ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا}. يقولُ: انْفِرُوا نِشاطًا وغيرَ نِشاطٍ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'ın: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın” kavli hakkında: “İstekli ve isteksiz olarak sefere çıkın buyuruyor” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {خِفَافًا وَثِقَالًا}. قال: نِشاطًا وغير نشاطٍ.
Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'nin: {خِفَافًا وَثِقَالًا} “[Gerek] hafif gerek ağırlıklı olarak” [ayeti] hakkında: “İstekli ve isteksiz olarak [demektir]” dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: معناه: رُكْبانًا ومُشَاةً.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Süvari ve yaya olarak [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا على بن سَهْلٍ، قال: ثنا الوليد، قال: قال أبو عمرو: إذا كان النَّفْرُ إلى دُرُوبِ الشامِ، نَفَر الناسُ إليها [{خِفَافًا} رُكبانًا، وإذا كان النَّفْرُ إلى هذه السواحل، نَفَرُوا إليها] {خِفَافًا وَثِقَالًا} رُكْبانًا ومُشَاةً .
Bize Ali b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize el-Velîd rivayet etti, dedi ki: Ebû Amr şöyle dedi: Şam geçitlerine doğru sefer olduğunda insanlar oraya [{خِفَافًا} “hafif olarak”, yani süvari olarak çıkarlardı; bu sahillere doğru sefer olduğunda ise oraya] {خِفَافًا وَثِقَالًا} “gerek hafif gerek ağırlıklı olarak”, yani süvari ve yaya olarak çıkarlardı .
وقال آخرون: معنى ذلك: ذا ضَيْعَةٍ، وغير ذى ضَيْعَةٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Geçim meşgalesi/malı mülkü olan ve geçim meşgalesi/malı mülkü olmayan [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ، في قوله: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا}. قال: الثَّقِيلُ الذي له الضَّيْعةُ، فهو ثَقِيلٌ يَكْرَهُ أن يُضَيِّعَ ضَيْعتَه، ويَخْرُجَ، والخفيفُ الذي لا ضَيْعةَ له، فقال الله: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın” kavli hakkında şöyle dedi: “Ağır (sakīl) olan, geçim derdi ve işi gücü olandır; bu yüzden o ağırdır, işini gücünü zayi edip [sefere] çıkmayı istemez. Hafif olan ise hiçbir işi gücü ve meşgalesi olmayandır. Bundan dolayı Allah: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın” buyurmuştur” .
حدَّثنا ابن عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا المُعْتَمِرُ، عن أبيه، قال: زَعَم حَضْرَمِيٌّ أَنه ذُكر له أن ناسًا كانوا عسى أن يكون أحدهم عليلًا أو كبيرًا، فيقولُ - [إني أحسَبُه قال -: أنا لا] آثم. فأنزل الله: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا}.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Mu'temir, babasından rivayet etti, dedi ki: Hadramî, birtakım kimseler hakkında kendisine anlatıldığına göre, onlardan birinin hasta veya yaşlı olması muhtemel olup şöyle dediğini ileri sürdü: -[Zannedersem şöyle dedi:- Ben] günaha girmiyorum. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın” [ayetini] indirdi.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: ثنا أيوبُ، عن محمدٍ، قال: شَهِد أبو أيوب مع رسول الله ﷺ بدرًا، ثم لم يَتَخَلَّفْ عن غَزَاةٍ للمسلمين إلا وهو في أخرى ، إلا عامًا واحدًا، وكان أبو أيوبَ يقولُ: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا}. فلا أَجِدُنى إلا خَفِيفًا أو ثَقِيلًا .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Eyyûb, Muhammed'den rivayet etti, dedi ki: Ebû Eyyûb, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Bedir'de bulundu. Sonra sadece bir tek yıl müstesna, bir başkasıyla meşgul olmadığı sürece Müslümanların hiçbir gazvesinden geri kalmadı . Ebû Eyyûb: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın” [ayetini okur ve]: “Ben kendimi ya hafif ya da ağır buluyorum” derdi .
حدَّثنا عليُّ بنُ سَهْلٍ، قال: ثنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، قال: ثنا [حَريزُ بنُ] عثمانَ، عن راشد بن سعدٍ، عمَّن رَأَى المقداد بن الأسودِ فارسَ رسولِ اللهِ ﷺ على تابوتٍ من تَوابيتِ الصَّيَارِفةِ بحِمْصَ، وقد فَضَل عنه مِن عِظَمِه ، فقلتُ له: لقد أعذَر الله إليك. فقال: أبَتْ علينا سورةُ "البُحوث "، {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} .
Bize Ali b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim rivayet edip dedi ki: Bize [Harîz b.] Osmân, Râşid b. Sa'd'dan, [o da] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in süvarisi el-Mikdâd b. el-Esved'i Hums'ta sarrafların tabutlarından (para sandıklarından) birinin üzerinde, cüssesinin büyüklüğünden dolayı sandıktan taşmış bir vaziyette gören kimseden rivayet etti: “Ona: Allah seni mazur kılmıştır dedim. O da şöyle dedi: 'Buhûs ' suresi bize engel oldu: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın” .”
حدَّثنا سعيد بن عمرو السَّكُونيُّ، قال: ثنا بَقِيَّةُ بنُ الوليد، قال: ثنا حَريزٌ، قال: ثنى عبدُ الرحمن بنُ مَيْسَرَةَ، قال: ثنى أبو راشدٍ الحُبْرانيُّ، قال: وَافَيتُ المقدادَ بن الأسودِ فارسَ رسول الله ﷺ جالسًا على تابوتِ مِن توابيتِ الصَّيارفةِ
Bize Saîd b. Amr es-Sekûnî rivayet edip dedi ki: Bize Bakıyye b. el-Velîd rivayet edip dedi ki: Bize Harîz rivayet edip dedi ki: Bana Abdurrahmân b. Meysere rivayet edip dedi ki: Bana Ebû Râşid el-Hubrânî rivayet edip dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in süvarisi el-Mikdâd b. el-Esved'e, sarrafların tabutlarından (para sandıklarından) birinin üzerinde otururken rastladım
بحِمْصَ، قد فَضَل عنها مِن عِظَمِه، يريدُ الغَزْوَ، فقلتُ له: لقد أعذَر الله إليك. فقال: أبَتْ علينا سورةُ "البحوث "؛ {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} .
Hums'ta idi, cüssesinin iriliğinden dolayı o sandıktan taşmıştı ve savaşa çıkmak istiyordu. Ona: “Allah seni mazur kılmıştır” dedim. O da: “'Buhûs ' suresi bize engel oldu: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın”” dedi .
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلى الأقوال في ذلك عندنا بالصواب أن يقال: إن الله تعالى ذكره أمر المؤمنين بالنَّفْرِ الجهادِ أعدائه في سبيله، خفافًا وثِقالًا. وقد يَدْخُلُ في الخفافِ كلُّ مَن كان سَهْلًا عليه النَّفْرُ؛ لقُوَّةِ بَدَنِه على ذلك، وصِحَّةِ جسمه وشَبابِه، ومَن كان ذا يُسْرٍ بمالٍ وفَراغٍ مِن الاشتغال، وقادرًا على الظَّهْرِ والرِّكابِ، ويَدْخُلُ في الثِّقَالِ كلُّ مَن كان بخلاف ذلك، من ضعيف الجسم وعليله وسَقِيمه، ومِن مُعْسِرٍ مِن المال، ومُشْتَغِلٍ بضَيْعةٍ ومَعاشٍ، ومَن كان لا ظَهْرَ له ولا ركاب، والشيخ ذو السِّنِّ والعيال.
