ابن عباسٍ قوله: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ}. قال: النَّسِيءُ : أن جُنادة بن عوف بن أُمَيَّةَ الكِنانيَّ كان يُوافى الموسم كل عامٍ، وكان يُكنى أبا تمامةَ ، فينادى: ألا إن أبا ثُمامةَ لا يحابُ ولا يُعابُ، ألا وإن صَفَرَ العامِ الأولِ العام حلالٌ. فَيُحِلُّه الناسُ، فيُحَرَّمُ صفرٌ عامًا، ويُحَرَّمُ المحرم عامًا، فذلك قوله تعالى: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} إلى قوله: {الْكَافِرِينَ}. وقوله: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ}. يقولُ: يَتركون المحرم عامًا، وعامًا يُحرِّمونه .
...İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} “(Haram ayları) ertelemek, küfürde ancak bir artıştır” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Nesî şudur: Cünâde b. Avf b. Ümeyye el-Kinânî her yıl hac mevsimine gelirdi . Künyesi Ebû Sümâme idi. Şöyle nida ederdi: “Bilin ki Ebû Sümâme taraf tutmaz ve ayıplanmaz! Bilin ki geçen senenin safer ayı bu yıl helaldir!” İnsanlar da onu helal sayarlardı . Böylece Safer bir yıl haram kılınır, Muharrem bir yıl haram kılınırdı. İşte bu, Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} kavlinden {الْكَافِرِينَ} kavline kadarki sözüdür. Allah'ın: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} “(Haram ayları) ertelemek, küfürde ancak bir artıştır” kavli: “Muharrem'i bir yıl [haram saymayı] terk ederler, bir yıl da onu haram kılarlar” demektir.
قال أبو جعفر: وهذا التأويلُ من تأويل ابن عباسٍ يدلُّ على صحة قراءةِ مَن قرأ (النَّسيُّ) بتركِ الهمز وتركِ المدِّ. وتوجيهه معنى الكلام إلى أنه "فَعْلٌ" مِن قولِ القائل: نَسِيتُ الشيءَ أَنساه. ومن قولِ اللهِ: {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ} [التوبة: ٦٧]. بمعنى: تَرَكوا الله فتَرَكَهم.
Ebû Ca'fer der ki: İbn Abbâs'ın yaptığı bu tevil, bunu hemzesiz ve uzatmasız olarak (النَّسيُّ) şeklinde okuyan kimsenin kıraatinin sıhhatine ve kelamın manasını, kişinin “Bir şeyi unuttum/terk ettim” (نَسِيتُ الشيءَ أَنساه) sözünden ve Allah Teâlâ'nın: {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ} “Onlar Allah'ı unuttular (terk ettiler), O da onları unuttu (terk etti)” kavlinden gelen “fe'l” (فَعْلٌ) veznine hamletmesine delalet eder; yani “Allah'ı terk ettiler, O da onları terk etti” demektir.
حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ}. قال: فهو المحرم، كان يُحَرَّمُ عامًا وصفرٌ عامًا، وزِيدَ صفرٌ آخَرُ في الأشهر الحُرُم. وكانوا يُحَرِّمون صفرًا مرةً، ويُحِلُّونه مرةً، فعابَ الله ذلك. وكانت هَوازنُ وغَطَفانُ وبنو سُلَيْمٍ
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} “(Haram ayları) ertelemek, küfürde ancak bir artıştır”. [İbn Abbâs] dedi ki: O, Muharrem'dir; bir yıl haram kılınır, bir yıl da Safer haram kılınırdı ve haram aylara başka bir Safer daha eklenirdi. Onlar Safer'i bir defa haram kılar, bir defa helal sayarlardı. Allah da bunu ayıpladı. Hevâzin, Gatafân ve Benû Süleym...
تفعلُه .
...yapıyordu .
حدثنا ابن وَكِيعِ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن منصورٍ، عن أبي وائلٍ: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ}. قال: كان النسئُ رجلًا من بني كنانة، وكان ذا رأيٍ فيهم، وكان يجعَلُ سنةً المحرَّمَ صفرًا، فيُغيرون فيه، فيَغْنَمون فيه ويُصيبون، ويُحرِّمُه سنةً .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Ebû Vâil'den nakletti: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} “(Haram ayları) ertelemek, küfürde ancak bir artıştır”. Dedi ki: Nesî, Benû Kinâne'den bir adamdı ve aralarında görüş sahibiydi. Bir yıl Muharrem'i Safer yapar, onlar da onda akın düzenler , ganimet elde ederler ve [istediklerini] vururlardı; bir yıl da onu haram kılardı .
قال: ثنا أبي، عن سفيان، عن منصورٍ، عن أبي وائل: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} الآية، وكان رجلٌ مِن بني كنانةَ يُسَمَّى النسئ، فكان يجعَلُ المحرَّمَ صفرًا، ويَسْتَحِلّ فيه الغنائم، فنَزَلَت هذه الآية .
Dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Ebû Vâil'den nakletti: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} ayeti hakkında şöyle dedi: Benû Kinâne'den en-Nesî diye isimlendirilen bir adam vardı. Muharrem'i Safer yapar ve onda ganimetleri helal sayardı; bunun üzerine bu ayet indi .
حدثنا أبو كريب، قال: ثنا ابن إدريس، قال: سمعتُ لَيْثًا، عن مجاهد، قال: كان رجلٌ مِن بني كنانة يأتى كل عام في الموسم على حمارٍ له، فيقولُ: أَيُّها الناسُ، إنى لا أعابُ ولا أحاب، ولا مَرَدَّ لما أقولُ، إِنَّا قد حَرَّمنا المحرمَ وأَخَّرْنا صفرًا. ثم يَجِيءُ العام المقبل بعده فيقولُ مثل مقالته، ويقولُ: إنا قد حَرَّمْنا صفرًا وأَخَّرْنا المحرم. فهو قوله: {لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ}. قال: يعنى الأربعةَ، {فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ}، لتأخير هذا الشهر الحرام.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Leys'i Mücâhid'den [şöyle rivayet ederken] işittim, dedi ki: Benû Kinâne'den bir adam her yıl hac mevsiminde merkebinin üzerinde gelir ve şöyle derdi: «Ey insanlar! Şüphesiz ben kınanmam ve tarafgirlik de yapmam, söylediğim şeyin geri çevrilmesi de yoktur; muhakkak ki biz Muharrem'i haram kıldık ve Safer'i erteledik.» Sonra peşinden gelen ertesi yıl gelir, aynı sözünü söyler ve: «Muhakkak ki biz Safer'i haram kıldık ve Muharrem'i erteledik» derdi. İşte O'nun: {لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ} “Allah'ın haram kıldığının sayısına uydursunlar” kavli budur. Dedi ki: [Dörde uydurmayı] kastediyor; {فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ} “Böylece Allah'ın haram kıldığını helal saysınlar” [kavli ise], bu haram ayın ertelenmesi sebebiyledir.
حدِّثْتُ عن الحسين بن الفرج، قال: سمعت أبا مُعاذٍ، قال: أخبرنا عُبَيدُ بنُ سليمان، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ}: النسئ المحرم، وكان يُحرَّمُ المحرم عامًا ويُحرَّمُ صفرٌ عامًا، فالزيادةُ صفرٌ، وكانوا يُؤخِّرون الشهور حتى يَجْعَلُوا صفرًا المحرمَ، فيُحِلُّوا ما حَرَّم الله. وكانت هوازنُ وغَطَفانُ وبنو سُلَيمٍ يُعَظْمونه، وهم الذين كانوا يفعلون ذلك في الجاهلية .
Bana Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın Allah'ın: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} “(Haram ayları) ertelemek, küfürde ancak bir artıştır” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Nesî, Muharrem'dir. Muharrem bir yıl haram kılınır, Safer de bir yıl haram kılınırdı; dolayısıyla artış Safer idi. Ayları geciktirip nihayetinde Safer'i Muharrem yaparlar, böylece Allah'ın haram kıldığını helal sayarlardı. Hevâzin, Gatafân ve Benû Süleym onu yüceltirdi ve Câhiliye döneminde bunu yapanlar onlardı .
