp hakkında 'raybü'l-menûn'u (zamanın felaketlerini / ölümü) bekleyin” dedi. —Rayb (الرَّيب) ölüm, menûn (المَنون) ise zamandır.— İblis: “Ne kötü söyledin! Onu bir eve kapatırsınız, sonra arkadaşları gelip onu çıkarırlar ve aranızda savaş çıkar” dedi. “Yaşlı adam doğru söyledi” dediler. [Biri]: “Onu şehrinizden çıkarın” dedi. İblis: “Ne kötü söyledin! Sizin akılsızlarınızı yoldan çıkarmışken onu şehrinizden çıkarırsanız, başka bir şehre gider, onların da akılsızlarını yoldan çıkarır ve atlılar ve adamlarla üzerinize gelir!” dedi. “Yaşlı adam doğru söyledi” dediler. İblis'e itaate en yatkın olanları Ebû Cehil dedi ki: “Aksine, Kureyş'in her bir boyuna yöneliriz...
فنُخْرِجُ منهم رجلًا فنعطيهم السلاحَ، فيشُدُّون على محمدٍ جميعًا فيضرِبونه ضربةَ رجلٍ واحدٍ، فلا يستطيعُ بنو عبدِ المطلبِ أن يقتُلوا قريشًا، فليس لهم إلا الدِّيةُ. قال إبليسُ: صدَق هذا الفتى: هو أجودُكم رأيًا. فقاموا على ذلك، وأَخْبَر اللهُ رسولَه ﷺ، فنام على الفراشِ، وجعَلوا عليه العيونَ. فلما كان في بعضِ الليلِ، انطلَق هو وأبو بكرٍ إلى الغارِ، ونام علىُّ بنُ أبى طالبٍ على الفراشِ، فذلك حينَ يقولُ اللهُ {لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ}. والإثباتُ هو الحبسُ والوَثاقُ. وهو قولُه: {وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لَا يَلْبَثُونَ خِلَافَكَ إِلَّا قَلِيلًا} [الإسراء: ٧٦]. يقولُ: يُهْلِكُهم. فلما هاجر رسولُ اللهِ ﷺ إلى المدينةِ لقِيه عمرُ، فقال له: ما فعَل القومُ؟ وهو يرى أنهم قد أُهْلِكوا حين خرَج النبيُّ ﷺ من بينِ أَظْهُرِهم، وكذلك كان يصنَعُ بالأممِ، فقال النبيُّ ﷺ: "أُخِّروا بالقتالِ" .
onlardan birer adam çıkarır, kendilerine silah veririz; hep birlikte Muhammed'e hücum eder ve ona tek bir adamın vuruşu gibi vururlar; böylece Abdülmuttaliboğulları bütün Kureyş'i öldürmeye güç yetiremez ve onlara ancak diyet kalır." İblis: "Bu genç doğru söyledi, en isabetli görüşe sahip olanınız odur" dedi. Bunun üzerine dağıldılar. Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdi, o yatağa yattı ve üzerine gözcüler diktiler. Gecenin bir vaktinde o ve Ebû Bekir mağaraya gittiler; Ali b. Ebî Tâlib ise yatağa yattı. İşte bu, Allah'ın: {لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ} “Seni bağlayıp hapsetmek veya öldürmek ya da sürmek için” buyurduğu andır. İsbât (الإثبات); hapsetmek ve bağlamaktır. O'nun: {وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لَا يَلْبَثُونَ خِلَافَكَ إِلَّا قَلِيلًا} [el-İsrâ: 76] “Neredeyse seni bu yurttan çıkarmak için tedirgin edeceklerdi. O takdirde kendileri de senin ardından pek az kalabilirlerdi.” kavli de böyledir. Şöyle der: [Allah] onları helak eder. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret ettiğinde Ömer onunla karşılaştı ve ona: "Kavim ne yaptı?" dedi; zira o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem aralarından çıktığında onların helak edildiğini zannediyordu; nitekim [geçmiş] ümmetlere böyle yapılırdı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Onlar savaş ile ertelendiler" buyurdu .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ}. قال: كفارُ قريشٍ أرادوا ذلك بمحمدٍ ﷺ قبل أن يخرُجَ من مكةَ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ} “Seni bağlayıp hapsetmek veya seni öldürmek için” ayeti hakkında rivayet etti: Kureyş kâfirleri, henüz Mekke'den çıkmadan önce bunu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapmayı istemişlerdi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبى نَجيحٍ عن مجاهدٍ نحوَه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثني ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا هانئُ بنُ سعيدٍ، عن حجاجٍ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه، إلا أنه قال: فعَلوا ذلك بمحمدٍ ﷺ
Bana İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Hânî b. Saîd, Haccâc'tan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti; ancak o [Mücâhid şöyle] dedi: Bunu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yaptılar.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ} الآية: هو النبيُّ ﷺ مكَروا به وهو بمكةَ.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ} “Hani o inkâr edenler seni bağlayıp hapsetmek veya öldürmek için sana tuzak kuruyorlardı” ayeti hakkında rivayet etti: O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; Mekke'deyken ona tuzak kurmuşlardı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ} إلى آخر الآيةِ. قال: اجتمَعوا فتشاوَروا في رسولِ اللهِ ﷺ، فقالوا: اقتُلوا هذا الرجلَ. فقال بعضُهم: لا يقتُلُه رجلٌ إلا قُتِل به. قالوا: خُذوه فاسجُنوه واجعَلوا عليه حديدًا. قالوا: فلا يدعُكم أهلُ بيتِه. قالوا: أخرِجوه. قالوا: إِذَن يَسْتَغْوِىَ الناسَ عليكم. قال: وإبليسُ معهم في صورةِ رجلٍ من أهلِ نجدٍ، واجتَمع رأيُهم أنه إذا جاء يطوفُ البيتَ ويَسْتَلِمُ أن يجتمِعوا عليه فيغمُّوه ويقتُلوه، فإنه لا يَدْرِى أهلُه من قتَله، فيرضَوْن بالعَقْلِ، فنقتُلُه ونستريحُ ونعقِلُه. فلما أن جاء يطوفُ بالبيتِ اجتمعوا عليه فغمُّوه، فأتى أبو بكرٍ، فقيل له ذاك، فأتى فلم يجِدْ مدخلًا، فلما أن لم يجدْ مدخلًا، قال: {أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ}؟ قال: ثم فرَّجها اللهُ عنه، فلما أن كان الليلُ أتاه جبريلُ ﵇، فقال: من أصحابُك؟ فقال: "فلانٌ وفلانٌ وفلانٌ". فقال: لا، نحن أعلمُ بهم منك يا محمدُ، هم ناموسُ ليلٍ. قال: وأُخِذ أولئك من مضاجعِهم وهم نيامٌ، فأُتِى بهم النبىُّ ﷺ، فقدِّم أحدُهم إلى جبريلَ فكحَله، ثم أَرْسَله، فقال: "ما صورتُه يا جبريلُ؟ ". قال: كُفِيتَه يا نبيَّ اللهِ. ثم