Ebû Ca'fer dedi ki: Bu hususta bize göre doğruya en yakın olan görüş şudur: Zikri yüce olan Allah, müminlere Kendi yolunda düşmanlarıyla cihad etmek için hafif ve ağır hallerinde sefere çıkmalarını emretmiştir. Bedence buna kuvveti yetmesi, vücudunun sağlamlığı ve gençliği sebebiyle sefere çıkması kendisine kolay gelen herkes, mal bakımından varlıklı olup meşguliyetten uzak bulunan ve binek ile teçhizata güç yetiren kimseler “hafifler” kapsamına girebilir. Vücudu zayıf, illetli ve hasta olan, mal bakımından darlık çeken, işi gücü ve geçim meşgalesi bulunan, bineği ve teçhizatı olmayan kimseler ile yaşı ilerlemiş ve çoluk çocuk sahibi olan yaşlı kimseler gibi bunun aksine olan herkes de “ağırlar” kapsamına girer.
فإذ كان قد يَدْخُلُ في الخفافِ والثِّقَالِ مَن وَصَفْنَا مِن أهل الصفاتِ التي ذكرنا، ولم يَكُن الله جلّ ثناؤُه خَصَّ مِن ذلك صِنْفًا دونَ صِنْفٍ في الكتاب، ولا على لسان الرسول ﷺ، ولا نَصَبَ على خُصوصه دليلًا - وَجَب أن يقال: إِن الله جل ثناؤه أمر المؤمنين من أصحابِ رسوله بالنَّفْرِ للجهاد في سبيله خِفَافًا وثِقَالًا مع رسوله ﷺ، على كل حالٍ مِن أحوال الخِفَّة والثِّقل.
Zikrettiğimiz bu vasıflara sahip kimselerin hafifler ve ağırlar kapsamına girmesi mümkün olduğuna ve övgüsü yüce olan Allah Kitap'ta veya Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanıyla bunlardan belirli bir sınıfı diğerine tahsis etmediğine, bunun tahsis edildiğine dair bir delil de koymadığına göre; şöyle denilmesi zorunludur: Övgüsü yüce olan Allah, Resûlü'nün ashabından olan müminlere, hafiflik ve ağırlık hallerinin her birinde Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Kendi yolunda cihad etmek için gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkmalarını emretmiştir.
حدَّثنا أحمد بن إسحاق، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا إسرائيل، عن سعيدِ بن
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, Saîd b.
مسْروقٍ، عن مُسْلِمِ بن صُبيحٍ، قال: أَوَّلُ ما نَزَلَ مِن "براءةَ" {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا}.
Mesrûk'tan, [o da] Müslim b. Subayh'tan: “Berâe (Tevbe) suresinden ilk nazil olan ayet: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın” kavlidir” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيان، عن أبيه، عن أبي الضُّحَى مثله .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, [o da] babasından, [o da] Ebu'd-Duhâ'dan aynısını rivayet etti .
حدَّثنا الحارث، قال: ثنا القاسم، قال: ثنا حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ ، عن مُجاهد، قال: إن أوَّلَ ما نَزَل مِن "براءةَ": {لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ} [التوبة: ٢٥]. قال: يُعَرِّفُهم نَصْرَه، ويُوَطِّنُهم لغزوة تبوك .
Bize el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den , [o da] Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etti: “Berâe (Tevbe) suresinden ilk inen ayet: {لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ} [et-Tevbe: 25] “Andolsun ki Allah size birçok yerde yardım etti” kavlidir.” Dedi ki: [Allah] onlara yardımını hatırlatıyor ve onları Tebük gazvesine hazırlıyordu .
القول في تأويل قوله: {وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١)} “Mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihad edin. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır.” kavlinin tevili hakkında [kelam].
يقول تعالى ذكره للمؤمنين به وبرسوله من أصحاب رسول الله ﷺ: {وَجَاهِدُوا} أيُّها المؤمنون، الكفار، {بِأَمْوَالِكُمْ}. فَأَنْفِقُوها في مُجاهدتهم على دين الله الذي شرعه لكم، حتى ينقادوا لكم، فيَدْخُلُوا فيه طَوْعًا أو كَرْهًا، أو يُعْطُوكم الجزية عن يَدٍ صَغَارًا، إن كانوا أهلَ كتاب، أو تَقْتُلُوهم، {وَأَنْفُسِكُمْ}. يقولُ: وبأنفسكم، فقاتلوهم بأيديكم، يُخْزِهِمُ اللهُ ويَنْصُرْكم عليهم، {ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ}. يقول: هذا الذي آمُرُكم به مِن النَّفْرِ في سبيلِ اللَّهِ تعالى خِفافًا وثقالًا، وجهاد أعداء الله بأموالكم وأنفسكم - خيرٌ لكم مِن التَّثاقُلِ إلى الأرضِ إذا
Allah Teâlâ -zikri yüce olsun-, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Kendisine ve Resulüne iman edenlere şöyle buyurmaktadır: {وَجَاهِدُوا} “Cihad edin” Ey müminler! Kâfirlere karşı [cihad edin], {بِأَمْوَالِكُمْ} “Mallarınızla...” Mallarınızı, sizin için meşru kıldığı Allah'ın dini uğrunda onlarla cihad etmek için harcayın; ta ki size boyun eğsinler, böylece ister istemez bu dine girsinler yahut şayet Ehl-i kitap iseler boyun eğip bizzat kendi elleriyle cizye versinler ya da onları öldürün. {وَأَنْفُسِكُمْ} “Ve canlarınızla...” [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ve bizzat canlarınızla; kendi ellerinizle onlarla savaşın ki Allah onları rezil etsin ve onlara karşı size zafer nasip etsin. {ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ} “Bu sizin için daha hayırlıdır.” [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Allah Teâlâ yolunda gerek hafif gerek ağırlıklı olarak savaşa çıkmak, mallarınızla ve canlarınızla Allah'ın düşmanlarına karşı cihad etmek hususunda size emrettiğim bu şey; [cihada] çağrıldığınızda yere çakılıp kalmaktan
استنفرتم، والخلودِ إليها، والرِّضا بالقليل من متاعِ الحياة الدنيا عِوَضًا من الآخرة، إن كنتم من أهل العلم بحقيقة ما بُيِّنَ لكم مِن فَضْلِ الجهاد في سبيلِ اللهِ على القُعُودِ عنه
oraya bağlanıp kalmaktan ve ahirete karşılık dünya hayatının azıcık menfaatine razı olmaktan sizin için daha hayırlıdır; eğer Allah yolunda cihad etmenin savaştan geri kalmaktan üstünlüğüne dair size açıklanan şeyin hakikatini bilen kimselerden iseniz.
القول في تأويل قوله: {لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لَاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (٤٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لَاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (٤٢)} “Eğer yakın bir menfaat ve orta yollu bir yolculuk olsaydı mutlaka senin peşinden gelirlerdi. Fakat meşakkatli mesafe onlara uzak geldi. Bununla beraber: 'Gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık' diye Allah'a yemin edecekler. Kendilerini helak ediyorlar. Allah ise onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir.” kavlinin tevili hakkında [kelam].
