Binûn

İçinde Enfâl'in Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 4. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، في قولِه: (يغشاكم النعاسُ أمنةً منه)، عن عاصمٍ، عن أبى رَزِينٍ ، قال: قال عبدُ اللهِ. فذكَر مثلَه .

Bana el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî: (يغشاكم النعاس أمنة منه) ayeti hakkında Âsım'dan, o da Ebû Rezîn'den haber verdi; o şöyle dedi: Abdullah dedi ki... deyip benzerini zikretti .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن عاصمٍ، عن أبي رَزِينٍ، عن عبدِ اللهِ بنحوِه. والأمنةُ مصدرٌ من قولِ القائلِ: أمِنتُ من كذا أَمَنَةً وأمانًا وأمْنًا. وكلُّ ذلك بمعنًى واحدٍ.

Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Âsım'dan, o Ebû Rezîn'den, o da Abdullah'tan benzerini rivayet etti. Emenetün (الأمنة) kelimesi, bir kimsenin söylediği: "Şu şeyden emin oldum" (أمنت من كذا أمنة وأمانا وأمنا) sözünün masdarıdır. Bunların hepsi aynı anlamdadır.

وبنحوِ الذى قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَمَنَةً مِنْهُ}: أمانًا من اللهِ ﷿ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {أَمَنَةً مِنْهُ} “Kendi katından bir güven olarak” hakkında: "Allah Azze ve Celle'den bir güvendir" dediğini rivayet etti .

قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَمَنَةً}. قال: أَمْنًا من اللهِ .

Dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {أَمَنَةً} “Bir güven” hakkında: "Allah'tan bir güvendir" dediğini rivayet etti .

حدَّثني يونسُ، قال: ثنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه:

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb rivayet etti, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın] şu kavli hakkında şöyle dedi:

{إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ}. قال: أنزَل اللهُ ﷿ النعاسَ أمنةً من الخوفِ الذى أصابَهم يومَ أُحدٍ. فقرأ: {ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا} [آل عمران: ١٥٤].

{إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ} “Hani [Allah] kendi katından bir güven olarak sizi bir uyuklama ile bürüyordu” kavli hakkında şöyle demiştir: Allah Azze ve Celle uyuklamayı, Uhud günü onlara isabet eden korkudan bir güven olarak indirmiştir. Sonra: {ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا} [Âl-i İmrân: 154] “Sonra kederin ardından üzerinize bir güven, bir uyuklama indirdi” ayetini okudu.

واختلَفت القرأةُ فى قراءةِ قولِه: {إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ}؛ فقرأ ذلك عامَّةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ: (يُغْشِيكُمُ النُّعاسَ) بضمِّ الياءِ وتخفيفِ الشينِ ونصبِ النعاسِ، من أغشاهمُ اللهُ النعاسَ، فهو يُغشِيهم .

Kurrâ, {إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ} “Hani [Allah] kendi katından bir güven olarak sizi bir uyuklama ile bürüyordu” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ehlinin kurrâsının geneli bunu, "Allah onları uyuklamaya bürüdü, bürür" (أغشاهم الله النعاس فهو يغشيهم) anlamında, yâ harfinin ötresi, şîn harfinin şeddesizliği ve en-nuâs kelimesinin fethası ile: (يُغْشِيكُمُ النُّعاسَ) şeklinde okumuştur .

وقرأتْه عامةُ قرأةِ الكوفيين: {يُغَشِّيكُمُ} بضم الياءِ وتشديدِ الشينِ من غشَّاهمُ اللهُ النعاسَ، فهو يُغشِّيهم .

Kûfelilerin kurrâsının geneli ise bunu, "Allah onları uyuklamaya bürüdü, bürür" (غشاهم الله النعاس فهو يغشيهم) anlamında, yâ harfinin ötresi ve şîn harfinin şeddesiyle: {يُغَشِّيكُمُ} “Sizi bürüyordu” şeklinde okumuştur .

وقرأ ذلك بعضُ المكيِّين والبصريِّين (يَغْشاكُم النُّعاسُ) بفتحِ الياءِ ورفعِ النعاسِ، بمعنى غَشِيهم النعاسُ، فهو يَغْشاهُم ، واسْتشْهدَ هؤلاء لصحةِ قراءتِهم كذلك بقولِه فى آلِ عمرانَ: {يَغْشَى طَائِفَةً} [آل عمران: ١٥٤].

Mekkeliler ve Basralıların bir kısmı ise bunu, "onları uyuklama bürüdü, bürür" (غشيهم النعاس فهو يغشاهم) anlamında, yâ harfinin fethası ve en-nuâs kelimesinin merfû oluşuyla (يَغْشاكُم النُّعاسُ) şeklinde okumuşlardır . Bunlar kendi kıraatlerinin sıhhatine Âl-i İmrân sûresindeki: {يَغْشَى طَائِفَةً} [Âl-i İmrân: 154] “Bir zümreyi bürüyordu” kavlini delil getirmişlerdir.

وأوْلَى ذلك بالصوابِ: {إِذْ يُغَشِّيكُمُ} . على ما ذكرتُ من قراءةِ الكوفيين لإجماعِ جميعِ القرأةِ على قراءةِ قولِه: {وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً} بتوجِيه ذلك إلى أنه من فعلِ اللهِ ﷿، فكذلك الواجبُ أن يكون كذلك: {يُغَشِّيكُمُ}، إذْ كان قولُه: {وَيُنَزِّلُ} عطفًا على يُغَشِّى؛ ليكون الكلامُ متَّسِقًا على نحوٍ واحدٍ.

Bu [kıraatler] içinde doğruya en yakın olanı, Kûfelilerin kıraatinden zikrettiğim üzere: {إِذْ يُغَشِّيكُمُ} “Hani [Allah] sizi bürüyordu” kıraatidir. Zira bütün kurrâ, sözün tek bir tarz üzere uyumlu olması için: {وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً} “Ve gökten üzerinize su indiriyordu” kavlinin kıraatinde bunun Allah Azze ve Celle'nin fiili olduğuna yöneltilmesi konusunda icmâ etmiştir. {وَيُنَزِّلُ} sözü {يُغَشِّي} üzerine matuf olduğu için, {يُغَشِّيكُمُ} ifadesinin de aynı şekilde olması gerekir.

وأما قولُه ﷿: {وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ}، فإن

Allah Azze ve Celle'nin: {وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ} “Ve sizi onunla tertemiz kılmak için gökten üzerinize bir su indiriyordu” kavline gelince; şüphesiz

ذلك مطرٌ أنزله اللهُ من السماءِ يومَ بدرٍ؛ ليُطهِّرَ به المؤمنين لصلاتِهم؛ لأنهم كانوا أصبحوا يومَئِذٍ مُجْنِبين على غيرِ ماءٍ؛ فلما أنزَل اللهُ عليهم الماءَ، اغتسلوا وتطهَّرُوا، وكان الشيطانُ [قد وسْوس إليهم] بما حزَنهم به، من إصْباحِهم مُجنِبين على غيرِ ماءٍ، فأذْهب اللهُ ذلك من قلوبِهم بالمطرِ، فذلكَ ربْطُه على قلوبِهم وتقويتُه أسبابَهم وتَثْبيتُه بذلك المطرِ [أقدامَهم؛ لأنهم كانوا التَقَوْا مع عدوِّهم على رَمْلةٍ ميثاءَ ، فلبَّدَها المطرُ] حتى صارت الأقدامُ عليها ثابتةً لا تسوخُ فيها؛ توطئةً من اللهِ ﷿ لنبيِّه ﵊ وأوليائِه - أسبابَ التمكُّنِ من عدوِّهم والظفَرِ بهم.

bu, Bedir günü müminleri namazları için temizlemek üzere Allah'ın gökten indirdiği bir yağmurdur. Çünkü onlar o gün susuz bir halde cünüp olarak sabahlamışlardı. Allah üzerlerine suyu indirince gusledip temizlendiler. Şeytan da susuz olarak cünüp sabahlamalarından ötürü onları üzen şeylerle [kendilerine vesvese vermişti] . Allah yağmur ile bunu onların kalplerinden giderdi . İşte O'nun onların kalplerini pekiştirmesi, sebeplerini güçlendirmesi ve bu yağmurla [ayaklarını sağlamlaştırması] budur. [Çünkü onlar düşmanlarıyla yumuşak bir kum üzerinde karşılaşmışlardı ; yağmur kumu pekiştirdi] ve nihayet ayaklar onun üzerinde batmayacak şekilde sağlam bastı. [Bütün bunlar] Allah Azze ve Celle'nin, Nebisi aleyhisselâm ve dostları için düşmanlarına karşı güç yetirme ve onlara karşı zafer kazanma sebeplerini hazırlaması idi.

