القول في تأويل قوله: {وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ (٥٩)}.
[Allah] Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ (٥٩)} “Eğer onlar Allah'ın ve Resûlünün kendilerine verdiğine razı olsalardı ve 'Allah bize yeter; Allah bize lütfundan verecektir, Resûlü de. Biz ancak Allah'a rağbet edenleriz' deselerdi [kendileri için daha hayırlı olurdu].”
يقول تعالى ذكره: ولو أن هؤلاء الذين يَلْمِزُونك يا محمد، في الصدقات، رَضُوا ما أعطاهم الله ورسوله من عطاءٍ، وقسم لهم مِن قَسْمٍ، {وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ}. يقولُ: وقالوا: كَفِيُّنَا اللهُ، {سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ}. يقولُ: سيُعْطِينا الله من فضلِ خَزائنه، ورسوله من الصدقة وغيرها، {إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ}. يقولُ: وقالوا: إنَّا إلى اللهِ نَرْغَبُ في أن يُوسِّعَ علينا من فضله، فيُغْنِينا
[Allah] Teâlâ'nın zikri yüce olsun şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sadakalar hususunda seni ayıplayan bu kimseler, Allah ve Resûlünün kendilerine bağışladığı ihsana ve taksim ettiği paya razı olsalardı {وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ} “ve 'Allah bize yeter' deselerdi”; yani “Allah bizim kâfimizdir” deselerdi; {سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ} “Allah bize lütfundan verecektir, Resûlü de”; yani “Allah kendi hazinelerinin lütfundan, Resûlü de sadaka ve diğer şeylerden bize verecektir” [deselerdi]; {إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ} “Biz ancak Allah'a rağbet edenleriz”; yani “Biz ancak Allah'tan, lütfuyla bize genişlik vermesini ve bizi zengin kılmasını
عن الصدقةِ وغيرِها من صِلاتِ الناسِ، والحاجةِ إليهم.
sadakadan ve insanların diğer ihsanlarından ve onlara muhtaç olmaktan [bizi müstağni kılmasını dileriz deselerdi kendileri için daha hayırlı olurdu].
القول في تأويل قوله: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠)}.
[Allah] Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠)} “Sadakalar Allah'tan bir farz olarak ancak fakirler, yoksullar, onun üzerinde çalışanlar, kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlar, köleler/esirler, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar içindir. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ما الصَّدَقَاتُ إلا للفقراءِ والمساكينِ، ومَن سَمَّاهم اللهُ جلَّ ثناؤُه.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Sadakalar ancak fakirler, yoksullar ve övgüsü yüce olan Allah'ın adını saydığı kimseler içindir.
ثُمَّ اختلف أهلُ التأويلِ في صفةِ الفقيرِ والمسكينِ؛ فقال بعضُهم: الفقيرُ المحتاجُ المتعفِّفُ عن المسألةِ، والمسكينَ المحتاجُ السائلُ.
Sonra tevil ehli fakir ve miskinin niteliği konusunda ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Fakir; muhtaç olup [insanlardan] istemekten çekinen kimsedir; miskin ise muhtaç olup [insanlardan] isteyen kimsedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن أشعثَ، عن الحسنِ: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ}. قال: الفقيرُ: الجالِسُ في بيتِه، والمسكينُ: الذي يَتَتَبَّعُ .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Eş'as'tan, [o da] el-Hasan'ın: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ} “Sadakalar ancak fakirler ve yoksullar içindir” ayeti hakkında: “Fakir, evinde oturan; miskin ise [isteyerek kapı kapı] dolaşandır ” dediğini rivayet etti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنا مُعاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ}. قال: المساكينُ: الطَّوَّافون، والفقراءُ: فقراءُ المسلمين.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'ın: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ} “Sadakalar ancak fakirler ve yoksullar içindir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Miskinler [yardım istemek için kapı kapı] dolaşanlar, fakirler ise Müslümanların fakirleridir.”
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أُسامةَ، عن جَريرِ بن حازمٍ، قال: ثنى رجلٌ، عن جابرِ بن زيدٍ، أنه سُئِل عن الفقراءِ، قال: الفُقراءُ: المتعفِّفُون، والمساكينُ: الذين يَسْألون .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Cerîr b. Hâzim'den rivayet etti, dedi ki: Bana bir adam Câbir b. Zeyd'den rivayet etti; ona fakirler sorulmuş da şöyle demiştir: “Fakirler iffetli davranıp istemeyenler; miskinler ise [insanlardan] isteyenlerdir .”
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا مَعْقِلُ بنُ عُبَيدِ اللَّهِ الجَزَريُّ ، قال: سألتُ الزُّهْرِيَّ عن قوله: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ}. قال: الذين في بُيوتهم لا يَسْألون، والمساكينُ: الذين يَخْرُجون فيَسْألون .
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Ma'kıl b. Ubeydillâh el-Cezerî rivayet edip dedi ki: ez-Zührî'ye {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ} “Sadakalar ancak fakirler içindir” kavlini sordum, şöyle dedi: “Evlerinde oturup istemeyenlerdir; miskinler ise dışarı çıkıp isteyenlerdir .”
حدَّثنا الحارثُ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا يَحيى بنُ سعيدٍ، عن عبدِ الوارثِ بن سعيدٍ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: الفقيرُ: الذي لا يَسْأَلُ، والمِسْكينُ: الذي يَسْألُ .
Bize el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Abdülvâris b. Saîd'den, [o] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in şöyle dediğini rivayet etti: “Fakir istemeyen kimsedir; miskin ise isteyen kimsedir .”
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ}. قال: الفقراء الذين لا يَسْأَلُون الناسَ ؛ أهلُ حاجةٍ، والمساكينُ: الذين يَسْألون الناسَ.
Bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ} “Sadakalar ancak fakirler ve yoksullar içindir” kavli hakkında şöyle demiştir: “Fakirler insanlardan istemeyen ihtiyaç sahipleridir; miskinler ise insanlardan isteyenlerdir.”
حدَّثنا الحارثُ، قال: حدَّثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا عبدُ الوارثِ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: الفقراء: الذين لا يَسْألون، والمساكينُ: الذين يَسْألون.
Bize el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvâris, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in şöyle dediğini rivayet etti: “Fakirler istemeyen kimselerdir; miskinler ise isteyen kimselerdir.”