يقولُ جلّ ثناؤه للنبي - وكانت جماعةٌ من أصحابه قد استأذنوه في التَّخَلُّفِ عنه حينَ خَرَج إلى تبوك، فأذن لهم -: لو كان ما تدعو إليه المُتَخَلِّفين عنك، والمُسْتأذنيك في تَرْكِ الخروج معك إلى مَغْزَاك الذي اسْتَنْفَرْتهم إليه {عَرَضًا قَرِيبًا}. يقولُ: غَنِيمةً حاضِرةً، {وَسَفَرًا قَاصِدًا}. يقولُ: ومَوْضِعًا قَرِيبًا سَهْلًا، {لَاتَّبَعُوكَ} ونَفَروا معك إليهما، ولكنك اسْتَنْفَرْتَهم إلى مَوْضِعٍ بَعِيدٍ، وكَلَّفْتَهم سَفَرًا شَاقًّا عليهم؛ لأنك اسْتَنْهَضْتَهم في وَقْتِ الحَرِّ، وزمانِ القَيْظِ، وحين الحاجة إلى الكنِّ، {وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ}. يقول تعالى ذكره: وسَيَحْلِفُ لك، يا محمد، هؤلاء المُسْتَأْذِنوك في تَرْكِ الخروج معك - اعتذارًا منهم إليك بالباطل، لِتَقْبَلَ منهم عُذْرَهم، وتَأْذَنَ لهم في التَّخَلُّفِ عنك - بالله كاذِبِين: {لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ}. يقولُ: لو أَطَقْنا الخروج معكم، بوجودِ السَّعَةِ والمراكب والظُّهور وما لا بدَّ للمسافرِ والغازى منه، وصِحَّةِ البَدَنِ والقُوَى، لخَرَجْنا معكم إلى عدوِّكم. {يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ}. يقول: يُوجِبُونَ لأنفسهم بحَلِفِهم بالله كاذبين الهلاك والعَطَبَ؛ لأنهم يُورثونها سَخَطَ
Allah Teâlâ -Tebük'e çıktığı esnada ashâbından bir grup savaştan geri kalmak için kendisinden izin istemiş, o da kendilerine izin vermişti- Peygamber'e [şöyle] buyurmaktadır: Şayet savaşa çağırdığın o gazveye seninle birlikte çıkmamak için izin isteyenleri ve geride kalanları davet ettiğin şey {عَرَضًا قَرِيبًا} “yakın bir menfaat” -yani hazır bir ganimet- {وَسَفَرًا قَاصِدًا} “ve orta yollu bir yolculuk” -yani yakın ve kolay bir yer- olsaydı, {لَاتَّبَعُوكَ} “mutlaka senin peşinden gelirlerdi” ve her ikisi için de seninle birlikte sefere çıkarlardı. Fakat sen onları uzak bir yere çağırdın ve onlara kendileri için meşakkatli bir yolculuk yükledin; zira sen onları sıcağın tam ortasında, kavurucu yaz mevsiminde ve gölgelik/sığınak ihtiyacının bulunduğu bir zamanda sefere teşvik ettin. {وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ} “'Gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık' diye Allah'a yemin edecekler.” Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed! Mazeretlerini kabul edesin ve geri kalmalarına izin veresin diye sana bâtıl mazeretler ileri sürerek seninle birlikte çıkmamak için izin isteyen bu kimseler, yalan söyleyerek Allah adına: {لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ} “Gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık” diye yemin edeceklerdir. [Yani] “Maddi imkân, binekler, yük hayvanları ile bir yolcu ve gazinin muhtaç olduğu şeylerin bulunması, ayrıca beden ve kuvvet sıhhati suretiyle sizinle çıkmaya gücümüz yetseydi, düşmanınıza karşı sizinle birlikte çıkardık” [diyeceklerdir]. {يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerini helak ediyorlar.” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Allah adına yalan yere yemin etmek suretiyle kendi nefisleri için helaki ve yıkımı gerekli kılıyorlar; çünkü onlar nefislerine [Allah'ın] gazabını...
اللَّهِ، ويُكْسِبُونها أليمَ عِقابِه، {وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ}. في حَلِفِهم باللَّهِ: {لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ}؛ لأنهم كانوا للخروج مطيقين، بوجودِ السبيل إلى ذلك بالذي كان عندهم من الأموال، مما يَحْتاجُ إليه الغازي في غزوه، والمُسافِرُ في سَفَرِه، وصِحَّةِ الأبْدانِ وقُوَى الأَجْسامِ.
Allah'ın gazabına uğratmakta ve O'nun elem verici azabına müstahak kılmaktadırlar. {وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Allah ise onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir”; onların Allah'a: {لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ} “Gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık” şeklindeki yeminlerinde yalancı olduklarını bilir; çünkü onlar, bir gazinin gazvesinde ve bir yolcunun yolculuğunda muhtaç olduğu mallardan yanlarında bulunan imkânlar ile beden sıhhati ve vücut kuvveti sayesinde [sefere] çıkmaya güç yetirebilecek durumdaydılar.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا} إلى قوله: {لَكَاذِبُونَ}: إنهم يَسْتَطيعون الخروج، ولكن كان تَبْطِئةً من عند أنفسهم والشيطانِ، وزَهَادةً في الخيرِ .
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا} “Eğer yakın bir menfaat olsaydı...” kavlinden {لَكَاذِبُونَ} “...kesinlikle yalancıdırlar” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onlar çıkmaya güç yetiriyorlardı; fakat bu, nefislerinden ve şeytandan kaynaklanan bir gevşeklik ve hayırdan yüz çevirme idi” .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادة: {لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا}. قال: هي غزوة تبوك .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'nin: {لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا} “Eğer yakın bir menfaat olsaydı” kavli hakkında: “Bu, Tebük gazvesidir” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاق: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ}. أي: إنهم يَسْتَطِيعون .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Allah ise onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir”; yani onların [sefere çıkmaya] güç yetirdiklerini [bilmektedir] dediğini rivayet etti .
القول في تأويل قوله: {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ (٤٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ (٤٣)} “Allah seni affetsin! Doğru söyleyenler sana iyice belli olup yalancıları bilinceye kadar niçin onlara izin verdin?” kavlinin tevili hakkında [söz].
وهذا عِتابٌ مِن الله تعالى ذكره، عاتب به نبيَّه ﷺ في إِذْنِهِ لَمَن أَذِن له في التَّخَلُّفِ عنه، حين شخص إلى تبوك لغزو الروم، مِن المنافقين.
Bu, zikri yüce olan Allah'tan bir azarlamadır (itap); Rumlarla savaşmak üzere Tebük'e hareket ettiği sırada, münafıklardan kendisinden geri kalmalarına izin verdiği kimselere izin vermesi hususunda Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem bununla azarlamıştır.
يقولُ جلّ ثناؤه: {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ}، يا محمد، ما كان منك في إذنك لهؤلاء المنافقين الذين استأذنوك في تَرْكِ الخروج معك، وفى التَّخَلُّفِ عنك، مِن قبل أن تَعْلَمَ صِدْقَه مِن كَذِبِه، {لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ}. لأى شيءٍ أَذِنْتَ لهم؟ {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ}، يقولُ: ما كان ينبغي لك أن تَأْذَنَ لهم في التَّخَلُّفِ عنك إذ قالوا لك: لو استَطَعْنا لخرجنا معك. حتى تَعْرِفَ مَن له العُذْرُ منهم في تَخَلُّفِه، ومَن لا عُذْرَ له منهم، فيكونَ إِذْنُكَ لمَن أَذِنْتَ له منهم على علمٍ منك بعُذْرِه، وتَعْلَمَ مَن الكاذب منهم المُتَخَلِّفُ نِفاقًا وشَكًّا في دين الله.
