الذين يُظهرون له الطاعةَ، ويُسِرُّون المعصيةَ .
Onlar ona zahiren itaati gösterir, gizliden ise isyanı saklarlar .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِ اللهِ: {وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ}. قال: عاصون .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ} “İşitmedikleri halde” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: [Yani] onlar isyankârdırlar .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا [إسحاقُ، ثنا] عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize [İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize] Abdullah, Verkā'dan, o da İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
وللذي قال ابنُ إسحاقَ وجهٌ، ولكنْ قولُه: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ} فى سياقِ قَصصِ المشركين، ويتلوه الخبرُ عنهم بذمِّهم، وهو قولُه: {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ}، فَلَأَنْ يكونَ ما بينَهما خبرًا عنهم أَوْلى من أن يكونَ خبرًا عن غيرِهم.
İbn İshâk'ın söylediği sözün bir vechi vardır; ancak O'nun: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ} “İşitmedikleri halde 'İşittik' diyenler gibi olmayın” kavli müşriklerin kıssaları bağlamındadır ve hemen ardından da onların yerilmesine dair bir haber olan: {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ} “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir” kavli gelmektedir. Dolayısıyla ikisi arasındaki sözün de başkalarından ziyade onlar hakkında bir haber olması daha uygundur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (٢٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (٢٢)} “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir” kavlinin tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكرُه: إن شرَّ ما دبَّ على الأرضِ من خلقِ اللهِ عندَ اللهِ، الذين يَصْغُون عن الحقِّ لئلا يستمعوه فيعتبروا به ويتَّعِظوا به، ويَنْكُصون عنه إن نطَقوا به، الذين لا يعقلِون عن اللهِ أمرَه ونهيَه، فيستعملوا بهما أبدانَهم.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Allah katında, O'nun yarattıklarından yeryüzünde debelenen (canlıların) en kötüsü; ondan ibret alıp vaaz dinlememek için haktan yüz çeviren , hakkı dile getirdiklerinde ise ondan geri duran, Allah'ın emrini ve nehyini kavrayıp da bedenlerini bu doğrultuda kullanmayan kimselerdir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ}. قال: الدوابُّ الخلقُ .
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ} “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü” kavli hakkında şöyle dedi: Devâbb (دَوَابّ), mahlûkat (yaratılmışlar) demektir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُريجٍ، عن عكرمةَ، قال: وكانوا يقولون: إنا صُمٌّ بُكْمٌ عما يدعو إليه محمدٌ، لا نسمعُه منه، ولا نُجيبُه به بتصديقٍ. فقُتِلوا جميعًا بأحدٍ، و كانوا أصحابَ اللواءِ.
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc rivayet etti, dedi ki: İbn Cüreyc, İkrime'den nakletti; dedi ki: Onlar: “Biz Muhammed'in davet ettiği şeye karşı sağır ve dilsiziz; onu ne kendisinden dinleriz ne de onu tasdik ederek icabet ederiz” derlerdi. Bunların hepsi Uhud'da öldürüldü ve onlar sancaktarlardı.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ}. قال : لا يتَّبِعون الحقَّ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ} “Akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir”. Dedi ki : Hakka uymazlar .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ}: وليس بالأصمِّ في الدنيا ولا بالأبكمِ، ولكنْ صمُّ القلوبِ وبُكْمُها وعُمْيُها. وقرَأ: {فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} [الحج: ٤٦].
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ} “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir” kavli hakkında şöyle dedi: Bu, dünyadaki [fiziki] sağır ve dilsiz değildir; bilakis kalplerin sağırlığı, dilsizliği ve körlüğüdür. Ve şu ayeti okudu: {فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} [el-Hac: 46] “Zira gerçekte gözler kör olmaz, fakat göğüslerdeki kalpler kör olur”.
واخْتُلِف فى من عُنِيَ بهذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: عُنِى بها نفرٌ من المشركين.
Bu ayetle kimin kastedildiği hususunda ihtilaf edildi; onlardan bazıları: “Bununla müşriklerden bir grup kastedilmiştir” dedi.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ عن مجاهدٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: {الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ}: نفرٌ من بنى عبدِ الدارِ، لا يتَّبعون الحقَّ
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti; dedi ki: İbn Abbâs: “{الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ} ‘Akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir’; hakka uymayan Benî Abdiddâr'dan bir gruptur” demiştir .
قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ}. قال: لا يتَّبعون الحقَّ. قال: قال ابنُ عباسٍ: هم نفرٌ من بنى عبدِ الدارِ .
Dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah, Verkā'dan, o da İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ} “Akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: “Hakka uymazlar.” Dedi ki: İbn Abbâs: “Onlar Benî Abdiddâr'dan bir gruptur” demiştir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
وقال آخرون: عُنِى بها المنافقون.
Başkaları ise: “Bununla münafıklar kastedilmiştir” dedi.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ}. [أى: المنافقون الذين نهيتُكم أن تكونوا مثلَهم، بُكْمٌ عن الخيرِ، صُمٌّ عن الحقِّ]، {لَا يَعْقِلُونَ}: لا يعرِفون ما عليهم في ذلك من [النِّقمةِ والتِّباعةِ].