وبمثلِ الذي قلنا، تتابعت الأخبارُ عن [رسولِ اللهِ ﷺ وغيرِه] من أهلِ العلمِ.

Bizim söylediğimizin benzeri hususunda [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve başkalarından] ilim ehlinden rivayetler birbirini takip etmiştir.

ذكرُ الأخبارِ الواردةِ بذلك

Bu konuda gelen rivayetlerin zikri:

حدَّثنا هارونُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا مُصعبُ بنُ المِقدامِ، قال: ثنا إسرائيلُ، قال: ثنا أبو إسحاقَ، عن حارثةَ، عن عليٍّ ﵁، قال: أصابَنا من الليلِ طشٌّ من المطرِ، يعنى الليلةَ التي كانت في صبيحتِها وقعةُ بدرٍ، فانطلَقنا تحتَ

Bize Hârûn b. İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Mus'ab b. el-Mikdâm rivayet etti, dedi ki: Bize İsrâîl rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû İshâk, Hârise'den, o da Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etti, dedi ki: Geceleyin bize yağmurdan hafif bir çisenti isabet etti -sabahında Bedir Hadisesi'nin vuku bulduğu geceyi kastediyor-, [bunun üzerine] biz altına gittik...

الشجَرِ والحجَفِ ، نَسْتظلُّ تحتَها من المطرِ، وباتَ رسولُ اللهِ ﷺ يدعو ربَّه: "اللَّهُمَّ إنْ تهلِكْ هذه العِصابَةُ لا تُعْبَدْ فى الأرضِ". فلما أن طلَع الفجرُ نادى: "الصَّلاةَ عِبادَ اللهِ". فجاء الناسُ من تحتِ الشجرِ والحجَفِ، فصلَّى بنا رسولُ اللهِ ﷺ، وحرَّض على القتالِ .

ağaçların ve kalkanların altına gidip yağmurdan korunmak için onların altında gölgeleniyorduk. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise geceyi Rabbine şöyle dua ederek geçirdi: “Allahım! Eğer bu topluluk helak olursa yeryüzünde Sana ibadet edilmez!” Fecir doğunca: “Namaza, ey Allah'ın kulları!” diye seslendi. İnsanlar ağaçların ve kalkanların altından çıktılar; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize namaz kıldırdı ve savaşa teşvik etti .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا حفصُ بنُ غياثٍ وأبو خالدٍ، عن داودَ، عن سعيدِ بنِ المسيبِ: {مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ}. قال: طشٌّ يومَ بدرٍ .

Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs ve Ebû Hâlid, Dâvûd'dan, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den: {مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ} “Sizi onunla tertemiz kılmak için bir su” hakkında: "Bedir günü yağan çisenti yağmurdur" dediğini rivayet etti .

حدَّثنى الحسنُ بنُ يزيدَ، قال: ثنا حفصٌ، عن داودَ، عن سعيدٍ، بنحوِه .

Bana el-Hasan b. Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Hafs, Dâvûd'dan, o da Saîd'den benzerini rivayet etti .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ أبى عديٍّ وعبدُ الأعلى، عن داودَ، عن الشعبيِّ وسعيدِ بن المسيّبِ، قالا: طشٌّ يومَ بدرٍ .

Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Ebî Adî ve Abdüla'lâ, Dâvûd'dan, o da eş-Şa'bî ve Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etti; onlar: "Bedir günü yağan çisenti yağmurdur" dediler .

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا ابنُ أبى عديٍّ، عن داودَ، عن الشعبيِّ وسعيدِ بنِ المسيّبِ فى هذه الآيةِ: {وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ}. قالا: طَشٌّ كان يومَ بدرٍ، فثبَّت اللهُ به الأقدامَ .

Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Adî, Dâvûd'dan, o da eş-Şa'bî ve Saîd b. el-Müseyyeb'den bu ayet hakkında rivayet etti: {وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ} “Ve sizi onunla tertemiz kılmak, şeytanın murdarlığını sizden gidermek için gökten üzerinize su indiriyordu”. Onlar şöyle dediler: "Bedir günü olan bir çisenti yağmurdu; Allah onunla ayakları sağlamlaştırdı."

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: (إذ يغشاكم النعاسُ أمنةً منه) الآية، ذُكِر لنا أنهم مُطِرُوا يومَئذٍ حتى سالَ الوادى ماءً،

Bize Bişr b. Muâz rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ} “Hani [Allah], katından bir güven olmak üzere sizi bir uyuklama ile bürüyordu...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bize anlatıldığına göre, o gün üzerlerine öyle bir yağmur yağdırıldı ki nihayet vadi suyla dolup taştı,

واقتتلوا على كَثيبٍ أعْفَرَ، فلبَّده اللهُ بالماءِ، وشرِبَ المسلمون وتوضَّئوا وسقَوْا، وأذهبَ اللهُ عنهم وَسْواسَ الشيطانِ .

beyazımsı kumlu bir tepede savaşmışlardı; Allah suyu indirerek kumu pekiştirdi. Müslümanlar içtiler, abdest aldılar, hayvanlarını suladılar ve Allah şeytanın vesvesesini onlardan giderdi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ، قال: نزل النبيُّ ﷺ، يعنى حينَ سارَ إلى بدرٍ، والمسلمون بينَهم وبين الماءِ رملةٌ دعْصَةٌ ، فأصابَ المسلمين ضعفٌ شديدٌ، وألقى الشيطانُ في قلوبِهُم الغيظَ، فوسوَس بينهم: تزعمون أنكم أولياءُ اللهِ وفيكمْ رسولُه، وقد غلبكم المشركون على الماءِ وأنتم تُصلُّون مُجْنِبينَ! فأمطَر اللهُ عليهم مطرًا شديدًا، فشرِب المسلمون وتطهَّروا، وأذهَب اللهُ عنهم رِجْزَ الشيطانِ، وثَبَتَ الرملُ حين أصابه المطرُ، ومشى الناسُ عليه والدوابُّ، فسارُوا إلى القومِ، وأمدَّ الله نبيَّه ﷺ بألفٍ من الملائكةِ، فكان جبريلُ ﵇ في خمسِمائةٍ من الملائكةِ مُجنِّبةً، وميكائيلُ في خمسِمائةٍ مجنِّبةً .