وقال آخرون: الفقيرُ هو ذو الزَّمانةِ من أهلِ الحاجةِ، والمسكينُ هو الصحيحُ الجسمِ منهم .
Başkaları ise şöyle demiştir: Fakir, ihtiyaç sahiplerinden kronik hastalığı bulunan kimsedir ; miskin ise onlardan bedeni sağlıklı olan kimsedir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ}. قال: الفقيرُ : مَن به زمانةٌ، والمِسْكينُ: الصَّحِيحُ المحتاجُ .
Bize Muhammed b. Abdil-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'nin: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ} “Sadakalar ancak fakirler ve yoksullar içindir” kavli hakkında: “Fakir kronik hastalığı olan kimsedir; miskin ise bedence sağlıklı olup muhtaç olan kimsedir ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ}: أَمَّا الفقيرُ: فالزَّمِنُ الذي به زمانةٌ، وأمَّا المِسْكينُ، فهو الذي ليست به زَمانةٌ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ} “Sadakalar ancak fakirler ve yoksullar içindir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Fakire gelince, o kronik hastalığı bulunan kimsedir; miskine gelince, o kronik hastalığı bulunmayan kimsedir.”
وقال آخرون: الفقراءُ: فقراءُ المهاجرين والمساكينُ: مَن لم يُهاجِرْ مِن المسلمين وهو مُحتاجٌ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Fakirler muhacirlerin fakirleridir; miskinler ise Müslümanlardan hicret etmemiş olup muhtaç olan kimselerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا جَريرُ بنُ حازمٍ، عن عليٍّ بن الحَكَمِ، عن الضَّحاكِ بن مُزاحم: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ} قال: فقراءُ
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr b. Hâzim, Ali b. el-Hakem'den, [o da] ed-Dahhâk b. Müzâhim'den [şöyle dediğini] rivayet etti: “{إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ} “Sadakalar ancak fakirler [içindir]” [ayeti hakkında] şöyle dedi: [Bunlar] fakirler...
المُهاجِرين، {وَالْمَسَاكِينِ}: الذين لم يُهاجروا .
Muhacirlerin fakirleridir; {وَالْمَسَاكِينِ} ‘ve yoksullar [içindir]’: Hicret etmemiş olanlardır .”
قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ}: المهاجرين . قال سفيانُ: يعنى: ولا يُعْطَى الأعرابُ منها شيئًا .
[el-Hâris] dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, [o da] İbrâhîm'in: “{إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ} ‘Sadakalar ancak fakirler içindir’: Muhacirlerdir ” dediğini rivayet etti. Süfyân dedi ki: Yani bedevilere ondan hiçbir şey verilmez .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: حدَّثنا أبي، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، قال: كان يقالُ: إنما الصدقةُ لفقراءِ المهاجرين .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, [o] Mansûr'dan, [o da] İbrâhîm'in şöyle dediğini rivayet etti: “Sadaka ancak muhacirlerin fakirleri içindir, denilirdi .”
قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، قال: كانت تُجعَلُ الصدقةُ في فقراءِ المهاجرين، و في سبيلِ اللهِ.
[İbn Vekî'] dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, [o da] İbrâhîm'in şöyle dediğini rivayet etti: “Sadaka muhacirlerin fakirlerine ve Allah yoluna verilirdi.”
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، وسعيدِ بن عبدِ الرحمنِ بن أبْزَى، قالا : كان ناسٌ مِن المهاجرين لأحدِهم الدارُ والزوجةُ والعبدُ والناقةُ، يَحُجُّ عليها ويَغْزو، فنَسَبَهم اللهُ إلى أنهم فقراءُ، وجَعَل لهم سَهْمًا في الزكاةِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kûb, Ca'fer'den, [o da] Saîd b. Cübeyr ve Saîd b. Abdirrahmân b. Ebzâ'nın şöyle dediklerini rivayet etti: “Muhacirlerden evi, eşi, kölesi ve üzerine binip hacca ve cihada gittiği devesi bulunan kimseler vardı; Allah onları fakir diye niteledi ve zekâttan onlara bir pay ayırdı .”
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ،
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan rivayet etti,
عن إبراهيمَ، قال: كان يقالُ: إنما الصدقاتُ في فقراءِ المهاجرين، وفي سبيلِ اللَّهِ وقال آخرون: المسكينُ: الضعيفُ الكَسْبِ .
[o da] İbrâhîm'in şöyle dediğini rivayet etti: “Sadakalar ancak muhacirlerin fakirlerine ve Allah yoluna verilir, denilirdi.” Başkaları ise şöyle demiştir: “Miskin, kazancı zayıf olan kimsedir .”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: أخبَرنا ابن عَوْنٍ، عن محمدٍ، قال: قال عمرُ: ليس الفقيرُ بالذي لا مالَ له، ولكن الفقيرُ الأَخْلَقُ الكَسْبِ .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize İbn Avn, Muhammed'den haber verdi; o dedi ki: Ömer şöyle demiştir: “Fakir, malı olmayan kimse değildir; lakin fakir, kazanç elde etmede beceriksiz/şanssız (ahlek) olandır .”
قال يعقوبُ: قال ابن عُلَيَّةَ: الأَخْلَقُ: المحارَفُ عندَنا.
Ya'kûb dedi ki: İbn Uleyye şöyle dedi: “Bizim nezdimizde ahlek (الأَخْلَقُ), kazanç kapısı kapalı/kısmeti dar (muhâraf) olandır.”
حدَّثنا ابن عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرِ، عَن مَعْمَرٍ، عن أيوبَ، عن ابن سيرينَ، أن عمرَ بنَ الخطابِ ﵁ قال: ليس المسكينُ بالذي لا مالَ له، ولكن المسكينُ الأَخْلَقُ الكَسْبِ .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o] Eyyûb'dan, [o da] İbn Sîrîn'den rivayet etti ki Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle demiştir: “Miskin, malı olmayan kimse değildir; lakin miskin, kazanç elde etmede beceriksiz/şanssız (ahlek) olandır .”
وقال بعضُهم: الفقيرُ: من المسلمين، والمسكينُ: من أهلِ الكتابِ.