İbn Humeyd bize anlatıp dedi ki: Seleme bize İbn İshâk'tan nakletti: {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ} “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, akıl erdirmez o sağırlar ve dilsizlerdir”. [Yani: Kendileri gibi olmanızı yasakladığım münafıklardır; onlar hayra karşı dilsiz, hakka karşı sağırdırlar], {لَا يَعْقِلُونَ} “Akıl erdirmezler”: Bunda aleyhlerine olacak [ceza ve sorumluluğu] bilmezler.
وأولى القولين في ذلك بالصوابِ قولُ من قال بقولِ ابنِ عباسٍ، وأنه عُنِى بهذه الآيةِ مشركو قريشٍ؛ لأنها في سياقِ الخبرِ عنهم.
Bu hususta iki görüşten doğruya en yakın olanı, İbn Abbâs'ın görüşünü söyleyenin ve bu ayetle Kureyş müşriklerinin kastedildiğini belirtenin sözüdür; çünkü bu ayet onlar hakkındaki haberin akışı içerisindedir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣)} “Eğer Allah onlarda bir hayır olduğunu bilseydi elbette onlara işittirirdi. Onlara işittirmiş olsaydı bile yine yüz çevirerek dönüp giderlerdi” kavlinin tevili hakkında.
اخْتَلف أهلُ التأويلِ فى من عُنِى بهذه الآيةِ وفى معناها؛ فقال بعضُهم: عُنِى بها المشركون. وقال: معناها أنهم لو رزَقهم اللهُ الفَهمَ لما أَنْزَله على نبيِّه ﷺ لم يؤمنوا به؛ لأن اللهَ قد حكَم عليهم أنهم لا يؤمنون.
Tevil ehli bu ayetle kimin kastedildiği ve ayetin manası hakkında ihtilaf etti; bazısı: “Bununla müşrikler kastedilmiştir” dedi ve şöyle dedi: Ayetin anlamı; Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği şeyleri anlama kabiliyeti vermiş olsaydı dahi ona iman etmezlerdi; zira Allah onların iman etmeyeceklerine hükmetmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، قال: قال ابنُ جُريجٍ قولَه: {وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لَأَسْمَعَهُمْ}: ولو أسْمَعَهم لقالوا: ائتِ بقرآنٍ غيرِ هذا. ولقالوا: لولا اجْتَبيتَها. ولو جاءهم بقرآنٍ غيرِه لتولَّوا وهم مُعْرِضون.
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc rivayet etti, dedi ki: İbn Cüreyc O'nun: {وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لَأَسْمَعَهُمْ} “Eğer Allah onlarda bir hayır olduğunu bilseydi elbette onlara işittirirdi” kavli hakkında şöyle dedi: Onlara işittirmiş olsaydı bile: “Bundan başka bir Kur'an getir” derlerdi ve: “Onu kendin uydursaydın ya!” derlerdi. Şayet onlara bundan başka bir Kur'an getirmiş olsaydı da yine yüz çevirerek dönüp giderlerdi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ}. قال: لو أَسْمَعهم بعد أن يعلَمَ ألا خيرَ فيهم، ما انتفَعوا بذلك، ولتولَّوا وهم معْرضون.
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ} “Onlara işittirmiş olsaydı bile yine yüz çevirerek dönüp giderlerdi” kavli hakkında şöyle dedi: Onlarda hiçbir hayır olmadığını bildikten sonra onlara işittirmiş olsaydı dahi bundan faydalanmazlardı ve yüz çevirerek dönüp giderlerdi.
وحدَّثني به مرَّةً أخرى، فقال: لو علِم اللهُ فيهم خيرًا لأسمعهم، [ولو أسمعهم] بعد أن يعلَم ألا خيرَ فيهم ما نفَعهم، بعد أن نفَذ علمه بأنهم لا
Bana bunu bir kez daha rivayet etti ve şöyle dedi: Allah onlarda bir hayır olduğunu bilseydi elbette onlara işittirirdi; [onlara işittirmiş olsaydı bile], kendilerinde hiçbir hayır bulunmadığını bilmesinden sonra bu onlara fayda vermezdi; kendilerinin
ينتفعِون به .
yararlanamayacaklarına dair ilmi kesinleştikten sonra bu onlara fayda vermezdi .
وقال آخرون: بل عُنى بها المنافقون. قالوا: ومعناه ما حدَّثنا به ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لَأَسْمَعَهُمْ}. أى : لأَنْفَذ لهم قولَهم الذى قالوا بألسنتِهم، ولكنَّ القلوبَ خالفت ذلك منهم، ولو خرَجوا معكم لتولَّوا وهم معرضون، [ما وفَوا] لكم بشيءٍ مما خرَجوا عليه .
Başkaları ise: “Bilakis bununla münafıklar kastedilmiştir” dedi. Dediler ki: Ayetin anlamı, bize İbn Humeyd'in rivayet ettiği şu husustur; dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti: {وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لَأَسْمَعَهُمْ} “Eğer Allah onlarda bir hayır olduğunu bilseydi elbette onlara işittirirdi”. Yani : Dilleriyle söyledikleri sözü onlar için geçerli kılardı; lâkin onların kalpleri buna muhalefet etti. Şayet sizinle savaşa çıksalardı yüz çevirerek dönüp giderlerdi; uğrunda yola çıktıkları şeylerden hiçbirinde size [vefa göstermezlerdi] .
