فئةٌ لبعضٍ .
birliğidir" .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى عن داودَ، عن أبي نضرةَ: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ}. قال: هذه نزلَت فى أهلِ بدرٍ .
Bize İbn Vekî‘ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ, Dâvûd'dan, o da Ebû Nadre'den: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” [ayeti hakkında] rivayet etti, [Ebû Nadre] dedi ki: "Bu, Bedir ehli hakkında nazil oldu" .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن ابنِ عونٍ، قال: كتبتُ إلى نافعٍ أسألُه عن قولِه: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ}: أكان ذلك اليومَ أم هو بعدُ؟ قال: وكتبَ إليَّ: إنما كان ذلك يومَ بدرٍ .
Bana Ya‘kūb rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Avn'dan rivayet etti, dedi ki: Nâfi‘ye mektup yazıp O'nun: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” kavlini sordum: "Bu o güne mi aitti, yoksa sonrası için de geçerli midir?" Dedi ki: O da bana: "Bu sadece Bedir günündeydi" diye yazdı .
حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا زيدٌ، عن سفيانَ، عن جُويبرٍ، عن الضحَّاكِ، قال: إنما كان الفِرارُ يومَ بدرٍ ، لم يكن لهم ملجأٌ يلجئون إليه، فأما اليومَ فليس فِرارٌ .
Bize Ali b. Sehl rivayet etti, dedi ki: Bize Zeyd, Süfyân'dan, o Cüveybir'den, o da Dahhâk'ten rivayet etti, dedi ki: "[Yasaklanan] kaçış sadece Bedir günündeydi ; sığınacakları bir sığınakları yoktu. Bugün ise [bu şekilde mutlak bir yasak] kaçış yoktur" .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن الربيعِ، عن الحسنِ: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ}. قال: كانت هذه يومَ بدرٍ خاصَّةً، ليس الفرارُ من الزحفِ من الكبائرِ .
Bize İbn Vekî‘ rivayet etti, dedi ki: Bize babam, Rebî‘den, o da el-Hasan'dan: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” [ayeti hakkında] rivayet etti, [el-Hasan] dedi ki: "Bu sadece Bedir gününe mahsustu; savaştan kaçmak büyük günahlardan değildir" .
قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن رجلٍ، عن الضحَّاكِ: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ}. قال: كانت هذه يومَ بدرٍ خاصَّةً.
[İbn Vekî‘] dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o bir adamdan, o da ed-Dahhâk'ten: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” [ayeti hakkında] rivayet etti, [Dahhâk] dedi ki: "Bu sadece Bedir gününe mahsustu".
قال: ثنا رَوْحُ بنُ عُبادةَ، عن حبيبِ بنِ الشهيدِ، عن الحسنِ: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ}. قال: نزَلت فى أهلِ بدرٍ .
Dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde, Habîb b. eş-Şehîd'den, o da el-Hasan'dan: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” [ayeti hakkında] rivayet etti, [el-Hasan] dedi ki: "Bedir ehli hakkında nazil oldu" .
حدَّثنا بشرُ بن معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ}. قال: ذلكم يومُ بدرٍ .
Bize Bişr b. Muâz rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” [ayeti hakkında] rivayet etti, [Katâde] dedi ki: "O, Bedir günüdür" .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن المباركِ بنِ فَضالةَ، عن الحسنِ: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ}. قال: ذلك يومُ بدرٍ، فأما اليومَ فإنِ انحازَ إلى فئةٍ أو مِصرٍ، أحسَبُه قال: فلا بأسَ به .
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Süveyd rivayet etti, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Mübârek b. Fadâle'den, o da el-Hasan'dan: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” [ayeti hakkında] haber verdi, [el-Hasan] dedi ki: "Bu, Bedir günündeydi. Bugüne gelince; şayet bir birliğe veya bir şehre çekilirse -zannedersem şöyle dedi:- bunda bir beis yoktur" .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا قَبيصةُ بنُ عقبةَ، قال: قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ عونٍ، قال: كتبت إلى نافعٍ: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ}. قال: إنما هذا يومُ بدرٍ.
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Kabîsa b. Ukbe rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Avn'dan rivayet etti, dedi ki: Nâfi‘ye: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” [ayetini] yazdım. O da: "Bu sadece Bedir günüdür" dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: ثنا ابنُ المباركِ، عن ابنِ لَهِيعةَ قال: ثنى يزيدُ بنُ أبي حبيبٍ، قال: أَوْجب اللهُ لمن فرَّ يومَ بدرٍ النارَ. قال: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ}. فلما كان يومُ أحدٍ بعدَ ذلك قال: {إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ} [آل عمران: ١٥٥]. ثم كان حُنينٌ بعدَ ذلك بسبعِ سنينَ، فقال: {ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ} - {ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ} [التوبة: ٢٥ - ٢٧].
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr rivayet etti, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, İbn Lehîa'dan rivayet etti, dedi ki: Bana Yezîd b. Ebî Habîb rivayet edip dedi ki: "Allah, Bedir günü kaçana cehennemi vacip kıldı [ve şöyle] buyurdu: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ} “Kim o gün savaşmak için bir tarafa çekilmek veya başka bir birliğe katılmak dışında onlara arkasını dönerse, muhakkak ki Allah'tan bir gazaba uğramış olur”. Bundan sonra Uhud günü olunca [da şöyle] buyurdu: {إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ} “Şeytan onları sırf işledikleri bazı şeyler yüzünden kaydırmak istemişti; bununla beraber Allah onları affetti” [Âl-i İmrân: 155]. Sonra bundan yedi yıl sonra Huneyn [günü] oldu, [Allah da şöyle] buyurdu: {ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ} “Sonra arkanıza dönüp kaçtınız” - {ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ} “Sonra Allah bunun ardından dilediğinin tövbesini kabul eder” [et-Tevbe: 25-27]."
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، قال: ثنا ابنُ عونٍ، عن محمدٍ، [أن عمرَ] ﵁ بلَغه قتلُ أبي عُبيدٍ، فقال: [لو انحاز إليَّ إن كنتُ له لفئةً] .
Bana Ya‘kūb rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Avn, Muhammed'den rivayet etti: Ömer radıyallâhu anh'a Ebû Ubeyd'in öldürüldüğü haberi ulaşınca şöyle dedi: "[Bana çekilseydi ya! Şüphesiz ben onun için bir birliktim]" .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُويدٌ، قال: ثنا ابنُ المباركِ، عن جريرِ بنِ حازمٍ، قال: ثني قيسُ بنُ سعدٍ ، قال: سألت عطاءَ بنَ أبي رباحٍ عن قولِه: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ}. قال: هذه منسوخةٌ بالآية التي في الأنفالِ: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} [الأنفال: ٦٦]. قال: وليس لقومٍ أن يفرُّوا من مِثْلَيهم . قال: [ونسِخَت تلك إلا] هذه العِدَّةَ .
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Süveyd rivayet etti, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Cerîr b. Hâzim'den rivayet etti, dedi ki: Bana Kays b. Sa‘d rivayet etti, dedi ki: Atâ b. Ebî Rabâh'a O'nun: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” kavlini sordum. Dedi ki: "Bu, Enfâl'deki şu ayetle neshedilmiştir: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti ve sizde bir zaaf olduğunu bildi. Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler” [el-Enfâl: 66]." Dedi ki: "Bir topluluğun kendi [sayılarının] iki katından kaçması caiz değildir." Dedi ki: "[O ayet neshedilmiş, ancak] bu sayı [hükmü baki kalmıştır]" .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن سليمانَ التَّيْميِّ. عن أبي عثمانَ، قال: لما قُتِل أبو عُبيدٍ جاء الخبرُ إلى عمرَ، فقال: يا أيُّها الناسُ أنا
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Süveyd rivayet etti, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Süleymân et-Teymî'den, o da Ebû Osmân'dan haber verdi, dedi ki: Ebû Ubeyd öldürüldüğünde haber Ömer'e ulaştı. Bunun üzerine [Ömer] şöyle dedi: "Ey insanlar! Ben...
فئتُكم .
sizin birliğinizim" .
قال ابنُ المباركِ، عن معمرٍ وسفيانَ الثوريِّ وابنِ عُيينةَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: قال عمرُ ﵁: أنا فئةُ كلِّ مسلمٍ .
İbnü'l-Mübârek; Ma‘mer, Süfyân es-Sevrî ve İbn Uyeyne'den, onlar İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti, dedi ki: Ömer radıyallâhu anh: "Ben her Müslümanın birliğiyim" dedi .
