وكان تَخْذِيلُ عبدِ اللهِ بن أبيٍّ أصحابه عن رسول الله ﷺ في هذه الغزاة كالذى حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاق، عن الزُّهْرِيِّ، ويزيد بن رومان، وعبدِ اللَّهِ بن أبي بكرٍ، وعاصم بن عمر بن قتادةَ، وغيرِهم، كلٌّ قد حَدَّثَ في غزوة تبوك ما بلغه عنها، وبعضُ القوم يُحَدِّثُ ما لم يُحَدِّثْ بعضٌ، وكلٌّ قد اجتمع حديثه في هذا الحديث، أن رسول الله ﷺ أمر أصحابه بالتَّهَيُّؤُ لَغَزْوِ الروم، وذلك في زمانِ عُشرة من الناسِ، وشِدَّةٍ مِن الحَرِّ، وجَدْبٍ مِن البلادِ، وحينَ طَابَ الثِّمارُ، وأُحِبَّت الظِّلالُ، فالناسُ يُحِبُّون المقام في ثمارهم، وظِلالِهم، ويَكْرَهون الشُّخُوص عنها، على الحال من الزمان الذي هم عليه، وكان رسولُ الله ﷺ قلما يَخْرُجُ في غزوة إلا كَنَى عنها، وأخبر أنه يريدُ غير الذي يَصْمِدُ له، إلا ما كان من
Abdullah b. Übey'in bu gazvede arkadaşlarını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri bırakıp vazgeçirmeye çalışması, bize İbn Humeyd'in naklettiği şu rivayet gibidir: Dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti; [o da] ez-Zührî, Yezîd b. Rûmân, Abdullah b. Ebî Bekr, Âsım b. Ömer b. Katâde ve başkalarından rivayet etti. Her biri Tebük Gazvesi hakkında kendisine ulaşanı nakletmiştir; bazısı diğerinin rivayet etmediğini aktarmış olup hepsinin rivayeti şu haberde toplanmıştır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına Rûm gazvesi için hazırlanmalarını emretti. Bu, insanların darlık içinde bulunduğu, şiddetli sıcağın ve beldelerde kuraklığın hüküm sürdüğü, meyvelerin olgunlaşıp gölgelerin arzulandığı bir zamandaydı. İnsanlar meyvelerinin ve gölgelerinin arasında kalmayı arzuluyor, bulundukları dönemin bu şartları altında oraları bırakıp yola çıkmayı istemiyorlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, -hedeflediğinden başka bir yeri kastediyor gibi göstererek- üstü kapalı davranmaksızın pek az sefere çıkardı; ancak...
غزوة تبوك، فإنه بَيَّنَها للناس لبُعْدِ الشُّقَّة ، وشِدَّةِ الزمانِ، وكثرة العدوِّ الذي صمد له ليتأهَّبَ الناسُ لذلك أُهْبَتَه، وأمر الناسَ بالجهاد ، وأخبرهم أنه يريد الروم، فتَجَهَّز الناسُ على ما في أنفسهم من الكُره لذلك الوجه؛ لما فيه، مع ما عظَّموا مِن ذكرِ الروم وغَزوهم. ثم إن رسول الله ﷺ جدّ في سَفَرِه، فأمر الناس بالجهاد والانكماش ، وحَضَّ أهلَ الغِنَى على النَّفَقةِ والحُمْلانِ في سبيل اللهِ .
Tebük gazvesi müstesnadır; çünkü mesafenin uzaklığı , zamanın zorluğu ve hedef aldığı düşmanın çokluğu sebebiyle insanların ona göre hazırlık yapması için bunu insanlara açıkça bildirdi. İnsanlara cihada çıkmayı emretti ve Rûmları hedeflediğini haber verdi. İnsanlar, Rûmları ve onlarla savaşmayı gözlerinde büyüttükleri için o istikamete gitmekten nefislerinde hissettikleri isteksizliğe rağmen hazırlandılar. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yolculuk hususunda işi sıkı tuttu; insanlara cihadı ve hızlı davranmayı emretti; varlıklı olanları Allah yolunda infakta bulunmaya ve binek temin etmeye teşvik etti .
فلما خرج رسولُ اللهِ ﷺ، ضَرَب عَسْكره على ثَنِيَّةِ الوداع، وضَرَبَ عبدُ اللهِ ابن أُبِيٍّ ابْنُ سَلولَ عَسْكره على حِدَةٍ أسفل منه، بحَذْوِ ذُبَابٍ؛ جبل بالجبَّانةِ أسفل من ثَنية الوداع، وكان فيما يزعمون، ليس بأقل العسْكرين، فلما سارَ رسولُ اللهِ ﷺ، تَخَلَّف عنه عبد الله بن أُبَيٍّ فيمَن تَخَلَّفَ مِن المُنافِقِين وأهلِ الرَّيْبِ، وكان عبد اللهِ بنُ أُبَيٍّ أخا بنى عَوْفِ بن الخزرج، وعبدُ اللهِ بنُ نَبْتَلٍ أخا بنى عمرِو بن عوف، ورفاعةُ بن زيد بن التابوتِ أخا بني قينقاع، وكانوا مِن عُظَماء المنافقين، وكانوا ممن يَكِيدُ للإسلام وأهله. قال: وفيهم - كما ثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سلمة، عن محمد بن إسحاق، عن عمرِو بن عُبَيدٍ، عن الحسنِ البَصْرِيِّ -
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sefere çıktığında, karargâhını Seniyyetü’l-Vedâ’da kurdu. Abdullah b. Übey b. Selûl ise ondan daha aşağıda, tek başına [ayrı olarak], Seniyyetü’l-Vedâ’nın aşağısındaki mezarlıkta bulunan Zübâb dağının hizasında karargâh kurdu. İddia ettiklerine göre [onun birliği] iki ordudan daha az olanı değildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hareket ettiğinde, Abdullah b. Übey de geride kalan münafıklar ve şüphe ehlinden olan kimselerle birlikte geride kaldı. Abdullah b. Übey, Hazrec oğullarından Avf oğullarının kardeşi [soydaşı]; Abdullah b. Nebtel, Amr b. Avf oğullarının kardeşi; Rifâa b. Zeyd b. Tâbût ise Kaynukâ oğullarının kardeşiydi. Bunlar münafıkların ileri gelenlerindendi ve İslâm’a ve ehline tuzak kuran kimselerdendi. Dedi ki: İbn Humeyd’in bize rivayet ettiği gibi, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk’tan, o Amr b. Ubeyd’den, o da el-Hasan el-Basrî’den [rivayet ettiğine göre] onlar hakkında -
أنزل الله: {لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ} الآية .
Allah: {لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ} “Andolsun ki onlar daha önce de fitne çıkarmak istemişlerdi” ayetini indirdi .
القولُ في تأويل قوله: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ (٤٩)}.
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ (٤٩)} “Onlardan öylesi de vardır ki: ‘Bana izin ver, beni fitneye düşürme’ der. Bilesiniz ki onlar fitnenin ta içine düşmüşlerdir. Şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır” ayetinin tevili hakkında.
وذكر أن هذه الآيةَ نَزَلَت في الجَدِّ بن قَيْسٍ.
Bu ayetin el-Cedd b. Kays hakkında indiği zikredilmiştir.
ويعنى جل ثناؤه بقوله: {وَمِنْهُمْ}: ومن المُنافِقِين، {مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي} أُقِمْ فلا أَشْخَصُ معك، {وَلَا تَفْتِنِّي}. يقولُ: ولا تَبْتَلِنى برؤية نساء بنى الأصفر وبناتهم، فإنى بالنساءِ مُغْرَمٌ، فَأَخْرُجَ وَآثَمَ بذلك.
Allah Teâlâ -şânı yücedir- {وَمِنْهُمْ} “Onlardan” kavliyle: Münafıklardan, {مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي} “‘Bana izin ver’ diyen kimse vardır” kavliyle: ‘[Burada] kalayım, seninle birlikte [sefere] çıkmayayım’, {وَلَا تَفْتِنِّي} “beni fitneye düşürme” kavliyle de: ‘Beni Benî Asfar'ın (Rûmların) kadınlarını ve kızlarını görmekle imtihan etme; çünkü ben kadınlara düşkün biriyim, [sefere] çıkarsam bundan dolayı günaha girerim’ diyen kimseyi kastetmektedir.