Bazıları da şöyle demiştir: Fakir Müslümanlardan, miskin ise Ehl-i Kitap'tandır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا عمرُ بنُ نافعٍ، قال: سمعتُ
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. Nâfi‘ anlattı, dedi ki: [İkrime'den] işittim:
عِكْرمةَ في قولِه: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ}. قال: لا تقولوا لفقراء المسلمين: مساكين. إنما المساكينُ مَساكينُ أهلِ الكتابِ .
İkrime, {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ} “Sadakalar ancak fakirler ve yoksullar içindir” kavli hakkında şöyle dedi: “Müslümanların fakirlerine miskinler demeyiniz. Miskinler ancak Ehl-i Kitap'ın miskinleridir .”
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلى هذه الأقوالِ عندى بالصوابِ قولُ مَن قال: الفقيرُ: هو ذو الفَقْرِ و الحاجة، [ومع حاجتِه يتعفَّفُ] عن مسألةِ الناسِ والتَّذَلُّلِ لهم، في هذا الموضعِ. والمسكينُ: هو المحتاجُ المتذَلِّلُ للناسِ بمسألتهم.
Ebû Ca'fer dedi ki: Bu görüşler içinde bana göre doğruya en yakın olanı şöyle diyenin görüşüdür: Bu makamda fakir; fakirlik ve ihtiyaç sahibi olup [ihtiyacıyla birlikte] insanlardan istemekten ve onlara karşı tezellül göstermekten (boyun bükmekten) [iffet gösterip çekinen kimsedir] . Miskin ise muhtaç olup insanlardan isteyerek onlara karşı tezellül gösteren (boyun büken) kimsedir.
وإنما قُلنا: إن ذلك كذلك، [وإن] كان الفريقان لم يُعْطَيَا إلا بالفقرِ والحاجةِ، دونَ الذِّلَّةِ والمسألةِ؛ لإجماعِ الجميعِ من أهلِ العلمِ أن المسكينَ إنما يُعْطَى مِن الصدقة المفروضةِ بالفقرِ، وأن معنى المَسْكَنةِ عندَ العربِ، الذِّلَّةُ، كما قال الله جلَّ ثناؤُه: {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ} [البقرة: ٦١] يعنى بذلك: الهُونَ والذلةَ، لا الفقرَ. فإذ كان اللهُ جلَّ ثناؤُه قد صَنَّفَ مَن قَسَم له مِن الصدقةِ المفروضةِ قَسْمًا بالفقرِ، فجَعَلهم صِنْفَين، كان معلومًا أن كلَّ صِنْفٍ منهم غيرُ الآخرِ، وإذ كان ذلك كذلك، كان لا شكَّ أنَّ المقسومَ له باسمِ الفقرِ، غيرُ
Her iki zümreye zillet ve dilenmeye göre değil, sadece fakirlik ve ihtiyaca binaen pay verilmiş olsa bile bizim durumun böyle olduğunu söylememizin sebebi şudur: Bütün ilim ehli, miskine farz olan sadakadan (zekâttan) ancak fakirlik sebebiyle pay verileceği ve Arapların kelamında meskenet lafzının anlamının zillet olduğu hususunda icma etmiştir. Nitekim senâsı yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ} “Onların üzerine zillet ve meskenet (aşağılık ve yoksulluk damgası) vuruldu” [el-Bakara: 61]; bununla fakirliği değil, hor görülmeyi ve zilleti kastetmektedir. Senâsı yüce olan Allah, farz kılınan sadakadan kendilerine pay taksim ettiği kimseleri fakirlik [sebebiyle] tasnif edip onları iki sınıf kıldığına göre, her bir sınıfın diğerinden farklı olduğu malumdur. Durum böyle olunca, şüphe yoktur ki [mutlak] fakirlik ismiyle kendisine pay taksim edilen kimse, [diğerinden]...
المقسومِ له باسمِ الفقرِ والمسكنةِ، والفقيرَ المُعْطَى ذلك باسمِ الفقرِ المطلقِ، هو الذي لا مَسْكنةَ فيه، والمُعْطَى باسمِ المسكنةِ والفقرِ، هو الجامعُ إلى فقرِه المَسْكنةَ؛ وهى الذُّلُّ بالطلبِ والمسألةِ.
fakirlik ve meskenet ismiyle pay ayrılan kimseden başkadır. Mutlak fakirlik ismiyle bu [pay] kendisine verilen fakir, kendisinde meskenet (dilenme zilleti) bulunmayan kimsedir. Meskenet ve fakirlik ismiyle kendisine [pay] verilen ise, fakirliğine meskeneti de ekleyen kimsedir; o da talep etmek ve istemek suretiyle [ortaya çıkan] zillettir.
فتأويلُ الكلامِ إذن - إذْ كان ذلك معناه: إنما الصدقات للفقراء ؛ المُتَعَفِّفِ منهم الذي لا يسألُ، والمُتَذَلِّل منهم الذي يسألُ، وقد رُوِيَ عن رسولِ اللهِ ﷺ بنحوِ الذي قُلنا في ذلك خبرٌ.
Buna göre kelamın tevili -anlamı bu olunca- şöyledir : Sadakalar ancak fakirler içindir ; onlardan iffetli davranıp istemeyenler ve onlardan boyun büküp isteyenler [içindir]. Bu konuda söylediğimize benzer bir rivayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den de nakledilmiştir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ جعفرٍ، عن شَرِيكِ بن أبي نَمِرٍ، عن عطاءِ بن يَسارٍ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "ليس المسكينُ بالذي تَرُدُّه اللقْمَةُ واللُّقْمَتانِ، والتَّمْرَةُ والتَّمْرَتانِ، إنما المسكينُ المُتَعَفِّفُ، اقْرَءُوا إِن شِئْتُم: {لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا} [البقرة: ٢٧٣].
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize İsmâîl b. Ca'fer, Şerîk b. Ebî Nemir'den, [o] Atâ b. Yesâr'dan, [o da] Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Miskin, bir lokmanın iki lokmanın, bir hurmanın iki hurmanın geri çevirdiği kimse değildir. Gerçek miskin, iffet gösterip istemeyendir. Dilerseniz: {لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا} ‘İnsanlardan yüzsüzlük ederek istemezler’ [Bakara: 273] ayetini okuyun.”