وقال آخرون: بل هذه الآيةُ حكمُها عامٌّ فى كلِّ من ولَّى الدُّبُرَ عن العدوِّ منهزمًا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu ayetin hükmü, düşmandan hezimete uğrayarak arkasını dönüp kaçan herkes hakkında geneldir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ ابنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: أكبرُ الكبائرِ: الإشراكُ باللهِ، والفرارُ يومَ الزحفِ؛ لأن اللهَ ﷿ يقولُ: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} .
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: "Büyük günahların en büyüğü: Allah'a ortak koşmak ve savaş meydanından kaçmaktır; çünkü Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “Kim o gün, savaş taktiği olarak bir yana çekilmek veya başka bir birliğe katılmak dışında onlara arkasını dönerse, muhakkak ki o, Allah'tan bir gazaba uğramıştır. Onun varacağı yer cehennemdir ve o ne kötü bir varış yeridir”" .
وأولى التأويلين فى هذه الآيةِ بالصوابِ عندى: قولُ من قال: حكمُها مُحْكَمٌ، وأنها نزَلت فى أهلِ بدرٍ، وحكمُهما ثابتٌ في جميعِ المؤمنين، وأن اللهَ حرَّم على المؤمنين إذا لَقُوا العدوَّ أن يُولُّوهم الدُّبُرَ منهزمين، إلَّا لتحرُّفٍ لقتالٍ، أو لتحيُّزٍ إلى فئةٍ من المؤمنين حيثُ كانت من أرضِ الإسلامِ، وأن من ولَّاهم الدُّبُرَ بعدَ
Bana göre bu ayetteki iki tevilin doğruya en yakın olanı; [ayetin] hükmünün muhkem olduğunu, Bedir ehli hakkında indiğini fakat hükmünün bütün müminler hakkında sabit bulunduğunu, Allah'ın müminlere düşmanla karşılaştıklarında -savaş taktiği olarak yer değiştirmek veya İslâm yurdunun neresinde olursa olsun müminlerden bir fırkaya katılmak dışında- hezimete uğramış vaziyette arkalarını dönmelerini haram kıldığını ve her kim ... sonra onlara arkasını dönerse
الزحفِ لقتالٍ، منهزمًا بغيرِ نيةِ إحدى الخَلَّتين اللتين أباح اللهُ التوليةَ بهما ، فقد اسْتَوجَب من اللهِ وعيدَه، إلَّا أن يتفضَّلَ عليه بعفوِه.
savaş için hücum ettikten sonra Allah'ın arkasını dönmeye izin verdiği iki durumdan birini niyet etmeksizin hezimete uğrayıp arkasını dönerse , Allah'ın affıyla ona lütufta bulunması müstesna, O'nun tehdidini hak etmiş olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür.
وإنما قلنا: هي مُحْكَمةٌ غير منسوخةٍ؛ لما قد بيَّنا في غيرِ موضعٍ من كتابِنا هذا وغيرِه، أنَّه لا يجوزُ أن يُحْكَمَ لحكمِ آيةٍ بنسخٍ، وله في غيرِ النسخِ وجهٌ، إلا بحجةٍ يجبُ التسليمُ لها، من خبرٍ يقطعُ العذرَ، أو حُجَّةِ عقلٍ، ولا حجةَ من هذين المعنيين تدلُّ على نسخِ حكمِ قولِ اللهِ ﷿: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ}.
Bizim onun mensuh değil muhkem olduğunu söylememiz; bu kitabımızın ve diğerlerinin muhtelif yerlerinde açıkladığımız üzere, bir ayetin hükmünün nesih dışında bir izahı mümkün olduğu sürece, kesin bağlayıcı bir haber veya akli bir delil gibi teslim olunması vacip olan bir delil bulunmadıkça neshedildiğine hükmetmenin caiz olmamasındandır. Allah Azze ve Celle'nin: {وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ} “Kim o gün, savaş taktiği olarak bir yana çekilmek veya başka bir birliğe katılmak dışında onlara arkasını dönerse” kavlinin hükmünün neshedildiğine delalet eden bu iki türden hiçbir delil yoktur.
وأما قولُه: {فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ}. يقولُ: فقد رجَع بغضبٍ من اللهِ، {وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ}. يقولُ: ومصيرُه الذي يصيرُ إليه في مَعادِه يومَ القيامةِ جهنمُ {وَبِئْسَ الْمَصِيرُ}. يقولُ: وبئس الموضعُ الذى يصيرُ إليه ذلك المصيرُ.
O'nun: {فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ} “muhakkak ki o, Allah'tan bir gazaba uğramıştır” kavline gelince; [bu], Allah'tan bir gazapla dönmüştür, demektir. {وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ} “Onun varacağı yer cehennemdir” kavli; kıyamet günündeki dönüşünde varacağı yer cehennemdir, demektir. {وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “O ne kötü bir varış yeridir” kavli ise; o varışın ulaştığı o yer ne kötüdür, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَنًا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَنًا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٧)} “Onları siz öldürmediniz, fakat Allah onları öldürdü. Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı. Müminleri kendisinden güzel bir imtihanla denemek (veya güzel bir nimetle donatmak) için [böyle yaptı]. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه -للمؤمنين به وبرسولِه ممن شهِد بدرًا مع رسولِ اللهِ ﷺ، فقاتَل أعداءَ دينِه معه من كفارِ قريشٍ- فلم تقتُلوا المشركين أيُّها المؤمنون أنتم، ولكنَّ اللهَ قتَلهم. وأضاف جلَّ ثناؤُه قتلَهم إلى نفسِه، ونفاه عن المؤمنين به الذين قاتَلوا المشركين؛ إذ كان جلَّ ثناؤُه هو مسبِّبَ قتلِهم، وعن أمرِه كان قتالُ المؤمنين إيَّاهم، ففى ذلك أدلُّ الدليلِ على فسادِ قول المنكِرين أن يكونَ للهِ فى أفعالِ خلقِه
Zikri yüce olan Allah; Allah'a ve Resûlü'ne iman edip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Bedir'de bulunan ve onunla beraber dininin düşmanları olan Kureyş kâfirleriyle savaşan kimselere [hitaben] şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! O müşrikleri siz öldürmediniz, fakat onları Allah öldürdü. Senâsı yüce olan [Allah], onların öldürülmesini kendi zâtına nispet etmiş ve müşriklerle savaşan müminlerden ise bunu nefyetmiştir (onlara ait olmadığını bildirmiştir). Çünkü onların öldürülmesini sağlayan senâsı yüce olan Allah'tır ve müminlerin onlarla savaşması da O'nun emriyle gerçekleşmiştir. İşte bunda, Allah'ın, kullarının fiillerinde kendisi vasıtasıyla o [fiillere] ulaştıkları bir tesiri/yaratması olduğunu inkâr edenlerin görüşünün bâtıllığına en açık delil bulunmaktadır.
صُنعٌ به وصلوا إليها، وكذلك قولُه لنبيِّه ﵊: {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى} فأضاف الرميَ إلى نبيِّ اللهِ، ثم نفاه عنه، وأَخْبَر عن نفسِه أنه هو الرامى؛ إذ كان جلَّ ثناؤُه هو المُوصِلَ المرميَّ به إلى الذين رُموا [به من] المشركين، والمسبِّبَ الرميةَ لرسولِه، فيقالُ للمنكرين ما ذكَرنا: قد علمتم إضافةَ اللهِ رميَ نبيِّه ﷺ المشركين إلى نفسه، بعدَ وصفِه نبيَّه به، وإضافتُه إليه ذلك فعلٌ واحدٌ كان من اللهِ بتسبيبِه وتسديدِه، ومن رسولِ اللهِ ﷺ الحذفُ والإرسالُ، فما تُنْكِرون أن يكونَ كذلك سائرُ أفعالِ الخلقِ المكتسبةِ من اللهِ؛ الإنشاءُ والإنجازُ بالتسبيبِ، ومن الخلقِ الاكتسابُ بالقُوَى، فلن يقولوا في أحدِهما قولًا إلَّا أُلْزِموا في الآخَرِ مثلَه.