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} إلى قوله: {الْكَافِرِينَ}: عَمَد أناسٌ من أهل الضلالة فزادوا صفرًا في الأشهرِ الحُرُمِ، فكان يقومُ قائمُهم في الموسم فيقولُ: ألا إن آلهتكم قد حَرَّمَت العام المحرم. فيُحَرِّمونه ذلك العام، ثم يقومُ في العام المقبل فيقولُ: ألا إن آلهتكم قد حَرَّمَت صَفَرًا. فيُحَرِّمونه ذلك العام، وكان يقال لهما: الصَّفَران. قال: فكان أول من نسَأ النسئ بنو مالك بن كنانة، وكانوا ثلاثة؛ أبو ثمامةً صفوان بن أمية، أحدُ بني فُقَيْمِ بن الحرث، ثم أحدُ بني كنانة .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} kavlinden {الْكَافِرِينَ} kavline kadar [şöyle dedi]: Dalâlet ehlinden bir topluluk kasten haram aylara Safer'i ekledi. Mevsimde onlardan bir hatip kalkar ve şöyle derdi: “Haberiniz olsun ki ilahlarınız bu yıl Muharrem'i haram kıldı!” O yıl onu haram sayarlardı. Sonra ertesi yıl kalkar ve şöyle derdi: “Haberiniz olsun ki ilahlarınız Safer'i haram kıldı!” O yıl da onu haram sayarlardı. Bu ikisine “es-Saferân” (iki Safer) denirdi. Dedi ki: Nesî uygulamasını ilk başlatanlar Mâlik b. Kinâne oğullarıydı; onlar üç kişiydiler: Ebû Sümâme Safvân b. Ümeyye —ki Fukaym b. el-Hâris oğullarından, sonra da Kinâne oğullarından biridir— ...
حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قوله: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ}. قال: فَرَض الله الحج في ذى الحجة. قال: وكان المشركون يُسَمُّون الأشهر: ذو الحَجَّةِ، والمحرَّمُ وصفرٌ، وربيعٌ، وربيعٌ، وجمادَى، وجُمادى، ورجبٌ، وشعبانُ،
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} “(Haram ayları) ertelemek, küfürde ancak bir artıştır” kavli hakkında nakletti: [Mücâhid] dedi ki: Allah haccı Zilhicce'de farz kıldı. Dedi ki: Müşrikler ayları [şöyle] isimlendiriyorlardı: Zilhicce, Muharrem, Safer, Rebî', Rebî', Cemâzî, Cemâzî, Receb, Şâban,
ورمضان، وشوّال، وذو القعدة، وذو الحِجَّةِ ، يحجون فيه مرَّةً أخرى ، ثم يَسْكُتُون عن المحرَّم فلا يذكرونه، ثم يعودون فيُسَمُّون صَفَرًا صَفَرًا، ثم يُسَمُّون رجبًا جُمادى الآخرة، ثم يُسمُّون شعبان رمضان، [ثم يُسَمُّون رمضان شوالًا] ، ثم يُسمون ذا القعدة شوالًا، ثم يُسَمُّون ذا الحجة ذا القَعْدةِ، ثم يُسمون المحرم ذا الحجة، فيَحُجُّون فيه، واسمه عندهم ذو الحِجَّةِ. ثم عادوا بمثل هذه القصة، فكانوا يحُجُّون في كلِّ شهرٍ عامين، حتى وافَقَ حَجَّةُ أبي بكرٍ، ﵁، الآخِرَ مِن العامين في ذى القَعْدَةِ، ثم حَجَّ النبي ﷺ حَجَّته التي حَجَّ، فوافق ذا الحجَّةِ، فذلك حين يقولُ النبي ﷺ في خطبته: "إن الزمان قد اسْتَدارَ كهيئته يومَ خَلَقَ الله السماواتِ والأرضَ" .
...Ramazan, Şevvâl, Zilkâde ve Zilhicce . Onda bir defa daha hac yaparlardı . Sonra Muharrem'i susup anmazlardı; ardından tekrar dönüp Safer'i Safer diye isimlendirirlerdi . Sonra Receb'i Cemâziyelâhir diye isimlendirirler, sonra Şâban'ı Ramazan diye isimlendirirler, [sonra Ramazan'ı Şevval diye isimlendirirler] , sonra Zilkâde'yi Şevval diye isimlendirirler, sonra Zilhicce'yi Zilkâde diye isimlendirirler, sonra Muharrem'i Zilhicce diye isimlendirip onda hac yaparlardı ve onların katında adı Zilhicce olurdu. Sonra bu kıssanın benzerini tekrarlarlar ve her ayda ikişer yıl hac yaparlardı. Nihayet Ebû Bekir'in (radıyallâhu anh) haccı, iki yılın sonuncusu olarak Zilkâde ayına denk geldi. Sonra Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaptığı haccını yaptı ve bu Zilhicce ayına denk geldi. İşte bu, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hutbesinde: “Şüphesiz zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki heyetine dönmüştür” buyurduğu andır.
حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ}. قال: حَجُّوا في ذى الحِجَّةِ عامين، ثم حَجُّوا في المحرم عامين، ثم حَجُّوا في صفرٍ عامين، فكانوا يَحُجُّون في كلِّ سنة في كلِّ شهر عامين، حتى وافَقَت حَجُّةُ أبى بكرٍ الآخرَ مِن العامين في ذى القَعْدَةِ قبلَ حَجَّةِ النبيِّ ﷺ بسنةٍ، ثم حَجَّ النبي ﷺ من قابل في ذى الحجة، فذلك حين يقول النبي ﷺ في خطبته: "إن الزمان قد اسْتَدارَ كَهَيْئَتِه يومَ خَلَقَ اللهُ
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} “(Haram ayları) ertelemek, küfürde ancak bir artıştır”. Dedi ki: [Müşrikler] iki yıl Zilhicce'de hac yaptılar, sonra iki yıl Muharrem'de hac yaptılar, sonra iki yıl Safer'de hac yaptılar. Böylece her ayda ikişer yıl hac yapıyorlardı; nihayet Ebû Bekir'in hacı, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem haccından bir yıl önce Zilkâde ayında bu iki yılın ikincisine denk geldi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ertesi yıl Zilhicce'de hac yaptı. İşte bu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hutbesinde şöyle buyurduğu andır: «Şüphesiz zaman, Allah'ın...
السماوات والأرض".
...gökleri ve yeri yarattığı gündeki düzenine dönmüştür.”
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا عِمْرانُ بنُ عُيَيْنَةَ، عن حُصينٍ، عن أبي مالك: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ}. قال: كانوا يَجْعَلون السنة ثلاثةَ عشَرَ شهرًا، فيجعلون المحرم صفرًا، فيَسْتَحِلُّون فيه الحُرُماتِ، فَأَنزَلَ اللَّهُ: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ}.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Uyeyne, Husayn'dan, o da Ebû Mâlik'ten nakletti: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} “(Haram ayları) ertelemek, küfürde ancak bir artıştır”. Dedi ki: Yılı on üç ay yaparlardı; Muharrem'i Safer sayar, onda haram kılınan şeyleri helal kılarlardı. Bunun üzerine Allah: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} “(Haram ayları) ertelemek, küfürde ancak bir artıştır” ayetini indirdi.