وأولى القولين في تأويلِ ذلك بالصوابِ عندى ما قال ابنُ جُريجٍ وابنُ زيدٍ؛ لما قد ذكَرنا قبلُ من العلةِ، وأن ذلك ليس من صفةِ المنافقين.
Bu ayetin tevilinde iki görüşten bana göre doğruya en yakın olanı, İbn Cüreyc ile İbn Zeyd'in söylediğidir; zira daha önce zikrettiğimiz gerekçe sebebiyle bunun münafıkların sıfatından olmamasıdır.
فتأويلُ الآيةِ إذن: ولو علِم اللهُ فى هؤلاء القائلين [خيرًا لأَسْمَعهم] مواعظَ القرآن وعبرَه، حتى يعقِلوا عن اللهِ ﷿ حُججَه منه، ولكنه قد علِم أنه لا خيرَ فيهم، وأنهم ممن كتب لهم الشقاءَ فهم لا يؤمنون، ولو أَفْهَمهم ذلك حتى يعلَموا ويفهَموا لتولَّوا عن اللهِ وعن رسولِه وهم معرضون عن الإيمانِ بما دلَّهم على حقيقتِه مواعظُ الله وعبرُه وحُجَجُه، معاندون للحقِّ بعدَ العلمِ به.
O halde ayetin tevili şudur: Şayet Allah, bu [sözü] söyleyenlerde [bir hayır olduğunu] bilseydi, Allah Azze ve Celle'nin delillerini Kur'an'dan kavrayabilmeleri için Kur'an'ın öğütlerini ve ibretlerini [onlara işittirirdi] . Lâkin O, onlarda hiçbir hayır bulunmadığını ve onların haklarında şekavet (bedbahtlık) yazılmış kimselerden olup iman etmeyeceklerini bilmiştir. Şayet bilsinler ve anlasınlar diye bunu onlara kavratmış olsaydı bile, Allah'ın öğütleri, ibretleri ve hüccetlerinin kendilerini hakikatine ilettiği şeye iman etmekten yüz çevirip onu bildikten sonra da hakka inat ederek Allah'tan ve Resûlü'nden yüz çevirip giderlerdi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ}.
Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ} “Ey iman edenler! [Resûl] size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman, Allah'a ve Resûl'e icabet edin” kavlinin tevili hakkındaki görüş:
اخْتَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ}؛ فقال بعضُهم: معناه: اسْتَجِيبوا للهِ وللرسولِ إذا دعاكم للإيمانِ.
Tevil ehli O'nun: {إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ} “Size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman” kavlinin tevilinde ihtilaf etti; bazısı şöyle dedi: Bunun manası: “Sizi imana çağırdığı zaman Allah'a ve Resûl'e icabet edin” şeklindedir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ}. قال: أمَّا {يُحْيِيكُمْ} فهو الإسلامُ، أحْيَاهم بعدَ موتِهم؛ بعدَ كفرِهم .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den rivayet etti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ} “Ey iman edenler! Size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman Allah'a ve Resûl'e icabet edin”. Dedi ki: {يُحْيِيكُمْ} “size hayat verecek şeylere” ifadesine gelince; o İslâm'dır; küfürlerinden sonra, ölümlerinin ardından onları diriltmiştir (hayat vermiştir) .
وقال آخرون: للحقِّ.
Başkaları ise: “Hakka [çağırdığı zaman]” dedi.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {لِمَا يُحْيِيكُمْ}. قال: الحقِّ.
Bize Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {لِمَا يُحْيِيكُمْ} “Size hayat verecek şeylere” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: Hakka.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ}. قال: الحقِّ .
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah, Verkā'dan, o da İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ} “Size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: Hakka .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، قال: ثنا عَنْبسةُ، عن محمدِ بنِ عبد الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ}. قال: للحقِّ.
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hukkâm rivayet etti, dedi ki: Bize Anbese, Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kāsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den O'nun: {اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ} “Allah ve Resûlü sizi, size hayat verecek şeylere çağırdığı zaman icabet edin” kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: Hakka.
وقال آخرون: معناه: إذا دعاكم [إلى ما] في القرآنِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun manası: “Sizi Kur'an'da [olana] çağırdığı zaman” şeklindedir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ}. قال: هو هذا القرآنُ، فيه الحياةُ والثِّقَةُ [والنجاةُ] والعصمةُ فى الدنيا والآخرةِ .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ} “Ey iman edenler! Size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman Allah'a ve Resûl'e icabet edin” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: O, bu Kur'an'dır; onda hayat, güven , [kurtuluş] ile dünyada ve ahirette korunma vardır .
وقال آخرون: معناه: إذا دعاكم إلى الحربِ وجهادِ العدوِّ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun manası: “Sizi savaşa ve düşmanla cihada çağırdığı zaman” şeklindedir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ}. أى: للحربِ الذى أعزَّكم اللهُ بها بعدَ الذُّلِّ، وقوَّاكم بعدَ الضَّعْفِ، ومنعَكم بها من عدوِّكم بعدَ القهرِ منهم لكم .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ} “Ey iman edenler! Size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman Allah'a ve Resûl'e icabet edin”. Yani: Allah'ın, zilletten sonra kendisiyle sizi izzetli kıldığı, zayıflıktan sonra güçlendirdiği ve onların size galebe çalmasından sonra kendisiyle sizi düşmanınızdan koruduğu savaşa [çağırdığı zaman] .