وبذلك من التأويل تظاهرت الأخبارُ عن أهل التأويل.
Tevil ehlinden gelen rivayetler bu tevil doğrultusunda birbirini desteklemiştir.
ذكرُ [الرواية بذلك عمَّن قاله]
[Bunu Söyleyenlerden Gelen Rivayetin] Zikri
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد في قولِ اللَّهِ: {ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي}. قال: قال رسول الله ﷺ: "اغْزُوا تَبوكَ تَغْنَموا بَناتِ الأصْفر نساءَ الرومِ". فقال الجدُّ: ائذَنْ لنا ولا تَفْتِنَّا بالنساءِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي} “Bana izin ver, beni fitneye düşürme” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Tebük'e gazveye çıkın ki Benî Asfar'ın kızlarını , Rûm kadınlarını ganimet olarak alasınız” buyurdu. Bunun üzerine el-Cedd: “Bize izin ver, bizi kadınlarla fitneye düşürme” dedi .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da]
مُجاهدٍ، قال : قال رسول الله ﷺ: "اغْزُوا تَغْنَمُوا بناتِ الأَصْفَرِ". يعنى نساء الروم، ثم ذكر مثله.
Mücâhid'den naklen dedi ki : Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Gazveye çıkın ki Benî Asfar'ın kızlarını ganimet olarak alasınız” buyurdu; yani Rûm kadınlarını kastetti. Sonra benzerini zikretti.
قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ قوله: {ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي}. قال: هو الجَدُّ بنُ قَيْسٍ، قال: قد عَلِمَت الأنصارُ أني إذا رأيتُ النساء لم أصبر حتى أُفْتَتَنَ، ولكن أُعِينُك بمالى .
Dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; dedi ki: İbn Abbâs: {ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي} “Bana izin ver, beni fitneye düşürme” kavli hakkında şöyle dedi: “O, el-Cedd b. Kays'tır. O: ‘Ensar bilir ki kadınları gördüğümde fitneye düşmeden duramam; fakat sana malımla yardım edeyim’ demiştir” .
حدثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن محمد بن إسحاق، عن الزُّهْرِيِّ، ويزيد بن رُومانَ، وعبد الله بن أبي بكرٍ، وعاصم بن عمر بن قتادة وغيرهم، قال: قال رسول الله ﷺ ذات يومٍ، وهو في جهازه، للجَدِّ بن قَيْسٍ أخي بني سلمة: "هل لك يا جَدُّ العام في جِلادِ بنى الأصْفَرِ؟ ". فقال: يا رسولَ اللَّهِ، أَو تَأْذَنُ لى ولا تَفْتِنِّى؟! فوالله لقد عَرَف قومى ما رَجلٌ أَشدَّ عُجْبًا بالنساءِ مِنِّي، وإني أخشَى إن رأيتُ نساء بنى الأصْفرِ أَلَّا أَصْبِرَ عنهنَّ. فأَعْرَضَ عنه رسولُ الله ﷺ، [وقال: قد] "أَذِنْتُ لك". ففى الجَدِّ بن قَيْسٍ نَزَلَت هذه الآية: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي} الآية. أي: إن كان إنما يَخْشَى الفِتْنة من نساء بنى الأصفر وليس ذلك به، فما سَقَط فيه من الفِتْنة بتَخَلُّفِه عن رسول الله ﷺ، والرَّغْبة بنفسه عن نفسه -
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme; Muhammed b. İshâk'tan, ez-Zührî'den, Yezîd b. Rûmân'dan, Abdullah b. Ebî Bekr'den, Âsım b. Ömer b. Katâde'den ve başkalarından rivayet etti; dediler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün hazırlık yaparken Benî Selime'nin kardeşi el-Cedd b. Kays'a: “Ey Cedd, bu yıl Benî Asfar ile savaşmaya var mısın?” buyurdu. O da: “Ey Allah'ın Resûlü, bana izin versen de beni fitneye düşürmesen olmaz mı?! Vallahi kavmim bilir ki kadınlara benden daha düşkün hiçbir adam yoktur; doğrusu Benî Asfar'ın kadınlarını görürsem onlara karşı sabredememekten korkarım” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ondan yüz çevirdi [ve]: “Sana izin verdim” buyurdu . İşte el-Cedd b. Kays hakkında şu ayet indi: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي} “Onlardan öylesi de vardır ki: ‘Bana izin ver, beni fitneye düşürme’ der” ayeti. Yani: Şayet o yalnızca Benî Asfar'ın kadınlarından kaynaklanan bir fitneden korkuyorduysa -ki durum böyle değildi-, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem geri kalarak ve kendi canını onun canından üstün tutarak içine düştüğü fitne-
أعظم .
daha büyüktür .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله:
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, [Allah Teâlâ'nın] şu kavli hakkında şöyle dedi:
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي}. قال: هو رجلٌ مِن المنافقين يقال له: جَدُ بنُ قَيْسٍ. فقال له رسول الله: "العام نَغْزو بنى الأصفر، ونَتَّخِذُ منهم سَرارِيَّ وَوُصَفاءَ ". فقال: أي رسولَ اللَّهِ، ائذَنْ لي ولا تَفْتِنِّي، إن لم تَأْذَنْ لي افتُتِنْتُ وقَعَدتُ . فَغَضب ، فقال الله: {أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ}. وكان من بنى سَلِمةَ، فقال لهم النبي ﷺ: "مَن سَيِّدُكم يا بنى سَلِمةَ". فقالوا: جَدُّ بنُ قَيْسٍ، غيرَ أَنَّه بَخيلٌ جَبانٌ. فقال النبي ﷺ: "وأى داءٍ أَدْوَى مِن البُخْل، ولكنْ سَيِّدُكم الفتى الأبيضُ الجَعْدُ [بِشْرُ بنُ] البراء بن مَعْرُورٍ" .
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي} [Onlardan öylesi de vardır ki: ‘Bana izin ver, beni fitneye düşürme’ der]. Dedi ki: O, münafıklardan Cedd b. Kays denilen bir adamdır. Resûlullah ona: “Bu yıl Benî Asfar ile gazve yapıp onlardan cariyeler ve hizmetçiler edinelim ” buyurdu. O da: “Ey Allah'ın Resûlü, bana izin ver, beni fitneye düşürme; eğer bana izin vermezsen fitneye düşerim ve oturup kalırım ” dedi. [Resûlullah] buna kızdı . Bunun üzerine Allah: {أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ} “Bilesiniz ki onlar fitnenin ta içine düşmüşlerdir. Şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır” ayetini indirdi. O, Benî Selime'dendi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: “Ey Benî Selime, sizin efendiniz kimdir?” buyurdu. Onlar: “Cimri ve korkak olması dışında Cedd b. Kays'tır” dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Cimrilikten daha kötü hangi hastalık vardır! Bilakis sizin efendiniz şu beyaz, kıvırcık saçlı genç [Bişr b.] el-Berâ b. Ma'rûr'dur” buyurdu .
حدثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي}. يقولُ: ائْذَنْ لى ولا تُخْرِجْنى. {أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا}. يعنى: في الحَرَجِ سَقَطوا .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'ın: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي} kavli hakkında: “Bana izin ver, beni [sefere] çıkarma” dediğini; {أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا} “Bilesiniz ki onlar fitnenin ta içine düşmüşlerdir” kavli hakkında ise: “Yani günaha/darlığa düşmüşlerdir” dediğini rivayet etti .
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي}: ولا تُؤْثِمْنِي، ألا في الإِثْمِ سَقَطوا .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] rivayet etti: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي} “Onlardan öylesi de vardır ki: ‘Bana izin ver, beni fitneye düşürme’ der” [ayeti hakkında şöyle demiştir]: “Beni günaha sokma [demektir]; bilesiniz ki onlar günahın ta içine düşmüşlerdir.”
وقوله: {وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ}. يقول: وإن النار لمطيفةٌ بَمَن كَفَر باللهِ وجَحَد آياتِه وكَذَّب رُسُلَه، مُحْدِقةٌ بهم، جامعة لهم جميعًا يومَ القيامة. يقولُ: فكَفَى للجدِّ بن قيس وأشكاله من المنافقين بصليِّها خزيًا.
{وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ} “Şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır” kavli hakkında ise şöyle buyuruyor: Şüphesiz ateş, Allah'ı inkâr eden, O'nun ayetlerini yalanlayıp peygamberlerini inkâr eden kimseleri çepeçevre sarıcıdır , onları kuşatıcıdır ve kıyamet gününde hepsini bir araya toplayıcıdır. [Yani]: Cedd b. Kays'a ve onun benzeri münafıklara rezillik olarak cehennemde yanmak yeter, buyurmaktadır.
القول في تأويل قوله: {إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ (٥٠)}.
{إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ (٥٠)} “Sana bir iyilik dokunursa bu onları üzer; şayet başına bir musibet gelirse: ‘Biz tedbirimizi önceden almıştık’ derler ve sevinç içinde dönüp giderler” ayetinin tevili hakkında.
يقول تعالى ذكره لنبيه محمد ﷺ: يا محمد، إن يُصِبْك سرورٌ بفَتْحِ اللَّهِ عليك أرضَ الروم في غَزاتِك هذه، يَسُؤ الجَدَّ بنَ قَيْسٍ ونُظَراءَه وأشْيَاعَهم مِن المنافقين، وإن تُصِبْك مُصِيبَةٌ بِفُلُولِ جيشك فيها، يَقُل الجد ونُظَراؤه: {قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ}. أي: قد أَخَذْنا حِذْرَنا بِتَخَلُّفِنا عن محمد، وتَرْكِ أتباعه إلى عدوه، {مِنْ قَبْلُ}. يقولُ: مِن قبل أن تُصِيبَه هذه المصيبةُ. {وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ}. يقولُ ويَرتَدُّوا عن محمد وهم فَرِحون بما أصابَ محمدًا وأصحابه من المصيبة، بفُلُولِ أصحابه وانهزامهم عنه، وقَتْلِ مَن قُتِل منهم.
Allah Teâlâ -zikri yücedir- Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! Bu gazvende Allah'ın Rûm topraklarını sana fethetmesiyle sana bir sevinç dokunursa, bu durum el-Cedd b. Kays'ı, onun benzerlerini ve münafıklardan olan taraftarlarını üzer. Şayet bu gazvede ordunun bozguna uğramasıyla başına bir musibet gelirse, Cedd ve benzerleri: {قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ} “Biz tedbirimizi önceden almıştık” derler; yani: ‘Biz Muhammed'den geri kalarak ve düşmanına karşı onun peşinden gitmeyi terk ederek tedbirimizi almıştık’, {مِنْ قَبْلُ} “önceden”; yani: ‘Bu musibet onun başına gelmeden önce’ derler. {وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ} “Ve sevinç içinde dönüp giderler” kavli ise: Muhammed'in ve ashabının başına gelen bu musibetten, ashabının dağılıp ondan hezimete uğramasından ve içlerinden öldürülenlerin öldürülmesinden dolayı sevinerek Muhammed'den yüz çevirip giderler, demektir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال ابن عباس: {إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ}. يقولُ: إِن تُصِبْكَ في سَفَرِك
Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'ten rivayet etti; o dedi ki: İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]: {إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ} “Sana bir iyilik dokunursa bu onları üzer” [ayeti hakkında]: “Şayet bu yolculuğunda sana dokunursa...” dedi.
هذا لغزوة تبوك حَسَنةٌ تَسُؤْهم. قال: الجَدُّ وأصحابه .
yani Tebük gazvesinde sana bir iyilik dokunursa bu onları üzer. [Onlar]: el-Cedd ve arkadaşlarıdır, dedi .
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ: {قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ}: حِذْرَنا.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ} “Biz tedbirimizi önceden almıştık” kavli hakkında: “İhtiyatımızı (tedbirimizi) almıştık” dediğini rivayet etti.
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا ابن نميرٍ، عن ورقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد: {قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ}. قال: حِذْرَنا .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Varkâ'dan, [o da] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ} “Biz tedbirimizi önceden almıştık” kavli hakkında: “İhtiyatımızı (tedbirimizi) almıştık” dediğini rivayet etti .
حدثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ}: إن كان فَتْحٌ للمسلمين، كبُر ذلك عليهم وساءهم .
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ} “Sana bir iyilik dokunursa bu onları üzer” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Müslümanlar için bir fetih olursa bu onlara ağır gelir ve onları üzer” .
القول في تأويل قوله: {قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١)}.
{قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١)} “De ki: ‘Bizim başımıza ancak Allah'ın bizim için yazdığı şey gelir. O bizim mevlâmızdır. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler’” ayetinin tevili hakkında.
يقول تعالى ذكره مُؤدِّبًا نبيه محمدًا ﷺ: قُل يا محمد، لهؤلاء المنافقين الذين تَخَلَّفوا عنك: {لَنْ يُصِيبَنَا}. أيُّها المُرتابون في دينهم، {إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا} في اللوح المحفوظ، وقضاه علينا، {هُوَ مَوْلَانَا}. يقولُ: هو ناصِرُنا على أعدائه، {وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ}. يقولُ: وعلى اللَّهِ فَليَتَوَكَّلِ المؤمنون؛ فإنهم إن يَتَوَكلوا عليه، ولم يَرْجُوا النصرَ مِن عندِ غيره، ولم يخافوا شيئًا غيره، يَكْفِهم أمورهم، ويَنْصُرْهم على مَن بَغاهم وكادَهم.
Yüce Allah zikri, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i eğiterek şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Senden geri kalan şu münafıklara de ki: {لَنْ يُصِيبَنَا} “Bizim başımıza gelmez” -ey dinlerinde şüpheye düşenler!- {إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا} “ancak Allah'ın bizim için yazdığı”, Levh-i Mahfûz'da [tespit edip] aleyhimize takdir buyurduğu şey [gelir]. {هُوَ مَوْلَانَا} “O bizim mevlâmızdır”. Şöyle buyurmaktadır: O, Kendi düşmanlarına karşı bizim yardımcımızdır. {وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler”. Şöyle buyurmaktadır: Müminler sadece Allah'a tevekkül etsinler; zira onlar O'na tevekkül eder, O'ndan başkasından zafer ummaz ve O'ndan başka hiçbir şeyden korkmazlarsa, O onların işlerinde kendilerine yeter ve onlara haksızlık edip tuzak kuranlara karşı kendilerine yardım eder.
القول في تأويل قوله: {قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢)}.
{قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢)} “De ki: ‘Bizim için iki güzellikten birinden başkasını mı gözetliyorsunuz? Biz ise Allah'ın kendi katından veya bizim ellerimizle size bir azap eriştirmesini gözetliyoruz. Haydi gözetleyin, şüphesiz biz de sizinle beraber gözetlemekteyiz’” ayetinin tevili hakkında.
يقول تعالى ذكره لنبيه محمد ﷺ: قُلْ يا محمد، لهؤلاء المنافقين الذين وَصَفتُ لك صِفتهم وبَيَّنتُ لك أمرهم: هل تنتظرون بنا إلا إحدى الخلَّتين اللَّتين هما أحسن من غيرهما؛ إمَّا ظَفَرًا بالعدوِّ وفتحًا لنا بغَلَبَتناهم، ففيها الأَجْرُ والغَنِيمة والسلامة؛ وإِمَّا قَتْلًا مِن عدوِّنا لنا، ففيه الشهادة والفوز بالجنة، والنَّجَاةُ مِن النارِ، وكلتاهما مما [يُحَبُّ، ولا يُكْرَهُ] {وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ}. يقولُ: ونحن ننتظر بكم أن يُصِيبَكُمُ اللهُ بعُقوبةٍ مِن عنده عاجلةٍ، تُهْلِكُكم، أو بِأَيْدِينَا فتَقْتُلُكم، {فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ}. يقولُ: فانْتَظِرُوا إِنَّا معكم مُنتظرون ما الله فاعل بنا، وما إليه صائرٌ أمرُ كلِّ فريقٍ مِنَّا ومنكم.