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ} “Hani o inkâr edenler seni bağlayıp hapsetmek için sana tuzak kuruyorlardı” ayetinin sonuna kadar olan kısmı hakkında şöyle dedi: Toplandılar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında istişare ettiler. [Aralarından bazıları]: "Bu adamı öldürün" dediler. Bazıları ise: "Onu bir adam öldürürse muhakkak onun karşılığında [kısas olarak] öldürülür" dedi. [Bunun üzerine]: "Onu yakalayıp hapsedin ve üzerine demir [zincirler] vurun" dediler. [Diğerleri]: "Bu durumda ailesi sizi rahat bırakmaz" dediler. [Onlar]: "Onu [yurttan] sürün" dediler. [Diğerleri]: "O takdirde insanları size karşı kışkırtır" dediler. [İbn Zeyd] dedi ki: İblis de Necid halkından bir adam suretinde onların yanındaydı. Sonunda, [Peygamber] Kâbe'yi tavaf etmeye ve [Hacerülesved'i] istilâm etmeye geldiğinde, hep birlikte onun üzerine çullanıp onu boğmaları ve öldürmeleri; böylece ailesinin onu kimin öldürdüğünü bilemeyip diyete razı olması, [kendilerinin de] "Onu öldürür, rahatlar ve diyetini de öderiz" [demeleri] hususunda görüş birliğine vardılar. [Peygamber] Kâbe'yi tavaf etmeye geldiğinde üzerine çullanıp onu boğdular (sıkıştırdılar). Ebû Bekir geldi, durum kendisine haber verilince [hemen oraya] geldi fakat [aralarına] girmeye bir yol bulamadı. [Aralarına] girmeye yol bulamayınca: {أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbim Allah'tır dediği ve size Rabbinizden apaçık deliller getirdiği için bir adamı öldürecek misiniz?” dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: Sonra Allah onun üzerinden bu sıkıntıyı giderdi. Gece olunca Cebrâîl aleyhisselâm ona geldi ve: "Senin arkadaşların kimlerdir?" dedi. [Peygamber]: "Falanca, filanca ve filancadır" buyurdu. [Cebrâîl]: "Hayır, biz onları senden daha iyi biliriz ey Muhammed! Onlar bir gece fesadıdır (kötülük güruhudur)" dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: Onlar uyurlarken yataklarından yakalanıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirildiler. İçlerinden biri Cebrâîl'in önüne çıkarıldı; [Cebrâîl] onun gözüne mil çekti (gözünü kör etti), sonra onu salıverdi. [Peygamber]: "Onun durumu nedir ey Cebrâîl?" buyurdu. [Cebrâîl]: "Ey Allah'ın Peygamberi, onun hakkından gelindin" dedi. Sonra
قدِّم آخرُ فنقَر فوقَ رأسِه بعصًا نَقْرةً، ثم أَرْسَله فقال: "ما صورتُه يا جبريلُ؟ ". فقال: كُفِيتَه يا نبيَّ اللهَ. ثم [أُتى بآخرَ] فنقَر في ركبتِه، فقال: "ما صورتُه يا جبريلُ؟ ". قال: كُفِيتَه. ثم أُتى بآخرَ، فسقاه مَذْقةً ، فقال: "ما صورتُه يا جبريلُ؟ ". قال: كُفِيتَه يا نبيَّ اللهِ. وأُتى بالخامسِ، فلما غدا من بيتِه مرَّ بنبالٍ فتعلَّق مِشْقصٌ بردائِه فالتوى، فقطَع الأكحلَ من رجلِه، وأما الذى كُحِلت عيناه فأصبح وقد عمِى، وأما الذى سُقِى مَذْقةً فأصبح وقد استَسقى بطنُه، وأما الذي نُقِر فوق رأسِه، فأخذته النُّقْرةُ -والنُّقْرَةُ قُرْحةٌ عظيمةٌ أخَذته في رأسِه- وأما الذي طُعِن في ركبتِه، فأصبح وقد أُقعِد، فذلك قولُ اللهِ: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ}.
bir diğeri öne çıkarıldı; bastonla başının üzerine bir kez dürttü, sonra onu bıraktı. [Peygamber]: "Onun durumu nedir ey Cebrâîl?" dedi. [Cebrâîl]: "Ey Allah'ın peygamberi, onun hakkından gelindin" dedi. Sonra [bir diğeri getirildi] ve onun dizine dürttü. [Peygamber]: "Onun durumu nedir ey Cebrâîl?" dedi. [Cebrâîl]: "Onun hakkından gelindin" dedi. Sonra bir başkası getirildi, ona sulandırılmış süt içirdi. [Peygamber]: "Onun durumu nedir ey Cebrâîl?" dedi. [Cebrâîl]: "Ey Allah'ın peygamberi, onun hakkından gelindin" dedi. Beşincisi getirildi; o sabah evinden çıktığında oklara denk geldi ve elbisesine geniş uçlu bir ok ucu takılıp dolandı, böylece bacağındaki can damarını kesti. Gözlerine sürme çekilene gelince; sabahleyin kör oldu. Kendisine sulandırılmış süt içirilene gelince; sabahleyin karnı su topladı (istiskâ oldu). Başının üzerine dürtülene gelince; onda nukre hastalığı baş gösterdi -nukre , başında çıkan büyük bir çıbandır-. Dizinden dürtülene gelince; sabahleyin kötürüm kaldı. İşte Allah'ın: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} “Hani o inkâr edenler seni bağlayıp hapsetmek veya öldürmek ya da sürmek için sana tuzak kuruyorlardı. Onlar tuzak kuruyorlardı, Allah da tuzak kuruyordu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.” kavli budur.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ قولَه: {وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} أي: فمكَرتُ لهم بكيدى المتينِ حتى خلَّصتُك منهم .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan {وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} “Onlar tuzak kuruyorlardı, Allah da tuzak kuruyordu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.” kavli hakkında rivayet etti: Yani; Ben sağlam tuzağımla onlara tuzak kurdum , nihayet seni onların elinden kurtardım .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten rivayet etti; [o da]
عكرمةَ قولَه: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا}. قال: هذه مكيةٌ. قال ابنُ جُريجٍ: قال مجاهدٌ: هذه مكيةٌ.
o da İkrime'den {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Hani o inkâr edenler sana tuzak kuruyorlardı” kavli hakkında rivayet etti: [İkrime]: "Bu ayet Mekkîdir" dedi. İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid: "Bu ayet Mekkîdir" dedi.