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زَيْدٍ في قوله: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا} الآية. قال: هذا رجلٌ مِن بنى كِنانة يقال له القَلَمَّسُ . كان في الجاهلية، وكانوا في الجاهلية لا يُغيرُ بعضُهم على بعضٍ في الشهر الحرامِ، يَلْقَى الرجلُ قاتل أبيه فلا يمدُّ إليه يَدَه، فلما كان هو، قال: اخرجوا بنا. قالوا له: هذا المحرم. فقال: [نُنْسِئُه العام، هما العامَ صَفَران، فإذا كان [عام قابل] قضينا فجَعَلناهما مُحَرَّمَين. قال: ففَعَل ذلك، فلما كان] . [عام قابل] قال: لا تَغْزُوا في صفرٍ، حَرِّموه مع المحرَّمِ، هما مُحَرَّمان، المحرَّمُ أَنسأناه عامًا أَوّلَ ونقضيه ذلك الإنساءَ. وقال منافرُهم :
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا} “(Haram ayları) ertelemek, küfürde ancak bir artıştır ki inkâr edenler onunla saptırılır” ayeti hakkında şöyle dedi: Bu, Benû Kinâne'den el-Kalammes denilen bir adamdır. Câhiliye döneminde yaşardı. Câhiliye döneminde haram ayda birbirlerine baskın yapmazlardı; kişi babasının katiliyle karşılaşır ama ona elini uzatmazdı. Bu adam ortaya çıkınca: “Bizimle birlikte [sefere] çıkın” dedi. Ona: “Bu Muharrem'dir” dediler. O da: [“Bu yıl onu erteliyoruz; bu yıl ikisi de Safer'dir. Gelecek yıl olduğunda kaza eder ve o ikisini iki Muharrem yaparız” dedi. Böyle yaptı. Gelecek yıl] [olunca] şöyle dedi: “Safer'de savaşa çıkmayın, onu Muharrem ile birlikte haram kılın; ikisi de haramdır. Muharrem'i geçen yıl ertelemiştik, şimdi o ertelemeyi kaza ediyoruz.” Onların övünme yarışına giren şairi de şöyle demiştir:
* ومِنَّا مُنْسِئ الشهر القَلَمَّس *
* Ayı erteleyen el-Kalammes de bizdendir *
وأنزل الله: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} إلى آخِرِ الآية .
Allah da: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} “(Haram ayları) ertelemek, küfürde ancak bir artıştır” ayetini sonuna kadar indirdi .
وأما قوله: {زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ}، فإن معناه: زيادة كفر بالنَّسِيء إلى كفرهم بالله قبل ابْتِداعِهم النسئ.
Allah Teâlâ'nın: {زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} “Küfürde bir artıştır” kavline gelince; bunun anlamı: Nesîyi uydurmadan önce Allah'ı inkâr etmelerinin yanına nesî sebebiyle bir küfür daha eklenmesidir.
كما حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهد: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ}. يقول: ازدادوا به كفرًا إلى كفرهم .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} “(Haram ayları) ertelemek, küfürde ancak bir artıştır”. Şöyle demektedir: Onunla küfürlerine bir küfür daha eklediler .
وأما قوله: {لِيُوَاطِئُوا}، فإنه من قول القائل: وَاطأتُ فلانًا على كذا أُواطِئُه مواطأةٌ. إذا وافقته عليه، مُعِينًا له، غيرَ مُخالفٍ عليه.
Allah Teâlâ'nın: {لِيُوَاطِئُوا} “Denk getirmek için” kavline gelince; bu, kişinin ona muhalefet etmeksizin yardım ederek uyuştuğunda söylediği “Falanca ile şu konuda uyuştum/denkleştim” (وَاطأتُ فلانًا على كذا أُواطِئُه مواطأةٌ) sözünden gelir.
وروى عن ابن عباسٍ في ذلك ما حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بن صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ}. يقولُ: يُشبهون .
Bu hususta İbn Abbâs'tan şu rivayet edilmiştir: Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ} “Allah'ın haram kıldığı (ayların) sayısına denk getirmek için” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Benzetirler” [demektir] .
وذلك قريب المعنى مما بَيَّنَّا؛ وذلك أن ما شابه الشيء فقد وافقه من الوجه الذي شابهه.
Bu, açıkladığımız manaya yakındır; zira bir şeye benzeyen şey, benzediği yönden ona uygun düşmüş olur.
وإنما معنى الكلام: أنهم يُوافقون بعدة الشهور التي يُحَرِّمُونها عدةَ الأشهرِ الأربعةِ التي حَرَّمها الله، لا يَزِيدون عليها ولا يَنْقُصون منها، وإِن قَدَّموا وأَخَّروا. فذلك مواطأَةُ عِدَّتِهِم عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللهُ.
Sözün anlamı şudur: Onlar [ayları] öne alsalar da erteleseler de haram kıldıkları ayların sayısıyla Allah'ın haram kıldığı dört ayın sayısına uygunluk sağlarlar; bu sayıyı ne artırırlar ne de eksiltirler. İşte onların [haram kıldıkları ayların] sayısının, Allah'ın haram kıldığı [ayların] sayısına denk getirilmesi bundan ibarettir.
القول في تأويل قوله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ (٣٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ (٣٨)} “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, ‘Allah yolunda savaşa çıkın’ denildiği zaman yere çakılıp kaldınız? Ahirete karşılık dünya hayatına mı razı oldunuz? Oysa dünya hayatının geçimliği, ahiretin yanında pek az bir şeyden ibarettir” kavlinin tevili hakkında [söz].
وهذه الآية حَثٌّ مِن الله جل ثناؤه المؤمنين به من أصحاب رسوله على غزو الروم، وذلك غزوة رسول الله ﷺ تبوك.
Bu ayet, Allah Teâlâ'nın Resûlü'nün ashabından Kendisine iman edenleri Rumlarla savaşa teşvikidir; bu da Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük Gazvesi'dir.
يقول جل ثناؤه: يا أيها الذين صَدَّقوا الله ورسولَه، {مَا لَكُمْ}: أيُّ شيءٍ أمْرُكم، {إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ}. يقول: إذا قال لكم رسولى محمدٌ: {انْفِرُوا}. أي: اخرُجُوا مِن منازلكم إلى مَغْزاكم.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik edenler! {مَا لَكُمْ} “Size ne oldu ki”: Durumunuz nedir ki, {إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Size: ‘Allah yolunda savaşa çıkın’ denildiği zaman”. Şöyle buyurmaktadır: Resûlüm Muhammed size: {انْفِرُوا} “Savaşa çıkın” yani evlerinizden gazve yerinize çıkın dediği zaman...
وأصلُ النَّفْر مُفارقة مكانٍ إلى مكان لأمر هاجه على ذلك، ومنه نُفُورُ الدابة، غير أنه يقالُ مِن النَّفْرِ إلى الغزو: نَفَر فلانٌ إلى تَغْرِ كَذَا يَنْفِرُ نَفْرًا وَنَفِيرًا. وأَحسَبُ أَن من الفروق التي يُفَرِّقون بها بين اختلافِ المخبَرِ عنه وإن اتَّفقت معاني الخبرِ.
Nefr (النَّفْر) kelimesinin aslı, kendisini buna sevk eden bir sebeple bir mekândan başka bir mekâna ayrılmaktır; binek hayvanının ürkmesi/kaçması (nüfûr) da bundandır. Ancak gazveye çıkmak anlamındaki 'nefr' için: “Falanca şu sınır boyuna sefere çıktı” (نَفَر فلانٌ إلى ثَغْرِ كَذَا يَنْفِرُ نَفْرًا وَنَفِيرًا) denir. Zannediyorum ki bu, haberin anlamları uyuşsa bile hakkında haber verilen şeyin farklılığını ayırt etmek için kullandıkları farklardandır.
فمعنى الكلام: ما لكم أيها المؤمنون، إذا قيل لكم: اخرُجُوا غُزاةً في سبيل الله. أي في جهادِ أعداءِ اللهِ، {اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ}. يقولُ: تَثاقَلْتُم إلى لزوم أرضكم ومساكنكم والجلوس فيها.
Kelamın manası şudur: Ey müminler! Size: “Allah yolunda, yani Allah'ın düşmanlarıyla cihad etmek üzere gaziler olarak [sefere] çıkın” denildiğinde size ne oluyor ki {اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ} “yere çakılıp kaldınız?” Şöyle buyurmaktadır: Toprağınıza ve meskenlerinize yapışıp orada oturmaya ağırlık gösterip tembellik ettiniz.
وقيل: {اثَّاقَلْتُمْ} لاندغام "التاءِ" في "الثاءِ"، فأُحدثت لها ألفٌ ليُوصَلَ إلى الكلام، بها، لأن "التاء" مندغمةٌ في "الثاء"، ولو أُسْقِطَت "الألفُ" وابْتُدِئَ بها، لم تكن إلا متحركةً، فأُحْدِثَت "الألفُ" لتَقَعَ الحركة بها،
Şöyle de denilmiştir: {اثَّاقَلْتُمْ} [kelimesi], "tâ" harfinin "sâ" harfine idğam edilmesinden dolayıdır. Kendisiyle söze başlanabilmesi için [başına] bir elif getirilmiştir; çünkü "tâ" harfi "sâ" harfine idğam edilmiştir. Şayet "elif" düşürülüp doğrudan onunla [idğamlı harfle] başlansaydı, ancak harekeli olabilirdi. Bu sebeple harekenin kendisinde gerçekleşmesi için "elif" getirilmiştir.