Şânı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ} “Allah seni affetsin!”; Ey Muhammed, doğruluğunu yalancılığından ayırt etmeden önce, seninle birlikte çıkmayı terk etmek ve senden geri kalmak hususunda senden izin isteyen bu münafıklara izin vermenden ötürü [Allah seni affetti]. {لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ} “Niçin onlara izin verdin?”; ne diye onlara izin verdin? {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ} “Doğru söyleyenler sana iyice belli olup yalancıları bilinceye kadar”; buyuruyor ki: Sana: “Gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık” dediklerinde, onlardan geri kalma konusunda mazereti olanı ve olmayanı bilinceye, böylece onlardan kime izin verdiysen onun mazeretini bilerek izin vermiş olasın ve münafıklık ve Allah'ın dininde şüphe duyduğu için geri kalan yalancıyı da bilesin diye [beklemeksizin] senden geri kalmalarına izin vermen sana uygun düşmezdi.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ}. قال: ناسٌ قالوا: اسْتَأْذنوا رسول الله ﷺ، فإن أذن لكم فاقْعُدُوا، وإن لم يَأْذَن لكم فاقْعُدُوا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ} “Allah seni affetsin! Niçin onlara izin verdin?” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bir grup insan: ‘Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem izin isteyin; eğer size izin verirse oturun (sefere çıkmayın), şayet size izin vermezse yine de oturun’ dediler” .
حدَّثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا} الآية. عاتبه كما تَسْمَعون، ثم أنزل الله التي في سورة "النور"، فرَخَّص له في أن يَأْذَنَ لهم إن شاء، فقال: {فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ} [النور: ٦٢].
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا} “Allah seni affetsin! Doğru söyleyenler sana iyice belli oluncaya... kadar niçin onlara izin verdin?” ayeti hakkında şöyle demiştir: “İşittiğiniz üzere [Allah] onu kınamış (sitem etmiş), sonra Allah Nûr suresindeki [ayeti] indirerek dilediği takdirde onlara izin vermesi hususunda kendisine ruhsat tanımış ve: {فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ} “Öyleyse bazı işleri için senden izin istediklerinde, onlardan dilediğin kimseye izin ver” [en-Nûr: 62] buyurmuştur.”
فجَعَله اللهُ رُخْصَةً في ذلك مِن ذلك .
Böylece Allah, o hususa dair bundan bir ruhsat kıldı .
حدثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا سفيانُ بنُ عُيَينةَ، عن عمرو بن دينار، عن عمرو بن ميمون الأَوْدِيِّ، قال: اثنتان فَعَلهما رسولُ اللهِ ﷺ لم يُؤْمَرُ فيهما بشيءٍ؛ إذنه للمُنافقين، وأخذه من الأُسارى، فأنزل الله: {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ} الآية .
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, [o da] Amr b. Meymûn el-Evdî'nin şöyle dediğini rivayet etti: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında kendisine bir şey emredilmemiş iki fiil işledi: Münafıklara izin vermesi ve esirlerden [fidye] alması. Bunun üzerine Allah: {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ} “Allah seni affetsin! Niçin onlara izin verdin?” ayetini indirdi” .
حدثنا ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا عُبَيدُ بنُ سُليمانَ، قال: قرأتُ على سعيد بن أبى عروبة، فقال: هكذا سمعته من قتادة، قوله: {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ} الآية: ثم أنزل الله بعد ذلك في سورة "النور": {فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ} الآية .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleyman rivayet edip dedi ki: Saîd b. Ebî Arûbe'ye okudum, o şöyle dedi: Katâde'den: {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ} “Allah seni affetsin! Niçin onlara izin verdin?” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: “Sonra Allah bundan sonra Nûr suresinde: {فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ} “Bazı işleri için senden izin istediklerinde, sen de onlardan dilediğine izin ver” ayetini indirdi” .
حدثنا صالح بن مسمارٍ، قال: ثنا النضر بن شميل، قال: أخبرنا موسى بنُ سَرْوَانَ ، قال: سألْتُ مُوَرِّقًا عن قوله: {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ} قال: عاتبه ربُّه .
Bize Sâlih b. Mismâr rivayet edip dedi ki: Bize en-Nadr b. Şümeyl rivayet edip dedi ki: Bize Mûsâ b. Servân haber verip dedi ki: Muverrık'a: {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ} “Allah seni affetsin!” kavlini sordum; “Rabbi ona serzenişte bulundu” dedi .
القولُ في تأويل قوله: {لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (٤٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (٤٤)} “Allah'a ve ahiret gününe iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihad etmekten [geri kalmak için] senden izin istemezler. Allah, takva sahiplerini çok iyi bilendir” kavlinin tevili hakkında [söz].
وهذا إعلام من الله نبيه ﷺ سيما المنافقين، أن من علاماتهم التي يُعرفون بها، تَخَلُّفَهم عن الجهاد في سبيل الله باستئذانهم رسول الله ﷺ في تركهم الخروج معه
Bu, Allah'ın Nebîsi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem münafıkların alametini bildirmesidir; kendileriyle tanındıkları bu alametlerden biri, onunla birlikte [sefere] çıkmayı terk etme hususunda Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem izin isteyerek Allah yolunda cihaddan geri kalmalarıdır.
إذا اسْتُنْفِرُوا بالمعاذير الكاذبة.
[sefere] çağrıldıklarında yalan mazeretler ileri sürerek [izin istemeleridir].
يقول جل ثناؤه لنبيه محمد ﷺ: يا محمد، لا تَأْذَنَنَّ فِي التَّخَلُّفِ عنك - إذا خَرَجْتَ لغزو عدوّك - لَمَن استأذنك في التَّخَلُّفِ مِن غَيرِ عُذْرٍ، فإِنه لَا يَسْتَأْذِنُكَ في ذلك إلا منافق لا يؤمن بالله واليوم الآخرِ. فأمَّا الذي يُصَدِّقُ بِاللهِ ويُقِرُ بوَحْدانيته وبالبعث والدار الآخرة والثواب والعقاب، فإنه لا يَسْتأْذِنُكَ في تَرْكِ الغزو وجهادِ أعداء الله بماله ونفسه، {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ}. يقولُ: والله ذو علم بمن خافَه فاتَّقاه بأداءِ فَرائضه، واجتناب معاصيه، والمسارعة إلى طاعتِه في غَزْوِ عدوِّه وجهادهم بماله ونفسه، وغير ذلك من أمره ونهيه.
Şânı yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurur: Ey Muhammed, düşmanına karşı gazveye çıktığında, bir mazereti olmaksızın senden geri kalmak için izin isteyen kimseye senden geri kalması hususunda asla izin verme! Zira bu hususta senden ancak Allah'a ve ahiret gününe inanmayan münafık kimse izin ister. Allah'ı tasdik eden, O'nun birliğini, yeniden dirilişi, ahiret yurdunu, mükâfatı ve cezayı ikrar eden kimseye gelince; o, malıyla ve canıyla gazveyi ve Allah'ın düşmanlarıyla cihad etmeyi terk etmek için senden izin istemez. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ} “Allah, takva sahiplerini çok iyi bilendir”; buyuruyor ki: Allah, farzlarını eda ederek, günahlarından kaçınarak, düşmanına karşı gazve yapmakta, onlarla malı ve canıyla cihad etmekte ve bunun dışındaki emir ve yasaklarında O'nun itaatine koşarak Kendisinden korkup takvalı davrananları hakkıyla bilendir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني المثنى، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ}. فهذا تعييرٌ للمُنافِقِين حين استأذنوا في القُعُودِ عن الجهادِ مِن غيرِ عُذْرٍ، وعَذَر الله المؤمنين فقال: {لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ} [النور: ٦٢].