فتأويلُ الكلامِ إذن: واذكُرْ يا محمدُ نعمتى عندَك بمكرى بمن حاول المكرَ بك من مشركي قومِك، بإثباتِك، أو قتلِك، أو إخراجِك من وطنِك، حتى استنقذتُك منهم وأهلكتُهم، فامضِ لأمرى فى حربِ من حارَبك من المشركين، وتولَّى عن [إجابتِك إلى] ما أَرْسَلتُك به من الدينِ القيِّم، ولا يُرْعِبنَّك كثرةُ عددِهم، فإن ربَّك خيرُ الماكرين بمن كفَر به، وعبَد غيرَه، وخالَف أمرَه ونهيَه. وقد بيَّنا معنى المكرِ فيما مضى بما أغنى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Öyleyse sözün tevili şöyledir: Ey Muhammed! Seni hapsetmek, öldürmek veya vatanından çıkarmak suretiyle sana tuzak kurmaya kalkışan kavminin müşriklerine karşı, nihayet seni onlardan kurtarıp onları helak etmek suretiyle kurduğum tuzağımla sana olan nimetimi hatırla! Müşriklerden seninle savaşanlara ve seni kendisiyle gönderdiğim dosdoğru dine [icabet etmekten] yüz çevirenlere karşı savaşma hususunda emrime uyup ilerle! Sayılarının çokluğu seni asla korkutmasın; zira senin Rabbin, O'nu inkâr eden, O'ndan başkasına ibadet eden, O'nun emir ve yasağına muhalefet edenlere tuzak kuranların en hayırlısıdır. Biz daha önce tuzak (mekr) kelimesinin anlamını, bu yerde tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١)}.
{وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١)} “Ayetlerimiz kendilerine okunduğu zaman: 'İşittik, dilersek bunun benzerini biz de söyleriz; bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' derlerdi.” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا تُتْلَى على هؤلاء الذين كفَروا آياتِ كتابِ اللهِ الواضحةَ لمن شرَح اللهُ صدرَه لفَهْمِه، قالوا - جهلًا منهم، وعنادًا للحقِّ، وهم يعلَمون أنهم كاذبون فى قيلِهم: {لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا}، الذي تُلِيَ علينا، {إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ}. يعنى أنهم يقولون: ما هذا القرآنُ الذي يُتْلَى عليهم إلا أساطيرُ الأوَّلين.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Allah'ın, onu anlaması için göğsünü açtığı kimseler nezdinde apaçık olan Kitâbullah'ın ayetleri bu inkâr eden kimselere okunduğu zaman, -cehaletlerinden ve hakka inatlarından ötürü ve {لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا} “Dilersek bize okunan bunun benzerini biz de söyleriz”, {إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ} “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir” sözlerinde yalancı olduklarını bildikleri halde- [böyle] dediler. Yani onlar şöyle diyorlar: Kendilerine okunan bu Kur'an, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.
والأساطيرُ جمعُ أَسْطُرٍ، وهو جمعُ الجمعِ؛ لأن واحدَ الأَسْطُرِ سَطْرٌ، ثم يُجْمَعُ السطرُ: أَسْطُرٌ وسطورٌ، ثم تُجْمَعُ الأسطرُ: أساطيرُ وأساطرُ.
el-Esâtîr (الأساطير) kelimesi, a'stur (أَسْطُر) kelimesinin çoğuludur ve çoğulun çoğuludur (cem'ul-cem'); çünkü esâtîrin tekili satr (سَطْر)'dır, sonra satr kelimesi "estur" ve "sutûr" diye çoğul yapılır, sonra da estur kelimesi "esâtîr" ve "esâtır" diye çoğul yapılır.
وقد كان بعضُ أهلِ العربيةِ يقولُ: واحدُ الأساطيرِ أُسْطُورةٌ.
Arap dili ehlinden bazısı şöyle diyordu: el-Esâtîr (الأساطير) kelimesinin tekili ustûre (أُسْطُورة)'dir.
وإنما عَنى المشركون بقولِهم: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ}: إنْ هذا القرآنُ الذي تتلُوه علينا يا محمدُ إلا ما سطَّره الأوّلون وكتَبوه من أخبارِ الأممِ. كأنهم أضافوه إلى أنه أُخِذ عن بني آدمَ، وأنه لم يُوحِه اللهُ إليه.
Müşrikler: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ} “Ayetlerimiz kendilerine okunduğu zaman: 'İşittik, dilersek bunun benzerini biz de söyleriz; bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' derlerdi” sözleriyle ancak şunu kastetmişlerdi: Ey Muhammed! Bize okuduğun bu Kur'an, öncekilerin geçmiş kavimlerin haberlerinden satırlara döktüğü ve yazdığı şeylerden ibarettir. Sanki onlar bunu Âdemoğlundan alınmış bir şey sayarak Allah'ın ona vahyetmediğini ileri sürmüşlerdi.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer görüş bildirmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، قال: قال ابنُ جُريجٍ قولَه: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا}. قال: كان النضرُ بنُ الحارثِ يختلِفُ تاجرًا إلى فارسَ، فيمرُّ بالعِبادِ وهم يقرَءون الإنجيلَ ويركَعون ويسجُدون، فجاء مكةَ، فوجَد محمدًا ﷺ قد أُنْزِل عليه وهو يركَعُ ويسجُدُ، فقال النَّضْرُ: قد سمِعنا، لو نشاءُ لقلنا مثلَ هذا. للذى سمِع من العِبادِ. فنزَلت: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا}. قال: فقصَّ ربُّنا ما كانوا قالوا بمكةَ، وقصَّ قولَهم: {إِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ} الآية.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc rivayet edip dedi ki: İbn Cüreyc, {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا} “Ayetlerimiz kendilerine okunduğu zaman: 'İşittik, dilersek bunun benzerini biz de söyleriz' dediler” kavli hakkında şöyle dedi: Nadr b. el-Hâris tüccar olarak Fars diyarına gidip gelirdi. İncil okuyan, rükû ve secde eden İbâd'a (Hristiyanlara) uğrardı. Mekke'ye geldiğinde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e [vahiy] indirildiğini, rükû ve secde ettiğini gördü. Nadr, İbâd'dan duyduğu şey sebebiyle: "İşittik, dilersek bunun benzerini biz de söyleriz" dedi. Bunun üzerine: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا} “Ayetlerimiz kendilerine okunduğu zaman: 'İşittik, dilersek bunun benzerini biz de söyleriz' dediler” ayeti indi. [İbn Cüreyc] dedi ki: Rabbimiz onların Mekke'de söylediklerini ve: {إِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ} “Hani: 'Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise...' dedikleri vakit” ayetindeki sözlerini anlattı.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُدِّيِّ، قال: كان النضرُ بنُ الحارثِ بنِ علقمةَ أخو بني عبدِ الدارِ يختلِفُ إلى الحيرةِ فيسمَعُ سجعَ أهلِها وكلامَهم، فلما قدِم مكةَ سمِع كلامَ النبيِّ ﷺ والقرآنَ، فقال: {قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ}.
Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti, [es-Süddî] dedi ki: Abdüddâroğulları'ndan Nadr b. el-Hâris b. Alkame, Hîre'ye gider gelir, halkının seci'li konuşmalarını ve sözlerini dinlerdi. Mekke'ye geldiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünü ve Kur'an'ı dinledi ve şöyle dedi: {قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ} “İşittik, dilersek bunun benzerini biz de söyleriz; bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir”.
يقولُ: أساجيعُ أهلِ الحيرةِ .
Yani: Hîre halkının seci'leridir , demektedir.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، قال: قتَل النبىُّ ﷺ يومَ بدرٍ صَبْرًا عقبةَ بنَ أبي مُعَيْطٍ، وطُعَيمةَ بنَ عَدىٍّ، والنضرَ بنَ الحارثِ، وكان المِقْدادُ أسَر النضرَ، فلما أمَر بقتلِه، قال المِقْدادُ: [يا رسولَ اللهِ] أسيرى. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "إنه كان يقولُ في كتابِ اللهِ ما يقولُ". فأمَر النبيُّ ﷺ بقتلِه، فقال المقدادُ: أسيرى. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "اللهمَّ أَغْنِ المقدادَ من فضلِك". فقال المقدادُ: هذا الذي أردتُ. وفيه أُنْزِلت هذه الآيةُ: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا} الآية .
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü Ukbe b. Ebî Muayt'ı, Tuayme b. Adiyy'i ve Nadr b. el-Hâris'i esir iken (sabran) öldürdü. Mikdâd, Nadr'ı esir almıştı. Onun öldürülmesini emredince Mikdâd: "[Ey Allah'ın Resûlü!] Esirim!" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "O, Allah'ın Kitabı hakkında diyeceğini diyordu" buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun öldürülmesini emredince Mikdâd yine: "Esirim!" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allahım! Mikdâd'ı fazlınla zengin kıl" buyurdu. Mikdâd da: "İstediğim buydu" dedi. Onun hakkında şu ayet indi: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا} “Ayetlerimiz kendilerine okunduğu zaman...” ayeti .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا أبو بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، أن رسولَ اللهِ ﷺ قتَل يومَ بدرٍ ثلاثةَ رَهْطٍ من قريشٍ صَبْرًا؛ المُطْعِمَ بنَ عَدىٍّ ، والنضرَ بنَ الحارِثِ، وعقبةَ بنَ أبى مُعَيْطٍ. قال: فلما أمَر بقتلِ النضرِ، قال المقدادُ بنُ الأسودِ: أسيرى يا رسولَ اللهِ. قال: "إنه كان يقولُ في كتابِ اللهِ وفي رسولِه ما كان يقولُ". قال: فقال ذلك مرَّتين أو ثلاثًا، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "اللهمَّ أَغْنِ المقدادَ من فضلِك". وكان المقدادُ أسَر النَّضْرَ.
Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Bişr, Saîd b. Cübeyr'den haber verdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü Kureyş'ten üç kişiyi esir iken (sabran) öldürdü; Mut'im b. Adiyy , Nadr b. el-Hâris ve Ukbe b. Ebî Muayt. Dedi ki: Nadr'ın öldürülmesini emrettiğinde Mikdâd b. el-Esved: "Ey Allah'ın Resûlü, o benim esirimdir!" dedi. [Allah Resûlü]: "O, Allah'ın Kitabı ve O'nun Resûlü hakkında söyleyeceğini söylüyordu" buyurdu. Dedi ki: Bunu iki veya üç defa söyledi, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allahım! Mikdâd'ı fazlınla zengin kıl" buyurdu. Nadr'ı esir alan Mikdâd idi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٣٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٣٢)} “Hani onlar: 'Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise, üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem dolu bir azap getir!' demişlerdi” ayetinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه: واذكُرْ يا محمدُ أيضًا ما حلَّ بمن قال: {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ}. إذ مكَرت لهم ، فأتيتُهم بعذابٍ أليمٍ، وكان ذلك العذابُ قتلَهم بالسيفِ يومَ بدرٍ.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed! {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise, gökten üzerimize taş yağdır veya bize elem dolu bir azap getir” diyen kimsenin başına geleni de hatırla! Zira onlara tuzak kurmuştum ve başlarına elem dolu bir azap getirmiştim; bu azap da Bedir günü onların kılıçla öldürülmesiydi.
وهذه الآيةُ أيضًا ذُكِر أنها نزَلت في النضرِ بنِ الحارثِ.
Bu ayetin de Nadr b. el-Hâris hakkında indiği zikredilmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: ثنا أبو بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ في قولِه: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ}. قال: نزَلت فى النضرِ بنِ الحارثِ .
Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Bişr, Saîd b. Cübeyr'den {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ} “Hani onlar: 'Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise, gökten üzerimize taş yağdır' demişlerdi” kavli hakkında rivayet etti: [Saîd b. Cübeyr]: "Nadr b. el-Hâris hakkında indi" dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ}. قال: قولُ النضرِ بنِ الحارثِ - [أو ابنِ الحارثِ] بنِ كَلَدةَ.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ} “Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise” kavli hakkında rivayet etti: [Mücâhid]: "Nadr b. el-Hâris'in -[veya İbnü'l-Hâris] b. Kelede'nin- sözüdür" dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ}: قولُ النضرِ بنِ الحارثِ ابنِ علقمةَ بنِ كَلَدةَ من بنى عبدِ الدارِ.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ} “Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise” hakkında rivayet etti: Abdüddâroğullarından Nadr b. el-Hâris b. Alkame b. Kelede'nin sözüdür.