onlara ulaşmalarını sağlayan bir tesiri bulunduğunu inkâr edenlerin sözünün bâtıl olduğuna en açık delil vardır. Aynı şekilde O'nun Peygamberi'ne aleyhisselâm: {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى} “Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı” buyurması da böyledir. Çünkü O, atma fiilini Allah'ın Peygamberi'ne nispet etmiş, sonra onu ondan nefyetmiş ve atılan şeyi kendilerine atılan müşriklere ulaştıran ve Resûlü için o atışı sebep kılan Senâsı yüce Allah olduğu için Kendisinin atan olduğunu haber vermiştir. Zikrettiğimiz hususu inkâr edenlere şöyle denilir: Allah'ın, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i [önce] onunla vasıfladıktan sonra müşriklere atışını Kendi zâtına nispet ettiğini bildiniz. O'nun bunu Kendisine nispet etmesi, tek bir fiil olup Allah tarafından sebebini yaratma ve isabet ettirme yoluyla, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından ise savurma ve fırlatma yoluyla gerçekleşmiştir. O halde yaratıkların diğer kesbî fiillerinin de aynı şekilde olmasını niçin inkâr ediyorsunuz? [Şöyle ki:] Allah'tan sebepleri yaratarak var etme ve meydana getirme, yaratıklardan ise güçleri vasıtasıyla kesp etmedir. Onlar bu ikisinden biri hakkında bir söz söylediklerinde, diğerinde de benzeriyle ilzam olunurlar.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu konuda söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدٌ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ ﷿: {فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ} لأصحابِ محمدٍ ﷺ، حين قال هذا: قتَلتُ. وهذا: قتَلتُ. {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ}. قال لمحمدٍ حينَ حصَب الكفارَ .
Bize Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Azze ve Celle'nin: {فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ} “Onları siz öldürmediniz” kavli hakkında rivayet etti: [Bu hitap] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabınadır; hani biri: "Ben öldürdüm", diğeri: "Ben öldürdüm" dediği vakit [inmiştir]. {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ} “Attığın zaman da sen atmadın” kavlini ise kâfirlere çakıl taşları attığı vakit Muhammed'e söylemiştir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da
مجاهدٍ بنحوِه.
Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى}. قال: رماهم رسولُ اللهِ ﷺ بالحَصْباءِ يومَ بدرٍ .
Bize Muhammed b. Abdila‘lâ rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den: {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى} “Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı” [ayeti hakkında] rivayet etti, dedi ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü onlara çakıl taşları attı" .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن أيوبَ، عن عكرمةَ، قال: ما وقَع منها شيءٌ إلا في عينِ رجلٍ .
Bize Muhammed b. Abdila‘lâ rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Eyyûb'dan, o da İkrime'den rivayet etti, dedi ki: "Onlardan (o taşlardan) her biri mutlaka bir adamın gözüne isabet etti" .
حدَّثنا عبدُ الوارثِ بنُ عبدِ الصمدِ بنِ عبدِ الوارثِ، قال: ثنا أبى، قال: ثنا أبانٌ العطَّارُ، قال: ثنا هشامُ بنُ عروةَ، قال: لما ورَد رسولُ اللهِ ﷺ بدرًا قال: "هذه مصارِعُهم". ووجَد المشركون النبيَّ ﷺ. قد سبَقهم إليه ونزَل عليه، فلما طلَعوا عليه زعَموا أن النبيَّ ﷺ قال: "هذه قريشٌ قد جاءت بجَلْبَتِها وفخرِها، تُحادُّك وتُكذِّبُ رسولَك، اللهمَّ إنى أسألُك ما وعَدتنى". فلما أَقْبَلوا استقبلهم، فحثَا في وجوهِهم، فهزَمهم اللهُ ﷿ .
Bize Abdülvâris b. Abdissemad b. Abdilvâris rivayet etti, dedi ki: Bize babam rivayet etti, dedi ki: Bize Ebân el-Attâr rivayet etti, dedi ki: Bize Hişâm b. Urve rivayet etti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir'e vardığında: "İşte bunlar onların vurulup düşecekleri yerlerdir" buyurdu. Müşrikler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerinden önce oraya varıp konakladığını gördüler. Karşılarına çıktıklarında rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İşte Kureyş, böbürlenmesi ve kibriyle geldi; Sana meydan okuyor ve Resûlünü yalanlıyor. Allahım! Bana vadettiğin şeyi Senden istiyorum." Müşrikler yöneldiğinde onları karşıladı ve yüzlerine [toprak/çakıl] saçtı; Allah Azze ve Celle de onları hezimete uğrattı .
حدَّثنا أحمدُ بنُ منصورٍ، قال: ثنا يعقوبُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ بنُ عِمْرانَ، قال: ثنا موسى بنُ يعقوبَ بنِ عبدِ اللهِ بنِ زَمْعَةَ، عن يزيدَ بنِ عبدِ اللهِ، عن أبي بكرِ بنِ سليمانَ بنِ أبي حَثْمةَ، عن حَكيمِ بنِ حزامٍ، قال: لما كان يومُ بدرٍ،
Bize Ahmed b. Mansûr rivayet etti, dedi ki: Bize Ya‘kūb b. Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülazîz b. İmrân rivayet etti, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ya‘kūb b. Abdillâh b. Zem‘a, Yezîd b. Abdillâh'tan, o Ebû Bekr b. Süleymân b. Ebî Hasme'den, o da Hakîm b. Hizâm'dan rivayet etti, dedi ki: Bedir günü olduğunda,
سمِعنا صوتًا وقَع من السماءِ كأنه صوتُ حَصاةٍ وقَعت في طَسْتٍ، ورمَى رسولُ اللهِ ﷺ تلك الرَّمْيةَ، فانهزمنا .
gökten bir ses işittik; sanki bir leğene düşen çakıl taşının sesi gibiydi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o atışı yaptı, bunun üzerine biz de hezimete uğradık .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو معشرٍ، عن محمدِ بنِ قيسٍ ومحمدِ بنِ كعبٍ القُرَظيِّ، قالا: لما دنا القومُ بعضُهم من بعضٍ، أخَذ رسولُ اللهِ ﷺ قَبضْةً من ترابٍ، فرمَى بها في وجوهِ القومِ، وقال: "شاهتِ الوجوهُ". فدخَلت في أعينِهم كلِّهم، وأقْبَل أصحابُ رسولِ اللهِ ﷺ [يقتلونهم ويأسِرونهم] ، وكانت هزيمتُهم في رميةِ رسولِ اللهِ ﷺ، وأَنْزل اللهُ: {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ} الآية إلى: {إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} .
Bana el-Hâris rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ma‘şer, Muhammed b. Kays ve Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'den rivayet etti, ikisi dediler ki: İki topluluk birbirine yaklaşınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir avuç toprak aldı, onu o kavmin yüzlerine attı ve: "Yüzler çirkinleşsin " buyurdu. O [toprak] hepsinin gözlerine girdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı yönelip [onları öldürüyor ve esir alıyorlardı] . Onların hezimeti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in atışıyla oldu ve Allah: {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ} “Attığın zaman da sen atmadın” ayetini: {إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” [kavline] kadar indirdi .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ} الآية. ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ أخَذ يومَ بدرٍ ثلاثةَ أحجارٍ، ورمَى بها وجوهَ الكفارِ، فهُزِموا عندَ الحجرِ الثالثِ .
Bize Bişr b. Muâz rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ} “Attığın zaman da sen atmadın” ayeti hakkında rivayet etti: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü üç taş aldı ve bunları kâfirlerin yüzlerine attı ; üçüncü taşta hezimete uğradılar .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ حينَ التقى الجمعانِ يومَ بدرٍ لعليٍّ: "أَعْطِنى
Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti, dedi ki: Bedir günü iki topluluk karşılaştığı vakit Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'ye: «Bana ... ver
حصًى من الأرْضِ"، فناوله حصًى عليه ترابٌ، فرمي به وجوهَ القومِ، فلم يبقَ مشركٌ إلَّا دخَل في عينِه من ذلك الترابِ شيءٌ، ثم ردِفهم المؤمنون يقتُلونهم ويأسِرونهم، فذكَر رميةَ النبيِّ ﷺ، فقال: {فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى} .
yerden çakıl taşları ver" buyurdu. O da ona üzerinde toprak bulunan çakıl taşları uzattı. [Resûlullah] onu kavmin yüzlerine attı; hiçbir müşrik kalmadı ki o topraktan gözüne bir şey girmemiş olsun. Sonra müminler onların peşine düşüp onları öldürüyor ve esir alıyorlardı. [Allah], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in atışını zikredip şöyle buyurdu: {فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى} “Onları siz öldürmediniz, fakat Allah onları öldürdü. Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı” .