Yüce Allah zikri, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana niteliklerini anlattığım ve durumlarını açıkladığım şu münafıklara de ki: Bizim başımıza diğerlerinden daha güzel olan iki durumdan birinden başkasının gelmesini mi bekliyorsunuz? Ya düşmana karşı zafer elde edip onları yenerek üstün gelmemizdir ki bunda ecir, ganimet ve esenlik vardır; ya da düşmanımızın bizi öldürmesidir ki bunda da şehitlik, cennete kavuşma ve cehennemden kurtuluş vardır; bunların her ikisi de [sevilen ve kerih görülmeyen] şeylerdendir. {وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ} “Biz ise Allah'ın kendi katından... size bir azap eriştirmesini gözetliyoruz”; yani: Biz de sizin başınıza Allah'ın kendi katından sizi helak edecek acil bir ceza getirmesini bekliyoruz, {أَوْ بِأَيْدِينَا} “veya bizim ellerimizle”; yani bizim ellerimizle sizi öldürmesini [bekliyoruz]. {فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ} “Haydi gözetleyin, şüphesiz biz de sizinle beraber gözetlemekteyiz”; yani: Bekleyin, şüphesiz biz de Allah'ın bize ne yapacağını ve bizden ve sizden her bir grubun durumunun nereye varacağını sizinle beraber beklemekteyiz.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ}. يقولُ: فَتْحٌ أو شَهادةٌ. وقال مَرَّةً أخرى: يقولُ: القَتْلُ، فهى الشهادة والحياة والرزق، وإمَّا يُخْزِيكم بأيدينا.
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, [o da] İbn Abbâs’ın: {قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ} “De ki: ‘Bizim için iki güzellikten birinden başkasını mı gözetiyorsunuz?’” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[O iki güzellik] bir fetih yahut şehadettir.” Bir başka defasında da şöyle dedi: “[Bunun anlamı] öldürülmedir; o da şehadettir, hayattır ve rızıktır. Yahut da [Allah’ın] bizim ellerimizle sizi rezil rüsvay etmesidir.”
حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ}. يقولُ: قَتْل فيه الحياةُ والرِّزْقُ، وإما أن يَغْلِبَ فيؤتيه الله أجرًا عظيمًا، وهو مثل قوله: {وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (٧٤)} [النساء: ٧٤].
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'ın: {قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ} “De ki: ‘Bizim için iki güzellikten birinden başkasını mı gözetliyorsunuz?’” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “İçinde hayat ve rızık bulunan bir öldürülmedir ya da galip gelip de Allah'ın ona büyük bir ecir vermesidir. Bu da O'nun şu buyruğu gibidir: {وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (٧٤)} [en-Nisâ: 74] “Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, biz ona büyük bir mükâfat vereceğiz”.”
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا ابن نُميرٍ، عن ورقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ}. قال: القَتْلُ في سبيل الله، والظُّهورُ على أعدائه .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Varkâ'dan, [o da] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ} “iki güzellikten birinden başkası” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah yolunda öldürülmek ve O'nun düşmanlarına galip gelmektir” .
[قال: ثنا محمد بن بكرٍ، عن ابن جُريجٍ، قال: بلغنى عن مجاهدٍ، قال: القَتْلُ في سبيل الله، والظُّهورُ.
[Dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr, İbn Cüreyc'den rivayet etti; dedi ki: Mücâhid'den bana ulaştığına göre o şöyle demiştir: “Allah yolunda öldürülmek ve galip gelmektir.”
حدثنا محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ: {إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ}: القتل في سبيل الله، والظُّهور على أعداء الله] .
Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ} “İki güzellikten biri”: “Allah yolunda öldürülmek ve Allah'ın düşmanlarına üstün gelmektir” dediğini rivayet etti] .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ بنحوه. قال ابن جُريجٍ: قال ابن عباسٍ: {بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ}: بالموت. {أَوْ بِأَيْدِينَا}. قال: القتلُ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den benzerini rivayet etti. İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs: {بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ} “kendi katından bir azap ile”: “Ölümle”, {أَوْ بِأَيْدِينَا} “veya bizim ellerimizle”: “Öldürmektir” dedi.
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ}: إلا فَتْحًا، أو قَتْلًا في سبيلِ اللهِ، {وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا}. أي: قتلٌ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini rivayet etti: {قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ} “De ki: ‘Bizim için iki güzellikten birinden başkasını mı gözetliyorsunuz?’”: Ya bir fetih yahut Allah yolunda öldürülmektir. {وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا} “Biz ise Allah'ın, kendi katından veya bizim ellerimizle size bir azap ulaştırmasını gözetlemekteyiz”. Yani: Öldürülmektir.
القولُ في تأويل قوله: {قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ (٥٣)}.
{قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ (٥٣)} “De ki: ‘İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, sizden asla kabul edilmeyecektir. Çünkü siz fâsık bir topluluk oldunuz’” ayetinin tevili hakkında.
يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {قُلْ} يا محمد، لهؤلاء المنافقين: أنفقوا كيف شِئْتُم أموالكم في سَفَرِكم هذا وغيره، وعلى أيِّ حالٍ شِئْتُم، مِن حالِ الطوع والكرْه، فإنكم إن تُنفقوها، لن يتقبَّل الله منكم نَفَقاتِكم، وأنتم في شَكٍّ من دينكم، وجَهْلٍ منكم بنبوَّة نبيِّكم، وسوء معرفة منكم بثواب الله وعقابه، {إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ}. يقولُ: خارجين عن الإيمان بربكم.
Yüce Allah zikri, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu münafıklara {قُلْ} “De ki”: Bu yolculuğunuzda veya başka durumlarda mallarınızı nasıl dilerseniz, ister gönüllü ister gönülsüz hangi halde isterseniz öyle infak edin; şayet infak ederseniz, siz dininizden şüphe içinde, peygamberinizin nübüvvetinden habersiz, Allah'ın sevap ve cezasını hakkıyla bilmez haldeyken Allah sizin infaklarınızı asla kabul etmeyecektir. {إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ} “Çünkü siz fâsık bir topluluk oldunuz”; yani Rabbinize imandan çıkmış kimselersiniz.
وخرج قوله: {أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا} مَخْرج الأمْرِ، ومعناه الخبرُ ، والعربُ تَفْعَلُ ذلك في الأماكن التي يَحْسُنُ فيها "إن"، التي تأتي بمعنى الجزاء، كما قال، جلّ ثناؤه: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ} [التوبة: ٨٠]. فهو في لفظ الأمر، ومعناه الجزاءُ ، ومنه قول الشاعر :
O'nun: {أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا} “İster gönüllü ister gönülsüz infak edin” kavli emir kalıbında çıkmıştır, ancak anlamı haberdir . Araplar, şart anlamı taşıyan "in" (şayet/eğer) edatının uygun düştüğü yerlerde böyle yaparlar; nitekim şânı yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ} [et-Tevbe: 80] “Onlar için ister bağışlanma dile, ister dileme”. Bu da lafızda emir, anlamda ise şarttır . Şairin şu sözü de bundandır :
أسيئى بنا أو أحْسِنى لا مَلُومةً … لَدَيْنا ولا مَقْلِيَّةً إِنْ تَقَلَّتِ
İster bize kötülük et ister iyilik; katımızda ne kınanırsın ne de [bize] buğzetsen bile nefret edilirsin.
فكذلك قوله: {أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا}. إنما معناه: إن تُنْفِقُوا طَوْعًا أو كَرْهًا {لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ}.
İşte O'nun: {أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا} “İster gönüllü ister gönülsüz infak edin” kavli de böyledir. Anlamı ancak şudur: İster gönüllü ister gönülsüz infak ederseniz {لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ} “sizden asla kabul edilmeyecektir”.
وقيل: إن هذه الآيةَ نَزَلَت في الجَدِّ بن قَيْسٍ، حين قال للنبي ﷺ، لمَّا عَرَضَ عليه النبي ﷺ الخروج معه لغزو الروم: هذا مالى أُعينك به.
Denildi ki: Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine Bizans ile savaşa çıkmayı teklif ettiğinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “İşte malım, bununla sana yardım edeyim” diyen el-Cedd b. Kays hakkında inmiştir.