قال: أخبرنا إسحاقُ، قال: أخبرنا عبدُ اللهِ، عن وَرْقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن
[Müsennâ] dedi ki: Bize İshâk haber verip dedi ki: Bize Abdullah, Verkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da
مجاهدٍ في قولِه: {إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ}. قال: هو النضرُ بنُ الحارثِ بنِ كَلَدةَ .
Mücâhid'den {إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ} “Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise” kavli hakkında haber verdi: [Mücâhid]: "O, Nadr b. el-Hâris b. Kelede'dir" dedi .
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا طلحةُ بنُ عمرٍو، عن عطاءٍ، قال: قال رجلٌ من بنى عبدِ الدارِ يقالُ له: النضرُ بنُ كَلَدةَ: اللهمَّ إن كان هذا هو الحقَّ من عندِك فأمطِرْ علينا حجارةً من السماءِ أو ائتِنا بعذابٍ أليمٍ. فقال اللهُ: {وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ} [ص: ١٦]. وقال: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} [الأنعام: ٩٤]. وقال: {سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ (١) لِلْكَافِرِينَ} [المعارج: ١، ٢]. قال عطاءٌ: لقد نزَل فيه بِضْعَ عَشْرَةَ آيةً من كتابِ اللهِ .
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Talha b. Amr, Atâ'dan rivayet etti, dedi ki: Abdüddâroğullarından Nadr b. Kelede denen bir adam: "Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise gökten üzerimize taş yağdır veya bize elem dolu bir azap getir" dedi. Bunun üzerine Allah: {وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ} [Sâd: 16] “'Rabbimiz! Hesap gününden önce bizim payımızı acele ver' dediler”, {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} [el-En'âm: 94] “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz” ve {سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ (١) لِلْكَافِرِينَ} [el-Meâric: 1-2] “Bir isteyen, kâfirlere inecek azabı istedi” buyurdu. Atâ dedi ki: Allah'ın Kitabı'ndan onun hakkında on küsur ayet inmiştir .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ، قال: فقال -يعنى النضرَ بنَ الحارثِ: اللهمَّ إن كان ما يقولُ محمدٌ هو الحقَّ من عندِك، فأمطِرْ علينا حجارةً من السماءِ أو ائتِنا بعذابٍ أليمٍ. قال اللهُ: {سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ (١) لِلْكَافِرِينَ} .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti, dedi ki: O -yani Nadr b. el-Hâris-: "Ey Allah'ım! Eğer Muhammed'in söylediği senin katından gelen hakkın ta kendisi ise, gökten üzerimize taş yağdır veya bize elem dolu bir azap getir" dedi. Allah da: {سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ (١) لِلْكَافِرِينَ} “Bir isteyen, kâfirlere inecek azabı istedi” buyurdu .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ} الآية. قال: {سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ (١) لِلْكَافِرِينَ}.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hukkâm, Anbese'den, o Leys'ten, o da Mücâhid'den {إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ} “Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise” ayeti hakkında rivayet etti: [Mücâhid]: {سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ (١) لِلْكَافِرِينَ} “Bir isteyen, kâfirlere inecek azabı istedi” [ayetidir] dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ} الآية. قال: قال ذلك سَفَهةُ هذه
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [rivayet etti; Katâde]: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ} “Hani onlar: 'Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise...' demişlerdi” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bunu bu [ümmetin] akılsızları
الأمةِ وجَهَلتُها، فعاد اللهُ بعائدتِه ورحمتِه على سفهةِ هذه الأمةِ وجهلتِها.
ve cahilleri söylemiştir. Allah da lütfu ve rahmetiyle bu ümmetin akılsızlarına ve cahillerine [merhametle] yönelmiştir.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: ثم ذكَر غِرَّةَ قريشٍ واستِفتاحَهم على أنفسِهم: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ}. أى: ما جاء به محمدٌ، {فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ} كما أمطرتَها على قومِ لوطٍ، {أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ}. أى: ببعضِ ما عذَّبت به الأممَ قبلَنا .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Sonra [Allah], Kureyş'in aldanışını ve kendi aleyhlerine [azap] istemelerini zikretti: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ} “Hani onlar: 'Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise...' demişlerdi”; yani Muhammed'in getirdiği şey. {فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ} “Gökten üzerimize taş yağdır”; Lût kavminin üzerine yağdırdığın gibi. {أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Veya bize elem dolu bir azap getir”; yani bizden önceki ümmetleri kendisiyle cezalandırdığın azaplardan biriyle .
واخْتَلف أهلُ العربيةِ فى وجهِ دخولِ {هُوَ} في الكلامِ؛ فقال بعضُ البصريين نُصِب {الْحَقَّ}؛ لأن {هُوَ}، واللهُ أعلمُ، حُوِّلت زائدةً في الكلامِ صلةَ توكيدٍ كزيادةِ "ما"، ولا تُزادُ إلا فى كلِّ فعلٍ لا يستغنى عن خبرٍ، ليست {هُوَ} بصفةِ {هَذَا}؛ لأنك لو قلت: رأيتُ هذا هو. لم يكنْ كلامًا، ولا تكونُ "هذه" المضمر من صفةِ الظاهرةِ، ولكنها تكونُ من صفةِ المضمرةِ نحوَ قولِه: {وَلَكِنْ كَانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ} [الزخرف: ٧٦]، و {تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا} [المزمل: ٢٠]. لأنك تقولُ: وجَدته هو وإياى. فتكون "هو" صفةً، وقد تكونُ فى هذا المعنى أيضًا غير صفةٍ، ولكنها تكونُ زائدةً كما كان في الأوَّلِ، وقد تُجْرَى في جميعِ هذا مُجْرَى الاسمِ، فيُرْفَعُ ما بعدَها إن كان ما بعدَها ظاهرًا أو
Arap dili âlimleri, sözün içerisine {هُوَ} zamirinin giriş vechi (nahivdeki konumu) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralıların bir kısmı şöyle demiştir: {الْحَقَّ} kelimesi mansub kılınmıştır; çünkü –Allah en doğrusunu bilir ya– {هُوَ}, "mâ" (ما) edatının fazladan getirilmesi gibi bir pekiştirme fazlalığı (sıla-i te'kid) olarak kelamda zâid kılınmıştır. Bu da ancak habere ihtiyaç duyan her fiilde zâid olarak getirilir. {هُوَ} zamiri, {هَذَا} lafzının sıfatı değildir; çünkü sen: "رأيتُ هذا هو" (Şu onu gördüm) desen, bu [anlamlı bir] kelam olmaz. Bu zamir, zâhir bir ismin sıfatı olamaz; fakat [şu ayetlerde olduğu gibi] zamirin sıfatı olabilir: {وَلَكِنْ كَانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ} “Fakat asıl zalimler kendileri idiler” [ez-Zuhruf 76] ve {تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا} “Onu Allah katında daha hayırlı ve mükafatça daha büyük olarak bulursunuz” [el-Müzzemmil 20]. Çünkü sen: "وجَدته هو وإياى" (Onu, bizzat kendisini ve beni buldum) dersin; dolayısıyla "هو" sıfat olur. Bu anlamda sıfat olmayıp ilk durumdaki gibi zâid de olabilir. Bütün bu durumlarda ismin konumuna da konulabilir; böylece kendisinden sonraki lafız, ister zâhir ister...