وأولى الأقوال في ذلك بالصوابِ قولُ من قال: معناه: استجِيبوا للهِ وللرسولِ بالطاعةِ إذا دعاكم الرسولُ لما يُحييكم من الحقِّ. وذلك أن ذلك إذا كان معناه، كان
Bu hususta görüşlerin doğruya en yakın olanı: “Bunun anlamı: Resûl sizi haktan size hayat verecek şeye çağırdığı zaman Allah'a ve Resûl'e itaatle icabet edin [demektir]” diyenin görüşüdür. Zira anlam bu şekilde olunca,
داخلًا فيه الأمرُ بإجابتِهم لقتالِ العدوِّ والجهادِ، والإجابةِ إذا دعاكم إلى حكمِ القرآنِ، وفى الإجابةِ إلى كلِّ ذلك حياةُ المجيبِ. أما في الدنيا، فيقالُ : الذكرُ الجميلُ. وذلك له فيه حياةٌ. وأما في الآخرةِ، فحياةُ الأبدِ فى الجِنانِ والخلودُ فيها.
düşmanla savaşmaya, cihada icabet etme emri ve Kur'an'ın hükmüne çağırdığında icabet etme [emri] bunun içine girmiş olur. Bütün bunlara icabette, icabet eden için hayat vardır. Dünyaya gelince, şöyle denilir : Güzel bir namdır; bu da onun için bir hayattır. Ahirete gelince; cennetlerde ebedî hayat ve oralarda ebediyen kalmaktır.
وأما قولُ من قال: معناه: الإسلامُ. فقولٌ لا معنى له؛ لأن اللهَ قد وصفَهم بالإيمانِ بقولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ}. فلا وجهَ لأن يقالَ للمؤمنِ: اسْتَجِبْ للهِ وللرسولِ إذا دعاك إلى الإسلامِ والإيمانِ.
“Bunun manası İslâm'dır” diyenin sözüne gelince, bu anlamsız bir sözdür; çünkü Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ} “Ey iman edenler! Allah'a ve Resûl'e icabet edin” kavliyle onları zaten imanla nitelendirmiştir. Dolayısıyla mümine: “Seni İslâm'a ve imana çağırdığında Allah'a ve Resûl'e icabet et” denilmesinin bir vechi yoktur.
وبعدُ، ففيما حدَّثنا أحمدُ بنُ المقدامِ العِجْليُّ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا رَوْحُ بنُ القاسمِ، عن العلاءِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن أبيه، عن أبى هريرةَ، قال: خرَج رسولُ اللهِ ﷺ على أُبَيٍّ وهو يُصلِّى، فدعاه: "أى أُبَيُّ". فالتفت إليه أُبَيٌّ ولم يُجِبْه، ثم إن أُبيًّا خفَّف الصلاةَ، ثم انصرَف إلى النبيِّ ﷺ، فقال: السلامُ عليك، أَيْ رسولَ اللهِ. قال: "وعليك، ما منَعك إذْ دعوتُك أن تُجيبَنى؟ " قال: يا رسولَ اللهِ، كنتُ أُصلِّى. قال: "أفلم تجِدْ فيما أُوحِيَ إِليَّ أَن {اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ}؟ ". قال: بلى يا رسولَ اللهِ، لا أعودُ .
Bundan sonra, Ahmed b. el-Mikdâm el-İclî'nin bize rivayet ettiği şu haberde [bu durum açıktır]; dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet etti, dedi ki: Bize Ravh b. el-Kāsım, el-Alâ b. Abdirrahmân'dan, o babasından, o da Ebû Hureyre'den rivayet etti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Ubeyy namaz kılarken onun yanına çıktı ve ona: “Ey Ubeyy!” diye seslendi. Ubeyy ona doğru döndü fakat cevap vermedi. Sonra Ubeyy namazı hafifletti (kısa kesti), ardından Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e yönelip: “Selâm sana ey Allah'ın Resûlü!” dedi. [Resûlullah]: “Sana da; seni çağırdığımda bana icabet etmekten seni ne alıkoydu?” buyurdu. [Ubeyy]: “Ey Allah'ın Resûlü, namaz kılıyordum” dedi. [Allah Resûlü]: “Bana vahyolunanlar arasında {اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ} ‘Size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman Allah'a ve Resûl'e icabet edin’ [hükmünü] bulmadın mı?” buyurdu. [Ubeyy]: “Evet, ey Allah'ın Resûlü, bir daha yapmam ” dedi.