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال ابن عباس: قال الجَدُّ بنُ قَيْسٍ: إنى إذا رأيتُ النساء لم أَصْبِرْ حتى أُفْتَتَنَ، ولكن أُعِينك بمالي. قال: ففيه نَزَلَت: {أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ}. قال: لقوله: أُعِينُك بمالى .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: el-Cedd b. Kays: “Ben kadınları gördüğümde fitneye düşmekten kendimi alamam, lâkin malımla sana yardım edeyim” dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: İşte onun hakkında: {أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ} “İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, sizden asla kabul edilmeyecektir” ayeti indi. [Bu], onun: “Malımla sana yardım edeyim” sözünden dolayıdır, dedi .
القول في تأويل قوله: {وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسَالَى وَلَا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ (٥٤)}.
{وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسَالَى وَلَا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ (٥٤)} “Harcamalarının kendilerinden kabul edilmesini engelleyen şey, sadece Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmeleri, namaza ancak üşenerek gelmeleri ve ancak istemeye istemeye infak etmeleridir” ayetinin tevili hakkında.
يقول تعالى ذكره: وما منع هؤلاء المنافقين، يا محمد، أن تُقبل منهم نَفَقاتُهم التي يُنفقونها في سَفَرِهم معك، وفى غير ذلك من السُّبُلِ {إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ} فـ "أن" الأولى في موضع نَصْبٍ، والثانية في موضع رفع؛ لأن معنى الكلام: ما مَنَع قبول نَفَقاتِهم إلا كفرهم باللَّهِ، {وَلَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسَالَى}، يقول: لا يأتونها إلا مُتَناقِلين بها؛ لأنهم لا يرجون بأدائها ثوابًا، ولا يخافون بتَرْكِها عِقابًا، وإنما يُقيمونها مخافة على أنفسهم بتَرْكِها مِن المؤمنين، فإذا أَمِنُوا لم يُقيموها، {وَلَا يُنْفِقُونَ}. يقولُ: ولا يُنْفِقُون مِن أموالهم شيئًا هو {إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ} أن يُنْفِقوه في الوَجْهِ الذي يُنْفِقُونه فيه، مما فيه
Allah Teâlâ -zikri yücedir- buyuruyor ki: [Ey Muhammed!] Bu münafıkların, seninle çıktıkları seferde ve diğer yollarda harcadıkları nafakalarının kabul edilmesini engelleyen şey yalnızca {إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ} “Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmeleridir”. Buradaki birinci “en” (أن) nasb (mef'ûl) konumunda, ikincisi ise ref (fâil) konumundadır; zira kelamın manası: “Nafakalarının kabul edilmesini sadece Allah'ı inkâr etmeleri engellemiştir” şeklindedir. {وَلَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسَالَى} “Namaza ancak üşenerek gelirler” [ifadesi hakkında] şöyle buyurmaktadır: Namaza ancak onu ağır bularak [ve üşenerek] gelirler; çünkü onlar namazı kılmakla bir sevap ummazlar, onu terk etmekle de bir azaptan korkmazlar. Onu ancak terk ettikleri takdirde müminlerden ötürü canları tehlikeye girer korkusuyla kılarlar; güvende olduklarında ise onu kılmazlar. {وَلَا يُنْفِقُونَ} “Ve infak etmezler” [ifadesi hakkında] şöyle buyurmaktadır: Mallarından hiçbir şeyi {إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ} “ancak istemeye istemeye”, yani harcadıkları o yolda harcamayı istemeyerek infak ederler ki onda
تقويةٌ للإسلام وأهله.
İslam'ın ve ehlinin güçlenmesi bulunan yola [harcamaktan nefret ederler].
القول في تأويل قوله: {فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ (٥٥)}.
{فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ (٥٥)} “Onların malları da evlatları da seni imrendirmesin. Allah bununla ancak dünya hayatında onlara azap etmeyi ve kâfir olarak canlarının çıkmasını ister” ayetinin tevili hakkında.
اختلف أهل التأويل في تأويل ذلك؛ فقال بعضهم: معناه: فلا تُعْجِبْك يا محمد أموال هؤلاء المنافقين ولا أولادهم في الحياة الدنيا، إنما يريدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهم بها في الآخرة. وقال: معنى ذلك التَّقْديم، وهو مُؤخَّرٌ.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı: ‘Ey Muhammed! Bu münafıkların malları ve evlatları dünya hayatında seni imrendirmesin; Allah bunlarla ancak ahirette onlara azap etmeyi ister’ demektir. [Bu görüş sahibi]: Bunun anlamı takdim (öne alma) olup lafzen tehir edilmiştir (sonraya bırakılmıştır), dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ}. قال: هذه من تقاديم [الكلام، يقول: لا تُعْجِبك أموالهم ولا أولادهم في الحياة الدنيا، إِنَّمَا يُرِيدُ] اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا في الآخرة .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ} “Onların malları da evlatları da seni imrendirmesin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bu [kelamın] takdimlerindendir; [yani: Dünya hayatında onların malları da evlatları da seni imrendirmesin;] Allah bunlarla ancak ahirette onlara azap etmeyi [ister], demektedir” .
حدثنا المثنى، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا}: في الآخِرَةِ .
Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'ın: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا} “Allah bununla ancak onlara azap etmeyi ister” kavli hakkında: “Ahirette” dediğini rivayet etti .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: إنما يريدُ اللهُ ليُعَذِّبَهم بها في الحياة الدنيا، بما ألزمهم فيها مِن فَرائضِه.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı şudur: Allah, dünya hayatında kendilerine yüklediği farzları sebebiyle bunlarla onlara ancak azap etmeyi ister.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثت عن المسيب بن شريك، عن [سليمان البصري] ، عن الحسن: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: بأخذ الزكاة والنفقة في سبيل الله.
Bana el-Müseyyeb b. Şerîk'ten, [o da Süleyman el-Basrî'den] , [o da] el-Hasan'ın: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Allah dünya hayatında onlara bunlarla ancak azap etmeyi ister” kavli hakkında: “Zekâtın ve Allah yolunda infakın alınmasıyla” dediği rivayet edildi.
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قوله: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}: بالمصائب فيها، هي لهم عذابٌ وهى للمؤمنين أجْرٌ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Allah dünya hayatında onlara bunlarla ancak azap etmeyi ister” kavli hakkında şöyle dedi: “Dünyadaki musibetlerle [azap etmeyi ister]; bunlar onlar için bir azap, müminler için ise bir ecirdir” .
قال أبو جعفر: وأَوْلى التأويلين بالصواب في ذلك عندنا التأويل الذي ذكرناه عن الحسن؛ لأن ذلك هو الظاهرُ من التنزيل، فصَرْفُ تأويله إلى ما دلَّ عليه ظاهِرُه، أَوْلى مِن صَرْفه إلى باطن لا دلالة على صحته.
Ebû Ca'fer der ki: Bize göre bu konuda iki tevil içinden doğruya en yakın olanı, el-Hasan'dan naklettiğimiz tevildir; zira indirilen ayetin zahiri budur. Tevilini zahirinin delalet ettiği manaya hamletmek, sıhhatine dair bir delil bulunmayan batıni bir anlama hamletmekten daha evladır.
وإنما وَجَّه مَن وَجَّه ذلك إلى التقديم وهو مُؤخَّرٌ؛ لأنه لم يَعْرِفُ لتَعْذِيبِ اللَّهِ المنافقين بأموالهم وأولادهم في الحياة الدنيا، وَجْهَا يُوَجِّهه إليه، وقال: كيف يُعَذِّبُهم بذلك في الدنيا وهى لهم فيها سرورٌ؟ وذَهَب عنه تَوْجِيهُه إلى أنه مِن عظيم العذاب عليه، إلزامه ما أوجب الله عليه فيها من حقوقه وفَرائضه، إذ كان يُلْزِمُه ويُؤخَذُ منه، وهو به غيرُ طَيِّبِ النفس، ولا راجٍ به مِن اللَّهِ جَزاءً، ولا مِن الأَخْذِ منه حَمْدًا ولا شُكْرًا، على ضَجَرٍ منه وكُرْهٍ.
