حدثني أبو حَصِينٍ عبد الله بن أحمد بن يونسَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: ثنا حُصَينٌ، عن زيدِ بن وَهْبٍ، قال: مَرَرْتُ بالرَّبَذَةِ فَلَقِيتُ أبا ذَرٍّ، فقلتُ: يا أبا ذَرٍّ، ما أنزَلك هذه البلادَ؟ قال: كنتُ بالشامِ فقرأتُ هذه الآية: {وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَة} الآية. فقال معاويةُ: ليست هذه الآية فينا، إنما هذه الآية في أهل الكتابِ. قال: فقلتُ: إنها لفينا وفيهم. قال: فارتَفَع في ذلك بيني وبينَه القولُ، فكَتَب إلى عثمانَ يَشْكُونى، فكتب إليَّ عثمانُ أَنْ أَقِبِلْ إِلَيَّ. قال: فأقبلتُ، فلما قَدِمْتُ المدينةَ رَكِبنى الناسُ كأنهم لم يَرونى قبل يومئذٍ، فشَكُوتُ ذلك إلى عثمان، فقال لي: تَنَحَّ قريبًا. قلتُ: والله إنى لن أَدَع ما كنتُ أقولُ .
Bana Ebû Husayn Abdullah b. Ahmed b. Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Zeyd b. Vehb'den nakletti; dedi ki: Rebeze'ye uğradım ve Ebû Zerr ile karşılaştım. “Ey Ebû Zerr! Seni bu diyara indiren nedir?” dedim. Dedi ki: Şam'daydım ve {وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَة} “Altını ve gümüşü biriktirip yığanlar...” ayetini okudum. Bunun üzerine Muâviye: “Bu ayet bizim hakkımızda değildir, bu ayet ancak Ehl-i kitap hakkındadır” dedi. Ben de: “O hem bizim hem onlar hakkındadır” dedim. Dedi ki: Bu hususta onunla aramızda söz yükseldi (tartışma çıktı). O da Osman'a beni şikâyet eden bir mektup yazdı. Osman da bana: “Yanıma gel” diye yazdı. Dedi ki: Ben de [Medine'ye] yöneldim. Medine'ye vardığımda insanlar sanki o günden önce beni hiç görmemişler gibi üzerime üşüştüler. Bu durumu Osman'a şikâyet ettim. Bana: “Yakın bir yere çekil” dedi. Ben de: “Vallahi ben söylemekte olduğum şeyi asla terk etmeyeceğim” dedim .
حدثنا أبو كريبٍ وأبو السائبِ وابنُ وَكِيعٍ، قالوا: ثنا ابن إدريسَ، قال: ثنا حُصينٌ، عن زيد بن وَهْبٍ، قال: مَرَرْنا بالرَّبَذَةِ. ثم ذَكَر عن أبي ذرٍّ نحوه .
Bize Ebû Küreyb, Ebü's-Sâib ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Zeyd b. Vehb'den nakletti; dedi ki: Rebeze'ye uğradık... Sonra Ebû Zerr'den benzerini zikretti .
حدثني أبو السائبِ، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن أشْعَثَ وهشام، عن [ابن سيرين]، قال: قال أبو ذَرٍّ: خَرَجْتُ إلى الشامِ، فقرأتُ هذه الآيةَ: {وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ}، فقال معاوية: إنما هي في أهل الكتاب. قال: فقلتُ: إنها لفينا وفيهم .
Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Eş'as ve Hişâm'dan, [onlar da] [İbn Sîrîn]'den nakletti; dedi ki: Ebû Zerr [şöyle] dedi: Şam'a çıkıp gitmiştim ve {وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Altını ve gümüşü biriktirip yığıp da onları Allah yolunda harcamayanlar...” ayetini okudum. Bunun üzerine Muâviye: “Bu [ayet] sadece Ehl-i Kitap hakkındadır.” dedi. [Ebû Zerr] dedi ki: Ben de: “O hem bizim hem de onların hakkındadır.” dedim .