كما قال جل ثناؤه: {حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا} [الأعراف: ٣٨]. وكما قال الشاعر :
Nitekim Allah Teâlâ: {حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا} [el-A'râf: 38] “Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanınca” buyurmuştur. Şairin de şöyle dediği gibi:
تولى الضَّحِيعَ إِذا ما اسْتافَها خَصِرًا … عَذْبَ المَذاقِ إذا ما اتَّابَعَ القُبَلُ
Onu kokladığında serin ve süt karışımı sudan içer … Öpüşler peş peşe takip ettiğinde tadı pek tatlıdır.
فهو بنى الفعلَ افْتَعَلْتم مِن التَّثاقُلِ .
O, fiili tesâkul (التَّثاقُل) kökünden 'iftealtüm' (افْتَعَلْتم) kalıbında kurmuştur .
وقوله: {أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ}. يقولُ جلّ ثناؤُه: أَرَضِيتُم بحَظِّ الدنيا والدَّعَةِ فيها، عوضًا مِن نعيم الآخرة وما عندَ اللهِ للمتقين في جَناتِه ، {فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ}. يقولُ: فما الذي يستمتع به المستمتعون في الدنيا من عَيْشِها ولذَّاتِها في نعيم الآخرة والكرامة التي أعدَّها الله لأوليائه وأهل طاعته، {إِلَّا قَلِيلٌ}: يسير. يقولُ لهم: فاطلبوا أيُّها المؤمنون نعيم الآخرةِ [وشَرَفَ] الكرامة التي عندَ اللهِ لأوليائه، بطاعته والمسارعة إلى الإجابة إلى أمره في النَّفِيرِ لجهادِ عدوِّه.
Allah Teâlâ'nın: {أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ} “Ahirete karşılık dünya hayatına mı razı oldunuz?” kavline gelince; Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ahiret nimetine ve cennetlerinde muttakiler için Allah katında bulunan şeylere karşılık, dünya payına ve dünyadaki rahata mı razı oldunuz? {فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ} “Oysa dünya hayatının geçimliği ahiretin yanında...”. Şöyle buyurmaktadır: Dünyadan faydalananların onun yaşantısından ve lezzetlerinden elde ettikleri şey , Allah'ın dostlarına ve Kendisine itaat edenlere hazırladığı ahiret nimeti ve ikramı yanında ne ki? {إِلَّا قَلِيلٌ} “...pek az bir şeyden ibarettir”: pek azdır. Onlara şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Allah'a itaat ederek ve düşmanıyla cihad etmek için sefere çıkma emrine icabet etmeye koşarak, ahiret nimetini ve Allah katında dostları için bulunan ikramın [şerefini] talep edin!
وبنحو ما قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî...
نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ: {مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ}: أُمروا بغزوة تبوك بعد الفتح وبعد الطائف وبعد حنينٍ، أُمروا بالنَّفْرِ في الصيفِ، حينَ خُرِفَت النخلُ، وطابت الثمارُ، واشْتَهَوا الظِّلالَ، وشَقَّ عليهم المخرجُ .
Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ} “Size ne oldu ki, 'Allah yolunda sefere çıkın!' denildiği zaman yere çakılıp kaldınız?” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Mekke'nin] fethinden, Tâif'ten ve Huneyn'den sonra Tebük Gazvesi ile emrolundular. Hurmaların devşirildiği , meyvelerin olgunlaştığı, gölgeleri arzuladıkları ve [sefere] çıkmanın kendilerine ağır geldiği bir vakitte, yaz sıcağında sefere çıkmakla emrolundular .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ} الآية. قال: هذا حين أُمروا بغزوة تبوك بعد الفتح وحُنَينٍ وبعد الطائف، أمَرَهم بالنَّفِيرِ في الصيف، حين اختُرِفَت النخلُ، وطابت الثمارُ، واشْتَهَوا الظِّلالَ، وشَقَّ عليهم المخرجُ. قال: فقالوا: مِنَّا الثقيلُ، [وذو] الحاجة والضَّيْعَةِ والشُّغُلِ، والمنتشرُ به أمره في ذلك كلِّه. فأنزل الله: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} [التوبة: ٤١].
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'in: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ} “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, 'Allah yolunda sefere çıkın!' denildiği zaman yere çakılıp kaldınız?” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bu, [Mekke'nin] fethinden, Huneyn'den ve Tâif'ten sonra Tebük Gazvesi ile emrolundukları zamandır. Hurmaların devşirildiği, meyvelerin olgunlaştığı, gölgeleri arzuladıkları ve çıkışın kendilerine zor geldiği yaz sıcağında onlara sefere çıkmayı emretti. [Mücâhid] dedi ki: Şöyle dediler: “Aramızda ağırlığı olan, ihtiyacı, ziraati ve meşguliyeti [bulunan] ve bütün bunlarda işi dağınık olan kimseler var.” Bunun üzerine Allah: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} [et-Tevbe: 41] “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın” ayetini indirdi.
القولُ في تأويل قوله: {إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)} “Eğer sefere çıkmazsanız, [Allah] sizi elem dolu bir azap ile cezalandırır ve yerinize sizden başka bir kavim getirir; O'na hiçbir zarar da veremezsiniz. Allah her şeye hakkıyla kadirdir” kavlinin tevili hakkında [kelam].
يقول تعالى ذكره للمؤمنين به مِن أصحاب رسولِه، مُتوعِّدهم على تركِ النَّفْرِ إلى عدوِّهم من الروم: إن لم تنفروا أيها المؤمنون إلى مَن اسْتَنْفَرَكم رسولُ الله،
Zikri yüce olan Allah, Resûlü'nün ashabından Kendisine iman edenlere, düşmanları olan Rumlara karşı sefere çıkmayı terk etmeleri hususunda onları tehdit ederek şöyle buyurmaktadır: Ey iman edenler! Eğer siz, Allah Resûlü'nün sizi kendilerine karşı sefere çağırdığı kimselere doğru sefere çıkmazsanız,
يُعَذِّبْكم الله عاجلًا في الدنيا بترككم النَّفْرَ إليهم عذابًا مُوجِعًا، {وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ}. يقولُ: يَسْتبدِلِ اللهُ بكم نبيَّه قومًا غيركم، يَنْفِرون إذا اسْتُنْفِروا، ويُجيبونه إذا دُعُوا، ويُطيعون الله ورسوله، {وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا}. يقولُ: ولا تَضُرُّوا الله بترككم النَّفير ومَعْصيتكم إياه شيئًا؛ لأنه لا حاجة به إليكم، بل أنتم أهل الحاجة إليه، وهو الغني عنكم وأنتم الفقراء، {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}. يقول جل ثناؤه: والله على إهلاككم واستبدال قوم غيركم بكم، وعلى كل ما يشاءُ من الأشياء قدير.
Onlara karşı sefere çıkmayı terk etmeniz sebebiyle Allah dünyada sizi peşinen can yakıcı bir azapla cezalandırır; {وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ} “ve yerinize sizden başka bir kavim getirir”. Şöyle buyurmaktadır: Allah, Peygamberi için sizin yerinize, sefere çağrıldıklarında sefere çıkan, davet edildiklerinde icabet eden, Allah'a ve Resûlü'ne itaat eden başka bir kavmi ikame eder; {وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا} “O'na hiçbir zarar da veremezsiniz”. Şöyle buyurmaktadır: Sefere çıkmayı terk etmenizle ve O'na isyan etmenizle Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezsiniz. Çünkü O'nun size ihtiyacı yoktur; bilakis siz O'na muhtaç olanlarsınız. O sizden müstağnidir, siz ise fakirsiniz; {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Allah her şeye hakkıyla kadirdir”. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah, sizi helak etmeye, yerinize sizden başka bir kavmi getirmeye ve dilediği her şeye kadirdir.