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem -Bedir'e yürüdüğü vakit- ve Müslümanlar konakladıklarında, onlarla su arasında sıcak ve yumuşak bir kum tepeciği vardı. Müslümanlara şiddetli bir zafiyet geldi. Şeytan kalplerine öfke attı ve aralarında şöyle vesvese verdi: "Siz Allah'ın dostları olduğunuzu ve aranızda O'nun elçisinin bulunduğunu iddia ediyorsunuz, oysa müşrikler suya hakim oldular ve siz cünüp olarak namaz kılıyorsunuz!" Bunun üzerine Allah üzerlerine şiddetli bir yağmur yağdırdı. Müslümanlar içtiler, temizlendiler ve Allah şeytanın murdarlığını onlardan giderdi. Yağmur isabet edince kum sertleşti; insanlar ve binekler üzerinde yürüdüler ve topluluğa doğru ilerlediler. Allah Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bin melekle yardım etti; Cibrîl aleyhisselâm beş yüz melekle bir kanatta, Mîkâîl de beş yüz melekle diğer kanattaydı .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: (إذ يغشاكم النعاسُ أمنةً منه) إلى قولِه: {وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ}. وذلك أن المشركين من قريشٍ لما خرَجوا لينصُروا العِيرَ ويقاتلوا عنها، نزَلوا على الماءِ يومَ بدرٍ، فغلبوا المؤمنين عليه، فأصابَ المؤمنين الظمأُ، فجعلوا يُصَلُّون مجنِبينَ مُحدِثينَ، حتى تعاظم ذلك في صدورِ أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، فأنزَل اللهُ

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, {(إذ يغشاكم النعاسُ أمنةً منه)} [ayetinden] {وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ} “ve onunla ayakları[nızı] sağlamlaştırsın” [ayetine] kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: Bu, Kureyşli müşriklerin kervana yardım etmek ve onu savunmak üzere yola çıktıklarında, Bedir günü suyun başına inip ona Müminlerden önce hâkim olmaları sebebiyleydi. Müminlere susuzluk isabet etti; öyle ki cünüp ve abdestsiz hâlde namaz kılmaya başladılar. Hatta bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının gönüllerinde iyice büyüdü. Bunun üzerine Allah...

من السماءِ ماءً حتى سال الوادِى، فشرِب المسلمون وملئُوا الأَسْقِيةَ، وسقَوُا الرِّكابَ واغتسلوا من الجنابةِ، فجعَل الله فى ذلك طُهورًا، وثبَّتَ الأقدامَ، وذلك أنه كانت بينَهم وبينَ القومِ رمْلةٌ فبعَث اللهُ عليها المطرَ، فضربَها حتى اشْتدتْ، وثبتَتْ عليها الأقدامُ .

gökten vadi akıncaya kadar su indirdi. Müslümanlar içtiler, su kaplarını doldurdular, bineklerini suladılar ve cünüplükten gusül aldılar. Böylece Allah onda bir temizlik kıldı ve ayakları sağlamlaştırdı. Zira onlarla o kavim arasında kum vardı; Allah onun üzerine yağmur gönderdi, yağmur ona vurdu ve kum sertleşti, böylece ayaklar onun üzerinde sağlam bastı .

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، قال: بينَا رسولُ اللهِ ﷺ والمسلمون، فسبقهم المشركون إلى ماءِ بدرٍ، فنزَلُوا عليه، وانصرَف أبو سفيانَ وأصحابُه تلقاءَ البحرِ، فانطلقُوا. قال: فنزلُوا على أعلَى الوادِى، ونزَل محمدٌ ﷺ في أسفلِه، فكان الرجلُ من أصحابِ محمدٍ ﵊ يُجنِبُ فلا يقدرُ على الماءِ، فيصلِّى جُنُبًا، فألقَى الشيطانُ في قلوبِهم، فقال: كيف ترجُون أن تظْهَروا عليهم، وأحدُكم يقومُ إلى الصلاةِ جُنُبًا على غيرِ وضوءٍ؟! قال: فأرسَل اللهُ عليهم المطرَ، فاغتسَلوا وتوضئُوا وشرِبوا، واشتدَّتْ لهم الأرضُ، وكانت بطحاءَ تدخلُ فيها أرجلُهم، فاشْتدَّت لهم من المطرِ واشْتدُّوا عليها .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar ilerlerken, müşrikler onlardan önce Bedir suyuna varıp oraya kondular. Ebû Süfyân ve adamları ise deniz tarafına yönelip gittiler. Dedi ki: [Müşrikler] vadinin yukarı kısmına indiler, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ise aşağı kısmına indi. Muhammed aleyhisselâm'ın ashabından bir adam cünüp oluyor, su bulamıyor ve cünüp olarak namaz kılıyordu. Şeytan onların kalplerine [vesvese] atıp dedi ki: "İçinizden biri abdestsiz ve cünüp olarak namaza kalkarken onlara galip gelmeyi nasıl umarsınız?!" Dedi ki: Bunun üzerine Allah üzerlerine yağmur gönderdi; guslettiler, abdest aldılar, içtiler ve yer onlar için sertleşti. Zemin, ayaklarının içine gömüldüğü kumlu bir düzlüktü; yağmur sebebiyle sertleşti ve onlar da üzerinde sağlam durdular .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال: قال: ابنُ عباسٍ: غلَب المشركون المسلمين فى أوَّلِ أمرِهم على الماءِ فظمِئَ المسلمون، وصلَّوا مُجْنبين، محدِثينَ، وكانت بينَهم رمالٌ، فألقى الشيطانُ في قلوبِ المسلمين الحزَنَ، فقال: تزعمون أن فيكم نبيًّا، وأنكم أولياءُ اللهِ، وقد غُلِبْتُم على الماءِ، وتصلُّون مُجنِبين محدِثين! قال: فأنزَل اللهُ ماءً من السماءِ، فسال كلُّ وادٍ،

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; o dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: [Savaş] işinin başında müşrikler su konusunda Müslümanlara üstün geldiler, bu yüzden Müslümanlar susadılar, cünüp ve abdestsiz olarak namaz kıldılar; aralarında da kum vardı. Şeytan, Müslümanların kalplerine hüzün atıp şöyle dedi: «İçinizde bir peygamber olduğunu ve Allah'ın evliyası olduğunuzu iddia ediyorsunuz; oysa suya karşı yenik düştünüz, cünüp ve abdestsiz olarak namaz kılıyorsunuz!» [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine Allah gökten bir su indirdi de her bir vadi aktı,

فشِرب المسلمون وتطهَّروا، وثبتتْ أقدامُهم، وذهبتْ وسْوسةُ الشيطانِ .

Müslümanlar içtiler, temizlendiler, ayakları sağlamlaştı ve şeytanın vesvesesi gitti .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ}. قال: المطرُ أنزَله عليهم قبلَ النعاسِ، {رِجْزَ الشَّيْطَانِ}. قال: وسْوستَه، قال: فأطفَأ بالمطرِ الغبارَ، والتَبدتْ به الأرضُ، وطابت به أَنفُسُهم، وثبَتتْ به أَقدامُهم .

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ} “Sizi onunla tertemiz kılmak için bir su” kavli hakkında rivayet etti: Yağmurdur, uyuklamadan önce üzerlerine indirmiştir. {رِجْزَ الشَّيْطَانِ} “Şeytanın murdarlığı” hakkında: Onun vesvesesidir, dedi. Dedi ki: Yağmurla tozu bastırdı, yer onunla pekişti, gönülleri ferahladı ve ayakları onunla sağlamlaştı .

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ}: أنزلَه عليهم قبلَ النُّعاسِ، طَبَّق بالمطرِ الغبارَ، ولبَّدَ به الأرضَ، وطابتْ به أنفُسُهم، وثبَّت به أقدامَهم .

Bize el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ} “Sizi onunla tertemiz kılmak için bir su” hakkında rivayet etti: Onu uyuklamadan önce üzerlerine indirmiş, yağmurla tozu bastırmış, onunla yeri pekiştirmiş, gönülleri onunla ferahlamış ve ayaklarını onunla sağlamlaştırmıştır .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ}. قال: القَطْرُ، {وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ}: وساوِسَه، أطفأَ بالمطرِ الغُبارَ، ولبَّد به الأرضَ، وطابتْ به أنفُسُهم، وثبتَتْ به أقدامُهم .