حدثني يعقوب بن إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبرنا حُصَيْنٌ، عن زيدِ بن وَهْبٍ، قال: مَرَرْتُ بالرَّبَذَةِ فإذا أنا بأبى ذَرٍّ، قال: قلتُ له: ما أنزَلك منزلك هذا؟ قال: كنتُ بالشامِ فاخْتَلَفتُ أنا ومعاوية في هذه الآية: {وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ}. قال: فقال: نَزَلَت في أهلِ الكتاب، فقلتُ: نَزَلَت فينا وفيهم. ثم ذكر نحو حديثِ هُشَيمٍ، عن حصينٍ.
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Zeyd b. Vehb'den haber verdi; dedi ki: Rebeze'ye uğradım, bir de baktım ki Ebû Zerr oradaydı. Dedi ki: Ona: “Seni şu indiğin yere indiren nedir?” dedim. Dedi ki: Şam'daydım; ben ve Muâviye şu ayet hakkında ihtilaf ettik: {وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Altını ve gümüşü biriktirip yığarak onları Allah yolunda harcamayanlar”. Dedi ki: O: “Ehl-i kitap hakkında indi” dedi, ben de: “Bizim ve onların hakkında indi” dedim. Sonra Huşeym'in Husayn'dan olan hadisinin benzerini zikretti.
فإن قال قائلٌ: فكيف قيل: {وَلَا يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ}. فأُخرِجَت الهاءُ والألفُ مُخرجَ الكناية عن أحد النوعين؟
Eğer birisi: “Peki nasıl {وَلَا يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Onları Allah yolunda harcamayanlar” denilmiş ve [‘hâ’ zamirindeki] he ve elif harfi iki türden (altın ve gümüşten) sadece birine kinaye (zamir) olarak getirilmiştir?” derse,
قيل: يحتمل ذلك وجهين:
Şöyle denilir: Bu iki veche (ihtimale) uygundur:
أحدهما: أن يكونَ الذهبُ والفضةُ مُرادًا بها الكنوزُ، كأنه قيل: والذين يَكْنِزون الكُنُوزَ ولا يُنفِقونها في سبيلِ الله. لأن الذهبَ والفضةَ هي الكنوزُ في هذا الموضع.
Birincisi: Altın ve gümüş ile kenzlerin (hazinelerin/yığılan malların) kastedilmiş olmasıdır; sanki şöyle denilmiş gibidir: “Kenzleri (hazineleri) biriktirip yığan ve onları Allah yolunda harcamayanlar.” Çünkü altın ve gümüş bu konumda kenzlerin ta kendisidir.
والآخَرُ: أن يكونَ اسْتُغْنى بالخبرِ عن إحداهما في عائدِ ذِكْرِهما، من الخبر عن الأُخرى؛ لدلالة الكلامِ على أن الخبرَ عن الأخرى مثلُ الخبرِ عنها، وذلك كثيرٌ موجودٌ في كلام العرب وأشعارِها، ومنه قولُ الشاعر:
Diğeri ise: Sözün akışının, diğerine dair haberin de onun haberi gibi olduğuna delalet etmesinden ötürü, ikisinin birden anılmasına dönen [hükümde] birine dair haberle yetinilip diğerine dair haberden müstağni kalınmış (ayrıca zikredilmemiş) olmasıdır. Bu durum Arapların kelamında ve şiirlerinde pek çok mevcuttur. Şairin şu sözü de bundandır:
نحنُ بما عندَنا وأنتَ بما … عندَك راضٍ والرأىُ مُخْتَلِفُ
“Biz elimizdekiyle [razıyız], sen de elindekiyle razısın; fikirler ise farklı farklıdır.”
فقال: راضٍ. ولم يقلْ: راضون. وقال الآخَرُ :
Burada “râdûn” (razıyız/razılar) dememiş, “râdın” (razısın/razı) demiştir. Bir başkası da şöyle demiştir :
إِنَّ شَرْخَ الشبابِ والشَّعَرَ الأَسْـ … ـودَ ما لم يُعَاصَ كانَ جُنُونَا
“Muhakkak ki gençliğin ilk çağı ile siyah saç, karşı gelinmedikçe bir çılgınlıktır.”
فقال: يُعاصَ. ولم يقلْ: يُعاصِيا. في [أشباهِ ذلك] كثيرةٍ. ومنه قول اللهِ: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَيْهَا} [الجمعة: ١١]. ولم يقلْ: إليهما.