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا خالدُ بنُ مَخْلدٍ، عن محمدِ بنِ جعفرٍ، عن العلاءِ، عن أبيه، عن أبى هريرةَ، قال: مرَّ رسولُ اللهِ ﷺ على أُبَيٍّ وهو قائمٌ يصلِّى، فصرَخ
Bize Ebû Kureyb rivayet etti, dedi ki: Bize Hâlid b. Mahled, Muhammed b. Ca‘fer'den, o el-Alâ'dan, o babasından, o da Ebû Hureyre'den rivayet etti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ayakta namaz kılmakta olan Ubeyy'e uğradı ve ona seslendi
به [فلم يُجِبْه، ثم جاء فقال] : "يا أُبَيُّ، ما منَعك أن تُجيبَنى إذ دعوتُك، أليس اللهُ يقولُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ} "؟ قال أُبَيٌّ: لا جَرَمَ يا رسولَ اللهِ، لا تدعونى إلَّا أجبتُ وإن كنتُ أُصلى .
ona seslendi [fakat o cevap vermedi. Sonra geldi ve şöyle] buyurdu: “Ey Ubeyy! Seni çağırdığımda bana cevap vermekten seni ne alıkoydu? Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ} ‘Ey iman edenler! Size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman Allah'a ve Resûl'e icabet edin’ buyurmuyor mu?”. Ubeyy: “Şüphesiz ey Allah'ın Resûlü, namaz kılıyor olsam bile beni çağırdığında mutlaka sana icabet edeceğim ” dedi.
ما يُبِينُ عن أن المَعنيَّ بالآيةِ هم الذين يدعوهم رسولُ اللهِ ﷺ إلى ما فيه حياتُهم بإجابتِهم إليه من الحقِّ بعدَ إسلامِهم ؛ لأن أبيًّا كان لا شكَّ أنه كان مسلمًا في الوقتِ الذى قال له النبيُّ ﷺ ما ذكَرنا في هذين الخبرين.
[Bu hadisler,] ayetle kastedilenlerin, İslâm'a girdikten sonra haktan kendilerine hayat verecek şeylere icabet etmeleri için Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kendilerini çağırdığı kimseler olduğunu açıklamaktadır; zira Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bu iki rivayette zikrettiğimiz sözü Ubeyy'e söylediği esnada onun Müslüman olduğunda hiç şüphe yoktur .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤)}.
“Bilin ki şüphesiz Allah, kişi ile kalbi arasına girer ve muhakkak ki O'nun huzurunda toplanacaksınız” kavlinin tevili hakkında.
اختلف أهلُ التأويلِ في تأويل ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: يحولُ بينَ الكافرِ والإيمانِ، وبينَ المؤمنِ والكفرِ.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etti; bazısı şöyle dedi: Bunun manası: Kâfir ile iman arasına, mümin ile de küfür arasına girer.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن عبدِ اللهِ بنِ عبدِ اللهِ الرازيِّ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ:
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Abdullah b. Abdillâh er-Râzî'den, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti:
{يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. قال: بينَ الكافرِ أن يؤمنَ، وبينَ المؤمنِ أن يكفُرَ .
{يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer”. Dedi ki: Kâfir ile iman etmesi arasına, mümin ile de küfre girmesi arasına [girer] .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قالا: ثنا سفيانُ، وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاق، قال: ثنا الثوريُّ، عن الأعمشِ، عن عبدِ اللهِ بنِ عبدِ الله الرازيِّ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ بنحوِه .
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Vekî' rivayet etti; bize İbn Vekî' de rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti; ikisi dediler ki: Bize Süfyân rivayet etti; bize el-Hasan b. Yahyâ da rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Sevrî, el-A'meş'ten, o Abdullah b. Abdillâh er-Râzî'den, o Saîd b. Cübeyr'den benzerini rivayet etti .
حدَّثني أبو زائدةَ زكريا بنُ أبي زائدةَ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن عبدِ اللهِ بنِ عبدِ عبدِ اللهِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ مثلَه.
Bana Ebû Zâide Zekeriyyâ b. Ebî Zâide rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Süfyân'dan, o el-A'meş'ten, o Abdullah b. Abdillâh'tan, o da Saîd b. Cübeyr'den aynısını rivayet etti.
حدَّثني أبو السائبِ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا أبو معاويةَ، عن المِنْهالِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. قال: يحولُ بينَ المؤمنِ وبينَ الكفرِ، وبينَ الكافر وبينَ الإيمانِ.
Bana Ebü's-Sâib ve İbn Vekî' rivayet ettiler, ikisi dediler ki: Bize Ebû Muâviye, el-Minhâl'den, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer”. Dedi ki: Mümin ile küfür arasına, kâfir ile de iman arasına girer.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ فُضيلٍ، عن الأعمشِ، عن عبدِ اللهِ بنِ عبدِ اللهِ الرازيِّ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}: يحولُ بيَن الكافرِ والإيمانِ وطاعةِ اللهِ
Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl, el-A'meş'ten, o Abdullah b. Abdillâh er-Râzî'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer”: Kâfir ile iman ve Allah'a itaat arasına girer
قال: ثنا حفصٌ، عن الأعمشِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. قال: يحولُ بينِ المؤمنِ والكفرِ، وبينَ الكافرِ والإيمانِ .