ومعنى قولِه ﷺ: "إنما المسكينُ المُتَعفِّفُ"؛ على نحوِ ما قد جَرَى به استعمال الناسِ مِن تَسْمِيتهم أهل الفقرِ مساكينَ، لا على تفصيلِ المسكينِ من الفقيرِ.
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «إِنَّمَا المِسْكِينُ المُتَعَفِّفُ» «Gerçek miskin, ancak iffetli davranıp istemeyendir» sözünün anlamı; miskini fakirden [terim olarak] ayırt etme gayesiyle değil, insanların fakirlik ehlini 'miskinler' diye adlandırmalarında süregelen yaygın kullanımları üzeredir.
ومما يُنْبِيُّ عن أن ذلك كذلك، انتزاعُه ﷺ بقولِ اللَّهِ: "اقْرَءوا إن شِئْتُم: {لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا} "، وذلك في صفةِ مَن ابْتَدَأَ اللَّهُ ذِكْرَه ووَصَفَه بالفقرِ ؛ فقال: {لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا} [البقرة: ٢٧٣].
Bunun böyle olduğuna delalet eden hususlardan biri de, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Dilerseniz: {لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا} ‘İnsanlardan yüzsüzlük ederek istemezler’ ayetini okuyun” diyerek Allah'ın kavlini delil getirmesidir. Bu ise Allah'ın anmaya başlayıp fakirlikle nitelediği kimselerin vasfı hakkındadır; nitekim şöyle buyurmuştur: {لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا} “[Sadakalar] Allah yolunda kendilerini adayan, yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremeyen, iffetlerinden dolayı cahil kimsenin kendilerini zengin sandığı fakirler içindir. Sen onları simalarından tanırsın; onlar insanlardan yüzsüzlük ederek istemezler” [Bakara: 273].
وقوله: {وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا}. وهم السُّعَاةُ فِي قَبْضِها مِن أهلِها، ووَضْعِها في مُسْتَحِقِّها ، يُعْطَوْن ذلك بالسِّعاية، أغنياءَ كانوا أو فقراءَ.
Allah'ın: {وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا} “ve onun üzerinde çalışanlar” kavli ise; [sadakayı] ehlinden toplamak ve hak sahibine ulaştırmakla görevli memurlardır . Zengin olsunlar fakir olsunlar, bu [pay] onlara yaptıkları toplama görevi karşılığında verilir.
وبمثلِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا مَعْقِلُ بنُ عُبَيدِ اللَّهِ، قال: سألتُ الزُّهْرِيَّ عن العامِلين عليها، فقال: السُّعاةُ.
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Ma'kıl b. Ubeydillâh rivayet edip dedi ki: Zührî'ye zekât memurlarını (el-Âmilîne aleyhâ) sordum, “Zekât toplayan görevlilerdir (suât)” dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا}. قال: جُباتُها الذين يَجْمَعونها، ويَسْعَوْن فيها.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا} “ve onun üzerinde çalışanlar” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onu toplayan ve onun için koşturan tahsildarlarıdır.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: {وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا}: الذي يَعْمَلُ عليها.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd {وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا} “ve onun üzerinde çalışanlar” [ayeti hakkında]: “Onun üzerinde çalışan (hizmetini gören) kimsedir” dedi.
ثم اختَلَف أهلُ التأويلِ في قدر ما يُعْطَى العاملُ مِن ذلك؛ فقال بعضُهم: يُعْطَى منه الثُّمُنَ.
Sonra tevil ehli, zekât memuruna bundan ne kadar verileceği konusunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Ondan sekizde bir (sümun) verilir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حُمَيدُ بن عبدِ الرحمنِ، عن حسنِ بن صالحٍ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ، قال: للعامِلين عليها الثُّمُنُ مِن الصدقةِ.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Humeyd b. Abdirrahmân, Hasen b. Sâlih'ten, [o] Cüveybir'den, [o da] ed-Dahhâk'ın şöyle dediğini rivayet etti: “Zekât üzerinde çalışan memurlar için sadakadan sekizde bir pay vardır.”
حُدِّثْتُ عن مسلمِ بن خالدٍ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا}. قال: يأكلُ العُمَّالُ مِن السهمِ الثامنِ .
Bana Müslim b. Hâlid'den, [onun] İbn Ebî Necîh'ten, [onun da] Mücâhid'in: {وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا} “ve onun üzerinde çalışanlar” kavli hakkında şöyle dediği rivayet edildi: “Memurlar sekizinci paydan alırlar .”
وقال آخرون: بل يُعْطَى على قَدْرِ عِمالتِه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine, yaptığı işin miktarınca verilir.
[ذكرُ مَن قال ذلك]
[Bunu Söyleyenlerin Zikri]
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ بنُ عطاءٍ، عن الأخضرِ بن عَجْلانَ، قال: ثنا عطاءُ بنُ زُهَيرٍ العامريُّ، عن أبيه، أنه لَقِى عبدَ اللهِ بنَ عمرِو بن العاصِ، فسألَه عن الصدقة: أيُّ مالٍ هي؟ فقال: مالُ العُرْجانِ والعُورانِ والعُمْيانِ، وكلِّ مُنْقَطَعٍ به. فقال له: [إن للعاملين حقًّا] والمجاهدين؟ قال: إن
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvehhâb b. Atâ, el-Ahdar b. Aclân'dan rivayet etti, o da Atâ b. Züheyr el-Âmirî'nin şöyle dediğini rivayet etti: Babasından nakledildiğine göre o, Abdullah b. Amr b. el-Âs ile karşılaştı ve ona zekât hakkında: "O kimlerin malıdır?" diye sordu. O da şöyle dedi: "Topalların, tek gözlülerin, âmâların ve yolda kalmış herkesin malıdır." [Babası] ona: "[Şüphesiz zekât memurlarının bir hakkı vardır] ve mücahidlerin?" deyince o şöyle dedi: "Şüphesiz
المجاهدين قومٌ أُحِلَّ لهم، وللعاملين عليها على قَدْرِ عِمالِتهم. ثم قال: لا تَحِلُّ الصدقةُ لغنيٍّ، ولا لذى مِرَّةٍ سَوِيٍّ .