Bu [ifadeyi] takdim [ve tehir]e yönlendirip [aslında] sonradan geleni öne alan kimse, bunu ancak Allah'ın dünya hayatında münafıklara malları ve evlatları sebebiyle azap etmesini izah edebileceği bir vecih bulamadığından ve: «Bunlar kendileri için dünyada bir sevinç vesilesi iken [Allah] onlara dünyada bunlarla nasıl azap eder?» dediğinden ötürü böyle yorumlamıştır. Oysa Allah'ın bu hususta onun üzerine farz kıldığı hakları ve vecibeleri yerine getirmesi için zorunlu tutulmasının onun aleyhine pek büyük bir azap olduğu cihetini gözden kaçırmıştır. Çünkü o, gönlü razı olmaksızın, bundan ötürü Allah'tan hiçbir mükâfat ummaksızın ve kendisinden [malı] alandan da bir övgü ya da teşekkür beklemeksizin, büyük bir bıkkınlık ve isteksizlikle [bu hakları ödemeye] mecbur edilmekte ve [mal] kendisinden alınmaktadır.
وأما قوله: {وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ [وَهُمْ كَافِرُونَ}، فإنه يعني: وتَخْرُجَ أنفسهم] ، فَيَموتوا على كُفْرِهم بالله، وجُحُودِهم نبوة نبيِّ الله محمدٍ ﷺ.
{وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ [وَهُمْ كَافِرُونَ} kavli ise: Canlarının çıkması] , Allah'ı inkâr üzere ve Allah'ın Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetini reddederek ölmeleridir, anlamına gelir.
يقالُ منه: زَهَقَت نفسُ فلانٍ، وزَهِقَت. فمَن قال: زَهَقَت. قال: تزْهَقُ. ومَن قال: زهقت، قال: تزهقُ زُهوقًا. ومنه قيل: زَهَق فلانٌ بين أيدى القومِ يَزْهَقُ زُهُوقًا. إذا سَبَقَهم فتَقَدَّمَهم. ويقالُ: زَهَق الباطل. إذا ذَهَب ودَرَس.
Bu kökten olmak üzere: Zehekat nefsu fülanin (زَهَقَتْ نَفْسُ فُلَانٍ) ve zehiket (زَهِقَتْ) denir. Zehekat diyen tezheku der. Zehiket diyen ise tezheku zühûkan der. Yine bu kökten: Bir kimse kavmin önüne geçip onları geride bıraktığında zeheka fülanun beyne yedeyil-kavmi yezheku zühûkan (زَهَقَ فُلَانٌ بَيْنَ أَيْدِي الْقَوْمِ يَزْهَقُ زُهُوقًا) denir. Batıl yok olup silindiğinde ise zehekal-bâtılu (زَهَقَ الْبَاطِلُ) denir.
القول في تأويل قوله: {وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦)}.
{وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦)} “Onlar kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler. Hâlbuki onlar sizden değillerdir; fakat onlar korkak bir topluluktur” ayetinin tevili hakkında.
يقول تعالى ذكره: ويَحْلِفُ بالله لكم، أيُّها المؤمنون، هؤلاء المنافقون كَذِبًا وباطلًا، خَوْفًا منكم - {إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ} في الدين والملة. يقولُ الله تعالى مُكَذِّبًا لهم: {وَمَا هُمْ مِنْكُمْ}. أي: ليسوا من أهل دينكم وملَّتِكم، بل هم أهل شكٍّ ونفاق، {وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ}. يقولُ: ولكنهم قومٌ يخافونكم، فهم خَوْفًا منكم يقولون بألسنتهم: إنَّا منكم. ليَأْمَنوا فيكم فلا يُقْتَلوا.
Yüce Allah zikri şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Bu münafıklar sizden korktukları için, din ve millet bakımından {إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ} “şüphesiz sizden olduklarına dair” yalan ve batıl yere Allah'a yemin ederler. Yüce Allah onları yalanlayarak şöyle buyurmaktadır: {وَمَا هُمْ مِنْكُمْ} “Hâlbuki onlar sizden değillerdir”; yani sizin dininizden ve milletinizden değillerdir, bilakis onlar şüphe ve nifak ehlidirler. {وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ} “fakat onlar korkak bir topluluktur”; yani: Lâkin onlar sizden korkan bir kavimdir. İşte sizden korktukları için dilleriyle: ‘Biz sizdeniz’ derler ki aranızda güvende olsunlar ve öldürülmesinler.
القول في تأويل قوله: {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧)}.
{لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧)} “Eğer sığınacak bir yer veya mağaralar yahut girilecek bir delik bulsalardı, koşarak oraya yönelirlerdi” ayetinin tevili hakkında.
يقول تعالى ذكره: لو يَجِدُ هؤلاء المنافقون {مَلْجَأً}. يقولُ: عَصَرًا يَعْتَصِرون به مِن حِصْنٍ، ومَعْقِلًا يَعْتَقِلون فيه منكم، {أَوْ مَغَارَاتٍ}. وهى الغيران في الجبال، واحِدَتُها: مَغَارةٌ، وهي مَفَعْلَةٌ، مِن: غارَ الرجلُ في الشيء،
Yüce Allah zikri şöyle buyurmaktadır: Şayet bu münafıklar {مَلْجَأً} “sığınacak bir yer” [bulsalardı]. [Yani] kendisiyle korunacakları kale gibi bir sığınak ve sizden [kaçıp] sığınacakları müstahkem bir yer [bulsalardı]; {أَوْ مَغَارَاتٍ} “veya mağaralar” [bulsalardı]. Bunlar dağlardaki mağaralardır; tekili mağâra (مَغَارَة) olup vezni mef'ale (مَفْعَلَة)'dir ve bir kimse bir şeyin içine girdiğinde söylenen ğâra'r-raculü fi'ş-şey' (غَارَ الرَّجُلُ فِي الشَّيْءِ) [ifadesinden] gelir,
يَغُورُ فيه. إذا دَخَل، ومنه قيل: غارت العين. إذا دَخَلَت فِي الحَدَقَةِ. {أَوْ مُدَّخَلًا}. يقولُ: أو سَرَبًا في الأرض يدخلون فيه. وقال: {أَوْ مُدَّخَلًا} ؛ لأنه مِن ادَّخَل يَدَّخِلُ.
Göz çukura kaçtığında ğâratil-ayn (غَارَتِ الْعَيْنُ) denmesi de bundandır. {أَوْ مُدَّخَلًا} “yahut girilecek bir delik”; yani içine girecekleri yer altında bir dehliz/yeraltı geçidi [bulsalardı]. {أَوْ مُدَّخَلًا} denmiştir, zira bu iddehale yeddehilu (ادَّخَلَ يَدَّخِلُ) fiilindendir.
وقوله: {لَوَلَّوْا إِلَيْهِ}. يقولُ: لأدْبَروا إليه، هَرَبًا منكم، {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ}. يقولُ: وهم يُسْرِعون في مشيهم.
{لَوَلَّوْا إِلَيْهِ} “oraya yönelirlerdi” kavli; sizden kaçarak arkalarını dönüp oraya giderlerdi, demektir. {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ} “Eğer sığınacak bir yer veya mağaralar yahut girilecek bir delik bulsalardı, koşarak oraya yönelirlerdi”; yani yürüyüşlerinde hızla koşarak [oraya yönelirlerdi].
وقيل: إن الجماحَ مَشىٌ بينَ المَشْيَين. ومنه قولُ مُهَلْهِلٍ :
Cimâh (جِمَاح) kelimesinin iki yürüyüş arası bir yürüyüş (hızlı yürüyüş) olduğu da söylenmiştir. Mühelhil'in şu sözü de bundandır :
لقد جَمَحْتُ جماحًا في دِمائِهِمُ … حتى رأيتُ ذَوِى [أَحْسَابِهِمْ خَمَدُوا]
Kanları içinde öyle bir hücumla koştum ki … nihayet [şerefli soylularının sönüp gittiğini] gördüm .
وإنما وصفهم الله بما وصفهم به من هذه الصفة؛ لأنهم إنما أقاموا بينَ أَظْهُرِ أصحاب رسول الله ﷺ على كُفْرِهم ونفاقهم وعداوتهم لهم، ولما هم عليه من الإيمان بالله وبرسوله؛ لأنهم كانوا قَوْمَهم وعشيرتهم وفى دُورهم وأموالهم، فلم يَقْدِروا على تَرْكِ ذلك وفراقه، فصانعوا القومَ بالنِّفاق ودافعوا عن أنفسهم وأموالهم وأولادهم بالكفر ودَعْوى الإيمان، وفى أنفسهم ما فيها من البُغْضِ لرسول الله ﷺ وأهل الإيمان به والعداوة لهم، فقال الله واصِفَهم بما في ضَمائرهم: {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ} الآية.