Burada “yu'âsiyâ” (ikisine karşı gelinmedikçe) dememiş, “yu'âsa” demiştir. [Bunun benzerleri] pek çoktur. Allah'ın şu kavli de bundandır: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَيْهَا} [Cum'a: 11] “Bir ticaret veya eğlence gördükleri zaman ona dağılıp gittiler”. “İleyhimâ” (o ikisine) dememiştir.
القول في تأويل قوله: {يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ (٣٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ (٣٥)} “O gün bunlar cehennem ateşinde kızdırılacak da bunlarla onların alınları, yanları ve sırtları dağlanacaktır: ‘İşte bu, kendiniz için biriktirip yığdığınız şeylerdir! Artık biriktirip yığmakta olduğunuz şeyleri tadın!’ [denilecektir].” kavlinin tevili hakkında söz:
يقول تعالى ذكره: فبَشِّرْ هؤلاء الذين يكنزون الذهب والفضة، ولا يُخْرِجون حقوقَ الله منها، يا محمد، بعذابٍ أليمٍ - يومَ يُحْمَى عليها في نَارِ جَهَنَّمَ فاليومُ مِن صلةِ العذاب الأليم، كأنه قيل: يُبشِّرُهم بعذاب أليم يُعَذِّبُهم الله به في يومٍ يُحْمَى عليها.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: [Ey Muhammed!] Altını ve gümüşü biriktirip yığan ve bunlardaki Allah'ın haklarını çıkarmayan kimseleri elem verici bir azapla müjdele; cehennem ateşinde üzerleri kızdırılacağı o günde! “el-Yevm” (o gün) lafzı elem verici azaba bağlıdır; sanki şöyle denilmiştir: Üzerleri kızdırılacağı bir günde Allah'ın kendilerine tattıracağı elem verici bir azapla onları müjdele!
ويعنى بقوله: {يُحْمَى عَلَيْهَا}: تَدْخُلُ النارَ فيُوقَدُ عليها، أي: على الذهبِ والفضةِ التي كنزوها، {فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكَوَى بِهَا جَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وظهورُهُمْ}. وكلُّ شيءٍ أُدْخِلَ النار، فقد أُحْمِيَ إحْماءً، يقال منه: أَحْمَيتُ الحديدةَ في النارِ أُحْمِيها إحْماءً.
{يُحْمَى عَلَيْهَا} “Üzerleri kızdırılacak” kavliyle şunu kasteder: Ateşe sokulup üzerlerinde ateş yakılır; yani biriktirip yığdıkları altın ve gümüşün üzerinde, {فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكَوَى بِهَا جَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وظهورُهُمْ} “Cehennem ateşinde, bunlarla onların alınları, yanları ve sırtları dağlanacaktır”. Ateşe sokulan her şey kızdırılmış (uhmiye) olur. Bu kökten olarak: “Demiri ateşte iyice kızdırdım (ahmeytü'l-hadîdete fi'n-nâri uhmîhâ ihmâen)” denir.
وقوله: {فَتَكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ} يعني: بالذهب والفضةِ المكنوزة،
Allah Teâlâ'nın: {فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ} “Bunlarla onların alınları dağlanacaktır” kavli; biriktirip yığılan altın ve gümüşle [dağlanacaktır] demektir.
يُحْمَى عليها في نار جهنمَ، يَكْوِى اللهُ بها. يقولُ: يَحْرِقُ اللَّهُ جِباهَ كانزِيها وجُنوبَهم وظهورَهم، {هَذَا مَا كَنَزْتُمْ}. ومعناه: ويقال لهم: هذا ما كَنَزْتُم في الدنيا أيُّها الكافرون الذين مَنَعوا كنوزَهم من فرائضِ اللَّهِ الواجبة فيها لأنفسِكم، {فَذُوقُوا مَا كُنتُمْ تَكْنِزُون}. يقولُ: فيقال لهم: فاطْعَمُوا عذاب الله بما كنتم تَمْنَعون مِن أموالكم حقوقَ اللَّهِ وتَكْنِزونها مُكاثرةً ومُباهاةً.