وقد ذُكر أن العذاب الأليم في هذا الموضع كان احْتباسَ القَطْرِ عنهم.
Bu ayette geçen elem dolu azabın, onlardan yağmurun kesilmesi olduğu zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا أبو كريب، قال: ثنا زيدُ بنُ الحُبابِ، قال: ثنى عبد المؤمن بن خالد الحنفى، قال: ثنى نَجدَةُ الخُراسانى، قال: سَمِعتُ ابن عباس وسُئِل عن قوله: {إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}. قال: إن رسول الله ﷺ اسْتَنْفَر حَيًّا مِن أحياءِ العرب فَتَثاقلوا عنه، فأُمْسِكَ عنهم المَطَرُ، فكان ذلك عذابهم، فذلك قوله: {إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb rivayet etti, dedi ki: Bana Abdülmü'min b. Hâlid el-Hanefî rivayet etti, dedi ki: Bana Necde el-Horasânî rivayet edip dedi ki: İbn Abbâs'a {إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “Eğer sefere çıkmazsanız, [Allah] sizi elem dolu bir azap ile cezalandırır” ayeti sorulduğunda şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Arap kabilelerinden bir kabileyi sefere çağırmıştı da onlar buna karşı ağırlık gösterdiler; bunun üzerine onlardan yağmur kesildi ve azapları bu oldu. İşte bu, O'nun: {إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “Eğer sefere çıkmazsanız, [Allah] sizi elem dolu bir azap ile cezalandırır” kavlidir.
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا يحيى بن واضحٍ، قال: ثنا عبد المؤمن، عن نجدة، قال: سألتُ ابن عباس. فذكر نحوه، إلا أنه قال: فكان عذابهم أن أمسك عنهم المَطَرُ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülmü'min, Necde'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs'a sordum... diyerek benzerini zikretti; ancak o: “Onların azabı, yağmurun kendilerinden kesilmesi oldu” dedi.
حدثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}: اسْتَنَفَر اللهُ المؤمنين في لَهَبَانِ الحَرِّ في غزوة تبوكَ قِبَلَ الشام، على ما يعلمُ اللهُ مِن الجَهْدِ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [şöyle nakletti]: {إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “Eğer sefere çıkmazsanız, [Allah] sizi elem dolu bir azap ile cezalandırır” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Allah, müminleri Şam istikametindeki Tebük Gazvesi'nde sıcağın en kavurucu anında, [katlandıkları] meşakkati bildiği hâlde sefere çağırmıştı.
وقد زَعَم بعضُهم أن هذه الآية منسوخةٌ.
Bazıları bu ayetin mensuh (hükmü kaldırılmış) olduğunu ileri sürmüşlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا يحيى بن واضح، عن الحسين، عن يزيد، عن عكرمة والحسن البصري، قالا: قال: {إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}. وقال: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ} إلى قوله: {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [التوبة: ١٢١]. فنَسَخَتها الآيةُ التي تَلَتْها : {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} إلى قوله: {لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} [التوبة: ١٢٢].
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh, el-Hüseyn'den, [o da] Yezîd'den, [o da] İkrime ve el-Hasan el-Basrî'den rivayet etti ki her ikisi de şöyle dediler: {إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “Eğer sefere çıkmazsanız, [Allah] sizi elem dolu bir azap ile cezalandırır” buyurdu. Bir de: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ} kavlinden {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [et-Tevbe: 121] kavline kadar buyurdu. Bunu, ardından gelen şu ayet neshetti: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} kavlinden {لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} [et-Tevbe: 122] kavline kadar.
قال أبو جعفر: ولا خبر بالذي قال عكرمة والحسنُ مِن نسخ حكم هذه الآية التي ذَكَرا يجب التسليم له، ولا حُجَّةَ باتٌّ بصحة ذلك، وقد رأى ثبوت الحكم بذلك عددٌ من الصحابة والتابعين سنذكُرُهم بعد. وجائزٌ أن يكون قوله: {إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}. لخاصٍّ من الناس، ويكون المراد به من اسْتَنفَرَه رسول الله ﷺ فلم يَنْفِرْ، على ما ذكرنا من الرواية عن ابن عباسٍ.
Ebû Ca'fer der ki: İkrime ve el-Hasan'ın zikrettikleri bu ayetin hükmünün neshedildiğine dair teslim olunması gereken bir haber ve bunun doğruluğuna dair kesin bir delil yoktur. Sahabe ve tâbiînden daha sonra zikredeceğimiz birçok kişi bunun hükmünün sabit olduğu görüşündedir. İbn Abbâs'tan aktardığımız rivayete göre; {إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “Eğer sefere çıkmazsanız, [Allah] sizi elem dolu bir azap ile cezalandırır” kavlinin insanlardan özel bir zümre hakkında olması ve bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sefere çağırıp da sefere çıkmayan kimselerin kastedilmiş olması caizdir.
وإذا كان ذلك كذلك، كان قوله: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً}. نَهْيًا مِن الله المؤمنين عن إخلاءِ بلادِ الإسلام بغير مؤمنٍ مقيمٍ فيها، وإعلامًا منه لهم أن الواجب مِن النَّفْرِ على بعضهم دون بعضٍ، وذلك على من اسْتُنْفِرَ منهم دونَ مَن لم يُسْتَنفَرْ. وإذا كان ذلك كذلك لم يكن في إحدى الآيتين نسخٌ للأخرى، وكان حكم كلِّ واحدة منهما ماضيًا فيما عُنيَتْ به.
Durum böyle olunca, {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} “Müminlerin hepsinin birden sefere çıkmaları uygun değildir” sözü; Allah tarafından müminlere, İslam beldelerini orada ikamet eden hiçbir mümin bırakmaksızın büsbütün boşaltmalarına yönelik bir yasaklama ve O'nun tarafından onlara, sefere çıkma vecibesinin hepsine değil yalnızca bir kısmına ait olduğunu, bunun da sefere çağrılmayanlara değil içlerinden sefere çağrılanlara yönelik bulunduğunu bir bildirmedir. Durum böyle olunca, iki ayetten birinin diğerini neshetmesi söz konusu olmaz ve her birinin hükmü kastedildiği hususta geçerliliğini korur.
القول في تأويل قوله: {إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا}.
Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا} “Eğer siz ona yardım etmezseniz, inkâr edenler onu iki kişiden biri olarak [Mekke'den] çıkardıklarında Allah ona yardım etmişti. Hani ikisi mağarada idiler; hani o arkadaşına: 'Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir' diyordu” kavlinin tevili hakkında [kelam].
وهذا إعلامٌ من الله أصحاب رسوله ﷺ أنه المتوكِّل بنصرة رسوله على أعداء دينه، وإظهاره عليهم دونَهم، أعانوه أو لم يُعينوه، وتذكيرٌ منه لهم فعل ذلك به، وهو من العددِ في قلة والعدوُّ في كثرةٍ، فكيف به وهو من العددِ في كثرة والعدوُّ في قلَّةٍ؟
Bu, Allah'ın, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına, onlar Resûl'e yardım etseler de etmeseler de, dininin düşmanlarına karşı Resûlü'ne yardım etmeyi ve onları aradan çıkarıp bizzat Kendisinin onu düşmanlarına galip kılmayı üstlendiğini bildirmesidir. Ayrıca, o sayıca az ve düşman çok iken ona bunu yapmış olduğunu onlara hatırlatmasıdır. O hâlde o sayıca çok ve düşman az iken durum nasıl olur?
يقول لهم جلّ ثناؤه: إلَّا تنفروا أيها المؤمنون مع رسولى إذا اسْتَنفَرَكم فتَنْصُروه، فالله ناصِرُه ومُعِينه على عدوِّه، ومُغْنِيه عنكم وعن معونتكم ونُضرتكم، كما نَصَره {إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا} باللَّهِ مِن قريش من وطنه وداره، {ثَانِيَ اثْنَيْنِ}. يقولُ: أَخْرَجُوه وهو أحد الاثنين، أي: واحدٌ من الاثنين.