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ} “Sizi onunla tertemiz kılmak için bir su” hakkında: Yağmurdur, dedi. {وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ} “Ve şeytanın murdarlığını sizden gidermek için” hakkında: Onun vesveseleridir; yağmurla tozu bastırdı, yeri onunla pekiştirdi, gönülleri ferahladı ve ayakları onunla sağlamlaştı, dedi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، {رِجْزَ الشَّيْطَانِ}: وسْوسَتَه .

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {رِجْزَ الشَّيْطَانِ} “Şeytanın murdarlığı” hakkında: "Onun vesvesesidir" dediğini rivayet etti .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ}. قال: هذا يومَ بدرٍ أنزَل عليهم القطرَ، {وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ}: الذى ألقَى في قلوبِكم ليس لكم بهؤلاء

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ} “Ve sizi onunla temizlemek için gökten üzerinize su indiriyordu” kavli hakkında şöyle dedi: Bu Bedir günüdür; onların üzerine yağmur indirdi. {وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ} “Ve şeytanın murdarlığını sizden gidermek için” [kavli ise]; kalplerinize attığı: "Sizin bunlara karşı

طاقةٌ، {وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ}.

gücünüz yetmez" [vesvesesidir]. {وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ} “Ve kalplerinizi pekiştirmek ve ayaklarınızı sağlam tutmak için”.

حُدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: (إذ يغشاكم النعاسُ أمنةً منه) إلى قولِه: {وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ}. أن المشركين نزلوا بالماءِ يومَ بدرٍ، وغلَبوا المسلمين عليه، فأصابَ المسلمين الظمأُ، وصلَّوْا محدِثين مُجْنِبين، فألقَى الشيطانُ في قلوبِ المؤمنين الحزَنَ، ووسْوَس فيها: إنكم تزعمون أنكم أولياءُ اللهِ، وأن محمدًا نبيُّ اللهِ وقد غُلِبْتُم على الماءِ، وأنتم تُصلُّون محدِثين مجْنِبين. فأمطَر اللهُ السماءَ حتى سالَ كلُّ وادٍ، فشرِبَ المسلمون وملئُوا أسقِيتَهم، وسقَوْا دوابَّهم، واغتسَلوا من الجنابةِ، وثبَّت اللهُ به الأقدامَ، وذلك أنهم كان بينهم وبينَ عدوِّهم رملةٌ لا تجوزُها الدوابُّ، ولا يمشى فيها الماشى إلا بجَهدٍ، فضربَها اللهُ بالمطرِ حتى اشتَدَّتْ وثبتتْ فيها الأقدامُ .

Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân rivayet etti, dedi ki: ed-Dahhâk'ın: (إذ يغشاكم النعاسُ أمنةً منه) sözünden: {وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ} “Ve ayaklarınızı sağlam tutmak için” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini işittim: Bedir günü müşrikler suyun başına kondular ve suya karşı Müslümanlara üstün geldiler. Müslümanlara susuzluk isabet etti ve abdestsiz, cünüp olarak namaz kıldılar. Şeytan müminlerin kalplerine hüzün attı ve içlerine şöyle vesvese verdi: "Siz Allah'ın dostları olduğunuzu ve Muhammed'in Allah'ın peygamberi olduğunu iddia ediyorsunuz; oysa suya mağlup edildiniz ve siz abdestsiz, cünüp olarak namaz kılıyorsunuz!" Bunun üzerine Allah semayı yağdırdı, nihayet her vadi aktı. Müslümanlar içtiler, tulumlarını doldurdular, bineklerini suladılar, cünüplükten guslettiler ve Allah onunla ayakları sağlamlaştırdı. Bu da şundan dolayı idi: Onlarla düşmanları arasında bineklerin geçemediği ve yürüyenin ancak zahmetle yürüyebildiği bir kum vardı. Allah ona yağmur vurdu, nihayet sertleşti ve ayaklar onda sağlam bastı .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: (إذ يغشاكم النعاسُ أمنةً منه). أى أَنزَلتُ عليكم الأمنةَ حتى نِمْتُمْ لا تخافون، [ونزَّلتُ عليكم من السماءِ المطرَ؛ الذي أصابَهم تلك الليلةَ]، فحُبِسَ المشركون أن [يسبقُوا إلى] الماءِ، وخُلِّى سبيلُ المؤمنين إليه، {لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ}: ليُذهبَ عنهم شكَّ الشيطانِ بتخويفِه إيَّاهُم

Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: (إذ يغشاكم النعاس أمنة منه) Yani: Korkmayasınız diye üzerinize güven indirdim de uyudunuz; [ve o gece başlarına gelen yağmuru gökten sizin üzerinize indirdim], böylece müşriklerin suya [önce davranıp ulaşmaları] engellendi ve müminlerin suya giden yolu açıldı; {لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ} “Sizi onunla temizlemek, şeytanın murdarlığını sizden gidermek, kalplerinizi pekiştirmek ve ayaklarınızı sağlam tutmak için”: şeytanın onları korkutmak suretiyle [verdiği] şüpheyi onlardan gidersin diye...

عدوَّهم، واستجلادِ الأرضِ لهم، حتى انتهَوْا إلى منزِلِهم الذى سبَقوا إليه عدوَّهم .

verdiği şüpheyi gidermek ve düşmanlarından önce vardıkları konak yerlerine ulaşıncaya kadar yerin kendileri için sertleşmesini sağlamak [için] .

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: ثم ذكر ما ألقى الشيطانُ في قلوبِهم من شأنِ الجنابةِ، وقيامِهم يُصلُّون بغيرِ وضوءٍ، فقال: (إذ يغشاكم النعاسُ أمنةً منه وينزلُ عليكم من السماءِ ماءً ليطهرَكم به ويذهبَ عنكم رجزَ الشيطانِ وليربطَ على قلوبِكم ويُثبِّتَ به الأقدامَ) حتى تشتدُّون على الرملِ، وهو كهيئةِ الأرضِ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o şöyle dedi: Sonra cünüplük durumu ve abdestsiz namaza kalkmaları sebebiyle şeytanın kalplerine attığı şeyi zikredip şöyle buyurdu: (إذ يغشاكم النعاس أمنة منه وينزل عليكم من السماء ماء ليطهركم به ويذهب عنكم رجز الشيطان وليربط على قلوبكم ويثبت به الأقدام) kumluk üzerinde sertçe [yürüyebilesiniz] diye ; kum da [sert] toprak gibi oldu .

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، قال: ثنا داودُ بن أبي هندٍ، قال: قال رجلٌ عندَ سعيدِ بنِ المسيَّبِ، وقال مرَّةً: قرأ {وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ }. فقال سعيدٌ: إنما هى (ويُنْزِلُ عليكُمْ مِن السَّمَاءِ مَاءً لِيُطْهِرَكم بِهِ) . قال: وقال الشعبيُّ: كان ذلك طشًّا يومَ بدرٍ .

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet etti, dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind rivayet edip dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb'in yanında bir adam -bir defasında da: okudu- dedi ki: {وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ } “Ve sizi onunla tertemiz kılmak için gökten üzerinize su indiriyordu”. Saîd: "Doğrusu bu: (ويُنْزِلُ عليكُمْ مِن السَّمَاءِ مَاءً لِيُطْهِرَكم بِهِ) şeklindedir" dedi . Dedi ki: eş-Şa'bî de: "Bu, Bedir günü [yağan] bir çisentiydi" demiştir .