Mücahidler kendilerine helal kılınmış bir topluluktur; zekât üzerinde çalışan memurlara ise yaptıkları işin miktarınca verilir.” Sonra şöyle dedi: “Sadaka zengine ve bedenî gücü yerinde sağlıklı kimseye helal olmaz .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: يكونُ للعاملِ عليها إن عَمِلَ بالحقِّ، ولم يكنْ عمرُ ﵁ ولا أولئك يُعْطُون العامل الثُّمُنَ، إنما يَفْرِضون له بقَدْرِ عِمالتِه .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: “Eğer hak ile çalışmışsa zekât memuruna [pay] olur. Ömer radıyallâhu anh ve diğerleri memura sekizde bir pay vermiyorlardı; ona ancak yaptığı işin miktarınca pay takdir ediyorlardı .”
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن أشْعَثَ، عن الحسنِ: {وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا}. قال: كان يُعْطَى العامِلون .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Eş'as'tan, [o da] el-Hasen'in: {وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا} “ve onun üzerinde çalışanlar” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Çalışan memurlara verilirdi .”
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ من قال: يُعْطَى العاملُ عليها على قَدْرِ عِمالتِه و أجْرِ مِثْلِه.
Ebû Ca'fer dedi ki: Bu konuda görüşlerin doğruya en yakın olanı; zekât memuruna yaptığı işin ve emsal ücretinin miktarınca verileceğini söyleyenin görüşüdür.
وإنما قُلْنا: ذلك أَوْلى بالصوابِ؛ لأن الله جلَّ ثناؤُه لم يَقْسِمُ صدقةَ الأموالِ بينَ الأصْنافِ الثمانيةِ على ثمانيةِ أسهمٍ، وإنما عَرَّفَ خَلْقَه أن الصدقاتِ لن تُجاوزَ
Bizim: “Bu [görüş], doğruya en yakın olanıdır” dememizin sebebi şudur; çünkü senâsı yüce olan Allah, malların zekâtını sekiz sınıf arasında sekiz hisseye bölmemiş; sadece kullarına, zekâtların aşmayacağını bildirmiştir:
هؤلاء الأصْنافَ الثمانيةَ إلى غيرِهم. وإذ كان كذلك، بما سنُوضِحُ بعدُ، وبما قد أوضَحْناه في [مواضع أُخَر] ، كان معلومًا أن مَن أُعْطِى منها حقًّا، فإنما يُعْطَى على اجتهادِ المُعْطِى فيه. وإذا كان ذلك كذلك، وكان العاملُ عليها إنما يُعْطَى على عملِه، لا على الحاجةِ التي تزولُ بالعَطِيَّةِ، كان معلومًا أن الذي أُعْطاه مِن ذلك، إنما هو عِوَضٌ مِن سَعْيِه وعملِه، وأن ذلك إنما هو قَدْرُ ما يَسْتَحِقُّهُ عِوَضًا مِن عملِه الذي لا يزولُ بالعَطِيَّةِ، وإنما يزولُ بالعَزْلِ.
bu sekiz sınıfı aşıp başkalarına geçmeyeceğini bildirmiştir. İleride açıklayacağımız ve [başka yerlerde] açıklamış olduğumuz üzere durum böyle olunca, bilinen bir husustur ki ondan bir hak verilen kimseye ancak [zekâtı] verenin ictihadı doğrultusunda verilir. Durum böyle olunca ve zekât memuruna da [verilen pay], verilmekle ortadan kalkan bir ihtiyaç sebebiyle değil sırf yaptığı iş sebebiyle verildiğine göre; bundan ona verilen şeyin gayretinin ve işinin bir karşılığı olduğu ve bunun da ancak yaptığı işin karşılığı olarak hak ettiği miktar kadar olduğu bilinmiş olur. Bu hak ediş verilmekle ortadan kalkmaz, ancak görevden alınmakla sona erer.
وأمَّا المُؤلَّفَةُ قلوبهم، فإنهم قومٌ كانوا يُتَأَلَّفون على الإسلامِ، ممن لم تَصِحَّ نُصْرَتُه؛ اسْتِصلاحًا به نفسَه وعَشيرته؛ كأبي سفيانَ بن حربٍ وعُيَيْنَةَ بن بدرٍ، والأقْرَعِ بن حابسٍ، ونُظَرائِهم مِن رؤساء القبائلِ.
Müellefe-i kulûba (kalpleri ısındırılacak olanlara) gelince; onlar, yardımı henüz kesinleşmemiş olup kendisi ve aşireti ıslah edilsin diye İslam'a kalpleri ısındırılan kimselerdi; Ebû Süfyân b. Harb, Uyeyne b. Bedr, el-Akra' b. Hâbis ve bunların kabile reislerinden emsalleri gibi.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ}: وهم قومٌ كانوا يَأْتون رسولَ اللهِ ﷺ قد أسْلَموا، وكان رسولُ اللهِ ﷺ يَرْضَخُ لهم مِن الصدقاتِ، فإذا أعْطاهم مِن الصدقةِ فأصابوا منها خيرًا، قالوا: هذا دِينٌ صالحٌ. وإن كان غيرَ ذلك، عابُوه وتَرَكوه.
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, [o] dedi ki: Bana amcam rivayet etti, [o] dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan {وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ} “kalpleri [İslâm’a] ısındırılacak olanlar” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onlar, Müslüman olmuş vaziyette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelen bir topluluktu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara zekâttan az bir miktar verirdi. Onlara zekâttan verip de bundan bir hayır (maddi menfaat) elde ettiklerinde: “Bu iyi bir dindir” derlerdi. Şayet bunun aksi olursa, onu ayıplar ve terk ederlerdi.