حدَّثني يونسُ قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى}. قال: هذا يومُ بدرٍ، أَخَذ رسولُ اللهِ ﷺ ثلاثَ حَصَياتٍ، فرمَى بحصاةٍ في ميمنةِ القومِ، وحصَاةٍ في ميسرةِ القومِ، وحصَاةٍ بينَ أظهرِهم وقال: "شاهَتِ الوجوهُ". فانهزموا، فذلك قولُ اللهِ ﷿: {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى} .
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى} “Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı” kavli hakkında dedi ki: "Bu Bedir günüdür; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üç çakıl taşı aldı; bir taşı kavmin sağ kanadına, bir taşı kavmin sol kanadına, bir taşı da ortalarına attı ve: 'Yüzler çirkinleşsin' buyurdu, bunun üzerine hezimete uğradılar. İşte Allah Azze ve Celle'nin: {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى} “Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı” kavli budur" .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ، قال: رفَع رسولُ اللهِ ﷺ يدَه يومَ بدرٍ، فقال: "ياربِّ إن تَهْلِك هذه العصابةُ فلن تُعْبَدَ في الأرضِ أبدًا". فقال له جبريلُ ﵇: خُذْ قبضةً من الترابِ، فرمَى بها في وجوههم، فما من المشركين من أحدٍ إلَّا أصاب عينيه ومَنْخِرَيه وفمَه ترابٌ من تلك القبضةِ، فولَّوْا مدبرين .
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü elini kaldırıp şöyle dedi: "Ey Rabbim! Eğer bu topluluk helak olursa artık yeryüzünde Sana ebediyen ibadet edilmez." Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm ona: "Bir avuç toprak al" dedi. O da onu onların yüzlerine attı; müşriklerden hiçbir kimse kalmadı ki o avuçtan gözlerine, iki burun deliğine ve ağzına toprak isabet etmemiş olsun; böylece arkalarını dönüp kaçtılar .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: قال اللهُ ﷿ في
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Allah Azze ve Celle [...] hakkında şöyle buyurdu:
رمي رسولِ اللهِ ﷺ المشركين بالحَصْباءِ من يدِه حينَ رماهم: {وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى}. أى لم يكنْ ذلك برميتِك، لولا الذى جعَل اللهُ فيها من نصرِك، وما أَلْقَى في صدورِ عدوِّك منها حينَ هزَمهم .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları taşladığı sırada elindeki çakıl taşlarını müşriklere atması hakkında: {وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى} “fakat Allah attı” buyurmuştur. Yani Allah'ın onun içine koyduğu sana yönelik yardım ve onları hezimete uğrattığında düşmanının kalbine ondan düşürdüğü korku olmasaydı bu senin atışınla [olmuş] olmazdı .
ورُوِى عن الزُّهْريِّ فى ذلك قولٌ خلافُ هذه الأقوالِ، وهو ما حدَّثنا الحسنُ ابنُ يحيى، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الزُّهْريِّ: {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ}. قال: جاء أُبيُّ بنُ خلفٍ الجُمَحيُّ إلى النبيِّ ﷺ بعظمٍ حائلٍ، فقال: اللهُ محيى هذا يا محمدُ وهو رميمٌ؟! وهو يفتُّ العظمَ، فقال النبيُّ ﷺ: "يُحْييه اللهُ، ثم يُميتُك، ثم يُدْخِلُك النارَ". قال: فلما كان يومُ أحدٍ، قال: واللهِ لأَقتُلنَّ محمدًا إذا رأيتُه. فبلَغ ذلك النبيَّ ﷺ، فقال: "بل أنا أقتُلُه إن شاء اللهُ" .
Zührî'den bu hususta bu görüşlere muhalif bir rivayet nakledilmiştir; o da bize el-Hasan b. Yahyâ'nın rivayet ettiği şu haberdir, dedi ki: Bize Abdürrezzâk rivayet etti, dedi ki: Bize Ma‘mer, Zührî'den: {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ} “Attığın zaman da sen atmadın” [ayeti hakkında] haber verdi, dedi ki: Übey b. Halef el-Cumehî, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e çürümüş bir kemikle geldi ve kemiği ufalayarak: "Ey Muhammed! Allah bu çürüyüp ufalanmışken bunu diriltecek mi?!" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah onu diriltecek, sonra seni öldürecek, sonra da seni cehenneme sokacak" buyurdu. [Râvi] dedi ki: Uhud günü olunca [Übey]: "Vallahi onu gördüğümde Muhammed'i mutlaka öldüreceğim" dedi. Bu söz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca: "Bilakis inşallah onu ben öldüreceğim" buyurdu .
وأما قولُه: {وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَنًا}. فإن معناه: وكى يُنْعِمَ على المؤمنين باللهِ ورسولِه بالظَّفَرِ بأعدائِهم، ويَعِدَهم ما معهم، ويَكْتُبَ لهم أجور أعمالِهم وجهادِهم مع رسولِ اللهِ ﷺ، وذلك هو البلاء الحسنُ رميُ اللهِ
Allah Teâlâ'nın: {وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَنًا} “Müminleri kendisinden güzel bir imtihanla denemek (veya güzel bir nimetle donatmak) için” kavline gelince, bunun anlamı şudur: Allah'a ve Resûlü'ne iman edenlere düşmanlarına karşı zafer vermek suretiyle nimet bahşetmek, yanlarındakileri kendilerine vaad etmek ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte amellerinin ve cihatlarının mükâfatlarını onlar için yazmak [içindir]. İşte bu güzel imtihan/nimet, Allah'ın
هؤلاء المشركين، ويعنى بالبلاءِ الحسنِ: النعمةَ الحسنةَ الجميلةَ، وهى ما وصَفتُ، وما في معناه.
bu müşrikleri taşlamasıdır. Güzel imtihan/bela (el-belâü'l-hasen) ile kastettiği: Güzel ve latif nimettir; o da vasfettiğim ve onun anlamında olan şeylerdir.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال في قولِه: {وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَنًا}. أى ليعرِّفَ المؤمنين من نعمِه عليهم في إظهارِهم على عدوِّهم مع كثرةِ عددِهم، وقلةِ عددِهم؛ ليعرِفوا بذلك حقَّه؛ وليشكُروا بذلك نعمتَه .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti; o, Allah'ın: {وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَنًا} “Müminleri kendisinden güzel bir imtihanla denemek (veya güzel bir nimetle donatmak) için” kavli hakkında şöyle dedi: Yani, düşmanlarının sayısının çokluğuna ve kendilerinin sayısının azlığına rağmen müminleri düşmanlarına galip kılmak suretiyle onlara olan nimetlerini bildirmesi; bununla O'nun hakkını tanımaları ve böylece O'nun nimetine şükretmeleri içindir .
وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}. يعنى: إن اللهَ سميعٌ أيُّها المؤمنون لدعاءِ النبيِّ ﷺ، ومناشدتِه ربَّه، ومسألتِه إيَّاه إهلاكَ عدوِّه وعدوِّكم، ولقيلِكم وقيلِ جميعِ خلقِه، عليمٌ بذلك كلِّه، وبما فيه صلاحُكم، وصلاحُ عبادِه، وغيرِ ذلك من الأشياءِ، محيطٌ به، فاتقوه وأطيعوا أمرَه، وأمرَ رسولِه.
O'nun: {إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavli şu manaya gelir: Ey müminler! Şüphesiz Allah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in duasını, Rabbine yalvarışını, O'ndan kendi düşmanını ve sizin düşmanınızı helak etmesini istemesini, sizin sözlerinizi ve bütün yaratılmışlarının sözlerini hakkıyla işitendir; bütün bunları, sizin yararınıza ve kullarının yararına olan şeyleri ve bunların dışındaki şeyleri hakkıyla bilendir, [her şeyi] kuşatandır. O halde O'ndan sakının, O'nun emrine ve Resûlü'nün emrine itaat edin.
القولُ في تأويلِ قولِه: {ذَلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ (١٨)}.
O'nun: {ذَلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ (١٨)} “İşte bu [böyledir]. Bir de şüphesiz Allah, kâfirlerin tuzağını boşa çıkarandır” kavlinin tefsiri:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {ذَلِكُمْ} هذا الفعلُ من قتلِ المشركين ورميِهم، حتى انهزموا، وابتلاءِ المؤمنين البلاءَ الحسنَ بالظَّفَرِ بهم، وإمكانِهم من قتلِهم، وأسرِهم -فعلُنا الذي فعَلنا. {وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ}. يقولُ: واعلَموا أن اللهَ مع ذلك مُضْعِفُ كيدِ الكافرين، يعنى مكرَهم، حتى يذِلُّوا وينقادوا للحقِّ أو يَهْلِكوا.