وقد زعَم بعضُ أهلِ العلمِ بالغريبِ مِن أهلِ البصرةِ، أنَّ مجازَ قولِه: {وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ}: ويُفْرِغَ عليهم الصبرَ وينزِّلَه عليهم، فيثبتون لعدوِّهم. وذلك قولٌ

Basra ehlinden garîb [kelimeler] alanında ilim sahibi bazı kimseler, {وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ} “ve onunla ayakları[nı] sağlamlaştırsın” ayetinin mecazının: “Onların üzerine sabır boşaltması ve üzerlerine [sabır] indirmesi, böylece düşmanlarına karşı sebat göstermeleri” olduğunu iddia etmiştir. Bu ise

خلافٌ لقولِ جميعِ أهلِ التأويلِ من الصحابةِ والتابعين، وحسْبُ قولٍ خطأً أن يكونَ خلافًا لقولِ مَن ذَكَرْنا. وقد بيَّنا أقوالَهم فيه، وأن معناه: ويُثبِّتُ أقدامَ المؤمنين بتلبيدِ المطرِ الرملَ حتى لا تسوخَ فيه أقدامُهم وحوافِرُ دوابِّهم.

sahabe ve tâbiînden olan bütün tevil ehlinin sözüne aykırıdır; bir sözün hata olması için zikrettiğimiz kimselerin sözüne aykırı olması yeterlidir. Biz onların bu husustaki sözlerini ve bunun anlamının: "Müminlerin ayakları ve bineklerinin tırnakları kuma batmasın diye yağmurun kumu pekiştirmesi suretiyle ayaklarını sağlamlaştırması" olduğunu açıklamıştık.

وأما قولُه: {إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ}: أَنصرُكُم، {فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا}. يقولُ: قَوُّوا عزمَهم، وصحِّحُوا نيّاتِهم في قتالِ عدوِّهم من المشركين.

{إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ} “Hani Rabbin meleklere: 'Şüphesiz Ben sizinle beraberim' diye vahyediyordu” kavline gelince: [Yani] size yardım ediyorum [demektir]. {فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا} “Artık iman edenlere sebat verin”. Şöyle buyurmaktadır: Müşriklerden olan düşmanlarıyla savaşma hususunda onların azmini güçlendirin ve niyetlerini sağlamlaştırın.

وقد قيلَ: إنَّ تثبيتَ الملائكةِ المؤمنين كان حضورَهم حربَهم معهم. وقيل: كان ذلك معونتَهم إيَّاهم بقتالِ أعدائِهم. وقيل: كان ذلك بأن الملَكَ يأتى الرجلَ من أصحابِ النبيِّ ﷺ ويقولُ: سمِعتُ هؤلاءِ القومَ -يعنى المشركين- يقولون: واللهِ لئن حمَلُوا عليْنا لنَنْكشِفنَّ. فيحدِّثُ المسلمون بعضُهم بعضًا بذلك، فتقوَى أنفُسُهم. قالوا: وذلك كان وحيَ الله إلى ملائكتِه.

Şöyle de denilmiştir: Meleklerin müminlere sebat vermesi, onlarla birlikte savaşa bizzat katılmaları idi. Bir rivayette: Bu, düşmanlarıyla savaşarak onlara yardım etmeleri idi, denilmiştir. Bir diğer rivayette ise şöyle denilmiştir: Bu, meleğin Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adama gelip: "Şu kavmin -yani müşriklerin-: 'Vallahi eğer üzerimize hücum ederlerse kesinlikle dağılırız' dediklerini duydum" demesi; Müslümanların da bunu birbirlerine anlatması ve böylece nefislerinin güç bulması suretiyle olmuştur. Dediler ki: İşte Allah'ın meleklerine vahyi buydu.

وأما ابنُ إسحاقَ، فإنه قال بما حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا}. أى فآزِرُوا الذين آمنوا .

İbn İshâk'a gelince, o, bize İbn Humeyd'in rivayet ettiği Seleme'nin İbn İshâk'tan aktardığı şu sözü söylemiştir: {فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا} “Artık iman edenlere sebat verin”: Yani iman edenlere destek olun .

القولُ في تأويلِ قولِه: {سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ}.

Allah Teâlâ'nın: {سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ} “İnkâr edenlerin kalplerine korku salacağım; artık vurun boyunların üstüne ve vurun onların her bir parmak uçlarına” kavlinin tevili hakkında [söz].

يقولُ تعالى ذكرُه: سأُرعِبُ قلوبَ الذين كفروا بي، أيها المؤمنون، منكم، وأملؤُها فَرَقًا حتى ينهزِموا عنكم، {فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ}.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Beni inkâr edenlerin kalplerine sizden yana korku salacağım ve sizden hezimete uğrayıp kaçıncaya kadar kalplerini dehşetle dolduracağım; {فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ} “Artık boyunların üstüne vurun”.

واختلفَ أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {فَوْقَ الْأَعْنَاقِ}؛ فقال بعضُهم:

Tevil ehli (müfessirler), [Allah Teâlâ'nın]: {فَوْقَ الْأَعْنَاقِ} “Boyunların üstüne” kavlinin tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı şöyle demiştir:

معناه: فاضربوا الأعناقَ.

Bunun anlamı: Boyunlara vurun [demektir].

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن أبيه، عن عطيةَ: {فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ}. قال: اضربِوا الأعناقَ .

Bize İbn Vekî‘ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn İdrîs babasından, o da Atıyye'den rivayet etti: {فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ} “Artık boyunların üstüne vurun” [ayeti hakkında]: "Boyunlara vurun" dedi .

قال: ثنا أبي، عن المسعودِيِّ، عن القاسمِ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إِنِّى لمْ أُبْعَثْ لأُعَذِّبَ بعذابِ اللهِ، إِنَّمَا بُعِثْتُ لِضَرْبِ الأَعْناقِ، وشدِّ الوَثَاقِ" .

[İbn Vekî‘] dedi ki: Bize babam, el-Mes'ûdî'den, o Kāsım'dan rivayet etti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Şüphesiz ben Allah'ın azabıyla azap etmek için gönderilmedim; ancak boyunları vurmak ve bağları sıkı bağlamak için gönderildim.” .

حُدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ}. يقولُ: اضرِبوا الرقابَ .

Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı dinledim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın {فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ} “Artık boyunların üstüne vurun” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: "Boyunları vurun" demektedir .

واحتجَّ قائلو هذه المقالةِ بأن العربَ تقولُ: رأيتُ نفْسَ فلانٍ. بمعنى رأيتُه، قالوا: فكذلك قولُه: {فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ}. إنما معناه: فاضربوا الأعناقَ.

Bu görüşü savunanlar, Arapların "Onu gördüm" anlamında "Falancanın nefsini (kendisini) gördüm" demesini delil getirerek şöyle demişlerdir: Aynı şekilde O'nun: {فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ} “Artık boyunların üstüne vurun” kavlinin anlamı da ancak "Boyunlara vurun" demektir.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: فاضرِبوا الرؤوس.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı: "Başlara vurun" demektir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: وحدثنا الحسينُ، عن يزيدَ،

İbn Humeyd bize anlattı, dedi ki: Yahyâ b. Vâdıh bize anlattı, dedi ki: Hüseyin de bize Yezîd'den anlattı,

عن عكرمةَ: {فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ}. قال: الرءوسَ .

İkrime'den [rivayet edildiğine göre o]: {فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ} “Artık boyunların üstüne vurun” [ayeti hakkında]: "Başlara [vurun]" demiştir .

واعتلَّ قائلو هذه المقالةِ بأن الذى فوقَ الأعناقِ [الرءوسُ. قالوا: وغيرُ جائزٍ أن تقولَ: فوقَ الأعناقِ] . فيكونَ معناه: الأعناقَ. قالوا: ولو جازَ ذلك كان أن يُقالَ: تحتَ الأعناقِ. فيكون معناه: الأعناق. قالوا: وذلك خلافُ المعقولِ من الخطابِ، وقلبُ معانى الكلامِ.

Bu görüşü savunanlar, boyunların üstünde olan şeyin [başlar olduğunu ileri sürmüşlerdir. Şöyle demişlerdir: "Boyunların üstüne" denilip de] bunun anlamının "boyunlar" olması caiz değildir. Şöyle demişlerdir: Eğer bu caiz olsaydı, "boyunların altına" denilip anlamının "boyunlar" olması da mümkün olurdu. Dediler ki: Bu ise hitabın akla uygunluğuna aykırıdır ve kelamın anlamlarını tersyüz etmektir.