Allah'ın onları bu nitelikle nitelemesinin sebebi şudur: Onlar küfürleri, nifakları ve onlara düşmanlıkları ile birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının arasında sırf kendilerinin kavmi ve aşireti oldukları, evleri ve malları orada bulunduğu için kalıyorlardı. Bunları terk etmeye ve onlardan ayrılmaya güç yetiremediler; bu yüzden kavme karşı münafıklıkla idare-i maslahat ettiler, canlarını, mallarını ve çocuklarını küfürle ve iman iddiasıyla savundular. Hâlbuki içlerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ona iman edenlere karşı besledikleri kin ve düşmanlık vardı. İşte Allah, içlerinde gizledikleri bu durumu niteleyerek şöyle buyurdu: {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ} “Eğer sığınacak bir yer veya mağaralar... bulsalardı” ayeti.
وبنحو الذي قُلْنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimiz [görüşün] benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني المثنى، قال: ثنا أبو صالح قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً} والمَلْجَأُ الحرْز في الجبال، والمغارات الغيرانُ في الجبال. وقوله: {أَوْ مُدَّخَلًا} والمُدَّخَلُ: "السَّرَبُ" .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etti: “{لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً} ‘Eğer sığınacak bir yer bulsalardı’: Melce (مَلْجَأ), dağlardaki sığınaktır ; mağaralar ise dağlardaki inlerdir. {أَوْ مُدَّخَلًا} ‘yahut girilecek bir delik’ kavmindeki müddehal ise: ‘Yeraltı dehlizidir’ .”
حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ}، {مَلْجَأً}. يقولُ: حِرْزًا، {أَوْ مَغَارَاتٍ}. يعنى: الغِيرانَ، {أَوْ مُدَّخَلًا} يقولُ: ذهابًا في الأرضِ، وهو النَّفَقُ في الأرضِ، وهو السَّرَبُ.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'ın: {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ} “Eğer sığınacak bir yer veya mağaralar yahut girilecek bir delik bulsalardı, koşarak oraya yönelirlerdi” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “{مَلْجَأً} ‘sığınacak bir yer’: Sığınak demektir; {أَوْ مَغَارَاتٍ} ‘veya mağaralar’: İnler demektir; {أَوْ مُدَّخَلًا} ‘yahut girilecek bir delik’: Yerin altına gidiş demektir ki bu da yerdeki tünel, yani yeraltı geçididir.”
حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد قوله: {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا}. قال: حِرْزًا لهم يَفِرُّون إليه منكم .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا} “Eğer sığınacak bir yer veya mağaralar yahut girilecek bir delik bulsalardı” kavli hakkında: “Sizden kaçıp sığınacakları bir sığınak [bulsalardı]” dediğini rivayet etti .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن مجاهدٍ قوله: {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا}. قال: مُحْرِزًا لهم، لفَرُّوا إليه منكم. وقال ابن عباسٍ: قوله: {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً}: حِرْزًا أو مغاراتٍ، قال: الغيرانُ، {أَوْ مُدَّخَلًا}. قال: نَفَقًا في الأرضِ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'in: {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا} “Eğer sığınacak bir yer veya mağaralar yahut girilecek bir delik bulsalardı” kavli hakkında: “Onları koruyacak bir sığınak [bulsalardı], sizden kaçıp oraya yönelirlerdi” dediğini rivayet etti. İbn Abbâs ise: “{لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً} ‘Eğer sığınacak bir yer [bulsalardı]’ kavli hakkında: ‘Bir sığınak’; {أَوْ مَغَارَاتٍ} ‘veya mağaralar’ [kavli hakkında]: ‘İnler’; {أَوْ مُدَّخَلًا} ‘yahut girilecek bir delik’ [kavli hakkında da]: ‘Yerin altında bir tünel’ demiştir.”
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، عن سعيدٍ، عن قتادة: {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا}. يقولُ: {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً}: حُصُونًا، {أَوْ مَغَارَاتٍ}: غِيرانًا، {أَوْ مُدَّخَلًا}: أَسْرابًا - {لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ} .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd, Saîd'den, [o da] Katâde'den rivayet etti: {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا} “Eğer sığınacak bir yer veya mağaralar yahut girilecek bir delik bulsalardı”. Şöyle der: {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً} “Eğer sığınacak bir yer bulsalardı”, kaleler; {أَوْ مَغَارَاتٍ} “veya mağaralar”, inler; {أَوْ مُدَّخَلًا} “yahut girilecek bir delik”, yer altı tünelleri [demektir]. - {لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ} “hemen koşarak oraya yönelirlerdi” .
القول في تأويل قوله: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨)}.
[Allah] Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨)} “Onlardan kimi de sadakalar hususunda seni ayıplar. Onlara ondan verilirse razı olurlar, şayet onlara ondan verilmezse hemen öfkeleniverirler.”
يقول تعالى ذكره: ومِن المُنافِقِين الذين وَصَفْتُ لك، يا محمد، صِفتهم في هذه الآياتِ {مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ}. يقولُ: يَعِيبُك في أمرها، ويَطْعُنُ عليك فيها.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Muhammed, bu ayetlerde sana vasıflarını anlattığım münafıklardan {مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ} “sadakalar hususunda seni ayıplayanlar vardır”. [Yani] onun taksimi konusunda seni kınar ve bu hususta seni tenkit eder.
يقالُ منه: لَمزَ فلانٌ فلانًا يَلْمِزُه، ويَلْمُزُه. إذا عابه وقرصه ، وكذلك هَمَزه. ومنه قيل: فلانٌ هُمَزَةٌ لُمزَةٌ، ومنه قول رؤبة :
Bu kökten olarak: Bir kimse birini ayıpladığında ve iğnelediğinde "Lemezefülânün fülânen yelmizuhû ve yelmuzuhû" (فُلَانٌ فُلَانًا يَلْمِزُهُ، وَيَلْمُزُهُ / Falan kimse falanı ayıpladı, arkasından çekiştirdi) denir; "Hemezehû" (هَمَزَهُ) da böyledir. Nitekim bundan dolayı "Fülânün hümezetün lümezeh" (فُلَانٌ هُمَزَةٌ لُمَزَةٌ / Falan kişi kaş göz hareketiyle ve diliyle insanları ayıplayıp çekiştiren biridir) denilmiştir. Ru'be'nin şu sözü de bu kabildendir:
قارَبتُ بينَ عَنَقِي وَجَمْزِى
Yavaş yürüyüşümle hızlı koşuşumu birbirine yaklaştırdım
في ظِلٍّ عَصْرَىْ باطِلِي وَلَمزِى
Bâtıl [eğlencemin] ve [insanları] ayıplamamın iki çağının gölgesinde.
ومنه قول الآخر :
Bir diğer [şairin] şu sözü de bundandır :
إذا لَقِيتُكَ تُبْدِى لِي مُكَاشَرَةً … وإنْ أُغَيَّبْ فَأَنتَ العائبُ اللُّمَزَهْ
Seninle karşılaştığımda bana tebessüm gösterirsin ... Gözden kaybolduğumda ise ayıplayan, arkadan çekiştiren (lümeze) sensin!
{فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا}. يقول: ليس بهم في عَيْبِهِم إِيَّاكَ فيها، وطَعْنهم عليك بسببها الدِّينُ، لكن الغضب لأنفسهم، فإن أنت أَعْطيتهم منها ما يُرْضِيهم رَضُوا عنك، وإن أنت لم تُعْطِهم منها سخطوا عليك وعابُوك.
{فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا} “Onlara ondan verilirse razı olurlar”. [Allah] buyuruyor ki: Onların bu sadakalar hususunda seni ayıplamaları ve bundan ötürü seni tenkit etmeleri dinden kaynaklanmamaktadır; aksine kendi nefisleri için öfkelenmelerindendir. Eğer sen onlara oradan kendilerini razı edecek miktarda verirsen senden razı olurlar; şayet onlara oradan vermezsen sana öfkelenir ve seni kınarlar.
وبنحو ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن نُمَيرٍ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ}. قال: يَرُوزُك .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Varkâ'dan, [o] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Onlardan kimi de sadakalar hususunda seni ayıplar” kavli hakkında: “Seni dener ” dediğini rivayet etti.