Sena-ı celil olan [Allah], {ذَلِكُمْ} “İşte bu böyledir” kavliyle; kâfirlerin öldürülmesi, hezimete uğrayıncaya kadar üzerlerine taş/toprak atılması ve onlara karşı zafer kazandırılıp onları öldürme ve esir alma imkânı verilmek suretiyle müminlerin güzel bir imtihanla/nimetle sınanması gibi bu fiillerin, Bizim yaptığımız fiilimiz olduğunu kastetmektedir. {وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ} “Bir de şüphesiz Allah, kâfirlerin tuzağını boşa çıkarandır” [kavliyle ise] şöyle buyurmaktadır: Biliniz ki Allah bununla birlikte kâfirlerin hilesini, yani tuzaklarını, onlar zillete düşüp hakka boyun eğinceye veya helak oluncaya kadar zayıflatıcıdır.
وفى فتحِ "أنَّ" من الوجوهِ ما فى قولِه: {ذَلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكَافِرِينَ} [الأنفال: ١٤] وقد بيَّنتُه هنالك.
“Enne” (أنَّ) kelimesinin fetha ile [okunmasındaki] irap vecihleri, O'nun: {ذَلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكَافِرِينَ} “İşte bu [azaptır], artık onu tadın! Şüphesiz kâfirler için [bir de cehennem azabı vardır]” [el-Enfâl: 14] kavlindeki [vecihlerle] aynıdır; bunu orada açıklamıştım.
وقد اختلفتِ القرأة فى قراءةِ قوله: {مُوهِنُ}؛ فقرأته عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ وبعضُ المكيين والبصريين: (مُوَهِّنُ). بالتشديدِ من وهَّنتُ الشيءَ: ضعَّفته. وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفيين: {مُوهِنُ} . من أَوْهنته فأنا مُوهِنُه، بمعنى: أَضْعَفتُه.
Kıraat âlimleri O'nun: {مُوهِنُ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ehli kurrâsının geneli ile Mekkeliler ve Basralıların bir kısmı, bir şeyi zayıflattım manasındaki "vehhnetü'ş-şey'e" (وهَّنتُ الشيءَ) kökünden şeddeli olarak (مُوَهِّنُ) şeklinde okumuşlardır . Kûfeli kurrânın geneli ise, onu zayıflattım manasındaki "evhentehu fe-ene mûhinuhu" (أَوْهنته فأنا مُوهِنُه) kökünden {مُوهِنُ} şeklinde okumuşlardır .
والتشديدُ في ذلك أعجبُ إليَّ؛ لأن اللهَ تعالى ذكرُه كان يَنْقُضُ ما يُبْرِمُه المشركون لرسولِ اللهِ ﷺ وأصحابِه، عقدًا بعدَ عقدٍ، وشيئا بعدَ شيءٍ، وإن كان الآخرُ وجهًا صحيحًا.
Bu hususta şeddeli okuyuş bana daha sevimlidir; zira zikri yüce olan Allah, müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı aleyhine kurup bağladıkları her şeyi düğüm düğüm, parça parça bozup geçersiz kılıyordu; gerçi diğeri de sahih bir vecihtir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ (١٩)}.
O'nun: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ (١٩)} “Eğer fetih (hüküm ve zafer) istiyorsanız, işte size fetih (hüküm) gelmiştir. Eğer vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Şayet tekrar dönerseniz biz de döneriz. Topluluğunuz çok da olsa size hiçbir fayda sağlamaz. Şüphesiz Allah müminlerle beraberdir” kavlinin tefsiri:
يقولُ تعالى ذكرُه للمشركين الذين حاربوا رسولَ اللهِ ﷺ ببدرٍ: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ}. يعنى: إن تَسْتَحكموا اللهَ على أقطعِ الحزبين للرحم وأظلمِ الفئتين، وتَسْتَنصروه عليه، فقد جاءَكم حكمُ اللهِ ونصرُه المظلومَ على الظالمِ، والمحقَّ على المُبْطلِ.
Zikri yüce olan [Allah], Bedir'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşan müşriklere şöyle buyurmaktadır: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} Yani: Akrabalık bağını en çok koparan iki gruptan biri ve iki fırkadan daha zalim olanı aleyhine Allah'tan hüküm vermesini ister ve O'ndan buna karşı yardım dilerseniz, şüphesiz Allah'ın hükmü ve zalime karşı mazluma, batıl ehline karşı hak ehline olan yardımı size gelmiştir.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا المُحَاربيُّ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحَّاكِ: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ}. قال: إن تَسْتَقضوا فقد جاءكم القضاءُ.
Bize İbn Vekî‘ rivayet etti, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir’den, o Dahhâk’tan {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” [ayeti hakkında] rivayet etti, dedi ki: Eğer hüküm verilmesini istiyorsanız, işte size hüküm gelmiştir.
قال: ثنا سويدُ بنُ عمرٍو الكَلْبيُّ، عن حمادِ بنِ زيدٍ، عن أيوبَ، عن عكرمةَ: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ}. قال: إِن تَسْتَقضوا فقد جاءَكم القضاءُ .
Dedi ki: Bize Süveyd b. Amr el-Kelbî, Hammâd b. Zeyd'den, o Eyyûb'dan, o İkrime'den: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” [ayeti hakkında] rivayet etti, dedi ki: Eğer hüküm verilmesini istiyorsanız, işte size hüküm gelmiştir .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ}. يعنى بذلك: المشركين، إن تَسْتَنصروا فقد جاءَكم المددُ .
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” kavli hakkında rivayet etti: Bununla müşrikleri kastetmektedir; yani şayet zafer/yardım istiyorsanız, işte size yardım gelmiştir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: أَخْبَرنى عبدُ اللهِ بنُ كَثيرٍ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا}. قال: إن تَسْتَقضوا القضاءَ. وإنه كان يقولُ: {وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا}. قلت: للمشركين؟ قال: لا نعلَمُ إلا ذلك.
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr, İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا} “Eğer fetih istiyorsanız” kavli hakkında haber verdi; [İbn Abbâs] dedi ki: Eğer hüküm verilmesini istiyorsanız. O şöyle de diyordu: {وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا} “Eğer vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Şayet tekrar dönerseniz biz de döneriz. Topluluğunuz size hiçbir fayda sağlamaz”. Dedim ki: Müşriklere mi? Dedi ki: Bundan başkasını bilmiyoruz.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ}. قال : كفارُ قريشٍ في قولِهم: ربَّنا افتَحْ بينَنا وبينَ محمدٍ وأصحابِه. ففتَح بينَهم يومَ بدرٍ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: Kureyş kâfirlerinin: "Rabbimiz! Bizimle Muhammed ve ashabı arasında hüküm ver (bizi zafere ulaştır)" demeleri hakkındadır. Allah da Bedir günü aralarında hükmetti .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o
مجاهدٍ نحوَه.
Mücâhid'den bunun benzerini rivayet etti.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزُّهْريِّ: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ}. قال: استفتح أبو جهلٍ، قال: اللهمَّ [أيُّنا -يعني محمدًا ونفسَه] - كان أفجرَ بك ، اللهمَّ وأقطعَ للرحمِ، فَأَحِنْه اليومَ. قال اللهُ: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ}.