Zikri yüce olan [Allah] onlara şöyle buyuruyor: Ey müminler! Resûlüm sizi sefere çağırdığında onunla birlikte sefere çıkıp ona yardım etmezseniz, Kureyş'ten Allah'ı {إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenler onu çıkardıklarında”, yurdundan ve evinden {ثَانِيَ اثْنَيْنِ} “iki kişiden biri olarak” çıkardıklarında ona yardım ettiği gibi, düşmanına karşı Allah onun yardımcısı ve destekçisidir; onu sizden de, sizin yardım ve desteğinizden de müstağni kılar. Şöyle buyurmaktadır: Onu iki kişiden biri olarak, yani ikiden biri iken çıkardılar.
وكذلك تقول العربُ: هو ثاني اثنين. يعنى: أحد الاثنين، و: ثالث ثلاثة. و: رابع أربعة. يعنى: أحد الثلاثة، وأحد الأربعة. وذلك خلافُ قولهم: هو أخو
Araplar da nitekim şöyle der: 'Hüve sâniy[i]sneyn' (هو ثاني اثنين). Yani: İki kişiden biri. Yine: 'Sâlisu selâseh' (ثالث ثلاثة) [üçün üçüncüsü] ve 'râbiu erbaa' (رابع أربعة) [dördün dördüncüsü] [derler]. Yani: Üç kişiden biri ve dört kişiden biri. Bu ise onların: 'O, ... kardeşidir' (هو أخو)
ستة، وغلام سبعة. لأن الأخ والغلامَ غيرُ الستة والسبعة، وثالث الثلاثةِ أحد الثلاثة
sittetin” (هو أخو ستة) [altının kardeşidir] ve “gulâmu seb'atin” (غلام سبعة) [yedinin kölesidir] sözlerinden farklıdır. Çünkü kardeş ve köle altı ve yediden başkadır; üçün üçüncüsü ise üç kişiden biridir.
وإنما عَنَى جلّ ثناؤه بقوله: {ثَانِيَ اثْنَيْنِ}. رسول الله ﷺ، وأبا بكرٍ ﵁؛ لأنهما كانا اللذين خَرَجا هاربين مِن قريش، إِذ هَمُّوا بِقَتْلِ رسولِ الله ﷺ، واخْتَفَيا في الغارِ.
Zikri yüce olan [Allah] {ثَانِيَ اثْنَيْنِ} “iki kişiden biri” sözüyle ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir radıyallâhu anh'ı kastetmiştir. Çünkü Kureyş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmeye azmettiğinde onlardan kaçarak çıkan ve mağarada saklanan bu ikisiydi.
وقوله: {إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ}. يقول: إذ رسول الله ﷺ وأبو بكر، ﵁، في الغارِ. والغارُ: النَّقْبُ العظيم يكونُ في الجبل، {إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ}. يقولُ: إذ يقول رسولُ اللهِ لصاحبه أبي بكرٍ: {لَا تَحْزَنْ}. وذلك أنه خافَ مِن الطَّلَبِ أن يعلموا بمكانهما، فجزع من ذلك، فقال له رسولُ اللهِ ﷺ: {لَا تَحْزَنْ}. لأنَّ اللَّهَ مَعَنا والله ناصرُنا، فلن يعلم المشركون بنا، ولن يَصِلوا إلينا.
O'nun: {إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ} “Hani ikisi mağarada idiler” kavli; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir radıyallâhu anh mağarada iken demektir. Gâr (الْغَار), dağda bulunan büyük oyuktur . {إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ} “Hani o arkadaşına... diyordu”; yani Resûlullah arkadaşı Ebû Bekir'e {لَا تَحْزَنْ} “Üzülme” diyordu. Zira o, peşlerine düşenlerin yerlerini öğrenmelerinden korkup bundan endişelendi de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle dedi: {لَا تَحْزَنْ} “Üzülme”; çünkü Allah bizimle beraberdir ve Allah yardımcımızdır; müşrikler bizi göremeyecek ve bize asla ulaşamayacaklardır.
يقولُ جلَّ ثناؤُه: فقد نَصَره الله على عدوّه وهو بهذه الحال من الخوف وقلة العدد، فكيف يَخْذُلُه ويُحْوِجه إليكم وقد كثر الله أنصاره وعدد جنوده؟
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: O, bu korku ve sayıca azlık halindeyken Allah ona düşmanına karşı yardım etmişti; o hâlde Allah onun yardımcılarını ve ordusunun sayısını çoğaltmışken onu nasıl yüzüstü bıraksın ve size muhtaç etsin?
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهد: {إِلَّا تَنْصُرُوهُ}. ذَكَر ما كان في أوَّلِ شأنه حينَ بَعَثه.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {إِلَّا تَنْصُرُوهُ} “Eğer ona yardım etmezseniz...” [ayeti hakkında] rivayet etti: [Mücâhid şöyle] dedi: [Allah], onu peygamber olarak gönderdiği ilk zamanki durumunu zikretti.
يقولُ الله: [فأنا فاعلٌ ذلك به وناصِرُه، كما نَصَرْتُه إذ ذاك] وهو ثاني اثنين .
Allah şöyle buyurmaktadır: [O vakit o iki kişiden biri iken ona yardım ettiğim gibi, ona bunu yapacak ve yardım edecek olan da Benim] .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن مجاهد قوله: {إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ}. قال: ذَكَر ما كان في أوَّلِ شأنه حينَ بُعِث، فالله فاعل به كذلك، ناصِرُه كما نَصَره إذ ذاك {ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ}.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'in: {إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ} “Eğer siz ona yardım etmezseniz, Allah ona yardım etmişti” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Mücâhid] dedi ki: [Allah], onun ilk peygamber gönderildiği zamanki durumunu zikretti. O vakit {ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ} “iki kişiden biri olarak, hani ikisi mağarada idiler” ona yardım ettiği gibi, Allah ona yine böyle yapacak, ona yardım edecektir.
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ}. قال: فكان صاحبه أبو بكر، وأما الغارُ فجبلٌ بمكة يقال له: ثَوْرٌ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini rivayet etti: {إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ} “Eğer siz ona yardım etmezseniz, Allah ona yardım etmişti”. Dedi ki: Arkadaşı Ebû Bekir idi. Mağaraya gelince, o Mekke'de Sevr denilen bir dağdır.
حدثنا عبد الوارث بنُ عبدِ الصمد، قال: ثنى أبي، قال: ثنا أبان العطار، قال: ثنا هشام بن عُرْوةَ، عن عُرْوةَ، قال: لما خرج النبي ﷺ وأبو بكرٍ، ﵁، وكان لأبي بكرٍ منيحةٌ مِن غَنَمٍ تروح على أهله، فأرسل أبو بكرٍ عامر بن فهيرة في الغنم إلى ثورٍ. وكان عامرُ بنُ فُهَيرةَ يَرُوحُ بتلك الغنم على النبي ﷺ بالغار في ثورٍ، وهو الغارُ الذي سَمَّاه الله في القرآن .
Bize Abdülvâris b. Abdissamed rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bize Ebân el-Attâr rivayet etti, dedi ki: Bize Hişâm b. Urve, Urve'den rivayet etti, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir radıyallâhu anh çıktıklarında, Ebû Bekir'in ailesine süt sağlanan bir koyun sürüsü vardı. Ebû Bekir, Âmir b. Füheyre'yi bu koyunlarla birlikte Sevr'e gönderdi. Âmir b. Füheyre bu koyunları Sevr'deki mağarada bulunan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına akşamları götürüyordu. O dağ, Allah'ın Kur'an'da andığı mağaranın bulunduğu dağdır .