حدَّثنا ابن عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن يحيى بن أبى كثيرٍ، أن المؤلفةَ قلوبُهم من بنى أُمَيَّةَ أبو سفيانَ بنُ حَرْبٍ، ومِن بني مَحْرُومٍ الحارثُ بن هشامٍ وعبدُ الرحمنِ بنُ يَرْبوعٍ، ومن بني جُمَحَ صَفْوانُ بنُ أُمَيَّةَ، ومِن بنى عامِرِ بن لُؤيٍّ سُهَيل بنُ عمرٍو وحُوَيْطِبُ بنُ عبدِ العُزَّى، ومن بني أسدِ بن عبدِ العُزَّى حكيمُ بنُ حزامٍ، ومِن بنى هاشمٍ أبو سفيان بنُ الحارثُ بن عبدِ المطلبِ، ومِن بني فَزارةَ عُيَينةُ بنُ حِصْنِ بن بدرٍ، ومن بني تميمٍ الأَقْرَعُ بنُ حابسٍ، ومِن بني نصرٍ مالكُ بنُ عوفٍ، ومِن بني سُلَيمٍ العباسُ بنُ مِرْداسٍ، ومن ثقيفٍ العلاءُ بنُ حارثةَ . أعطَى النبيُّ ﷺ كلَّ رجلٍ منهم مائةَ ناقةٍ إلا عبدَ الرحمنِ بنَ يَرْبوعٍ وحُويطِبَ بنَ عبدِ العُزَّى، فإنه أعطىَ كلَّ رجلٍ منهم خمسين .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Yahyâ b. Ebî Kesîr'den rivayet etti ki; Müellefe-i kulûb şunlardı: Benî Ümeyye'den Ebû Süfyân b. Harb; Benî Mahzûm'dan el-Hâris b. Hişâm ve Abdurrahmân b. Yerbû'; Benî Cumah'tan Safvân b. Ümeyye; Benî Âmir b. Lüeyy'den Süheyl b. Amr ve Huveytıb b. Abdi'l-Uzzâ; Benî Esed b. Abdi'l-Uzzâ'dan Hakîm b. Hizâm; Benî Hâşim'den Ebû Süfyân b. el-Hâris b. Abdilmuttalib; Benî Fezâre'den Uyeyne b. Hısn b. Bedr; Benî Temîm'den el-Akra' b. Hâbis; Benî Nasr'dan Mâlik b. Avf; Benî Süleym'den el-Abbâs b. Mirdâs; Sakîf'ten el-Alâ b. Hârise . Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdurrahmân b. Yerbû' ve Huveytıb b. Abdi'l-Uzzâ hariç bu adamlardan her birine yüzer deve verdi; o ikisinin her birine ise ellişer [deve] verdi .
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، قال: ثنا محمدُ بن ثَوْرٍ، عن مَعْمَرٍ، عن الزهريِّ، قال: قال صَفْوانُ بنُ أميةَ: لقد أعْطاني رسولُ اللهِ ﷺ، وإنه لأَبْغَضُ الناسِ إليَّ، فما بَرِح يُعْطِينى حتى إنه لأَحَبُ الناسِ إلَّى .
Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] ez-Zührî'den rivayet etti; o dedi ki: Safvân b. Ümeyye şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana veriyordu; oysa o insanların bana en sevimsiz geleniydi. Bana vermeye devam etti; nihayet o insanların bana en sevimlisi oldu .”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: ناسٌ كان يَتَألَّفُهم بالعَطِيَّةِ؛ عُيَيْنةُ بنُ بدرٍ ومَن كان
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: [Onlar], bağışta bulunarak [kalplerini İslam'a] ısındırdığı kimselerdi: Uyeyne b. Bedr ve beraberinde
معه .
olanlar .”
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبدُ الصمدِ بنُ عبدِ الوارثِ، عن حمادِ بن سَلَمَةَ، عن يونسُ، عن الحسنِ: {وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ}: الذين يُؤَلَّفون على الإسلامِ .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Abdüssamed b. Abdilvâris, Hammâd b. Seleme'den, [o] Yûnus'tan, [o da] el-Hasen'in: {وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ} “ve kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlar” kavli hakkında: “İslam'a kalpleri ısındırılan kimselerdir ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: وأما المؤلَّفةُ قلوبُهم، فأُناسٌ مِن الأعرابِ ومن غيرِهم، كان نبيُّ اللهِ ﷺ يَتألَّفُهم بالعَطِيَّة كيما يؤمنوا .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: “Müellefe-i kulûba gelince, onlar bedevilerden ve başkalarından birtakım insanlardı; Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem iman etsinler diye bağış vererek onların kalplerini kazanırdı .”
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا مَعْقِلُ بنُ عُبَيدِ اللهِ، قال: سألتُ الزهريَّ، عن [قولِه: {وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ}] . فقال: مَن أسلمَ مِن يهوديٍّ أو نصرانيٍّ. قلتُ: وإن كان غنيًّا؟ قال: وإن كان غنيًّا .
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Ma'kıl b. Ubeydillâh rivayet edip dedi ki: Zührî'ye, [Allah'ın: {وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ} “ve kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlar” kavlini] sordum. Şöyle dedi: “Yahudi veya Hristiyan olup da Müslüman olan kimsedir.” ‘Zengin olsa bile mi?’ dedim. “Zengin olsa bile” dedi .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا مَعْقِلُ بنُ عُبَيدِ اللَّهِ الجَزَرِيُّ، عن الزهريِّ: {وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ} [قال: كلُّ] من هو يهوديٌّ أو نصرانيٌّ.
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet edip dedi ki: Bize Ma'kıl b. Ubeydillâh el-Cezerî, ez-Zührî'den rivayet etti: {وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ} “ve kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlar” kavli hakkında: “[Dedi ki: Yahudi] veya Hristiyan olan herkes[tir].”
ثم اختَلَف أهلُ العلمِ في وجودِ المؤلَّفة اليومَ وعَدَمِها، وهل يُعْطَى اليوم أحدٌ على التألفِ على الإسلام من الصدقةِ؟ فقال بعضُهم: قد بَطَلَت المؤلفةُ قلوبهم اليومَ، ولا
Sonra ilim ehli, günümüzde müellefe-i kulûbun (kalpleri İslam'a ısındırılacak olanların) bulunup bulunmadığı ve günümüzde sadakadan (zekâttan) İslam'a ısındırma gayesiyle bir kimseye bir şey verilip verilmeyeceği konusunda ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları şöyle dedi: Kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlar [hükmü] bugün artık kalkmıştır ve...
سهمَ لأحدٍ في الصدقةِ المفروضةِ إلا لذى حاجة إليها، أو في سبيلِ اللهِ، أو لعاملٍ عليها.
farz kılınan sadakada; ona ihtiyacı olan kimse, Allah yolu veya zekât üzerinde çalışan memur dışında hiç kimse için bir pay yoktur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن أَشْعَثَ، عن الحسنِ: {وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ}. قال: أمَّا المؤلَّفةُ قلوبُهم فليس اليومَ .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Eş'as'tan, [o da] el-Hasen'in: {وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ} “ve kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlar” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Müellefe-i kulûba gelince, bugün [böyle bir pay] yoktur .”