Bize Muhammed b. Abdilalâ rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Zührî'den: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” [ayeti hakkında] rivayet etti, dedi ki: Ebû Cehil dua edip hüküm isteyerek şöyle dedi: "Allahım! [Hangimiz -yani Muhammed'i ve kendisini kastederek-] Sana karşı daha günahkâr ve akrabalık bağını daha çok koparan ise, bugün onun helakini ver ". Bunun üzerine Allah: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih (hüküm) istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” buyurdu.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الزُّهْريِّ فى قولِه: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ}. قال: استفتح أبو جهلِ بنُ هشامٍ، فقال: اللهمَّ أيُّنا كان أفجرَ لك وأقطعَ للرحمِ، فأَحِنْه اليومَ. يعنى محمدًا ﵊ ونفسَه. قال اللهُ ﷿: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ}. فضرَبه ابنا عَفْراء؛ عوفٌ ومعوَّذٌ، وأجاز عليه ابنُ مسعودٍ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Zührî'den O'nun: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” kavli hakkında haber verdi, dedi ki: Ebû Cehil b. Hişâm dua edip fetih istedi ve: "Allahım! Hangimiz Sana karşı daha günahkâr ve akrabalık bağını daha çok koparan ise, bugün onun helakini ver" dedi; Muhammed aleyhisselam'ı ve kendisini kastediyordu. Allah Azze ve Celle: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” buyurdu. [Savaşta] ona Afrâ'nın iki oğlu, Avf ve Muavviz vurdu, İbn Mes‘ûd da onun işini bitirdi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني الليثُ، قال: ثني عُقيلٌ، عن ابنِ شِهابٍ، قال: أخبَرنى عبدُ اللهِ بنُ ثَعْلبةَ بنِ صُعيرٍ العدويُّ حليفُ بني زُهْرةَ، أن المستفتِحَ يومَئذ أبو جهلٍ، وأنه قال حينَ التقى القومُ: أيُّنا أقطعُ للرحمِ، [وآتَى لما لا نَعْرِفُ]، فَأَحِنْه الغداةَ، فكان ذلك استفتاحَه، فأَنْزل اللهُ في ذلك: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} الآية .
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana el-Leys rivayet etti, dedi ki: Bana Ukayl, İbn Şihâb'dan rivayet etti, dedi ki: Bana Benî Zühre'nin müttefiki olan Abdullah b. Sa‘lebe b. Suayr el-Adevî haber verdi ki o gün [hüküm ve zafer için] dua eden Ebû Cehil idi ve o, iki topluluk karşılaştığında şöyle demişti: "Hangimiz akrabalık bağını daha çok koparan [ve tanımadığımız şeyleri getiren] ise, bu sabah onu helak et!" İşte onun hüküm ve fetih istemesi bu idi. Bunun üzerine Allah bu hususta: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” ayetini indirdi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} الآية. يقولُ: قد كانت بدرٌ قضاءً وعِبرةً لمن اعتبر.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” ayeti hakkında rivayet etti; [Katâde] şöyle demektedir: Bedir, ibret alan kimse için kesin bir hüküm ve bir ibret olmuştur.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، قال: كان المشركون حينَ خرَجوا إلى النبيِّ ﷺ من مكةَ، أخَذوا بأستارِ الكعبةِ، واستنصروا اللهَ، وقالوا: اللهمَّ انصرْ أعزَّ الجندين، وأكرمَ الفئتين، وخيرَ القبيلتين، فقال اللهُ: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ}. يقولُ: قد نصرتُ ما قلتم، وهو محمدٌ ﷺ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den rivayet etti, dedi ki: Müşrikler Mekke'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı çıktıklarında Kâbe'nin örtülerine yapışıp Allah'tan zafer istediler ve: "Allahım! İki ordudan daha izzetli olanına, iki fırkadan daha şerefli olanına ve iki kabileden daha hayırlı olanına yardım et" dediler. Bunun üzerine Allah: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih (yardım) istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” buyurdu. Şöyle buyurmaktadır: Söylediğiniz kimseye, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım ettim .
حُدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعت أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعت الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} إلى قولِه: {وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ}. وذلك حينَ خرَج المشركون ينظرون عِيرَهم، وإن أهلَ العِيرِ؛ أبا سفيانَ وأصحابَه أَرْسَلوا إلى المشركين بمكةَ يستنصرونهم، فقال أبو جهلٍ: أيُّنا كان خيرًا عندَك فانصره، وهو قولُه: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا}. يقولُ: تستنصروا.
Hüseyin b. el-Ferec'den rivayetle bana anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman rivayet etti, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” kavlinden {وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz Allah müminlerle beraberdir” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle derken işittim: Bu, müşriklerin kervanlarını gözetmek üzere çıktıkları sıradaydı. Kervan ehli olan Ebû Süfyân ve arkadaşları ise Mekke'deki müşriklere haber gönderip onlardan yardım istiyorlardı. Bunun üzerine Ebû Cehil: "Hangimiz Senin katında daha hayırlı ise ona yardım et!" dedi; işte O'nun: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا} “Eğer fetih istiyorsanız” kavli budur. Yani: Zafer/yardım istiyorsanız demektir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ}. قال: إن تستفتحوا العذابَ، فعُذِّبوا يومَ بدرٍ، قال: وكان استفتاحُهم بمكةَ، قالوا: {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} [الأنفال: ٣٢].
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” kavli hakkında şöyle dedi: "[Yani] eğer azabı istiyorsanız... Nitekim Bedir günü azaba uğratıldılar." [İbn Zeyd devamla] dedi ki: Onların fetih talebi Mekke'de idi; şöyle demişlerdi: {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Allahım! Eğer bu [Kur'an] gerçekten Senin katından gelmiş bir hak ise, hemen üzerimize gökten taş yağdır yahut bize elem verici bir azap getir!” [el-Enfâl: 32].
قال: فجاءهم العذابُ يومَ بدرٍ، وأَخْبرهم عن يومِ أحدٍ: {وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} .
[İbn Zeyd] dedi ki: Bedir günü onlara azap geldi ve onlara Uhud günü hakkında da şöyle haber verdi: {وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} “Şayet tekrar dönerseniz biz de döneriz. Topluluğunuz çok da olsa size hiçbir fayda sağlamaz. Şüphesiz Allah müminlerle beraberdir” .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ فُضيلٍ، عن مطرِّفٍ، عن عطيةَ، قال: قال أبو جهلٍ يومَ بدرٍ: اللهمَّ انصُرْ أهدى الفئتين، وخيرَ الفئتين وأفضلَ، فنزلَت: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} .
Bize İbn Vekî‘ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Mutarrif'ten, o Atiyye'den rivayet etti, dedi ki: Ebû Cehil Bedir günü şöyle dedi: "Allahım! İki fırkadan daha doğru yolda olanına, iki fırkadan daha hayırlı ve daha üstün olanına yardım et!" Bunun üzerine: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” ayeti indi .
قال: ثنا عبد الأعلى، عن معمرٍ، عن الزّهْريِّ، أن أبا جهلٍ هو الذي استفتح يومَ بدرٍ، وقال: اللهمَّ أيُّنا كان أفجرَ وأقطعَ لرحمِه، فَأَحِنْه اليومَ، فَأَنْزل اللهُ: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} .
Dedi ki: Bize Abdüla‘lâ, Ma‘mer'den, o Zührî'den rivayet etti: Bedir günü fetih/hüküm isteyen kişi Ebû Cehil idi; o şöyle demişti: "Allahım! Hangimiz daha günahkâr ve akrabalık bağını daha çok koparan ise, bugün onun helakini ver!" Bunun üzerine Allah: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” ayetini indirdi .
قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، عن ابن إسحاقَ، عن الزُّهْريِّ، عن عبدِ اللهِ بنِ ثعلبةَ بنِ صُعَيرٍ، أن أبا جهلٍ قال يومَ بدرٍ: اللهمَّ أقطعُنا لرحمِه، وآتانا بما لا نعرِفُ، فأَحِنْه الغداةَ. وكان ذلك استفتاحًا منه، فنزَلت: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} الآية.
Dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, İbn İshâk'tan, o Zührî'den, o Abdullah b. Sa‘lebe b. Suayr'dan rivayet etti: Ebû Cehil Bedir günü şöyle dedi: "Allahım! Hangimiz akrabalık bağını daha çok koparan ve bize bilmediğimiz şeyleri getiren ise, bu sabah onun helakini ver!" Bu onun bir fetih/hüküm istemesiydi. Bunun üzerine: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” ayeti indi.
قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن إبراهيمَ بنِ سعدٍ، عن صالحِ بنِ كَيْسانَ، عن الزُّهْريِّ، عن عبدِ اللهِ بن ثعلبةَ بنِ صُعَيرٍ، قال: كان المستفتِحَ يومَ بدرٍ أبو جهلٍ، قال: اللهمَّ أقطعُنا للرحمِ، وآتانا بما لا نعرِفُ، فَأَحِنْه الغداةَ، فَأَنْزَلَ اللهُ: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} .
Dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, İbrâhîm b. Sa‘d'dan, o Sâlih b. Keysân'dan, o Zührî'den, o Abdullah b. Sa‘lebe b. Suayr'dan rivayet etti, dedi ki: Bedir günü fetih/hüküm isteyen kişi Ebû Cehil idi; o şöyle demişti: "Allahım! Akrabalık bağını en çok koparanımız ve bize bilmediğimiz şeyleri getiren kim ise, bu sabah onun helakini ver!" Bunun üzerine Allah: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” ayetini indirdi .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ مسلمٍ الزُّهْرِيُّ، عن عبدِ اللهِ بنِ ثعلبةَ بنِ صُعيرٍ حليفِ بني زُهْرةَ، قال: لما الْتَقى الناسُ، ودنا بعضُهم من بعضٍ، قال أبو جهلٍ: اللهمَّ أقطعُنا للرحمِ، وآتانا بما لا نَعرِفُ، فأَحِنْه الغداةَ . فكان هو المستفتحَ على نفسِه .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Bana Muhammed b. Müslim ez-Zührî, Benî Zühre'nin müttefiki Abdullah b. Sa‘lebe b. Suayr'dan rivayet etti, dedi ki: İnsanlar karşılaşıp birbirine yaklaştıklarında Ebû Cehil şöyle dedi: "Allahım! Akrabalık bağını en çok koparanımız ve bize bilmediğimiz şeyleri getiren kim ise, bu sabah onun helakini ver! " Böylece kendi aleyhine fetih/hüküm isteyen bizzat kendisi oldu .
قال ابنُ إسحاقَ: فقال اللهُ: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ}؛ لقولِ أبي جهلٍ: اللهمَّ أقطعُنا للرحمِ، وآتانا لما لا نعرِفُ، فأحنْه الغداةَ. قال: والاستفتاحُ: الإنصافُ فى الدعاءِ .
İbn İshâk dedi ki: Ebû Cehil'in: "Allahım! Akrabalık bağını en çok koparanımız ve bize bilmediğimiz şeyleri getiren kim ise, bu sabah onun helakini ver!" sözü üzerine Allah: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” buyurdu. [İbn İshâk] dedi ki: İstiftâh (fetih isteme), duada hakkaniyet/insaf talep etmektir .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو معشرٍ، عن يزيدَ بنِ رُومانَ وغيرِه: قال أبو جهلٍ يومَ بدرٍ: اللهمَّ انصُرْ أحبَّ الدِّينين إليك؛ دينِنا العتيقِ، أم دينِهم الحديثِ. فَأَنْزل اللهُ ﷿: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} إلى
Bana el-Hâris rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ma‘şer, Yezîd b. Rûmân ve başkasından rivayet etti [ki]: Ebû Cehil Bedir günü şöyle dedi: “Allahım! Sana iki dinden daha sevimli olanına; bizim kadim dinimize mi, yoksa onların yeni dinine mi [yardım edeceksen, ona] yardım et!” Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” [ayetinden]...
قولِه: {وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ}.
{وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz Allah müminlerle beraberdir” kavline kadar indirdi.
وأما قولُه: {وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ}، فإنه يقولُ: وإن تنتُهوا يا معشرَ قريشٍ وجماعةَ الكفارِ عن الكفرِ باللهِ ورسولِه، وقتال نبيِّه ﷺ والمؤمنين به، فهو خيرٌ لكم في دنياكم وآخرِتكم. {وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ}. يقولُ: وإن تعودُوا لحربِه وقتالِه وقتالِ أتباعِه المؤمنين، {نَعُدْ} أى بمثلِ الوقعةِ التي أوْقعَتُ بكم يومَ بدرٍ.
O'nun: {وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} “Eğer vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır” kavline gelince; [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Kureyş topluluğu ve kâfirler cemaati! Eğer Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmekten, O'nun Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona iman edenlerle savaşmaktan vazgeçerseniz, bu sizin için dünyanızda da ahiretinizde de daha hayırlıdır. {وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ} “Şayet tekrar dönerseniz biz de döneriz” buyurmaktadır: Eğer onunla harb etmeye, onunla ve ona tabi olan müminlerle savaşmaya dönerseniz, {نَعُدْ} “biz de döneriz”; yani Bedir günü başınıza getirdiğim felaketin bir benzeriyle [cezalandırmaya döneriz].
وقولُه: {وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ}. يقولُ: وإن تعودوا نَعُدْ لهلاكِكم بأيدى أوليائى وهزيمتِكم، ولن تُغنِى عنكم عندَ عَوْدى لقتلِكم بأيديهم وسبيِكم وهزمِكم - {فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ}. يعنى: جندَهم وجماعتَهم من المشركين، كما لم يُغْنوا عنهم يومَ بدرٍ مع كثرةِ عددِهم، وقلةِ عددِ المؤمنين، شيئًا. {وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ جلَّ ذكرُه: وأن اللهَ مع من آمن به من عبادِه على من كفَر به منهم، ينصرُهم عليهم، أو يُظْهِرُهم كما أَظْهَرهم يومَ بدرٍ على المشركين.
O'nun: {وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ} “Topluluğunuz çok da olsa size hiçbir fayda sağlamaz” kavli şöyle buyurmaktadır: Şayet siz [savaşa] dönerseniz, Biz de dostlarımın eliyle sizin helakinize ve hezimetinize döneriz; onların eliyle sizi öldürmeye, esir almaya ve hezimete uğratmaya döndüğüm zaman, {فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ} “topluluğunuz çok da olsa size hiçbir fayda sağlamaz”; yani müşriklerden oluşan ordunuz ve cemaatiniz, sayıca çok olmalarına ve müminlerin sayısının az olmasına rağmen Bedir günü kendilerine hiçbir fayda sağlamadığı gibi [yine fayda sağlamayacaktır]. {وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} “Ve şüphesiz Allah müminlerle beraberdir”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah, kullarından Kendisine iman edenlerle birliktedir; inkâr edenlere karşı müminlerin yanındadır, onlara karşı müminlere yardım eder veya Bedir günü müşriklere karşı onları galip kıldığı gibi galip kılar .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن أبي إسحاقَ فى قولِه: {وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ}. قال: يقولُ لقريشٍ: وإن تعودُوا نَعُدْ لمثلِ الوقعةِ التي أصابتْهم يومَ بدرٍ: {وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} أى وإنَّ كُثْرَ عَددِكم في أنفسِكم لن يُغنِيَ عنكم شيئًا، وأن اللهَ مع المؤمنين ينصرُهم على من خالَفهم .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, Ebû İshak'tan O'nun: {وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} “Eğer vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: [Allah Teâlâ] Kureyş'e şöyle buyurmaktadır: Şayet siz [düşmanlığa] dönerseniz, Biz de Bedir günü başlarına gelen vakanın bir benzerine döneriz: {وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} “Topluluğunuz çok da olsa size hiçbir fayda vermez; çünkü Allah müminlerle beraberdir”. Yani: Kendi aranızdaki sayıca çokluğunuz size hiçbir fayda sağlamayacaktır ; şüphesiz Allah, kendilerine muhalefet eden kimselere karşı müminlerle beraber olup onlara yardım edecektir .
وقد قيل: إن معنى قولِه: {وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ}: وإن تعودوا للاستفتاح نَعُدْ لفتحِ محمدٍ ﷺ. [وهذا القولُ لا معنى له] ؛ لأن اللهَ تعالى ذكرُه قد كان ضمِن لنبيِّه ﵊ حينَ أذِن له فى حربِ أعدائِه - إظهارَ دينِه، وإعلاءَ كلمتِه من قبلِ أن يستفتحَ أبو جهلٍ وحزبُه، فلا وجهَ لأن يُقالَ -والأمرُ كذلك-: إن تنتهُوا عن الاستفتاحِ، فهو خيرٌ لكم، وإن تعودوا نَعُدْ؛ لأن اللهَ قد كان وعَد نبيَّه ﷺ الفتحَ بقولِه: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ} [الحج: ٣٩]، اسْتَفْتَح المشركون أو لم يستفتحوا.