وقال آخرون: معنى ذلك: فاضرِبوا على الأعناقِ. وقالوا: "على" و "فوقَ" معناهما مُتقارِبان، فجاز أن يُوضَعَ أحدُهُما مكانَ الآخرِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: "Boyunların üzerine vurun" demektir. Ve şöyle demişlerdir: "alâ" (-e/üzerine) ile "fevka" (üstüne) anlam bakımından birbirine yakındır; bu sebeple birinin diğerinin yerine kullanılması caiz olmuştur.

والصوابُ من القولِ فى ذلك أن يُقالَ: إن اللهَ أمَر المؤمنينَ مُعلِّمَهم كيفيةَ قتلِ المشركين وضرِبهم بالسيفِ، أن يضرِبوا فوقَ الأعناقِ منهم والأيديَ والأرجلَ. وقولُه: {فَوْقَ الْأَعْنَاقِ}. مُحتملٌ أن يكونَ مرادًا به الرءوسُ، ومحتملٌ أن يكونَ مرادًا به: مِن فوقِ جلدةِ الأعناقِ، فيكونَ معناه: على الأعناقِ، وإذا احتَمل ذلك صحَّ قولُ من قال: معناه: الأعناقُ. وإذا كان الأمرُ محتمِلًا ما ذكرنا من التأويلِ، لم يكنْ لنا أن نوجِّهَه إلى بعضِ معانيه دونَ بعضٍ، إلا بحجةٍ يجبُ التسليمُ لها، ولا حجةَ تدلُّ على خصوصِه، فالواجبُ أن يُقالَ: إن اللهَ أمر بضربِ رءوسِ المشركينِ وأعناقِهم وأيدِيهم وأرجلِهم، أصحابَ نبيِّه ﷺ الذين شهِدوا معه بدرًا.

Bu hususta doğru olan söz şudur: Allah, müşrikleri nasıl öldüreceklerini ve onlara kılıçla nasıl vuracaklarını müminlere öğreterek onlara, [müşriklerin] boyunlarının üstüne, ellerine ve ayaklarına vurmalarını emretmiştir. O'nun: {فَوْقَ الْأَعْنَاقِ} “Boyunların üstüne” kavlinin başlar anlamına gelmesi muhtemel olduğu gibi, boyun derisinin üstünden anlamına gelmesi ve dolayısıyla "boyunların üzerine" manasında olması da muhtemeldir. Bu muhtemel olunca, manasının "boyunlar" olduğunu söyleyen kimsenin sözü de sahih olur. Mesele zikrettiğimiz tevilleri ihtiva ettiğine göre, boyun eğilmesi zorunlu olan bir delil olmadıkça onu diğer anlamları dışarıda bırakıp bir kısmına hamletmemiz doğru olmaz. Bunun tahsis edildiğini gösteren bir delil de yoktur. O halde söylenmesi gereken şudur: Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisiyle birlikte Bedir'de hazır bulunan ashabına, müşriklerin başlarına, boyunlarına, ellerine ve ayaklarına vurmalarını emretmiştir.

وأما قولُه: {وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ}. فإن معناه: واضرِبوا، أيها المؤمنون، من عدوِّكم كلَّ طَرَفٍ ومَفْصِلٍ من أطرافِ أيدِيهم وأرجلِهم.

O'nun: {وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ} “Onların bütün parmak uçlarına vurun” kavline gelince; bunun anlamı şudur: Ey müminler! Düşmanınızın el ve ayak uçlarından her bir uzvuna ve eklemine vurun.

والبنانُ: جمعُ بنَانَةٍ، وهى أطرافُ أصابعِ اليدَيْن والرجليْن، ومن ذلك قولُ الشاعرِ :

Benân (بنان); el ve ayak parmaklarının uçları demek olan benâne (بنانة) kelimesinin çoğuludur. Şairin şu sözü de bu kabildendir :

ألا ليْتنِي قطَّعْتُ منِّى بنانةً … ولاقيْتُهُ في البَيْتِ يقْظانَ حاذِرا

Keşke benden bir parmak ucu kesilseydi de … Onu evde uyanık ve tetikte olarak karşılasaydım.

يعنى بالبنانةِ: واحدةَ البنانِ.

Benâne (بنانة) ile benân (بنان) kelimesinin tekilini kastetmektedir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو السائبِ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن أبيه، عن عطيةَ: {وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ}. قال: كلَّ مَفْصِلٍ .

Bize Ebü's-Sâib rivayet etti, dedi ki: Bize İbn İdrîs babasından, o da Atıyye'den rivayet etti: {وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ} “Ve onların her bir parmak ucuna vurun” [ayeti hakkında]: "Her bir eklemine [vurun]" dedi .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن أبيه، عن عطيةَ: {وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ}. قال: المفاصِلَ .

Bize İbn Vekî‘ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn İdrîs babasından, o da Atıyye'den rivayet etti: {وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ} “Ve onların her bir parmak ucuna vurun” [ayeti hakkında]: "Eklemlere [vurun]" dedi .

قال: ثنا المحاربيُّ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ}. قال: كلَّ مَفْصلٍ .

[İbn Vekî‘] dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan rivayet etti: {وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ} “Ve onların her bir parmak ucuna vurun” [ayeti hakkında]: "Her bir eklemine [vurun]" dedi .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسنُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ: {وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ}. قال: الأطرافَ. ويقالُ: كلَّ مَفصِلٍ .

Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasen, Yezîd'den, o da İkrime'den rivayet etti: {وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ} “Ve onların her bir parmak ucuna vurun” [ayeti hakkında]: "Uç kısımlara [vurun]" dedi. "Her bir ekleme [vurun]" da denilir .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn

عباسٍ: {وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ}. يعنى بالبنانِ الأطرافَ .

Abbâs'tan rivayet etti: {وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ} “Ve onların her bir parmak ucuna vurun”: Benân ile parmak uçlarını kastetmektedir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ قولَه: {وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ}. قال: الأطرافَ .

Bize el-Kāsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'in {وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ} “Ve onların her bir parmak ucuna vurun” kavli hakkında: "Parmak uçlarına [vurun]" dediğini rivayet etti .

حُدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ}. يعنى الأطرافَ.

Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı dinledim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ} “Ve onların her bir parmak ucuna vurun” kavli hakkında: "Parmak uçlarını kastetmektedir" dediğini işittim.

القولُ في تأويلِ قولِه: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشَاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (١٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشَاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (١٣)} “Bu, onların Allah'a ve Resûlüne karşı gelmelerindendir. Kim Allah'a ve Resûlüne karşı gelirse, bilsin ki Allah'ın cezası pek çetindir” kavlinin tevili hakkında [söz].

يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ} هذا الفعلُ مِن ضرْبِ هؤلاء الكفرةِ فوقَ الأعناقِ، وضربِ كلِّ بنانٍ منهم - جزاءٌ لهم بشقاقِهم اللهَ ورسولَه، وعقابٌ لهم عليه.

Allah Teâlâ: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ} “Bu, onların ... [karşı gelmelerindendir]” kavliyle; bu kâfirlerin boyunlarının üstüne vurulması ve onların her bir parmak ucuna vurulması şeklindeki bu fiilin , Allah'a ve Resûlüne karşı gelmelerinin bir karşılığı ve buna yönelik bir cezaları olduğunu kastetmektedir.

ومعنى قولِه: {شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ}: فارَقوا أمرَ اللهِ ورسولِه وعصوْهُما، وأطاعوا أمرَ الشيطانِ.

{شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Allah'a ve Resûlüne karşı geldiler” kavlinin anlamı: Allah'ın ve Resûlünün emrinden ayrıldılar, onlara isyan ettiler ve şeytanın emrine uydular [demektir].