حدَّثنا أحمد، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن جابرٍ، عن عامرٍ، قال: لم يَبْقَ في الناسِ اليومَ مِن المؤلفةِ قلوبُهم، إنما كانوا على عهدِ رسولِ اللهِ ﷺ .
Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, Câbir'den, [o da] Âmir'den rivayet etti: “Bugün insanlar arasında müellefe-i kulûbdan kimse kalmamıştır; onlar ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeydiler .”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: ثنا عبدُ الرحمن بنُ يحيى، عن حِبَّانَ بن أبي جَبَلةَ، قال: قال عمرُ بنُ الخطابِ رَضِى الله تعالى عنه وأتاه عُيَيْنةُ بنُ حِصْنٍ: {الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ} [الكهف: ٢٩]. أي: ليس اليوم مؤلفةٌ .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Yahyâ, Hibbân b. Ebî Cebele'den rivayet etti: Uyeyne b. Hısn yanına geldiğinde Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh şöyle dedi: {الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ} [el-Kehf: 29] “[O] hak Rabbimizdendir; artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin!” Yani: Bugün müellefe[-i kulûb] yoktur .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا مباركٌ، عن الحسنِ، قال: ليس اليوم مؤلفةٌ.
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet edip dedi ki: Bize Mübârek, el-Hasen'den rivayet etti: “Bugün müellefe[-i kulûb] yoktur” dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن عامرٍ، قال: إنما كانت المؤلفةُ قلوبُهم على عهدِ النبيِ ﷺ، فلما وَليَ أبو بكرٍ، رضِى اللهِ تعالى عنه، انْقَطَعَت الرِّشا.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Câbir'den, o da Âmir'den rivayet etti; [Âmir] şöyle dedi: “Müellefe-i kulûb (kalpleri İslâm'a ısındırılacak olanlar) ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in devrinde vardı. Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh yönetime geçince [onlara verilen bu] rüşvetler kesildi.”
وقال آخرون: المؤلَّفةُ قلوبُهم في كلِّ زمانٍ، وحَقُّهم في الصدقاتِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Müellefe-i kulûb her zamandadır ve sadakalarda onların hakkı vardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن جابرٍ، عن أبي جعفرٍ، قال: في الناس اليوم المؤلَّفةُ قلوبُهم.
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, Câbir'den, [o da] Ebû Ca'fer'den rivayet etti: “Bugün de insanlar arasında müellefe-i kulûb vardır” dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن أبي جعفرٍ مثلَه .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, [o] Câbir'den, [o da] Ebû Ca'fer'den aynısını rivayet etti .
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى، أن اللَّهَ جَعَل الصدقةَ في مَعْنَيَيْن؛ أحدُهما: سَدُّ خَلَّةِ المسلمين، والآخرُ: معونةُ الإسلامِ وتقويتُه. فما كان في معونةِ الإسلامِ وتقويةِ أسبابهِ، فإنه يُعْطاه الغَنيُّ والفقيرُ؛ لأنه لا يُعْطاه مَن يُعْطاه بالحاجةِ منه إليه، وإنما يُعْطاه معونةً للدين. وذلك كما يُعْطَى الذي يُعْطاه بالجهادِ في سبيلِ اللهِ، فإنه يُعْطَى ذلك غَنِيًّا كان أو فقيرًا؛ للغَزْوِ، لا لسَدِّ خَلَّتِه، وكذلك المؤلفةُ قلوبُهم، يُعْطَوْن ذلك وإن كانوا أغنياءَ؛ اسْتِصْلاحًا بإعطائِهموه أمرَ الإسلامِ، وطلبَ تقويتِه وتأييدِه، وقد أعطَى النبيُّ ﷺ من أعْطَى مِن المؤلَّفةُ قلوبُهم، بعدَ أن فَتَح اللهُ عليه الفتوحَ، وفَشَا الإسلامُ وعَزَّ أهلُه. فلا حُجَّةَ لمُحْتجٍّ بأن يقولُ: لا يُتَأَلَّفُ اليومَ على الإسلامِ أحدٌ؛ لامتناعِ أهلِه بكثرةِ العددِ ممن أرادَهم. وقد أعطَى النبيُّ ﷺ مَن أعطَى منهم في الحالِ التي وَصَفتُ.
Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda bana göre doğru olan görüş şudur: Allah sadakayı iki anlamda kılmıştır; bunlardan biri Müslümanların ihtiyacını karşılamak, diğeri ise İslam'a yardım etmek ve onu güçlendirmektir. İslam'a yardım ve onun vasıtalarını güçlendirme kabilinden olan [harcama]lar ise zengine de fakire de verilir; zira bu pay, kendisine verilen kimseye onun ihtiyacından ötürü verilmemekte, yalnızca dine yardım amacıyla verilmektedir. Nitekim Allah yolunda cihat sebebiyle verilen kimseye verildiği gibi; o kimseye zengin de olsa fakir de olsa savaşa katılmasından ötürü verilir, ihtiyacını gidermek için verilmez. Aynı şekilde müellefe-i kulûba da, kendilerine bu payın verilmesiyle İslam'ın durumunu ıslah etmek, onu güçlendirmeyi ve desteklemeyi talep etmek amacıyla zengin de olsalar verilir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah ona fetihler nasip ettikten, İslam yayılıp mensupları güç kazandıktan sonra da müellefe-i kulûbdan kime verdiyse vermiştir. Dolayısıyla itiraz eden bir kimsenin, 'İslam ehli sayıca çoklukları sayesinde kendilerine kastedenlere karşı koyabilecek güçte olduğu için bugün artık İslam'a kimsenin kalbi ısındırılmaz' diyerek [öne süreceği] bir delili yoktur. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, onlardan pay verdiklerine bizzat vasfettiğim bu durumda iken vermiştir.
وأما قولُه: {وَفِي الرِّقَابِ} فإن أهلُ التأويلِ اختَلَفوا في معناه؛ فقال بعضُهم وهم الجمهورُ الأعظمُ: هم المُكاتبون، يُعْطَوْن منها في فكِّ رِقابِهم.