Şöyle de denilmiştir: O'nun: {وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ} “Şayet tekrar dönerseniz biz de döneriz” kavlinin manası: Eğer siz fetih/hüküm istemeye dönerseniz, Biz de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in fethine/zaferine döneriz. [Fakat bu görüşün bir anlamı yoktur] ; zira zikri yüce olan Allah, Ebû Cehil ve fırkası fetih/hüküm istemeden önce Peygamberi aleyhisselam'a düşmanlarıyla savaşma izni verdiğinde , dinini üstün kılmayı ve kelimesini yüceltmeyi zaten vadetmişti. Durum böyle olunca: "Fetih istemekten vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır; eğer tekrar dönerseniz Biz de döneriz" denilmesinin bir vechi yoktur; zira Allah, müşrikler fetih istesin veya istemesin, {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ} [el-Hac: 39] “Kendilerine savaş açılan [müminlere], zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş] izni verildi. Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette kadirdir” kavliyle Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e fethi/zaferi zaten vadetmişti.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ}: إن تستفتحوا الثانيةَ نفتَحْ لمحمدٍ ﷺ، {وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ}: محمدًا وأصحابَه .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den rivayet etti: {وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ} “Şayet tekrar dönerseniz biz de döneriz”: Eğer ikinci kez fetih/hüküm isterseniz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için fethederiz (zafer veririz). {وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} “Topluluğunuz çok da olsa size hiçbir fayda sağlamaz. Şüphesiz Allah müminlerle beraberdir”: Yani Muhammed ve ashabı ile beraberdir .
واخْتَلفت القرَأَةُ فى قراءةِ قولِه: {وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ}؛ ففتَحها عامةُ قرأَةِ
Kurrâ, {وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} “Ve şüphesiz Allah müminlerle beraberdir” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir; Medine ehli kurrâsının geneli bunu fetha ile [okumuştur]...
أهلِ المدينةِ بمعنى: ولن تُغنيَ عنكم فئتُكم شيئًا ولو كثُرت، وأن اللهَ مع المؤمنين. فعطَف بـ "أن" على موضعِ "ولو كثُرت" كأنه قال: لكثرتِها، ولأن اللهَ مع المؤمنين. ويكونُ موضعُ "أن" حينئذٍ نصبًا على هذا القولِ.
ehli kurrâsının geneli bunu fetha ile [okumuştur] ; anlamı: "Topluluğunuz çok da olsa ve Allah müminlerle beraber olduğu için size hiçbir fayda sağlamaz" şeklindedir. Böylece "enne" (أنَّ) kelimesini "ve lev kesuret" (ولو كثُرت) lafzının mahalline atfetmiştir; sanki: "Çokluğu sebebiyle ve Allah müminlerle beraber olduğu için" demiştir. Bu görüşe göre "enne"nin mahalli o takdirde nasb olur.
وقد كان بعضُ أهلِ العربيةِ يزعُمُ أن فتحَها إذا فُتحت على: {وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ}، {وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} عطفًا بالأخرى على الأولى.
Arap dili âlimlerinden bazıları, fetha ile okunduğu zaman bunun, sonrakinin öncekine atfedilmesi suretiyle: {وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ} “Ve şüphesiz Allah, kâfirlerin tuzağını boşa çıkarandır” ve {وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} “Ve şüphesiz Allah müminlerle beraberdir” üzerine atıf olduğunu ileri sürmüştür.
وقرأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفيين والبصريين: (وإن اللهَ) بكسرِ الألفِ على الابتداءِ ، واعتلوا بأنها في قراءة عبدِ اللهِ [(واللهُ مع المُؤمِنينَ)] .
Kûfeli ve Basralı kurrânın geneli ise bunu, mübteda (cümle başı) kabul ederek elifin kesresiyle (وإن اللهَ) şeklinde okumuşlar ve bunun Abdullah [b. Mes‘ûd]'un kıraatinde [(واللهُ مع المُؤمِنينَ)] “Allah müminlerle beraberdir” şeklinde olmasını delil getirmişlerdir.
وأولى القراءتين بالصوابِ قراءةُ مَن كسَر "إن" على الابتداءِ ؛ لتقضِّى الخبرِ قبل ذلك عمَّا يَقْتضى قولُه: (وَإِنَّ اللهَ مَعَ المُؤْمِنِينَ).
İki kıraatten doğruya en yakın olanı; O'nun (وَإِنَّ اللهَ مَعَ المُؤْمِنِينَ) “Şüphesiz Allah müminlerle beraberdir” kavlinin gerektirdiği manadan önceki haberin tamamlanmış olması sebebiyle, “inne”yi (إنّ) ibtida (cümle başı) kabul ederek kesre ile okuyanın kıraatidir .
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ (٢٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ (٢٠)} “Ey iman edenler! Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin; işitip durduğunuz halde ondan yüz çevirmeyin” kavlinin tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكرُه: يا أيُّها الذين صدَّقوا اللهَ ورسولَه {أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ} فيما أمرَكم به، وفيما نهاكم عنه، {وَلَا تَوَلَّوْا عَنْهُ}. يقولُ: ولا تُدْبِروا عن رسولِ اللهِ ﷺ، مخالفين أمرَه ونهيَه، {وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ} أمرَه إيَّاكم ونهيَه، وأنتم به مؤمنون.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik edenler! Size emrettiği ve sizi nehyettiği hususlarda {أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin”, {وَلَا تَوَلَّوْا عَنْهُ} “ondan yüz çevirmeyin”. Şöyle buyurur: Onun emrine ve nehyine muhalefet ederek Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'den arkaya dönüp gitmeyin; siz ona iman etmiş kimseler olarak onun size olan emrini ve nehyini {وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ} “işitip durduğunuz halde”.
كما حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ}. أى لا تُخالفوا أمرَه وأنتم تسمَعون لقولِه وتزعُمون أنكم منه.
Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ} “Ey iman edenler! Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin; işitip durduğunuz halde ondan yüz çevirmeyin”. Yani: Siz onun sözünü işitip dururken ve ona tâbi olduğunuzu iddia ederken onun emrine muhalefet etmeyin.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (٢١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (٢١)} “İşitmedikleri halde 'İşittik' diyenler gibi olmayın” kavlinin tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين باللهِ ورسولِه من أصحابِ نبيِّ اللهِ ﷺ: لا تكونوا أيُّها المؤمنون في مخالفةِ رسولِ اللهِ ﷺ كالمشركين الذين إذا سمِعوا كتابَ اللهِ يُتْلى عليهم، قالوا: قد سمِعنا بآذانِنا، {وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ}. يقولُ: وهم لا يعتبرون ما يسمَعون بآذانِهم، و لا ينتفعون به لإعراضِهم عنه، وتركِهم أن يُوعوه قلوبَهم ويتدبَّروه، فجعَلهم اللهُ؛ أن لم ينتفعوا بمواعظِ القرآنِ وإن كانوا قد سمِعوها بآذانِهم، بمنزلِة من لم يسمَعْها. يقولُ جلَّ ثناؤُه لأصحابِ رسولِه: لا تكونوا أنتم في الإعراضِ عن أمرِ رسولِ اللهِ ﷺ، وتركِ الانتهاءِ إليه، وأنتم تسمَعونه بآذَانِكم كهؤلاء المشركين الذين يسمَعون مواعظَ كتابِ اللهِ بآذَانِهم، ويقولون: قد سمِعنا وهم [عن الاستماعِ لها] والاتعاظِ بها مُعْرِضون، كمن لا يسمَعُها.
Allah Teâlâ, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan, Allah'a ve Resûlü'ne iman eden kimselere şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefet etme konusunda, kendilerine Allah'ın Kitabı okunduğunda “Kulaklarımızla işittik” deyip de {وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ} “işitmedikleri halde” [işittik diyen] o müşrikler gibi olmayın. [Yani] onlar kulaklarıyla işittiklerinden ibret almazlar ve ondan yüz çevirdikleri, onu kalpleriyle kavrayıp üzerinde tefekkür etmeyi terk ettikleri için ondan faydalanmazlar. Bu yüzden Allah onları, her ne kadar kulaklarıyla işitmiş olsalar da Kur'an'ın öğütlerinden yararlanmadıkları için onu hiç işitmemiş kimseler mesabesinde kılmıştır. Şanı yüce olan [Allah], Resûlü'nün ashabına şöyle buyurmaktadır: Sizler kulaklarınızla işittiğiniz halde, Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrinden yüz çevirme ve onun koyduğu sınırlara riayet etmeyi terk etme hususunda; Allah'ın Kitabı'nın öğütlerini kulaklarıyla işitip de “İşittik” diyen, fakat [onları dinlemekten] ve onlardan ibret almaktan yüz çeviren ve onu hiç işitmeyen kimse gibi olan bu müşrikler gibi olmayın .
وكان ابنُ إسحاقَ يقولُ في ذلك ما حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ}. أى كالمنافقين
İbn İshâk bu hususta İbn Humeyd'in bize anlattığı, onun Seleme'den, onun da İbn İshâk'tan rivayet ettiği şu sözü söylerdi: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ} “İşitmedikleri halde 'İşittik' diyenler gibi olmayın”. Yani münafıklar gibi [olmayın]