ومعنى قولِه: {وَمَنْ يُشَاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ}: ومَن يخالفْ أمرَ اللهِ وأمرَ رسولِه، وفارقَ طاعتَهما، {فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ} له، وشدَّةُ عقابِه له فى الدنيا: إحلالُه به ما كان يُحِلُّ بأعدائِه من النِّقمِ، وفي الآخرةِ الخلودُ في نارِ جهنمَ، وحذفَ (له) من الكلامِ لدلالةِ الكلامِ عليها.

O'nun: {وَمَنْ يُشَاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Kim Allah'a ve Resûlüne karşı gelirse” kavlinin anlamı: Kim Allah'ın emrine ve Resûlünün emrine muhalefet eder ve onların itaatinden ayrılırsa, {فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ} “şüphesiz Allah, cezası pek çetin olandır”, yani onun için [cezası pek çetindir]. O'nun dünyada ona yönelik cezasının şiddeti; düşmanlarının başına getirdiği intikam türü azapları onun da başına getirmesidir; ahirette ise cehennem ateşinde ebedî kalmasıdır. Kelamın buna delalet etmesinden ötürü "ona" (له) ifadesi sözden hazfedilmiştir (düşürülmüştür).

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {ذَلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابَ النَّارِ (١٤)}.

Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابَ النَّارِ (١٤)} “İşte bunu tadın! Şüphesiz kâfirler için bir de cehennem azabı vardır” kavlinin tevili hakkında [söz].

يقولُ تعالى ذِكرُه: هذا العقابُ الذى عجَّلْتُه لكم أيها الكافرون، المشاقُّون للهِ ورسولِه في الدنيا، من الضربِ فوقَ الأعناقِ منكم، وضربِ كلِّ بنانٍ بأيدى أوليائى المؤمنين، فذوقوه عاجلًا، واعلَموا أن لكم فى الآجلِ والمعادِ عذابَ النارِ. ولفتحِ "أنّ" من قولِه: {وَأَنَّ لِلْكَافِرِينَ} من الإعرابِ وجهان: أحدُهما الرفعُ، والآخرُ النصبُ.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'a ve Resûlüne karşı gelen kâfirler! Mümin dostlarımın elleriyle boyunlarınızın üstüne vurulması ve her bir parmak ucunuza vurulması şeklinde dünyada sizin için acele ettirdiğim bu azabı hemen tadın ve bilin ki gelecekte ve dönüş yerinde sizin için cehennem azabı vardır. O'nun: {وَأَنَّ لِلْكَافِرِينَ} “Şüphesiz kâfirler için” kavlindeki "enne"nin (أَنَّ) fetha ile okunmasının irab bakımından iki vechi vardır: Biri ref', diğeri nasbdır.

فأما الرفعُ فبمعنى: ذلكم فذُوقوه ذلكُم وأن للكافرين عذابَ النارِ، بنيَّةِ تكريرِ "ذلكُم"، كأنه قيل: ذلكُم الأمرُ وهذا.

Ref' haline gelince; "İşte budur, onu tadın; ve kâfirler için cehennem azabı olduğu da [işte budur]" anlamındadır ki bu, "zâliküm" (ذلكم) kelimesinin tekrarlanması takdiriyle böyledir; sanki "İş budur ve şudur" denilmiş gibidir.

وأما النصبُ فمن وجهَيْن: أحدُهما: ذلكم فذوقوه واعلموا -أو وأيقِنوا- أن للكافرين، فيكونُ نصبُه بنيةِ فعلٍ مضمرٍ، قال الشاعرُ :

Nasb haline gelince iki vecihtendir: Birincisi: "İşte bunu tadın ve bilin ki -yahut kesin olarak inanın ki- kâfirler için..." [takdirinde olmasıdır]; böylece onun nasbı gizli bir fiil niyetiyledir. Şair şöyle demiştir :

ورأيْتِ زَوْجَكِ في الوغى … مُتقَلِّدًا سَيفًا وَرُمْحا

Sen kocanı savaşta görmüştün … Kılıç kuşanmış ve mızrak [taşırken].

بمعنى: وحاملًا رُمْحًا.

[Yani] "ve mızrak taşıyorken" anlamındadır.

والآخرُ بمعنى: ذلكم فذوقوه، وبأن للكافرين عذابَ النارِ. ثم حُذفتِ الباءُ فنُصِبتْ.

Diğeri ise: "İşte bunu tadın ve şüphesiz kâfirler için cehennem azabı olduğunu [da bilin]" anlamındadır. Sonra "bâ" (ب) harf-i cerri hazfedilmiş ve [kelime] mansub olmuştur.

القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفًا فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ (١٥) وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦)}.

[Allah Teâlâ'nın] şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفًا فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ (١٥) وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦)} “Ey iman edenler! İnkâr edenlerle toplu halde (savaş düzeninde) karşılaştığınız zaman, onlara arkalarınızı dönmeyin [kaçmayın]. O gün, savaş için taktik gereği yön değiştiren veya [kendi] birliğine katılmak üzere mevzilenen müstesna, kim onlara arkasını dönerse, muhakkak ki o, Allah'tan bir gazaba uğramış olur. Onun varacağı yer cehennemdir; ne kötü bir varış yeridir o!”

يعني تعالى ذكرُه: يا أيها الذين صدَّقوا اللهَ ورسولَه {إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} في القتال، {زَحْفًا}. يقولُ: متزاحفًا بعضُكم إلى بعضٍ، والتزاحُفُ: التدانِي والتقاربُ، {فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ}. يقولُ: فلا تولُّوهم ظهورَكُم فتنهزمُوا عنهم، ولكن اثْبُتوا لهم، فإنّ اللهَ معكُم عليهم، {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ}. يقولُ: ومن يولِّهم منكم ظهرَه، {إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ}. يقولُ: إلا مُسْتطرِدًا لقتالِ عدوِّه بطلبِ عَوْرةٍ له يمكنُه إصابتُها، فيكُرُّ عليه، {أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ}. أو إلَّا أن يولِّيَهم ظهرَه، {مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ}. يقولُ: صائرًا إلى حيزِ المؤمنين الذين يفيئون به معهم إليهم لقتالِهم، ويَرْجِعون به إليهم معهم.

Allah Teâlâ şunu kastetmektedir: Ey Allah'ı ve Resûlünü tasdik edenler! {إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenlerle karşılaştığınız zaman” savaşta, {زَحْفًا} “toplu halde (savaş düzeninde)”. Şöyle buyurmaktadır: Birbirinizin üzerine akın ederek; tezâhüf (تزاحف) ise birbirine yaklaşmak ve yakınlaşmak demektir. {فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ} “Artık onlara arkalarınızı dönmeyin”. Şöyle buyurmaktadır: Onlara sırtlarınızı dönüp de onlardan kaçıp hezimete uğramayın; bilakis onlara karşı sebat edin, zira Allah onlara karşı sizinle beraberdir. {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ} “Kim o gün onlara arkasını dönerse”. Şöyle buyurmaktadır: Sizden kim onlara sırtını dönerse; {إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ} “Savaş taktiği olarak bir yana çekilmek ... müstesna”. Şöyle buyurmaktadır: Vurabileceği bir açığını yakalamak amacıyla düşmanıyla savaşmak için hileli bir ric'at yapıp sonra tekrar üzerine hücum etmek müstesna. {أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ} “Veya başka bir birliğe katılmak dışında”. Yahut onlarla savaşmak için kendisiyle birlikte onlara dönüp sığınacakları ve onunla birlikte tekrar onlara hücum edecekleri müminlerin tarafına katılmak üzere, {مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ} “başka bir birliğe katılmak amacıyla” onlara sırtını dönmesi müstesnadır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحَّاكِ: {إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ}. قال: المتحرِّفُ: المتقدِّمُ من أصحابِه؛ ليرى عورةً من العدوِّ فيُصيبَها. قال: والمتحيِّزُ: الفارُّ إلى النبيِّ ﷺ وأصحابِه، وكذلك من فرَّ اليومَ إلى أميرِه وأصحابِه. قال الضحَّاكُ: وإنما هذا وعيدٌ من اللهِ لأصحابِ محمدٍ ﷺ، ألا يفروا، وإنما كان النبيُّ ﵊ وأصحابُه فئَتَهم.