حدثني يعقوب بن إبراهيم بن جُبَيرٍ الواسِطِيُّ، قال: ثنا عَفَّانُ وحبَّانُ، قالا: ثنا همامٌ، عن ثابت، عن أنس، أن أبا بكرٍ، ﵁، حَدَّثهم قال: بَيْنَا أنا مع رسول الله ﷺ في الغار وأقدامُ المشركين فوق رءوسنا، فقلتُ: يا رسول الله، لو أن
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm b. Cübeyr el-Vâsıtî rivayet edip dedi ki: Bize Affân ve Habbân rivayet edip dediler ki: Bize Hemmâm, Sâbit'ten, [o da] Enes'ten rivayet etti ki Ebû Bekir radıyallâhu anh onlara anlatıp şöyle demiştir: Ben mağarada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikteyken ve müşriklerin ayakları başlarımızın üzerindeyken: “Ey Allah'ın Resûlü! Eğer
أحدَهم رَفَع قَدَمَه أَبْصَرَنا. فقال: "يا أبا بكرٍ، ما ظَنُّك باثْنَين الله ثالثهما؟ " .
onlardan biri ayağını kaldırsa bizi görür” dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Ey Ebû Bekir! Üçüncüleri Allah olan iki kişi hakkında zannın nedir?” .
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن شَرِيكٍ، عن إبراهيم بن مهاجرٍ، عن مجاهد، قال: مَكَثَ أبو بكرٍ مع النبي ﷺ في الغارِ ثلاثًا .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Şerîk'ten, [o da] İbrâhîm b. Muhâcir'den, [o da] Mücâhid'den rivayet etti, dedi ki: Ebû Bekir, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte mağarada üç [gün] kaldı .
حدثنا محمد بن عبد الأعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن الزُّهْرِيِّ: {إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ}. قال: في الجبل الذي يُسَمَّى ثورًا، مَكث فيه رسول الله ﷺ وأبو بكرٍ ثلاث ليالٍ .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] ez-Zührî'den rivayet etti: {إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ} “Hani ikisi mağarada idiler” ayeti hakkında: Sevr adı verilen dağda [idiler]; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir orada üç gece kaldılar , dedi.
حدثنا يونس، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: أخبرني عمرو بن الحارث، عن أبيه، أن أبا بكر الصديق، ﵁، حينَ خَطَب قال: أَيُّكُم يَقْرَأُ سورةَ التوبة؟ قال رجلٌ: أنا. قال: اقرأ. فلما بَلَغ: {إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ}. بَكَى أبو بكر وقال: أنا والله صاحِبه .
Bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris babasından haber verdi ki Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh hutbe irat ettiği sırada: “Hanginiz Tevbe Suresi'ni okur?” dedi. Bir adam: “Ben” dedi. [Ebû Bekir]: “Oku” buyurdu. Ne zaman ki: {إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ} “Hani o arkadaşına: 'Üzülme' diyordu” ayetine ulaştı, Ebû Bekir ağladı ve: “Vallahi onun arkadaşı bendim” dedi .
القول في تأويل قوله: {فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili [ve açıklaması] hakkındaki görüş: {فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Bunun üzerine Allah onun üzerine sükûnetini indirdi, onu sizin görmediğiniz ordularla destekledi ve inkâr edenlerin sözünü en alçak kıldı. Allah'ın sözü ise en yüce olandır. Allah Azîzdir, Hakîmdir.”
يقول تعالى ذكره: فأنزل الله طُمأنينته وسُكونه على رسوله. وقد قيل: على أبي بكر. {وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا}. يقولُ: وقَوَّاه بجنود من عنده من الملائكة لم تَرَوْها أنتم، {وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا} : وهى كلمة الشِّرْكِ، {السُّفْلَى}: لأنها قُهِرَت وأُذلَّت، وأبطَلَها الله تعالى، ومَحَق أهلها، وكلُّ مَقهورٍ ومَغلوب فهو أسفلُ مِن الغالب، والغالب هو الأعلى، {وَكَلِمَةُ}. يقولُ: ودين الله وتوحيده وقول لا إله إلا الله، [وهى] كلمته، {الْعُلْيَا}: على الشِّرْكِ وأهله، الغالية .
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Allah, Resûlü'nün üzerine huzur ve sükûnetini indirdi. Ebû Bekir'in üzerine [indirdi] de denilmiştir. {وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا} “onu görmediğiniz ordularla destekledi”. Şöyle buyurmaktadır: Onu katından sizin görmediğiniz meleklerden ordularla güçlendirdi. {وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenlerin sözünü... kıldı”: O da şirk sözüdür, {السُّفْلَى} “en alçak”: Çünkü o kahredilmiş, zillete düşürülmüş, Allah Teâlâ onu iptal etmiş ve ehlini yok etmiştir. Her kahredilen ve mağlup olan, galip olandan daha alçaktadır; galip olan ise en üstündür. {وَكَلِمَةُ} “ve... sözü”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın dini, tevhidi ve 'Lâ ilâhe illallâh' sözü [ki o] O'nun kelimesidir; şirke ve ehline üstün gelen, galip olan {الْعُلْيَا} “en yücedir”.
كما حدثني المثنى، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى}: وهى الشِّرْكُ باللَّهِ، {وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا}: وهى لا إله إلا الله .
Nitekim bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'ın: {وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى} “inkâr edenlerin sözünü en alçak kıldı” kavli hakkında: “O, Allah'a şirk koşmaktır”; {وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا} “Allah'ın sözü ise en yücedir” kavli hakkında ise: “O da 'Lâ ilâhe illallâh'tır” dediğini rivayet etti.
وقوله: {وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا}. خبر مبتدأٌ، غيرُ مردودٍ على قوله: {وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى}؛ لأن ذلك لو كان معطوفًا على الكلمة الأولى لكان نَصْبًا.
O'nun: {وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا} “Allah'ın sözü ise en yücedir” kavli mübtedanın haberidir, {وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى} “inkâr edenlerin sözünü en alçak kıldı” kavline matuf değildir; çünkü şayet birinci kelimeye matuf olsaydı nasb halinde [mensub] olurdu.
وأما قوله: {وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}، فإنه يعنى: {وَاللَّهُ عَزِيزٌ} في انتقامِه مِن أهل الكفر به، لا يَقْهَرُه، قاهِرٌ، ولا يَغْلِبُه غالب، ولا يَنْصُرُ مَن عاقبه ناصرٌ، {حَكِيمٌ} في تَدْبيره خَلْقَه، وتَصْرِيفِه إياهم في مَشِيئَتِه.
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Allah Azîzdir, Hakîmdir” kavline gelince; şüphesiz bu, {وَاللَّهُ عَزِيزٌ} “Allah Azîzdir”; Kendisini inkâr edenlerden intikam almasında [mutlak galiptir], hiçbir kahredici O'nu kahredemez, hiçbir galip O'na galip gelemez ve cezalandırdığı kimseye de hiçbir yardımcı yardım edemez; {حَكِيمٌ} “Hakîmdir”; yaratıklarını sevk ve idare etmesinde ve onları dilemesine göre evirip çevirmesinde [hikmet sahibidir] anlamına gelmektedir.
القول في تأويل قوله: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا}.
Allah Teâlâ'nın: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın” kavlinin tevili hakkında [kelam].
اختلف أهل التأويل في معنى الخِفَّةِ والثِّقَل، اللذين أمَر اللهُ مَن كان به أحدهما بالنفر معه؛ فقال بعضُهم: معنى الخِفَّةِ التي عَناها الله في هذا الموضعِ، الشبابُ، ومعنى الثِّقَل الشَّيخوخةُ.
Tevil ehli, Allah'ın bunlardan birine sahip olan kimseye Resûlü ile birlikte sefere çıkmasını emrettiği 'hiffet' (hafiflik) ve 'sıkal' (ağırlık) anlamında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Allah'ın bu makamda kastettiği hafifliğin anlamı gençlik, ağırlığın anlamı ise yaşlılıktır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن حمُيدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنبسةَ، عن رجل، عن الحسن، في قوله: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا}. قال: شِيبًا وشُبَّانًا.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hukkâm, Anbese'den, [o da] bir adamdan, [o da] el-Hasan'dan: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın” kavli hakkında: “Yaşlılar ve gençler olarak” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابن وكيع، قال: ثنا حَفْصٌ، عن عمرو، عن الحسنِ، قال: شُيُوخًا وشُبَّانًا .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Hafs, Amr'dan, [o da] el-Hasan'dan: “İhtiyarlar ve gençler olarak” dediğini rivayet etti .