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'ın: {لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ} “Allah'a iman edenler senden izin istemezler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bu, mazeretsiz olarak cihaddan geri oturmak hususunda izin istedikleri vakit münafıkları bir ayıplamadır. Müminleri ise Allah mazur görmüş ve: {لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ} “Ondan izin almadıkça gitmezler” [en-Nûr: 62] buyurmuştur” .
القول في تأويل قوله: {إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥)} “Senden ancak Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, kalpleri şüpheye düşüp de şüpheleri içinde bocalayıp duranlar izin ister” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقول تعالى ذكره لنبيه ﷺ: إنما يَسْتأذنك، يا محمد، في التَّخَلُّفِ خِلافَك، وترك الجهاد معك، من غيرِ عُذْرٍ بَيِّنٍ - الذين لا يُصَدِّقون بالله ولا يُقرُّون بتوحيده،
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Senin arkanda [Medine'de] kalıp geri durmak ve açık bir mazeret olmaksızın seninle birlikte cihadı terk etmek hususunda senden ancak Allah'ı tasdik etmeyen ve O'nun birliğini ikrar etmeyen kimseler izin ister.
{وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ}. يقولُ: وشَكَّت قلوبهم في حقيقة وحدانية الله، وفي ثوابه أهل طاعته، وعقابه أهلَ مَعاصِيه، {فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ}. يقولُ: في شَكّهم مُتَحَيِّرون، وفى ظُلمةِ الحَيَرةِ مُتَرَدِّدون، لا يَعْرِفون حَقًّا مِن باطل فيَعْمَلُوا على بصيرةٍ. وهذه صفة المنافقين.
{وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ} “ve kalpleri şüpheye düşmüştür”; buyuruyor ki: Kalpleri Allah'ın birliğinin hakikati, itaat ehline vereceği mükâfatı ve isyan ehline vereceği cezası hususunda şüpheye düşmüştür. {فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ} “onlar şüpheleri içinde bocalayıp dururlar”; buyuruyor ki: Şüpheleri içinde şaşkındırlar, şaşkınlığın karanlığında bocalarlar; hakkı batıldan ayırt edemezler ki bir basiret üzere amel etsinler. Bu da münafıkların vasfıdır.
وكان جماعةٌ مِن أهل العلم يرون أن هاتين الآيتين مَنْسُوختان بالآية التي ذُكِرَت في سورة "النور".
İlim ehlinden bir topluluk, bu iki ayetin Nûr suresinde zikredilen ayet ile mensuh olduğu görüşündeydi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا يحيى بن واضحٍ، عن الحسين، عن يزيد، عن عكرمة والحسنِ البَصْرِى، قالا: قوله: {لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ}. إلى قوله: {فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ}. نَسَختها الآيةُ التي في "النورِ": {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ} إلى {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} . [النور: ٦٢].
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh, el-Huseyn'den, [o da] Yezîd'den, İkrime ve el-Hasan el-Basrî'nin şöyle dediklerini rivayet etti: “{لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ} ‘Allah'a iman edenler senden izin istemezler...’ kavlinden {فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ} ‘...onlar şüpheleri içinde bocalayıp dururlar’ kavline kadar olan kısmı, Nûr [suresindeki]: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ} ‘Müminler ancak Allah'a iman edenlerdir...’ kavlinden {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} ‘...şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir’ kavline kadar olan ayet [en-Nûr: 62] neshetmiştir” .
وقد بَيَّنَّا الناسخ والمنسوخ بما أغنى عن إعادته هاهنا .
Biz nâsih ve mensûhu, burada tekrar etmekten müstağni kılacak şekilde açıklamış bulunmaktayız .
القول في تأويل قوله: {وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ (٤٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ (٤٦)} “Eğer [sefere] çıkmak isteselerdi elbette onun için bir hazırlık yaparlardı. Fakat Allah onların davranmalarını hoş görmedi de onları alıkoydu ve: ‘Oturanlarla beraber oturun!’ denildi” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقول تعالى ذكره: ولو أراد هؤلاء المستأذنوك يا محمد، في ترك الخروج
Allah Zikruhu buyuruyor ki: Ey Muhammed! [Savaşa] çıkmayı terk etmek hususunda senden izin isteyen şu kimseler şayet isteselerdi,
معك [لجهاد عدوِّك - الخروج معك] ، {لأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً}. يقولُ: لأَعَدُّوا للخروج عُدَّةً، ولَتَأهَّبُوا للسفر والعدوِّ أُهْبتهما، {وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ}. يعنى: خُروجهم لذلك، {فَثَبَّطَهُمْ}. يقولُ: فثَقَّل عليهم الخروج حتى اسْتَخَفُّوا القُعود في منازلهم خلافك، واستثقلوا السفر والخروج معك، فتركوا لذلك الخروج، {وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ}. يعنى: اقْعُدُوا مع المَرْضَى والضعفاء الذين لا يجدون ما يُنْفِقُون، ومع النساء والصِّبيانِ، واتركوا الخروج مع رسول الله ﷺ والمجاهدين في سبيل الله. وكان تَثْبيطُ اللَّهِ إيّاهم عن الخروج مع رسوله والمؤمنين به؛ لعِلْمِه بنفاقهم وغشهم للإسلام وأهله وأنهم لو خَرَجوا معهم ضَرُّوهم ولم يَنْفَعوا. وذُكر أن الذين اسْتَأذَنوا رسول الله ﷺ في القُعُودِ كانوا عبد الله ابنَ أُبَيٍّ ابن سلول، والجَدَّ بنَ قَيْسٍ، ومَن كان على مثل الذي كانا عليه.
[düşmanınla cihad etmek üzere - seninle birlikte çıkmayı] isteselerdi, {لأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً} “elbette onun için bir hazırlık yaparlardı”; buyuruyor ki: [Sefere] çıkmak için bir hazırlık yapar, yolculuk ve düşman için gereken hazırlığı görürlerdi. {وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ} “Fakat Allah onların davranmalarını hoş görmedi”; yani bunun için yola çıkmalarını [hoş görmedi]. {فَثَبَّطَهُمْ} “de onları alıkoydu”; buyuruyor ki: Senin arkanda kalıp evlerinde oturmayı kendilerine hafif görüp, seninle birlikte yolculuğu ve sefere çıkmayı ağır bulacakları şekilde [sefere] çıkmayı onlara ağırlaştırdı; böylece [sefere] çıkmayı terk ettiler. {وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ} “ve: ‘Oturanlarla beraber oturun!’ denildi”; yani harcayacak bir şey bulamayan hastalar ve zayıflarla, kadınlar ve çocuklarla beraber oturun, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Allah yolundaki mücahidlerle beraber çıkmayı bırakın [denildi]. Allah'ın onları Resûlü ve O'na iman edenlerle birlikte çıkmaktan alıkoyması, onların münafıklığını, İslam'a ve ehline olan samimiyetsizliklerini ve şayet onlarla beraber çıksalardı onlara zarar verip hiçbir fayda sağlamayacaklarını bilmesindendir. Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem [evde] oturmak için izin isteyen kimselerin Abdullah b. Übey b. Selûl, el-Cedd b. Kays ve onların bulunduğu hal üzere olan kimseler olduğu zikredilmiştir.
كذلك حدثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاق، قال: كان الذين استأذنوه، فيما بلغنى، مِن ذَوى الشَّرَفِ، منهم: عبد الله بن أُبَيٍّ ابن سلول، والجد بن قَيْسٍ، وكانوا أشرافًا في قومهم، فثبَّطَهم الله؛ لِعِلْمِه بهم، أن يَخْرُجوا معهم، فيُفْسِدوا عليه جندَه .