Allah Teâlâ'nın: {وَفِي الرِّقَابِ} “...ve köleler uğrunda...” buyruğuna gelince; tevil ehli bunun anlamı hakkında ihtilaf etmiştir. Onlardan bir kısmı -ki onlar büyük çoğunluktur-: 'Onlar mükâteblerdir (özgürlüğü için efendisiyle bedel karşılığı anlaşan köleler); boyunlarını [kölelikten] kurtarmaları için bundan kendilerine verilir' demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن الحسنِ بن دينارٍ، عن الحسنِ ، أن مُكاتَبًا قام إلى أبي موسى الأشعريِّ ﵁، وهو يَخْطُبُ الناسَ يومَ الجمعةِ، فقال له: أيُّها الأميرُ، حُثَّ الناسَ عليَّ. فحَثَّ عليه أبو موسى، فألقَى الناسُ عليه عِمامةً ومُلاءةً وخاتَمًا، حتى الْقَوْا سَوادًا كثيرًا، فلما رأى أبو موسى ما أُلْقِى عليه، قال: اجْمَعوه. فجُمِع، ثم أَمَر به فبيعَ، فأَعْطَى المُكاتَبَ مُكاتَبَتَه، ثم أَعْطَى الفَضْلَ في الرِّقابِ، ولم يَرُدَّه على الناسِ، وقال: إنما أَعْطَى الناسُ في الرقابِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, [o] el-Hasen b. Dînâr'dan, [o da] el-Hasen'den rivayet etti ki: Mükâteb bir köle, cuma günü insanlara hutbe verirken Ebû Mûsâ el-Eş'arî radıyallâhu anh'ın yanına dikilip: “Ey emir! İnsanları benim için teşvik et” dedi. Bunun üzerine Ebû Mûsâ insanları teşvik etti; insanlar da onun üzerine sarık, örtü ve yüzük attılar, hatta çok miktarda eşya attılar. Ebû Mûsâ üzerine atılanları görünce: “Bunları toplayın” dedi. Eşyalar toplandı, sonra satılmasını emretti ve mükâteb köleye mükâtebe bedelini verdi. Artan kısmı ise kölelerin azadı uğrunda harcadı ve onu insanlara geri vermedi. Şöyle dedi: “İnsanlar bunu ancak köleler [azat edilsin] diye verdiler .”
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا مَعْقِلُ بنُ عُبَيدِ اللَّهِ، قال: سألتُ الزُّهْرى عن قولِه: {وَفِي الرِّقَابِ}. قال: المُكاتَبون .
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Ma'kıl b. Ubeydillâh rivayet edip dedi ki: ez-Zührî'ye Allah'ın: {وَفِي الرِّقَابِ} “ve köleler [uğrunda]” kavlini sordum. “Mükâteblerdir ” dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَفِي الرِّقَابِ}. قال: المُكاتَبُ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَفِي الرِّقَابِ} “ve köleler [uğrunda]” kavli hakkında: “Mükâteb köledir ” dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا سَهْلُ بن يوسفَ، عن عمرو، عن الحسنِ: {وَفِي الرِّقَابِ}. قال: هم المُكاتَبون .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Sehl b. Yûsuf, Amr'dan, [o da] el-Hasen'in: {وَفِي الرِّقَابِ} “ve köleler [uğrunda]” kavli hakkında: “Onlar mükâteblerdir ” dediğini rivayet etti.
ورُوِى عن ابن عباسٍ أنه قال: لا بأسَ أن [يُعْتِقَ الرَّجُل] الرقبةَ مِن الزكاةِ.
İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Kişinin zekâttan [bir] köle âzât etmesinde bir sakınca yoktur.”
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ من القولِ في ذلك عندى قولُ مَن قال: عُنِى بالرقابِ في هذا الموضع المُكاتبون؛ لإجماع الحُجَّةِ على ذلك، فإن الله جَعَل الزكاةَ حقًّا واجبًا على مَن أوجَبَها عليه في ماله، يُخْرِجُها منه، لا يَرْجِعُ إِليه منها نَفْعٌ مِن عَرَضِ الدنيا ولا عِوَضٌ، والمُعْتِقُ رقبةً منها راجعٌ إليه ولاءُ مَن أَعْتَقَه، وذلك نفعٌ يعودُ إليه منها.
Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda bana göre doğru olan görüş, 'Burada kölelerden kastedilenler mükâteblerdir' diyen kimsenin görüşüdür; zira hüccet ehlinin icması bu yöndedir. Çünkü Allah zekâtı, malında bunu farz kıldığı kimse üzerine vacip bir hak kılmıştır; kişi onu malından çıkarır ve dünyalık bir menfaat yahut karşılık olarak bundan kendisine hiçbir şey dönmez. Zekâttan köle azat eden kimseye ise azat ettiği kişinin velâ hakkı döner ki bu da zekâttan kendisine geri dönen bir menfaattir.
وأما الغارمِون: فالذين اسْتَدَانوا في غيرِ معصيةِ اللهِ، ثم لم يَجِدوا قضاءً في عينٍ ولا عَرَضٍ.
Borçlulara (gârimîn) gelince: Onlar Allah'a isyan sayılmayan bir hususta borçlanan, sonra da nakit yahut mal olarak borcunu ödeyecek bir şey bulamayan kimselerdir.
وبالذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda söylediğimiz gibi tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن عثمانَ بن أسودِ، عن مجاهدٍ، قال: الغارِمون: مَن احْتَرَق بيتُه أو يُصِيبُه السيلُ، فَيَذْهَبُ متاعُه، أو يَدَّانُ على عيالِه، فهذا مِن الغارِمين .
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Osmân b. Esved'den, [o da] Mücâhid'in şöyle dediğini rivayet etti: “Borçlular; evi yanan yahut sel basıp eşyası yok olan yahut da ailesi için borçlanan kimsedir. İşte bu, borçlulardandır .”
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن عثمانَ بن الأسودِ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَالْغَارِمِينَ}. قال: مَن احْتَرَق بيتُه، وذَهَب السيلُ بمالِه، وادَّانَ على عيالِه.
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize es-Sevrî, Osmân b. el-Esved'den, [o da] Mücâhid'in: {وَالْغَارِمِينَ} “borçlular” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Evi yanan, sel malını alıp götüren ve ailesi için borçlanan kimsedir.”