Dedi ki: Bize Hafs, el-A'meş'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer”. Dedi ki: Mümin ile küfür arasına, kâfir ile de iman arasına girer .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet etti, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân rivayet etti
وعبدُ العزيزِ بنُ أبي روَّادٍ، عن الضحَّاكِ فى قولِه: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. قال: يحولُ بينَ الكافرِ وطاعتِه، وبينَ المؤمنِ ومعصيتِه .
ve Abdülazîz b. Ebî Ravvâd, Dahhâk'tan O'nun: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer” kavli hakkında rivayet ettiler; dedi ki: Kâfir ile O'na itaat arasına, mümin ile de O'na isyan arasına girer .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحَّاك بن مُزاحِمٍ بنحوِه.
Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Ebû Ravk'tan, o da Dahhâk b. Müzâhim'den benzerini rivayet etti.
قال: ثنا المُحاربيُّ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحَّاكِ، قال: يحولُ بينَ المرءِ وبينَ أن يكفُرَ، وبينَ الكافرِ وبينَ أن يؤمنَ.
Dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan rivayet etti; dedi ki: Kişi ile küfretmesi arasına, kâfir ile de iman etmesi arasına girer.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ بنُ أبى روَّادٍ، عن الضحَّاكِ بنِ مزاحمٍ: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. قال: يحولُ بينَ الكافِرِ وبينَ طاعةِ اللهِ، وبينَ المؤمنِ ومعصيةِ اللهِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdülazîz b. Ebî Ravvâd, Dahhâk b. Müzâhim'den rivayet etti: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer”. Dedi ki: Kâfir ile Allah'a itaat arasına, mümin ile de Allah'a isyan arasına girer .
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبيريُّ، قال: ثنا ابنُ أبي روَّادٍ، عن الضحَّاكِ نحوَه.
Bize Ahmed b. İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Ravvâd, Dahhâk'tan benzerini rivayet etti.
وحُدِّثت عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعت أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعت الضحاكَ بنَ مزاحمٍ يقولُ. فذكَر نحوَه.
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân rivayet etti, dedi ki: Dahhâk b. Müzâhim'i söylerken işittim; deyip benzerini zikretti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجَّاجُ بنُ مِنْهالٍ، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ عبدَ العزيزِ بنَ أبى روَّادٍ يحدِّثُ، عن الضحَّاكِ بنِ مُزاحمٍ في قولِه: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. قال: يحولُ بينَ المؤمنِ ومعصيتِه.
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Haccâc b. Minhâl rivayet etti, dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân rivayet etti, dedi ki: Abdülazîz b. Ebî Ravvâd'ı, Dahhâk b. Müzâhim'den O'nun: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer” kavli hakkında şöyle rivayet ederken işittim; dedi ki: Mümin ile O'na isyan arasına girer.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. يقولُ: يحولُ بينَ
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Bilin ki şüphesiz Allah, kişi ile kalbi arasına girer”. Şöyle der: [Allah] arasına girer...
المؤمنِ وبينَ الكفرِ، ويحولُ بينَ الكافرِ وبينَ الإيمانِ.
Mümin ile küfür arasına girer ve kâfir ile iman arasına girer.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. يقولُ: يحولُ بينَ الكافرِ وبينَ طاعتِه، ويحولُ بينَ المؤمنِ وبينَ معصيتِه.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Bilin ki şüphesiz Allah, kişi ile kalbi arasına girer”. Şöyle der: Kâfir ile O'na itaat arasına girer ve mümin ile O'na isyan arasına girer.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا المُحَاربيُّ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. قال: يحولُ بينَ المؤمنِ وبينَ الكفرِ، وبينَ الكافرِ وبينَ الإيمانِ .
Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Leys'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer”. Dedi ki: Mümin ile küfür arasına, kâfir ile de iman arasına girer .
قال: ثنا أبي، عن ابن أبى روَّادٍ، عن الضحَّاكِ: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. يقولُ: يحولُ بينَ الكافرِ وبينَ طاعتِه، وبينَ المؤمنِ وبينَ معصيتِه.
Dedi ki: Bize babam, İbn Ebî Ravvâd'dan, o da Dahhâk'tan rivayet etti: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer”. Şöyle der: Kâfir ile O'na itaat arasına, mümin ile de O'na isyan arasına girer.
قال: ثنا إسحاقُ بنُ إسماعيلَ، عن يعقوبَ القُمِّيِّ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}: يحولُ بينَ المؤمنِ والمعاصى، وبينَ الكافرِ والإيمانِ.
Dedi ki: Bize İshâk b. İsmâîl, Ya'kūb el-Kummî'den, o Ca'fer'den, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer”: Mümin ile günahlar arasına, kâfir ile de iman arasına girer.
قال: ثنا عُبيدةُ، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. قال: يحولُ بينَه وبينَ المعاصى .
Dedi ki: Bize Ubeyde, İsmâîl'den, o da Ebû Sâlih'ten rivayet etti: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer”. Dedi ki: Onunla günahlar arasına girer .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: يحولُ بينَ المرءِ وعقلِه فلا يَدْرى ما يعمَلُ.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bunun manası: Kişi ile aklı arasına girer de ne yaptığını bilemez.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا عبيدُ اللهِ بنُ محمدٍ الفِرْيابيُّ، قال: ثنا عبدُ المجيدِ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. قال: يحولُ بينَ المرءِ وعقلِه.
Bize Ubeydullah b. Muhammed el-Firyâbî rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülmecîd, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'in {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Kişi ile aklı arasına girer.