Bize İbn Humeyd aynı şekilde rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, o dedi ki: Bana ulaştığına göre, ondan izin isteyenler şeref sahibi kimselerdendi; bunlardan bazıları Abdullah b. Übey b. Selûl ve el-Cedd b. Kays idi. Onlar kavimleri içinde ileri gelen kimselerdi. Allah, onların durumunu bildiğinden, onlarla beraber çıkıp onun ordusunu bozmasınlar diye onları alıkoydu .
القول في تأويل قوله: {لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا وَلأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٤٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا وَلأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٤٧)} “Eğer içinizde [sefere] çıksalardı size bozgunculuktan başka bir şey artırmazlardı ve aranıza fitne sokmak isteyerek aranızda mutlaka koşuştururlardı. İçinizde onlara kulak verenler de vardı. Allah ise zalimleri çok iyi bilendir” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقول تعالى ذكره: لو خرج، أيُّها المؤمنون، فيكم هؤلاء المنافقون، {مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا}. يقولُ: لم يَزيدُوكم بخروجهم فيكم إلا فسادًا وضُرًّا؛ ولذلك ثبَّطتهم عن الخروج معكم.
Allah Teâlâ -zikri yücedir- buyuruyor ki: Ey müminler! Şayet bu münafıklar içinizde [sefere] çıksalardı, {مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا} “size bozgunculuktan başka bir şey artırmazlardı”. Buyuruyor ki: Aranızda çıkmalarıyla size fesat ve zarardan başka bir şey artırmazlardı; bundan dolayı onları sizinle birlikte çıkmaktan alıkoydum.
وقد بَيَّنَّا معنى الخَبَالِ بشَواهِدِه فيما مَضَى قبلُ .
Biz daha önce Habâl (خَبَال) kelimesinin anlamını şahitleriyle açıklamıştık .
{وَلأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ}. يقولُ: ولأسْرَعوا برَكائبهم السَّيْرَ بينكم.
{وَلأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ} “ve aranızda mutlaka koşuştururlardı”; buyuruyor ki: Binekleriyle aranızda hızlıca yol alırlardı.
وأصله من إيضاع الخيل والركاب، وهو الإسْراعُ بها في السَّيْرِ. يقال للناقة إذا أسْرَعَت السيرَ: وَضَعَت الناقةُ تَضَعُ وَضْعًا ومَوْضوعًا . وأوضَعَها صاحبها: إذا جدَّ بها وأسرع. يُوضِعُها إيضاعًا، ومنه قول الراجز :
Bunun aslı atları ve binekleri koşturmak anlamına gelen îdâ' (إيضاع) kelimesindendir ki bu, onları yürüyüşte hızlandırmaktır. Dişi deve yürüyüşünü hızlandırdığında; deve hızlandı manasında “وَضَعَت الناقةُ تَضَعُ وَضْعًا ومَوْضوعًا” denir . Sahibi onu gayretlendirip hızlandırdığında ise “أوضَعَها صاحبها يُوضِعُها إيضاعًا” denir. Recez şairinin şu sözü de bundandır :
يا لَيْتَنى فيها جَذَع
Keşke orada genç bir deve olsaydım,
أَحُبُّ فيها وأَضَعْ
Orada yürür ve koşardım.
وأما أصل الخلال، فهو من الخَلَلِ، وهى الفُرَجُ تكون بين القوم في الصفوف وغيرها، ومنه قول النبي ﷺ: "تَرَاصُّوا في الصُّفوفِ لَا يَتَخَلَّلُكم أولاد الحذف".
*Hılâl* (الخلال) kelimesinin aslına gelince; o, *halel*den (الخَلَلِ) gelmektedir. Bu da saflarda ve başka yerlerde insanların arasında oluşan boşluklar/aralıklar demektir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bu köktendir: «تَرَاصُّوا في الصُّفوفِ لَا يَتَخَلَّلُكم أولاد الحذف» «Saflarda birbirinize kenetlenip sık durun ki hazaf yavruları aranıza girmesin!»
وأما قوله: {يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ}. فإن [معناه: يبغون بكم الفتنة. يقول] : يطلبون لكم ما تَفْتِنُون به عن مَخْرَجِكم في مَغْزاكم، بتثبيطهم إياكم عنه. يقالُ منه: بَغَيتُه الشَّرَّ، وبَغَيتُه الخيرَ، أَبْغِيه بُغَاء. إذا الْتَمَسْتَه له، بمعنى: بَغَيتُ له. وكذلك عَكَمتك ، وحَلَبتك. بمعنى: حَلَبَتُ لك، وعَكَمتُ لك. وإذا أرادوا: أَعَنتُك على التماسه وطَلَبِه، قالوا: أبْغَيتُك كذا، وأحلبتك وأعكمتك. أي أعَنتُك عليه.
{يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ} “aranıza fitne sokmak isteyerek” kavline gelince; bunun [anlamı: sizin hakkınızda fitne isterler. Buyuruyor ki] : Sizi bundan alıkoymak suretiyle gazvenizde sefere çıkışınız hususunda fitneye düşeceğiniz şeyleri sizin için ararlar. Bu ifadeden hareketle; bir kimse için bir şey talep edildiğinde, ona kötülük diledim veya ona iyilik diledim anlamında “بَغَيتُه الشَّرَّ، وبَغَيتُه الخيرَ، أَبْغِيه بُغَاء” denir ki bu “بَغَيتُ له” (onun için diledim) manasındadır. Nitekim “عَكَمتُ لك” ve “حَلَبَتُ لك” (senin için sağdım / senin yükünü denkledim) manasında “عَكَمتك” ve “حَلَبتك” da denir. Şayet “onun talep edilmesinde ve aranmasında sana yardım ettim” demek isterlerse; sana bu hususta yardım ettim anlamında “أبْغَيتُك كذا، وأحلبتك وأعكمتك” derler.
وبنحو الذي قُلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادة: {وَلأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ}: بينكم، {يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ} بذلك .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'nin: {وَلأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ} “ve aranızda mutlaka koşuştururlardı”; aranızda, {يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ} “bununla size fitne arayarak” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {وَلأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ}. يقولُ: ولأوضَعوا أسلحتهم خلالكم، بالفتنة.
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَلأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ} “ve aranızda mutlaka koşuştururlardı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Fitne amacıyla silahlarını aranıza sokarlardı.”
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ}: يُبَطِّئونكم. قال: رفاعةُ بنُ التابوتِ، وعبد الله بن أُبيٍّ ابن سَلول، وأوسُ بنُ قَيْظِيٍّ.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {وَلأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ} “ve size fitne sokmak isteyerek aranızda mutlaka koşuştururlardı”: “Sizi [cihaddan] alıkoyarlardı.” dediğini rivayet etti. [Mücâhid] dedi ki: “[Bunlar]: Rifâa b. Tâbût, Abdullah b. Übey b. Selûl ve Evs b. Kayzî'dir.”
القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن مجاهد قوله: {وَلأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ}. قال: لأسرعوا الأزقَّة خلالكم، {يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ}. يُبَطِّئُونكم؛ عبدُ اللهِ بنُ نَبْتَلٍ، ورفاعةُ بنُ تابوتٍ، وعبدُ اللهِ ابن أُبَيٍّ ابن سلول.
el-Kâsım [rivayet edip] dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'in: {وَلأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ} “ve aranızda mutlaka koşuştururlardı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Sokaklarda aranızda hızla koşuştururlardı. {يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ} ‘aranıza fitne sokmak isteyerek’; sizi [cihaddan] alıkoyarlardı. [Bunlar]: Abdullah b. Nebtel, Rifâa b. Tâbût ve Abdullah b. Übey b. Selûl'dür.”