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ}: يَرُوزُك ويسألُك.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'in: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Onlardan kimi de sadakalar hususunda seni ayıplar” kavli hakkında: “Seni dener ve senden ister” dediğini rivayet etti.
قال ابن جريج: وأخبرني داود بن أبي عاصم، قال: أتى النبي ﷺ بصدقةٍ فقَسَمَها ههنا وههنا، حتى ذَهَبَت. قال: ورآه رجلٌ مِن الأنصارِ، فقال: ما هذا بالعدل. فنزلت هذه الآية .
İbn Cüreyc dedi ki: Bana Dâvûd b. Ebî Âsım haber verip dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir sadaka getirildi; o da onu oraya buraya paylaştırdı, nihayet mal bitti. [Dâvûd] dedi ki: Ensardan bir adam onu gördü ve: "Bu adalet değildir!" dedi. Bunun üzerine bu ayet indi .
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ}. يقولُ: ومنهم مَن يَطْعَنُ عليك في الصدقات، وذكر لنا أن رجلًا من أهل البادية حديث عهد بأعرابية - أَتَى نبيَّ اللَّهِ ﷺ وهو يَقْسِمُ ذهبًا وفضةً، فقال: يا محمد، والله لئن كان اللهُ أَمَرَك أن تَعْدِلَ، مَا عَدَلْتَ. فقال نبيُّ الله ﷺ:
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] onun: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Onlardan kimi de sadakalar hususunda seni ayıplar” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[Katâde] der ki: Onlardan kimi sadakalar hususunda seni dille yaralar [ve tenkit eder]. Bize nakledildiğine göre, henüz bedevilikten yeni kurtulmuş (çöl hayatından yeni gelmiş) bedevilerden bir adam, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem altın ve gümüş taksim ederken [yanına] gelip: ‘Ey Muhammed! Allah'a yemin olsun ki eğer Allah sana adaletli davranmanı emretti ise sen adil davranmadın!’ dedi. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:”
"وَيْلَكَ، فمَن ذَا يَعْدِلُ عليك بَعْدِي؟ ". ثم قال نبي الله ﷺ: "احْذَرُوا هذا وأشباهَه، فإن في أمتى أشباه هذا، يَقْرَءُون القرآنَ لا يُجاوِزُ تَراقِيهم، فإذا خَرَجُوا فَاقْتُلُوهم، ثم إذا خَرَجوا فاقْتُلُوهم، ثم إذا خَرَجوا فاقْتُلُوهم". وذُكر لنا أن نبيَّ الله ﷺ كان يقول: "والذي نفسي بيده، ما أُعطيكم شيئًا ولا أَمْنَعُكُمُوه، إنما أنا خازنٌ" .
“Yazıklar olsun sana! Benden sonra sana kim adalet yapacak?” Sonra Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bu adamdan ve benzerlerinden sakının! Zira ümmetim içinde bunun benzerleri olacaktır; onlar Kur'an okurlar fakat [okudukları] köprücük kemiklerinden aşağı geçmez. Onlar [başkaldırıp] ortaya çıktıklarında onları öldürün, sonra tekrar ortaya çıktıklarında onları öldürün, sonra tekrar ortaya çıktıklarında onları öldürün!” Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: “Nefsim elinde olana yemin ederim ki, ben size [kendiliğimden] ne bir şey veririm ne de bir şeyi sizden esirgerim; ben sadece bir hazinedarım.”
حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ}. قال: يَطْعُنُ .
Bize Muhammed b. Abdil-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'nin: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Onlardan kimi de sadakalar hususunda seni ayıplar” kavli hakkında: “[Seni] tenkit eder ” dediğini rivayet etti.
قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ عن مَعْمَرٍ عن الزُّهْرِيِّ، عن أبي سَلَمةَ بن عبد الرحمن، عن أبي سعيد، قال: بينما رسولُ اللَّهِ ﷺ يَقْسِمُ قَسْمًا، إذ جاءه ابن ذى الخُوَيْصِرَةِ التَّمِيميُّ، فقال: اعْدِلْ، يا رسولَ اللَّهِ. فقال: "وَيْلَكَ! ومَن يَعْدِلُ إِن لم أَعْدِلْ؟ ". فقال عمرُ بنُ الخطاب: يا رسولَ اللَّهِ، ائْذَنْ لي فَأَضْرِبَ عُنقه، قال: "دَعْهُ، فإن له أصحابًا يَحْقِرُ أحدكم صلاته مع صلاتهم وصيامه مع صِيامهم، يَمْرُقُون من الدين كما يَمْرُقُ السَّهْمُ مِن الرَّمِيَّةِ، فيُنْظَرُ فِي قُذَذِهِ، فلا يَنْظُرُ شيئًا، ثم يُنْظُرُ في نَصْلِه فلا يَجِدُ شيئًا، ثم يُنْظُرُ فِي رِصافِهِ فَلا يَجِدُ شَيئًا، قد سَبَقَ الفَرْثَ والدَّمَ، آيتُهُم رجلٌ أسودُ، إحْدَى يَدَيْه - أو قال: يَدَيْه - مثلُ ثَدْي المرأةِ، أو مثلُ البَضْعَةِ تَدَرْدَرُ، يَخْرُجُون على حين فَتْرَةٍ مِن الناسِ". قال: فنَزَلَت: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ}. قال أبو سعيد: أَشْهَدُ أَنِّي سمِعتُ هذا مِن
Dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o] ez-Zührî'den, [o] Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan, [o da] Ebû Saîd'den [şöyle] dediğini rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir taksimat yaparken İbn Zî'l-Huveysıra et-Temîmî onun yanına gelip: "Adil ol ey Allah'ın Resûlü!" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Yazıklar olsun sana! Şayet ben adil davranmazsam kim adil davranır?» buyurdu. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb: "Ey Allah'ın Resûlü! Bana izin ver de şunun boynunu vurayım" dedi. [Allah Resûlü]: «Onu bırak! Zira onun öyle arkadaşları vardır ki sizden biri onların namazı yanında kendi namazını, onların orucu yanında kendi orucunu küçük görür. Okun avı delip geçtiği gibi dinden çıkarlar; [öyle ki] okun yelelerine bakılır, [üzerinde kandan] bir şey görülmez; sonra temrenine bakılır, bir şey bulunmaz; sonra sargı yerine bakılır, yine bir şey bulunmaz; [ok] pisliği ve kanı geride bırakmıştır [üzerine hiçbir şey bulaşmadan hedeften çıkmıştır]. Onların alameti siyah bir adamdır; iki kolundan biri -veya iki eli- kadının memesi gibi yahut sallanıp duran bir et parçası gibidir. İnsanlar arasında bir ayrılık (fetret) anında ortaya çıkarlar» buyurdu. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Onlardan kimi de sadakalar hususunda seni ayıplar” [ayeti] indi. Ebû Saîd dedi ki: Şahitlik ederim ki ben bunu
رسول الله ﷺ، وأَشْهَدُ أن عليًّا، رحمة الله عليه، حين قتلهم، جيء بالرجل على النعتِ الذي نَعَت رسول الله ﷺ .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittim; yine şahitlik ederim ki Ali -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- onları öldürdüğü vakit, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in nitelediği sıfatta olan o adam getirildi .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ}. قال: هؤلاء المنافقون قالوا: والله ما يُعطيها محمدٌ إلا من أحبَّ، ولا يُؤْثِرُ بها إلا هَواه. فأخبر الله نبيَّه، وأخبرهم أنه إنما جاءت من الله، وأن هذا أمرٌ من الله، ليس مِن محمد: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ}. الآية .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ} “Onlardan kimi de sadakalar hususunda seni ayıplar. Onlara ondan verilirse razı olurlar, şayet onlara ondan verilmezse hemen öfkeleniverirler” kavli hakkında şöyle dedi: “Bu münafıklar: 'Vallahi Muhammed bunu ancak sevdiği kimselere veriyor ve bunda ancak kendi hevasını tercih ediyor' dediler. Bunun üzerine Allah Peygamberine bildirdi ve onlara da sadakaların ancak Allah'tan geldiğini, bunun Muhammed'den değil Allah'tan bir emir olduğunu haber verdi: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ} ‘Sadakalar ancak fakirler içindir...’ ayeti .”