مضمرًا في لغةِ بني تميمٍ، يقولون في قولِه: (إِن كان هذا هو الحقُّ من عندك) .
zamir olursa ref' kılınır; onlar: (إِن كان هذا هو الحقُّ من عندك)
و (لَكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالمونَ ). و (تَجِدُوه عِندَ اللهِ هُوَ خَيْرٌ وَأَعْظَمُ أجْرًا). كما تقولُ: كانوا آباؤُهم الظالمون. جعَلوا هذا المضمرَ نحو "هو" و "هما" و "أنت" زائدًا فى هذا المكانِ، ولم تُجْعَلْ مواضعَ الصفةِ؛ لأنه فصلٌ أراد أن يبِّينَ به أنه [ليس ما بعدَه صفةً] لما قبلَه، ولم يُحتَجْ إلى هذا في الموضعِ الذى لا يكونُ له خبرٌ.
(لَكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالمونَ ) ve (تَجِدُوه عِندَ اللهِ هُوَ خَيْرٌ وَأَعْظَمُ أجْرًا) derler. Nitekim "كانوا آباؤُهم الظالمون" dersin. "هو", "هما" ve "أنت" gibi bu zamiri bu konumda zâid kıldılar ve sıfat konumlarına koymadılar; çünkü o, kendisinden sonrakinin kendisinden öncekinin [sıfatı olmadığını] açıklamak istediği bir fasl zamiridir. Haberi olmayan yerde ise buna ihtiyaç duyulmaz.
وكان بعضُ الكوفيين يقولُ: لم تدخُلْ "هُوَ" التى هى عمادٌ في الكلامِ إلا لمعنًى صحيحٍ. وقال: كأنه قال: زيدٌ قائمٌ. فقلتَ أنت: بل عمرٌو هو القائمُ. فـ "هو" لمعهودِ الاسمِ، والألفُ واللامُ لمعهودِ الفعلِ [والألفُ واللامُ] التي هي صلةٌ في الكلامِ مخالفةٌ لمعنى "هو"؛ لأن دخولَها وخروجَها واحدٌ في الكلامِ، وليست كذلك "هو"، وأما التى تدخُلُ صلةً فى الكلامِ، فتوكيدٌ شبيهٌ بقولِهم: وجدتُه نفسَه. تقولُ ذلك وليست بصفةٍ كالظريفِ والعاقلِ.
Kûfelilerden bazıları ise şöyle derdi: İmad olan "هُوَ" kelâma ancak sahih bir mânâ için girmiştir. Dedi ki: Sanki o: "Zeyd ayaktadır (Zeydün kâimün)" demiştir de sen: "Bilakis Amr ayakta olandır (bel Amrûn huve'l-kâim)" demişsindir. Buradaki "هو" bilinen isim için, elif-lâm ise bilinen fiil içindir. Kelâmda sıla olan [elif-lâm] ise "هو" zamirinin manasına muhaliftir; zira onun kelâma girmesiyle çıkması birdir, fakat "هو" böyle değildir. Kelâmda sıla (ziyade) olarak giren ise: "Onu bizzat kendisini buldum (vecedtühû nefsehû)" sözlerine benzeyen bir tekiddir; bunu söylersin ancak o "ez-zarîf" ve "el-âkıl" gibi bir sıfat değildir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣) وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}.
Allah Teâlâ'nın şu âyetinin tevili hakkındaki görüş: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣) وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Oysa sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir. Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir. Onlar Mescid-i Harâm'dan menedip dururlarken Allah onlara niye azap etmesin ki?”
اخْتَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: تأويلُه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ}: أى؛ وأنت مقيمٌ بينَ أَظْهُرِهم. قال: وأُنْزِلت هذه على النبيِّ ﷺ وهو مقيمٌ بمكةَ. قال: ثم خرَج النبىُّ ﷺ من بينِ أظْهُرِهم، فاستَغفر من بها من المسلمين، فأَنْزَل اللهُ بعدَ خروجِه عليه حينَ استَغفر أولئك بها: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. قال: ثم خرَج أولئك البقيةُ من المسلمين من بينِهم فعذَّب الكفارَ.
Tevil ehli bunun tevili hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı demiştir ki: Bunun tevili: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir”; yani sen onların aralarında ikamet edip dururken demektir. Dedi ki: Bu ayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de mukim iken ona indirilmiştir. Dedi ki: Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların arasından çıktı; oradaki Müslümanlar ise istiğfar ettiler. Bunun üzerine Allah , onun çıkışından sonra onlar orada istiğfar ederlerken ona: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” ayetini indirdi. Dedi ki: Sonra Müslümanlardan geriye kalanlar da onların arasından çıktılar ve [Allah] kâfirlere azap etti.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرِ بنِ أبي المغيرةِ، عن ابنِ أَبْزَى، قال: كان النبيُّ ﷺ بمكةَ، فأنْزَل اللهُ : {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ}. قال: فخرج النبىُّ ﷺ إلى المدينةِ، فأنزلَ اللهُ: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. قال: فكان أولئك البقيةُ من المسلمين الذين بقُوا فيها يستغفِرون، يعنى بمكةَ، فلما خرَجوا أنْزَل اللهُ عليه: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ}. قال: فأذِن اللهُ له في فتحِ مكةَ، فهو العذابُ الذى وعَدهم .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kûb, Ca'fer b. Ebî'l-Mugîre'den, o da İbn Ebzâ'dan rivayet etti, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'deydi; Allah : {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” ayetini indirdi. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye çıktı, bunun üzerine Allah: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” ayetini indirdi. Dedi ki: Orada -yani Mekke'de- kalan Müslümanlar istiğfar ediyorlardı. Onlar da çıkınca Allah ona: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ} “Onlar Mescid-i Harâm'ın velileri/sahipleri olmadıkları halde ondan alıkoyup dururlarken Allah onlara ne diye azap etmesin?” ayetini indirdi. Dedi ki: Allah ona Mekke'nin fethine izin verdi; işte onlara vadettiği azap budur .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا حُصينٌ، عن أبي مالكٍ في قولِه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ}: يعنى النبيَّ ﷺ، {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} يعنى من بها من المسلمين، {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ}: يعني مكةَ وفيها الكفارُ .
Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Husayn, Ebû Mâlik'ten [Allah Teâlâ'nın] şu kavli hakkında haber verdi: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir”; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmektedir. {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir”; oradaki Müslümanları kastetmektedir. {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ} “Allah onlara ne diye azap etmesin ki?”; Mekke'yi ve orada bulunan kâfirleri kastetmektedir.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرنا هُشيمٌ، عن حُصينٍ، عن أبي مالكٍ في قولِ اللهِ: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ}: يعنى أهلَ مكةَ [وأنت فيهم] {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ} وفيهم المؤمنون يستغفِرون، يغفرُ لمن فيهم من المسلمين .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Husayn'dan, o da Ebû Mâlik'ten Allah'ın: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ} “Allah onlara azap edecek değildir” kavli hakkında rivayet etti: [Ebû Mâlik]: Mekke halkını kastediyor, [sen onların içindeyken] {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ} “Allah onlara azap edecek değildir” yani onların içinde müminler istiğfar ederken; aralarındaki Müslümanları bağışlar , dedi.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ إسماعيلَ الرازيُّ وأبو داودَ الحَفْرىُّ، عن يعقوبَ، عن جعفرٍ، عن ابنِ أَبْزَى: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. قال: بقيةُ من بَقِىَ من المسلمين منهم، فلما خرَجوا قال: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ}.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İshâk b. İsmâîl er-Râzî ve Ebû Dâvûd el-Haferî, Ya'kûb'dan, o Ca'fer'den, o da İbn Ebzâ'dan {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” ayeti hakkında rivayet etti: [İbn Ebzâ]: "Onlardan geriye kalan Müslümanlardır; onlar da çıkınca: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ} “Allah onlara ne diye azap etmesin?” buyurdu" dedi.
قال: ثنا عمرانُ بنُ عُيينةَ، عن حُصينٍ، عن أبي مالكٍ: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ}. قال: أهلُ مكةَ.
Dedi ki: Bize İmrân b. Uyeyne, Husayn'dan, o da Ebû Mâlik'ten {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” ayeti hakkında rivayet etti: [Ebû Mâlik]: "Mekke halkıdır" dedi.
وأخبرنا أبي، عن سَلَمةَ بنِ نُبيطٍ، عن الضحَّاكِ: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. قال: المؤمنون من أهلِ مكةَ، {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُم اللهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. قال: المشركون من أهلِ مكةَ .
Bize babam, Seleme b. Nübeyt'ten, o da ed-Dahhâk'tan rivayet etti: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir”. Dedi ki: [Bunlar] Mekke halkından olan müminlerdir. {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُم اللهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Onlar Mescid-i Harâm'dan alıkoyup dururlarken Allah onlara ne diye azap etmesin?”. Dedi ki: [Bunlar da] Mekke halkından olan müşriklerdir .
قال: ثنا أبو خالدٍ، عن جُويبرٍ، عن الضحَّاكِ: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. قال: المؤمنون يستغفِرون بينَ ظهرانَيهم .
Dedi ki: Bize Ebû Hâlid, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan rivayet etti: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir”. Dedi ki: [Bunlar], onların arasında istiğfar eden (bağışlanma dileyen) müminlerdir.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. يقولُ: الذين آمَنوا معَك يستغفِرون بمكةَ حتى أخرَجك والذين آمنوا معك.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” kavli hakkında rivayet etti: [İbn Abbâs] şöyle der: Seni ve seninle birlikte iman edenleri çıkarıncaya kadar seninle birlikte iman edenler Mekke'de istiğfar ediyorlardı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، قال: قال ابنُ جُريجٍ: قال ابنُ عباسٍ: لم يعذِّبْ قريةً حتى يُخْرِجَ النبيَّ منها والذين آمنوا معه ويُلْحِقَهُ بحيث أُمِر، {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}: يعنى المؤمنين، ثم عاد إلى المشركين فقال: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ} .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc rivayet etti, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs dedi ki: [Allah], peygamberi ve onunla birlikte iman edenleri oradan çıkarıp emrolunduğu yere ulaştırıncaya kadar hiçbir beldeye azap etmemiştir. {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir”: Müminleri kastediyor. Sonra müşriklere dönüp: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ} “Allah onlara ne diye azap etmesin?” buyurdu .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ}. قال: يعنى أهلَ مكةَ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” kavli hakkında dedi ki: Mekke halkını kastediyor.
وقال آخرون: بل معنى ذلك : وما كان اللهُ ليعذِّب هؤلاء المشركين من قريشٍ بمكةَ وأنت فيهم يا محمدُ حتى أخْرجك من بينِهم، وما كان اللهُ معذِّبَهم وهؤلاء المشركون يقولون: يا ربِّ غُفرانَك. وما أشْبَه ذلك من معانى الاستغفارِ بالقولِ. قالوا: وقولُه: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ} في الآخرةِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı : Ey Muhammed! Sen onların içindeyken, seni aralarından çıkarıncaya kadar Allah Mekke'deki Kureyş'in bu müşriklerine azap edecek değildir; bu müşrikler "Rabbimiz, bağışlamanı [dileriz]" ve istiğfar anlamı taşıyan benzeri sözleri söylerlerken de Allah onlara azap edecek değildir. Dediler ki: O'nun: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ} “Allah onlara ne diye azap etmesin?” kavli ise ahirettedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أحمدُ بنُ منصورٍ الرَّمادىُّ، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا عكرمةُ، عن
Bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize İkrime rivayet etti, o da...