Bize İbn Vekî‘ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Cüveybir'den, [o da] ed-Dahhâk'tan [şöyle buyurduğunu] rivayet etti: {إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ} “Savaş taktiği olarak bir yana çekilmek veya başka bir birliğe katılmak dışında...”. Dedi ki: Müteharrif (savaş taktiği gereği mevzi değiştiren); düşmandan bir açık görüp ona darbe indirmek için arkadaşlarından öne atılandır. Dedi ki: Mütehayyiz (bir birliğe katılan) ise; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun ashabına doğru kaçandır. Bugün de komutanına ve onun arkadaşlarına doğru kaçan kimse böyledir. ed-Dahhâk dedi ki: Bu, Allah'tan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına kaçmamaları hususunda bir tehdittir. [O gün] onların birliği yalnızca Peygamber aleyhisselâm ve ashabı idi.

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ}: أمَّا المتحرِّفُ، يقولُ: الاستطرادُ ، يريدُ العورةَ ، {أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ}. قال: المتحيِّزُ إلى الإمامِ وجندِه إن هو كرَّ فلم يكنْ له بهم طاقةٌ، ولا يُعْذَرُ الناسُ وإن كثُروا أن يولُّوا عن الإمامِ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ} “Kim o gün, savaş taktiği olarak bir yana çekilmek veya başka bir birliğe katılmak dışında onlara arkasını dönerse”: Müteharrife gelince; o, [düşmanın] açığını yakalamak isteyerek hileli geri çekilmedir (istitrâd) , der. {أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ} “Veya başka bir birliğe katılmak [dışında]” [ayeti hakkında ise şöyle] dedi: Hücum edip de onlara gücü yetmediği takdirde imama ve ordusuna katılan kimsedir; ne kadar çok olurlarsa olsunlar insanların imamdan yüz çevirip kaçmaları mazur görülmez .

واخْتَلف أهلُ العلمِ في حكمِ قولِ اللهِ ﷿: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ}، هل هو خاصٌّ فى أهلِ بدرٍ، أم هو فى المؤمنين جميعًا؟ فقال قومٌ: هو لأهلِ بدرٍ خاصَّةً؛ لأنه لم يكنْ لهم أن يترُكوا رسولَ اللهِ ﷺ مع عدوِّه وينهزموا عنه، [فأَمَّا اليومَ فلهم] الانهزامُ؟

İlim ehli, Allah Azze ve Celle'nin: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ} “Kim o gün, savaş taktiği olarak bir yana çekilmek veya başka bir birliğe katılmak dışında onlara arkasını dönerse, muhakkak ki o, Allah'tan bir gazaba uğramıştır. Onun varacağı yer cehennemdir” kavlinin hükmü konusunda, bunun Bedir ehline mi mahsus olduğu yoksa bütün müminleri mi kapsadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk şöyle demiştir: Bu, sadece Bedir ehline mahsustur; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i düşmanıyla baş başa bırakıp hezimete uğrayarak kaçmaları kendilerine caiz değildi. [Bugün ise onların] geri çekilmeleri caiz midir?

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن أبي نَضْرةَ فى قولِ اللهِ ﷿: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ}. قال: ذاك يومَ بدرٍ، لم يكنْ لهم أن ينحازوا، ولو انحاز أحدٌ لم ينحزْ إلَّا إلى. قال أبو موسى: يعنى إلى المشركين.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ rivayet etti, dedi ki: Bize Dâvûd, Ebû Nadre'den Allah Azze ve Celle'nin: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” kavli hakkında rivayet etti. [Ebû Nadre] dedi ki: “Bu, Bedir günündeydi; onların bir tarafa çekilme [imkânları] yoktu. Şayet bir kimse bir tarafa çekilecek olsaydı ancak [şuraya] çekilirdi.” Ebû Mûsâ dedi ki: “Yani müşriklerin tarafına.”

حدَّثنا إسحاقُ بنُ شاهينٍ، قال: ثنا خالدٌ، عن داودَ، عن أبي نَضْرةَ، عن أبى سعيدٍ قولَه ﷿: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ}. ثم ذكَر نحوَه، إلا أنه قال: ولو انحازوا انحازوا إلى المشركين ولم يكنْ يومَئذ مسلمٌ في الأرضِ غيرُهم .

Bize İshâk b. Şâhîn rivayet etti, dedi ki: Bize Hâlid, Dâvûd'dan, o Ebû Nadre'den, o da Ebû Saîd'den Azze ve Celle'nin: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” kavli hakkında rivayet etti, sonra benzerini zikretti; ancak o şöyle dedi: "Eğer bir tarafa çekilselerdi ancak müşriklerin tarafına çekilirlerdi; çünkü o gün yeryüzünde onlardan başka hiçbir Müslüman yoktu" .

حدَّثنا حميدُ بنُ مَسْعدةَ، قال: ثنا بشرُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا داودُ، عن أبي نَضْرة، عن أبي سعيدٍ، قال: نزَلت في يومِ بدرٍ: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ} .

Bize Humeyd b. Mes‘ade rivayet etti, dedi ki: Bize Bişr b. Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Dâvûd, Ebû Nadre'den, o da Ebû Saîd'den rivayet etti, dedi ki: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” [ayeti], Bedir gününde nazil oldu .

حدَّثنا ابنُ المثنى وعليُّ بنُ مسلمٍ الطُّوسيُّ، قال ابنُ المثنى: ثنى عبدُ الصمدِ، وقال عليٌّ: ثنا عبُد الصمدِ، قال: ثنا شعبةُ، عن داودَ -يعني ابن أبي هندٍ- عن أبى نضرةَ، عن أبي سعيدٍ: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ}. قال: يومَ بدرٍ. قال أبو موسى: حُدِّثت أن فى كتابِ غُنْدَرٍ هذا الحديثَ، عن داودَ، عن الشعبيِّ، عن أبي سعيدٍ .

Bize İbnü'l-Müsennâ ve Ali b. Müslim et-Tûsî rivayet etti; İbnü'l-Müsennâ dedi ki: Bana Abdüssamed rivayet etti, Ali de dedi ki: Bize Abdüssamed rivayet etti, dedi ki: Bize Şu‘be, Dâvûd'dan -yani İbn Ebî Hind'den-, o Ebû Nadre'den, o da Ebû Saîd'den: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” [ayeti hakkında] rivayet etti, [Ebû Saîd]: "Bedir günü" dedi. Ebû Mûsâ dedi ki: "Bana rivayet edildiğine göre Gunder'in kitabında bu hadis, Dâvûd'dan, o Şa‘bî'den, o da Ebû Saîd'den şeklindedir" .

حدَّثنا أحمدُ بنُ محمدٍ الطُّوسيُّ، قال: ثنا عليُّ بنُ عاصمٍ، عن داودَ بنِ أبي هندٍ، عن أبى نضرةَ، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ، قال: إنما كان ذلك يومَ بدرٍ، ولم يكنْ للمسلمين فئةٌ إلَّا رسولُ اللهِ ﷺ، فأما بعدَ ذلك، فإن المسلمين بعضُهم

Bize Ahmed b. Muhammed et-Tûsî rivayet etti, dedi ki: Bize Ali b. Âsım, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Ebû Nadre'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etti, dedi ki: "Bu durum yalnızca Bedir günündeydi; [o gün] Müslümanlar için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den başka bir sığınak birliği [fiet] yoktu. Bundan sonra ise şüphesiz Müslümanların bir kısmı