قال: ثنا ابن عُيَينةَ، عن عليّ بن زيدٍ، عن أنس، عن أبي طَلْحَةَ: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا}. قال: كُهولًا وشُبّانًا، ما أسْمَعُ الله عَذَرَ أَحَدًا . فَخَرَج إلى الشام، فجاهد حتى مات .
Dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Ali b. Zeyd'den, [o da] Enes'ten, [o da] Ebû Talha'dan rivayet etti: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Yaşlılar ve gençler olarak! Allah'ın kimseye mazeret tanıdığını işitmiyorum” . Bunun üzerine Şam'a çıktı ve vefat edinceye kadar cihad etti .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا حَكَّام، عن عَنبسةَ، عن المُغِيرَةِ بن النُّعْمَانِ، قال:
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, [o da] el-Mugīre b. en-Nu'mân'dan [naklen] rivayet etti; dedi ki:
كان رجلٌ من النَّخَعِ، وكان شَيْخًا بادِنًا ، فأرادَ الغزو، فمنعه سعدُ بنُ أَبِي وَقَّاصٍ، فقال: إن الله يقولُ: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا}. فأَذِنَ له سعد. فقُتِل الشيخُ، فسأل عنه بعدُ عمرُ، فقال: ما فَعَل الشيخُ الذي كأنه من بني هاشمٍ؟ فقالوا: قُتِل يا أمير المؤمنين.
Neha' kabilesinden bir adam vardı ve kendisi iri yapılı, yaşlı bir zattı . Savaşa katılmak istedi, fakat Sa'd b. Ebî Vakkâs ona engel oldu. Bunun üzerine o: “Şüphesiz Allah: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın” buyuruyor” dedi. Bunun üzerine Sa'd ona izin verdi. O yaşlı zat [savaşta] şehit edildi. Daha sonra Ömer onu sorup: “Hâşimoğulları'ndanmış gibi duran o yaşlı zata ne oldu?” dedi. “Öldürüldü ey Müminlerin Emiri” dediler.
حدَّثنا ابن وَكِيع، قال: ثنا يزيدُ بن هارون، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ، قال: الشابُّ والشيخُ .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, İsmâil'den, [o da] Ebû Sâlih'ten: “Genç ve yaşlı” dediğini rivayet etti .
قال: ثنا أبو أُسامةَ، عن مالكِ بن مِغْوَلٍ، عن إسماعيلَ، عن عِكرمةَ، قال: الشابُّ والشيخُ .
Dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Mâlik b. Miğvel'den, [o da] İsmâil'den, [o da] İkrime'den: “Genç ve yaşlı” dediğini rivayet etti .
قال: ثنا المُحاربيُّ، عن جُوَيبرٍ، عن الضَّحَّاك: كُهولًا وشُبَّانًا. قال: ثنا حَبُّويَة أبو يزيدَ، عن يعقوبَ القُمِّيِّ، عن جعفر بن حميد، عن بِشرِ بن عَطِيَّةَ: كُهولًا وشُبَّانًا.
Dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, [o da] ed-Dahhâk'tan: “Orta yaşlılar/yaşlılar ve gençler olarak” dediğini rivayet etti. Dedi ki: Bize Habbûye Ebû Yezîd, Ya'kūb el-Kummî'den, [o da] Ca'fer b. Humeyd'den, [o da] Bişr b. Atıyye'den: “Orta yaşlılar/yaşlılar ve gençler olarak” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا الوليدُ، قال: ثنا عليُّ بنُ سَهْلٍ، قال: ثنا الوليدُ بنُ مُسْلم، عن بُكَيرِ ابن مَعْروفٍ، عن مُقاتِلِ بن حَيَّانَ، في قوله: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا}. قال: شُبَّانًا وكُهُولًا.
Bize el-Velîd rivayet edip dedi ki: Bize Ali b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim, Bükeyr b. Ma'rûf'tan, [o da] Mukātil b. Hayyân'dan: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın” kavli hakkında: “Gençler ve orta yaşlılar/yaşlılar olarak” dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî...
نَجيحٍ، عن مجاهد: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا}. قال: شَبَابًا وشُيُوخًا، وأغنياءَ ومساكيَن.
Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın” kavli hakkında: “Gençler ve yaşlılar, zenginler ve yoksullar olarak” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة، قال: قال الحسنُ: شُيُوخًا وشُبَّانًا .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti, dedi ki: Hasan: “Yaşlılar ve gençler olarak” dedi .
حدَّثني سعيدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا بَقِيَّةُ، قال: ثنا حريزٌ ، قال: ثنى حِبَّانُ بنُ زيدٍ الشَّرْعَبِيُّ، قال: نَفَرْنا مع صفوان بن عمرو، وكان واليًا على حِمْصَ قِبَلَ الأُفْسُوسِ ، إلى الجَرَاجمةِ ، فَلَقِيتُ شَيْخًا كبيرًا هِمًّا قد سَقَط حاجِباه على عَيْنَيْهِ مِن أهل دمشقَ على راحلته فيمَن أغارَ، فأقبَلتُ عليه فقلتُ: يا عم، لقد أعذَر الله إليك. قال: فرَفَع حاجبيه، فقال: يا ابن أخى، اسْتَنْفَرَنَا اللهُ خِفافًا وثِقالًا، مَن يُحِبَّه الله يَبْتَلِه، ثم يُعِيدُه فيَبْتَليه ، وإنما يتبتلى الله من عبادِه مَن شَكَر وصَبَر وذَكَر ولم يَعْبُدُ إلا الله.
Bana Saîd b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Bakıyye rivayet edip dedi ki: Bize Harîz rivayet etti, dedi ki: Bana Hibbân b. Zeyd eş-Şar'abî rivayet edip dedi ki: Safvân b. Amr ile birlikte -ki o, Üfsûs tarafında Hums valisi idi- Cerâcime'ye karşı sefere çıktık. Şam ehlinden, kaşları gözlerinin üzerine düşmüş, binek hayvanı üzerinde akıncılara katılmış oldukça yaşlı, pîr-i fâni bir zatla karşılaştım. Ona yönelip: “Ey amca, Allah seni mazur saymıştır” dedim. Dedi ki: Kaşlarını kaldırıp şöyle dedi: “Ey kardeşimin oğlu! Allah bizi gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çağırdı. Allah kimi severse onu imtihan eder, sonra [bir daha] döndürüp yine imtihan eder . Allah kullarından ancak şükreden, sabreden, [O'nu] zikreden ve Allah'tan başkasına ibadet etmeyen kimseyi imtihan eder.”
حدَّثنا أحمد بن إسحاق، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا إسماعيلُ، عن أبي صالحٍ: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا}. قال: كلُّ شَيْخٍ وشابٍّ.
Bize Ahmed b. İshak rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize İsmâil, Ebû Sâlih'ten: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın” kavli hakkında: “Her yaşlı ve genç” dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: معنى ذلك مَشاغِيلُ وغيرُ مَشاغِيلَ.
Başkaları ise: “Bunun anlamı; meşguliyeti olanlar ve meşguliyeti olmayanlar [demektir]” dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ وابنُ وَكِيعٍ، قالا: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سُفيانُ، عن منصورٍ، عن الحكم في قوله: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا}. قال: مَشاغِيلُ وغيرُ مَشاغِيلَ .
Bize İbn Beşşâr ve İbn Vekî' rivayet edip dediler ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, [o da] el-Hakem'den: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın” kavli hakkında: “Meşguliyeti olanlar ve meşguliyeti olmayanlar” dediğini rivayet etti .
وقال آخرون: معناه: انفروا أغنياءَ وفقراءَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Zenginler ve fakirler olarak sefere çıkın [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنبسة، عمَّن ذكَره، عن أبي صالح: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا}. قال: أغنياءَ وفقراءَ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hukkâm, Anbese'den, [o da] zikrettiği kimseden, [o da] Ebû Sâlih'ten: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak sefere çıkın” kavli hakkında: “Zenginler ve fakirler olarak” dediğini rivayet etti .
وقال آخرون: معناه: نِشاطًا وغيرَ نِشاطٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: İstekli ve isteksiz olarak [demektir].