أبي زُميلٍ، عن ابنِ عباسٍ، أن المشركين كانوا يطوفون بالبيتِ يقولون: [لبَّيْكَ لبَّيْكَ، لا شريكَ] لك. فيقولُ النبىُّ ﷺ: "قَدْ قَدْ ". فيقولون : إلا شريكٌ هو لك، تملِكُه وما ملَك. ويقولون: غفرانَك غفرانَك، فَأَنْزَلَ اللهُ: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. فقال ابنُ عباسٍ: كان فيهم أمانان، نبىُّ اللهِ والاستغفارُ. قال: فذهَب النبيُّ ﷺ وبقِى الاستغفارُ. {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ}. قال: فهذا عذابُ الآخرةِ. قال: وذاك عذابُ الدنيا .
Ebû Zümeyl'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre müşrikler Beyt'i tavaf eder ve: "[Lebbeyk lebbeyk, ortağın yoktur] senin" derlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Yeter, yeter " buyururdu. Onlar ise şöyle derlerdi : "Yalnızca senin olan, senin malik olduğun ve onun sahip olduğu şeylere de malik olduğun bir ortak müstesna." Ve "Senin bağışlamanı [dileriz], senin bağışlamanı [dileriz]" derlerdi. Bunun üzerine Allah: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir. Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” ayetini indirdi. İbn Abbâs dedi ki: Onların içinde iki güvence vardı: Allah'ın Peygamberi ve istiğfar. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gitti, istiğfar ise kaldı. {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ} “Onlar Mescid-i Harâm'ın velileri/sahipleri olmadıkları halde ondan alıkoyup dururlarken Allah onlara ne diye azap etmesin? Onun velileri/sahipleri takva sahiplerinden başkası değildir”. Dedi ki: İşte bu, ahiret azabıdır. Diğeri ise dünya azabıdır , dedi.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو معشرٍ، عن يزيدَ بنِ رُومانَ ومحمدِ بنِ قيسٍ، قالا: قالت قريشٌ بعضُها لبعضٍ: محمدٌ أَكْرَمه اللهُ من بينِنا {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا} الآية. فلما أَمْسَوا ندِموا على ما قالوا، فقالوا: غُفْرانَك اللهمَّ. فَأَنْزَلَ اللهُ: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. إلى قولِه: {لَا يَعْلَمُونَ} .
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ma'şer, Yezîd b. Rûmân ve Muhammed b. Kays'tan rivayet etti; ikisi dediler ki: Kureyş birbirine: "Muhammed aramızdan Allah'ın ikram ettiği [kişi] mi? {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا} “Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisiyse üzerimize [gökten taş] yağdır” ayetini [okudular]." Akşam olunca söylediklerine pişman oldular ve: "Allah'ım, senin bağışlamanı [dileriz]" dediler. Bunun üzerine Allah: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” ayetinden {لَا يَعْلَمُونَ} “bilmezler” kavline kadar indirdi .
حدَّثني ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: كانوا يقولون -
Bana İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti; o şöyle dedi: [Müşrikler] şöyle diyorlardı: -
يعنى المشركين-: واللهِ إن اللهَ لا يعذِّبُنا ونحن نستغفِرُ، ولا يعذِّبُ أمةً ونبيُّها معها حتى يُخْرِجَه عنها. وذلك من قولِهم ورسولُ اللهِ ﷺ بينَ أظهرِهم، فقال اللهُ لنبيِّه ﷺ يذكُرُ له جهالتَهم وغِرَّتَهم واستفتاحَهم على أنفسِهم إذ قالوا: {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ} كما أمطرتَها على قومِ لوطٍ. وقال حين نعَى عليهم سوءَ أعمالِهم: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}: أى لقولِهم : [إِنَّا نَسْتَغْفِرُ ومحمدٌ بينَ أظهُرِنا. ثم قال: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ} وإن كنتَ بينَ أظهرِهم] ، وإن كانوا يستغفِرون كما قال: {وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} أى: من آمن باللهِ وعبَده، أي: أنت ومن تبِعك .
yani müşrikler- şöyle diyorlardı: "Vallahi biz istiğfar ederken Allah bize azap etmez; hiçbir ümmete de peygamberi aralarında bulunduğu sürece onu aralarından çıkarıncaya kadar azap etmez." Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların arasındayken söyledikleri bir sözdü. Allah Teâlâ, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e onların cehaletini, aldanışlarını ve Lût kavminin üzerine yağdırdığın gibi: {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ} “Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisiyse üzerimize gökten taş yağdır” diyerek kendi aleyhlerine hüküm istediklerini zikretti. Ve kötü amellerini yüzlerine vurduğu sırada şöyle buyurdu : {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir. Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir”: Yani onların: [Biz istiğfar ediyoruz ve Muhammed aramızdadır] sözlerinden dolayıdır. Sonra: [Sen onların aralarında bulunsan da] ve onlar istiğfar etseler de buyurduğu gibi: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ} “Allah onlara ne diye azap etmesin?”, {وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “onlar Mescid-i Harâm'dan alıkoyup dururlarken” yani Allah'a iman edip O'na kulluk edenleri; yani seni ve sana tabi olanları [alıkoyup dururlarken] .
حدَّثنا الحسنُ بنُ الصبَّاح البزَّارُ، قال: ثنا أبو بردةَ، عن أبي موسى، قال: إنه كان فيكم أمانان؛ قولُه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. قال: أما النبيُّ ﷺ فقد مضَى، وأما الاستغفارُ فهو دائرٌ فيكم إلى يومِ القيامةِ.
Bize el-Hasen b. es-Sabbâh el-Bezzâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Bürde, Ebû Mûsâ'dan rivayet etti, dedi ki: Şüphesiz sizin aranızda iki güvence vardı; [biri] O'nun şu buyruğudur: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Halbuki sen onların aralarındayken Allah onlara azap edecek değildir. Onlar istiğfar ederlerken de Allah onlara azap edici değildir.” Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelince, o vefat edip gitmiştir; istiğfara gelince, o kıyamet gününe kadar aranızda var olmaya devam edecektir.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا يونسُ بنُ أبي إسحاقَ، عن عامرٍ أبى الخطَّابِ الثورىِّ، قال: سمِعت أبا العلاءِ يقولُ: كان لأمةِ محمدٍ ﷺ أمَنَتانِ، فذهَبت إحداهما، وبقِيت الأُخرى: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} الآية.
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet etti, dedi ki: Bize Yûnus b. Ebî İshâk, Âmir Ebü'l-Hattâb es-Sevrî'den rivayet etti, dedi ki: Ebü'l-Alâ'yı şöyle derken işittim: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti için iki güvence vardı. Onlardan biri gitti, diğeri ise kaldı: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” ayeti.