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}: حتى يترُكَه لا يعقِلُ .
Bize Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer”: Hatta onu akledemez bir halde bırakır .
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن وَرْقاءَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. قال: [هو كقولِه: حال حتى ترَكه] لا يعقِلُ.
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah, Verkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: [O, ‘Araya girdi de nihayet onu bıraktı’ sözü gibidir] akledemez [bir halde].
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا مَعْقِلُ بنُ عبيدِ اللهِ، عن حُميدٍ، عن مجاهدٍ: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. قال: إذا حال بينك وبين قلبِك كيف تعمَلُ!
Bize Ahmed b. İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Ma'kıl b. Ubeydillâh, Humeyd'den, o da Mücâhid'den rivayet etti: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer”. Dedi ki: Seninle kalbinin arasına girdiğinde nasıl [bir şey] yapabilirsin ki!
قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا شريكٌ، عن خُصيفٍ، عن مجاهدٍ: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. قال: يحولُ بينَ قلبِ الكافرِ وأن يعمَلَ خيرًا .
Dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Şerîk, Husayf'tan, o da Mücâhid'den rivayet etti: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer”. Dedi ki: Kâfirin kalbi ile bir hayır işlemesi arasına girer .
وقال آخرون: معناه: يحولُ بين المرءِ وقلبِه أن يقدِرَ على إيمانٍ أو كفرٍ إلا بإذنِه.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun manası: O'nun izni olmaksızın imana veya küfre güç yetirememesi için kişi ile kalbi arasına girer.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. قال: يحولُ بينَ
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şöyle dediğini] aktardı: { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } “Bilin ki şüphesiz Allah, kişi ile kalbi arasına girer”. Dedi ki: [Allah], arasına girer...
الإنسانِ وقلبِه فلا يستطيعُ أن يؤمنَ ولا يكفرَ إلا بإذنِه .
İnsan ile kalbi arasına girer; böylece O'nun izni olmaksızın ne iman etmeye ne de küfretmeye güç yetirebilir .
وقال آخرون: معنى ذلك أنه قريبٌ من قلبِه لا يَخفَى عليه شيءٌ أَظْهَره أَو أَسرَّه.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun manası; O, onun kalbine pek yakındır, açığa vurduğu veya gizlediği hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، قال: ثنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. قال: هي كقولِه: {أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ} [ق: ١٦].
Bize Muhammed b. Abdilalâ rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr rivayet etti, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: Bu, O'nun: {أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ} “Ona şah damarından daha yakınız” [Kâf: 16] kavli gibidir.
وأولى الأقوالِ بالصوابِ عندى فى ذلك أن يقالَ: إن ذلك خبرٌ من اللهِ ﷿ أنه أملكُ لقلوبِ عبادِه منهم، وأنه يحولُ بينهم وبينها إذا شاء، حتى لا يقدِرَ ذو قلبٍ أن يدرِكَ به شيئًا من إيمانٍ أو كفرٍ، أو أن يعىَ به شيئًا، أو أن يفهمَ، إلا بإذنِه ومشيئتِه، وذلك أن الحولَ بينَ الشيءِ والشيءِ إنما هو الحجزُ بينهما، وإذا حجَز جلَّ ثناؤُه بين عبدٍ وقلبِه في شيءٍ أن يُدْركَه أو يفهَمَه، لم يكنْ للعبدِ إلى إدراكِ ما قد منَع اللهُ قلبَه إدراكَه سبيلٌ. وإذا كان ذلك معناه، دخل في ذلك قولُ من قال: يحولُ بينَ المؤمنِ والكفرِ، وبين الكافرِ والإيمانِ، وقولُ من قال: يحولُ بينَه وبينَ عقله. وقولُ من قال: يحولُ بينَه وبينَ قلبِه حتى لا يستطيعَ أن يؤمنَ ولا يكفرَ إلا بإذنِه؛ لأن اللهَ ﷿ إذا حال بينَ عبدٍ وقلبِه، لم يفهَمِ العبدُ بقلبِه الذي قد حِيل بينَه وبينَه ما مُنِع إدراكَه به، على ما بيَّنتُ. غيرَ أنه ينبغي أن يقالَ: إن اللهَ عمَّ بقولِه: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ}. عن الخبرِ أنه يحولُ بينَ العبدِ
Bu konuda bana göre doğruya en yakın olan görüş şudur: Bu, Allah azze ve celle'nin, kullarının kalplerine kendilerinden daha çok mâlik olduğuna ve dilediği zaman onlar ile kalpleri arasına gireceğine dair bir haberdir; öyle ki kalp sahibi hiç kimse O'nun izni ve dilemesi olmaksızın kalbiyle imandan veya küfürden herhangi bir şeyi idrak etmeye, bir şeyi kavramaya veya anlamaya güç yetiremez. Çünkü bir şeyle başka bir şeyin arasına girmek (el-havl), ancak ikisinin arasını ayırmak/engellemek (el-hacz) demektir. Şânı yüce olan [Allah], bir kul ile kalbi arasına bir şeyi idrak etmesi veya anlaması hususunda engel koyduğunda, Allah'ın kalbine idrak etmesini engellediği şeyi kavramaya kul için hiçbir yol kalmaz. Anlam bu olunca; "Mümin ile küfrün, kâfir ile imanın arasına girer" diyenin sözü, "Onunla aklı arasına girer" diyenin sözü ve "O'nun izni olmaksızın ne iman edebilsin ne de inkâr edebilsin diye onunla kalbi arasına girer" diyenin sözü de buna dâhil olur. Çünkü Allah azze ve celle bir kul ile kalbi arasına girdiğinde kul, açıkladığım üzere, arasına engel konulmuş olan kalbiyle kavraması engellenen şeyi anlayamaz. Şu kadar var ki şöyle denilmelidir: Allah: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Bilin ki şüphesiz Allah, kişi ile kalbi arasına girer” kavliyle, kul ile
وقلبِه، ولم يَخْصُصْ من المعانى التى ذكَرنا شيئًا دونَ شيءٍ، والكلامُ مُحْتَمِلٌ كُلَّ هذه المعانى، فالخبرُ على العمومِ حتى يخُصَّه ما يجبُ التسليمُ له.