قال: حدثنا الحسين ، قال: ثنى أبو سفيان، عن مَعْمَرٍ، عن قتادة: {وَلأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ}. قال: لأسرعوا خلالكم، {يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ} بذلك .
Dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti , dedi ki: Bana Ebû Süfyân, Ma'mer'den, [o da] Katâde'nin: {وَلأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ} “ve aranızda mutlaka koşuştururlardı” kavli hakkında: “Aranızda hızla koşuştururlardı, {يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ} ‘bununla size fitne arayarak’” dediğini rivayet etti .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا}. قال: هؤلاء المنافقون في غزوة تبوك. يُسَلِّي الله عنهم نبيَّه ﷺ والمؤمنين، فقال: وما يُحْزِنُكم؟ {لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا}. يقولون: قد مُجمع لكم، وفعل وفعل. يُخذِّلونكم، {وَلأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ}: الكفر .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd: {لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا} “Eğer içinizde [sefere] çıksalardı size bozgunculuktan başka bir şey artırmazlardı” kavli hakkında şöyle dedi: “Bunlar Tebük gazvesindeki münafıklardır. Allah, Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminleri onlardan teselli ederek: ‘Sizi üzen nedir? {لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا} [Eğer içinizde sefere çıksalardı size bozgunculuktan başka bir şey artırmazlardı]’ buyurmuştur. Onlar [çıksalardı]: ‘Size karşı [büyük ordu] toplandı, şöyle şöyle yapıldı’ diyerek sizi yüzüstü bırakıp cesaretinizi kırarlardı. {وَلأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ} ‘aranıza fitne sokmak isteyerek aranızda mutlaka koşuştururlardı’; [fitneden kasıt] küfürdür” .
وأما قوله: {وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ}. فإن أهل التأويل اختلفوا في تأويله؛ فقال بعضهم: معنى ذلك: وفيكم سَمَّاعُون لحديثكم لهم، يُؤدُّونه إليهم، عيونٌ لهم عليكم.
Allah Teâlâ'nın: {وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ} “İçinizde onlara kulak verenler de vardır” kavline gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı; içinizde sizin sözlerinizi onlar için dinleyen, [dinlediklerini] onlara aktaran ve aleyhinize çalışan casusları vardır, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: {وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ}: يُحَدَّثون بأحاديثكم، عيونٌ غيرُ منافقين .
Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ} “İçinizde onlara kulak verenler de vardı” kavli hakkında: “Sözleriniz kendilerine anlatılan, münafık olmayan casuslardır” dediğini rivayet etti .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيج، عن مجاهدٍ: {وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ}. قال: مُحَدِّثون، عيونٌ غيرُ المُنافِقِين .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'in: {وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ} “İçinizde onlara kulak verenler de vardı” kavli hakkında: “[Sözleri] nakleden, münafık olmayan casuslardır” dediğini rivayet etti .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ}. يَسْمَعون ما يُؤَدُّونه لعدوِّكم .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd: {وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ} “İçinizde onlara kulak verenler de vardı” kavli hakkında: “Düşmanınıza ilettikleri şeyleri dinlerler” dedi .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وفيكم مَن يَسْمَعُ كلامهم ويُطِيعُ لهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: ‘İçinizde onların sözünü dinleyen ve onlara itaat eden kimseler vardır’ demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ}: وفيكم مَن يَسْمَعُ كلامهم.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ} “İçinizde onlara kulak verenler de vardı” [ayeti hakkında]: “İçinizde onların sözünü dinleyen kimseler vardır” dediğini rivayet etti.
حدثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاق، قال: كان الذين استأذنوا، فيما بَلَغَنى، مِن ذَوِي الشَّرَفِ، منهم: عبدُ اللَّهِ بنُ أُبَى ابن سَلول، والجَدُّ بن قيسٍ، وكانوا أشرافًا في قومهم، فَثَبَّطَهم الله، لعلمه بهم، أن يَخْرُجوا معهم، فيفسدوا عليه جُنْدَه، وكان في جُنْدِه قومٌ أهلُ مَحَبَّةٍ لهم وطاعةٍ فيما يدعونهم إليه؛
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: Bana ulaştığına göre [sefere çıkmamak için] izin isteyenler, itibar sahibi kimselerdendi; onlardan biri Abdullah b. Übey b. Selûl, [diğeri de] el-Cedd b. Kays idi. Bunlar kavimleri içinde ileri gelen kimselerdi. Allah, durumlarını bildiği için aleyhine ordusunu ifsat etmesinler diye onlarla birlikte [sefere] çıkmaktan onları alıkoydu. Zira ordusunun içinde, kendilerini çağırdıkları hususlarda onlara sevgi ve itaat besleyen bir topluluk vardı;
لشرفهم فيهم، فقال: {وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ} .
aralarındaki şereflerinden dolayı böyledir. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ} “İçinizde onlara kulak verenler de vardı” buyurdu .
فعلى هذا التأويل: وفيكم أهلُ سَمْعٍ وطاعة منكم، لو صحبوكم أفسدوهم عليكم بتَثْبيطهم إياهم عن السَّيْرِ معكم.
Bu tevile göre [anlam şöyledir]: İçinizde sizden [onların sözünü] dinleyen ve itaat eden kimseler vardır; şayet sizinle birlikte [sefere] çıksalardı, onları sizinle birlikte yürümekten alıkoyarak aleyhinize bozarlardı.
وأما على التأويل الأوَّلِ فإن معناه: وفيكم منهم سَمَّاعون يَسْمَعون حديثكم لهم، فيُبلغونهم ويُؤَدُّونه إليهم، عيونٌ لهم عليكم.
İlk tevile göre ise bunun anlamı şöyledir: İçinizde sizin sözlerinizi onlar adına dinleyip kendilerine ulaştıran, [lafı] onlara ileten, aleyhinizde onlar için çalışan casuslar vardı.
قال أبو جعفر: وأولى التأويلين عندى في ذلك بالصوابِ تأويل من قال: معناه: وفيكم سماعون لحديثكم لهم، يبلغونه عنكم، عيونٌ لهم. لأن الأغْلَبَ مِن كلام العرب في قولهم: سَمَّاعٌ. وَصْفُ مَن وُصِف به أنه سَمَّاعٌ للكلام، كما قال الله جل ثناؤه في غير موضع من كتابه {سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ} [المائدة: ٤١: ٤٢]. واصفًا بذلك قوما بسماع الكذب من الحديث. وأمَّا إذا وَصَفوا الرجلَ بسَماعِ كلامِ الرجل وأمره ونهيه وقبوله منه وانتهائه إليه، فإنما [يصفه له] بأنه له سامعٌ مطيعٌ، ولا يكاد يقولُ: هو له سَمَّاعٌ مُطِيعٌ.
Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda bana göre iki tevil içinden doğruya en yakın olanı: ‘Bunun anlamı; içinizde sizin sözünüzü onlar için dinleyen, bunu sizden [alıp] onlara ulaştıran casuslar vardı’ diyenin tevilidir. Çünkü Arapların kelamında ‘semmâ‘ (سَمَّاع)’ kullanımının yaygın olanı, kendisi nitelenen kişinin lafı çok dinleyen (casusluk/kulak hırsızlığı yapan) biri olarak nitelenmesidir. Nitekim Allah -şânı yücedir- Kitabı'nın birden fazla yerinde: {سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ} “yalana kulak kesilenler” [el-Mâide: 41, 42] buyurarak bir kavmi sözden yalanı dinlemekle nitelemiştir. Bir kimseyi, bir adamın sözünü, emrini ve nehyini dinlemek, onu kabul edip ona uymakla nitelediklerinde ise onu ancak [bir kimsenin] ‘sâmi‘un mutî‘ (سامع مطيع)’ [yani dinleyen ve itaat eden] olduğunu ifade ederler; pek ‘semmâ‘un mutî‘ (سَمَّاعٌ مُطِيعٌ)’ demezler.
وأما قوله: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ}. فإن معناه: والله ذو عِلْمٍ بَمَن يُوَجِّهُ أفعاله إلى غير وجوهها، ويَضَعُها في غير مواضعها، ومَن يَسْتأْذِنُ رسول الله ﷺ لعُذْرٍ، ومَن يَسْتَأْذِنُه شَكًّا في الإسلام ونفاقًا، ومَن يَسْمَعُ حديثَ المؤمنين ليُخْبِرَ به المنافقين، ومَن يَسْمَعُه ليُسَرَّ بما سَرَّ المؤمنين ويُسَاءَ بما ساءَهم، لا يَخْفَى عليه شيءٌ مِن سَرائرِ خلقه وعلانيتهم.
{وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ} “Allah zalimleri hakkıyla bilendir” buyruğuna gelince; bunun anlamı şudur: Allah, eylemlerini meşru mecrasından saptıranları ve onları yerli yerine koymayanları; Resûlullah’tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) [geçerli] bir mazeret sebebiyle izin isteyen kimse ile İslâm hakkında duyduğu şüphe ve nifak sebebiyle izin isteyen kimseyi; müminlerin sözlerini münafıklara ulaştırmak için dinleyen kimse ile müminleri sevindiren şeyle sevinmek ve onları üzen şeyle üzülmek maksadıyla dinleyen kimseyi hakkıyla bilendir. Yarattıklarının gizli ve açık hiçbir hâli O’na gizli kalmaz.
وقد بَيَّنَّا معنى الظلم في غير موضعٍ من كتابنا هذا، بما أغنى عن إعادته في هذا الموضع .
Zulmün anlamını kitabımızın birçok yerinde, bu yerde tekrar etmeyi gereksiz kılacak şekilde açıklamıştık .
القول في تأويل قوله: {لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كَارِهُونَ (٤٨)}.
{لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كَارِهُونَ (٤٨)} “Andolsun ki onlar daha önce de fitne çıkarmak istemişler ve gerçek gelip Allah'ın emri üstün kılıncaya kadar senin aleyhine birtakım işler çevirmişlerdi; oysa onlar bundan hoşlanmıyorlardı” ayetinin tevili hakkında.
يقولُ، تعالى ذكره: لقد التمس هؤلاء المنافقون الفتنة لأصحابك، يا محمد، التَمَسوا صَدَّهم عن دينهم، وحَرَصوا على رَدِّهم إلى الكفرِ بالتَّخْذيل عنه، كفعل عبد الله بن أُبيٍّ بك وبأصحابك يومَ أُحُدٍ، حين انصرف عنك بمن تبعه من قومه، وذلك كان ابتغاءهم ما كانوا ابتَغَوا لأصحاب رسول الله ﷺ من الفتنة مِن قبلُ.
Allah Teâlâ -zikri yücedir- buyuruyor ki: Ey Muhammed! Andolsun ki bu münafıklar daha önce de ashabın için fitne aradılar; onları dinlerinden döndürmeyi istediler ve [cihaddan] yüzüstü bırakıp cesaretlerini kırarak küfre döndürmeye hırs gösterdiler. Tıpkı Abdullah b. Übey'in, Uhud günü kavminden kendisine uyanlarla birlikte senden geri dönüp gittiğinde sana ve ashabına yaptığı gibi. İşte onların Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı için daha önce aradıkları fitne buydu.
ويعنى بقوله: {مِنْ قَبْلُ}. من قبل هذا، {وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ}. يقولُ: وأجالوا فيك وفى إبطال الدَّينِ الذي بعثك به الله الرأى بالتَّخذيل عنك، وإنكار ما تأتيهم به، ورده عليك، {حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ}. يقولُ: حتى جاءك نصرُ اللهِ، {وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ}. يقولُ: وظَهَر دينُ اللهِ الذي أمر به وافتَرَضَه على خَلْقِه، وهو الإسلامُ، {وَهُمْ كَارِهُونَ}. يقولُ: والمنافقون لظهور أمرِ اللهِ ونَصْرِه إياك كارهون. وكذلك الآنَ يُظْهِرُك الله، ويُظْهِرُ دِينَه على الذين كَفَرُوا مِن الروم وغيرهم من أهل الكفر به، وهم كارهون.
{مِنْ قَبْلُ} “daha önce de” kavliyle: Bundan önce, {وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ} “ve senin aleyhine birtakım işler çevirmişlerdi” kavliyle de: Seni yalnız bırakarak, getirdiğin şeyleri inkâr edip sana reddederek senin hakkında ve Allah'ın seni gönderdiği dini boşa çıkarma hususunda çeşitli fikirler ileri sürmüşlerdi, demektir. {حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ} “nihayet hak geldi” kavli: Nihayet sana Allah'ın yardımı gelinceye, {وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ} “ve Allah'ın emri üstün kılınıncaya kadar” kavli: Allah'ın emrettiği ve kullarına farz kıldığı dini, yani İslâm açığa çıkıp üstün gelinceye kadar, demektir. {وَهُمْ كَارِهُونَ} “onlar bundan hoşlanmıyorlardı” kavli ise: Münafıklar Allah'ın dininin üstün gelmesinden ve O'nun sana yardım etmesinden hoşlanmıyorlardı, demektir. Tıpkı bunun gibi şimdi de Allah seni ve dinini, istemeseler bile Rûmlardan ve O'nu inkâr eden diğer kâfirlerden olan inkârcılara karşı galip kılacaktır.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاق: {وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ}. أي: ليُخذلوا عنك أصحابك، ويَرُدُّوا عليك أمرك، {حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ} .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti: {وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ} [ve senin aleyhine birtakım işler çevirmişlerdi]; yani: Ashabını seni yalnız bırakmaya sevk etmek ve işini sana reddetmek için [bunu yaptılar], {حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ} “nihayet hak geldi ve Allah'ın emri üstün kılındı” .
وذُكر أن هذه الآيةَ نَزَلَت فِي نَفَرٍ مُسَمَّين بأَعْيانِهم.
Bu ayetin isimleri bizzat belirtilen bir grup kimse hakkında indiği zikredilmiştir.
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاق، عن عمرو، عن الحسن قوله: {وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ}. قال: منهم عبدُ اللَّهِ بنُ أُبَيٍّ ابن سَلول، وعبدُ اللَّهِ بْنُ نَبْتَل أخو بني عمرو بن عوف، ورفاعةُ بنُ رافع، وزيدُ بنُ التابوتِ القَينقاعي .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, Amr'dan, [o da] el-Hasan'ın: {وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ} “ve senin aleyhine birtakım işler çevirmişlerdi” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onlardan bazıları: Abdullah b. Übey b. Selûl, Benî Amr b. Avf'ın kardeşi Abdullah b. Nebtel, Rifâa b. Râfi' ve Zeyd b. et-Tâbût el-Kaynukâî'dir” .