kalbi arasına girdiğini genel bir şekilde bildirmiş, zikrettiğimiz manalardan hiçbirini diğerinden ayırt etmemiştir. Söz ise bütün bu manaları taşımaya elverişlidir. Dolayısıyla teslim olunması zorunlu olan bir delil onu tahsis edinceye kadar haber umum (genellik) üzeredir.
وأما قولُه: {وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ}. فإن معناه: واعلَموا أيُّها المؤمنون أيضًا مع العلم بأن اللهَ يحولُ بين المرءِ وقلبِه، أن اللهَ الذي يقدِرُ على قلوبِكم وهو أملَكُ بها منكم، إليه مصيرُكم ومرجِعُكم في القيامةِ، فيوفِّيكم جزاءَ أعمالِكم، المحسنَ منكم بإحسانِه، والمسيءَ بإساءتِه، فاتَّقوه وراقِبوه فيما أمَركم ونهاكم هو ورسولُه أن تُضيِّعوه، وألا تستجيبوا لرسولِه إذا دعاكم لما يُحييكم، فيُوجِبَ ذلك سَخَطَه، وتستحِقوا به أليمَ عذابِه حينَ تُحْشرون إليه.
O'nun: {وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} “Ve gerçekten O'na toplanacaksınız” kavline gelince; bunun manası şudur: Ey müminler! Allah'ın kişi ile kalbi arasına girdiğini bilmekle beraber şunu da bilin ki, kalplerinize güç yetiren ve onlara sizden daha çok mâlik olan Allah'a kıyamette varışınız ve dönüşünüz O'nadır. Böylece O, amellerinizin karşılığını size tastamam verecektir; iyilik yapanınıza iyiliğiyle, kötülük yapanınıza kötülüğüyle. O halde O'ndan korkun; O'nun ve Resûlü'nün size emrettiği ve yasakladığı şeyleri zayi etmekten ve sizi diriltecek şeye çağırdığı zaman Resûlü'ne icabet etmemekten dolayı O'nu gözetin. Aksi takdirde bu durum O'nun gazabını gerektirir ve O'na toplanacağınız zaman O'nun can yakıcı azabını hak etmiş olursunuz.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢٥)}.
O'nun: {وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢٥)} “Ve öyle bir fitneden sakının ki, o içinizden sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmaz. Bilin ki şüphesiz Allah, cezalandırması pek çetin olandır.” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين به وبرسولِه: اتَّقوا أَيُّها المؤمنون {فِتْنَةً}. يقولُ: اختبارًا من اللهِ يختبِرُكم، وبلاءً يَبتليكم، {لَا تُصِيبَنَّ} هذه الفتنةُ التي حذَّرْتُكموها {الَّذِينَ ظَلَمُوا}، وهم الذين فعَلوا ما ليس لهم فعلُه، إما أجرامٌ أصابوها، وذنوبٌ بينهم وبين اللهِ رَكبوها. يحذّرُهم جلَّ ثناؤُه أن يَرْكَبوا له معصيةً، أو يأتُوا مأثمًا يستحِقُّون بذلك منه عقوبةٌ.
Zikri yüce olan [Allah], Kendisine ve Resûlü'ne iman edenlere şöyle buyurur: Ey müminler! {فِتْنَةً} “Bir fitneden” yani Allah'tan sizi sınayacak bir imtihandan ve sizi müptela kılacak bir beladan sakının. {لَا تُصِيبَنَّ} “İsabet etmeyecek” [olan], sizi kendisinden sakındırdığım bu fitne, {الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenlere” -ki onlar yapmaya hakları olmayan şeyleri yapanlar, işledikleri suçlar ve kendileriyle Allah arasında işledikleri günahlar bulunan kimselerdir-. Övgüsü yüce olan [Allah], Kendisine karşı bir günah işlemelerinden veya kendisinden bir cezayı hak edecekleri bir cürüm getirmelerinden dolayı onları sakındırmaktadır.
وقيل: إن هذه الآيةَ نزَلت في قومٍ من أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، وهم الذين عُنوا بها.
Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir topluluk hakkında inmiştir ve kastedilenler onlardır.