[Bunlar] cehennem ateşinde kızdırılır ve Allah bunlarla dağlar. [Yani] Allah, onları biriktirip yığanların alınlarını, yanlarını ve sırtlarını yakar. {هَذَا مَا كَنَزْتُمْ} “İşte bu, kendiniz için biriktirip yığdığınız şeylerdir”. Bunun anlamı: Onlara şöyle denilir: “Ey mallarını, içindeki Allah'ın farz kıldığı vacip haklardan engelleyen kâfirler! İşte bu, dünyada kendiniz için biriktirip yığdığınız şeylerdir.” {فَذُوقُوا مَا كُنتُمْ تَكْنِزُون} “Artık biriktirip yığmakta olduğunuz şeyleri tadın!”. Buyuruyor ki: Onlara: “Mallarınızdan Allah'ın haklarını vermeyip çokluk ve övünme amacıyla onları biriktirip yığmanız sebebiyle Allah'ın azabını tadın!” denilir.
وحُذِف مِن قوله: {هَذَا مَا كَنَزْتُمْ}: ويقال لهم. لدلالة الكلام عليه.
{هَذَا مَا كَنَزْتُمْ} “İşte bu, biriktirip yığdığınız şeylerdir” sözünden, kelamın delalet etmesi sebebiyle “ve onlara denilir ki” kısmı hazfedilmiştir (düşürülmüştür).
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: أخبرنا أيوبُ، عن حميد بن هلالٍ، قال: كان أبو ذَرٍّ يقولُ: بَشِّرِ الكَنَّازِين بِكَيٍّ في الجباهِ، وكَيٍّ في الجُنوبِ، وكَيٍّ في الظهورِ، حتى يَلْتَقِيَ الحَرُّ في أجوافهم.
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Humeyd b. Hilâl'den haber verdi; dedi ki: Ebû Zerr şöyle derdi: “Mal yığıp biriktirenlere, sıcaklık içlerinde birleşinceye kadar alınlarında bir dağlama, yanlarında bir dağlama ve sırtlarında bir dağlama müjdele!”
قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن الجُرَيْرِيِّ، عن أبي العلاءِ بن الشِّخِّيرِ، عن الأحْنفِ بن قَيْسٍ، قال: قَدِمْتُ المدينة، فبينا أنا في حَلْقَةٍ فيها ملأٌ من قريشٍ، إذ جاء رجلٌ [أَخْشَنُ الثيابِ، أَخْشَنُ الجسدِ، أَخْشَنُ] الوَجْهِ، فقامَ عليهم، فقال: بَشَّرِ الكَنَّازِين برَضْفٍ يُحْمَى عليه في نار جهنم، فيُوضَعُ على حَلَمَةِ ثَدْي أحدِهم حتى يَخْرُجَ مِن نُغْضِ كَتِفِه، ويُوضَعُ على نُغْضِ كَتِفِه حَتى يَخْرُجَ مِن حَلَمَةِ ثَدْيَيْهِ، يَتَزَلْزَلُ. قال: فوَضَع القومُ رءوسهم، فما رأيتُ أحدًا منهم رجع إليه شيئًا. قال:
[Ya'kûb] dedi ki: Bize İbn Uleyye, el-Cüreyrî'den, o Ebü'l-Alâ b. eş-Şıhhîr'den, o da el-Ahnef b. Kays'tan anlattı; dedi ki: Medine'ye geldim. Kureyş'in ileri gelenlerinden bir grubun bulunduğu bir halkada otururken elbisesi kaba, bedeni sert, yüzü kaba bir adam çıkageldi. Başlarında durup şöyle dedi: «Mal biriktirenlere, cehennem ateşinde kızdırılacak taşları müjdele! [Bu taşlar] onlardan birinin göğüs ucuna konur, ta ki omuz kemiğinin üst ucundan çıksın; omuz kemiğinin üst ucuna konur, ta ki göğüs ucundan çıksın; sarsılıp durur!» [Ahnef] dedi ki: Topluluk başlarını öne eğdi; onlardan hiçbirinin ona bir karşılık verdiğini görmedim. [Ahnef] dedi ki:
وأدْبَر، فاتَّبَعْتُه حتى جَلَس إلى ساريةٍ، فقلتُ: ما رأيتُ هؤلاء إلا كَرهوا ما قُلْتَ. فقال: إن هؤلاء لا يَعْقِلون شيئًا .
Arkasını dönüp gitti. Ben de peşinden gittim, nihayet bir direğin yanına oturdu. “Şunların senin söylediklerinden hoşlanmadıklarını gördüm” dedim. O da: “Bunlar hiçbir şey akletmiyorlar!” dedi .
حدثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا الحَكَمُ، قال: ثني عمرُو بنُ قيس، عن عمرِو بن مُرَّةَ الجَمَليِّ، عن أبي نَصْرٍ، عن الأحْنَفِ بن قيسٍ، قال: رأيتُ في مسجد المدينة رجلًا غليظ الثيابِ، رَثَّ الهيئةِ، يَطُوفُ في الحِلَقِ وهو يقولُ: بَشِّرْ أصحابَ الكنوز بِكَيٍّ في جُنُوبِهم، وكَيٍّ في جِباههم، وكَيٍّ في ظهورِهم. ثم انطلق وهو يَتَذمَّرُ يقولُ: ما عسى تَصْنعُ بي قريش!
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem anlattı, dedi ki: Bana Amr b. Kays, Amr b. Mürre el-Cemelî'den, o Ebû Nasr'dan, o da el-Ahnef b. Kays'tan nakletti; dedi ki: Medine mescidinde kaba elbiseli, perişan kılıklı bir adam gördüm; halkaları dolaşıyor ve: “Kenz (hazine/mal yığma) sahiplerine yanlarında bir dağlama, alınlarında bir dağlama ve sırtlarında bir dağlama müjdele!” diyordu. Sonra öfkeyle homurdanarak gitti ve: “Kureyş bana ne yapabilir ki!” diyordu.
حدثنا محمد بن عبدِ الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن معمرٍ، عن قتادة، قال: قال أبو ذَرٍّ: بَشِّرْ أصحاب الكنوز بكيٍّ في الجباهِ، وكَيٍّ في الجُنُوبِ، وكَيٍّ في الظهور .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti; dedi ki: Ebû Zerr şöyle dedi: “Kenz (hazine/mal yığma) sahiplerine alınlarında bir dağlama, yanlarında bir dağlama ve sırtlarında bir dağlama müjdele!” .
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن قابوسٍ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ}. قال: حَيَّةٌ تَنْطَوى على جَبِينِه وجَبْهِتِه، تقولُ: أنا مالك الذي بَخِلْتَ به .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Kâbûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ} “O gün cehennem ateşinde kızdırılacak” kavli hakkında şöyle dedi: “Şakağına ve alnına dolanan bir yılandır; ‘Cimrilik ettiğin malın benim!’ der” .
حدثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة، عن سالم بن أبي الجَعْدِ، عن مَعْدانَ بن أبي طَلْحَةَ، عن ثَوْبَانَ، أن نبي الله ﷺ كان يقولُ: "مَن تَرَك بعدَه كَنْزًا، مَثَلَ له يومَ القيامةِ شُجاعًا أَقْرَعَ له زبيبتان، يَتْبَعُه، يقولُ: وَيْلَكَ ما
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o Ma'dân b. Ebî Talha'dan, o da Sevbân'dan nakletti ki, Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: « مَن تَرَك بعدَه كَنْزًا، مَثَلَ له يومَ القيامةِ شُجاعًا أَقْرَعَ له زبيبتان، يَتْبَعُه، يقولُ: وَيْلَكَ ما » «Kim arkasında bir kenz (hazine/zekâtı verilmeyen mal) bırakırsa, kıyamet günü bu [mal] onun karşısına, iki zehir kesesi (veya gözlerinin üstünde iki siyah lekesi) olan kel/zehirli bir erkek yılan suretinde çıkarılır; peşine düşer, [adam:] “Yazıklar olsun sana, sen de...»
أنت؟ فيقولُ: أنا كَنْزُك الذي تَرَكْتَه بعدَك. فلا يَزالُ يَتْبَعُه حتى يُلْقِمَه يَدَه فيَقْضِمَها، ثم يَتْبَعَه سائرَ جسده" .
sen de nesin?’ der. [Yılan] da: ‘Ben, arkanda bıraktığın kenzinim (hazinensin)!’ der. Adam elini onun ağzına verip [yılan] onu kemirinceye kadar peşini bırakmaz, sonra bedeninin geri kalanını da takip eder” .
حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن ابن طاوسٍ، عن أبيه، قال: بَلَغَنى أن الكنوزَ تَتَحوَّلُ يومَ القيامةِ شُجاعًا يَتْبَعُ صاحبه وهو يَفِرُّ منه، ويقولُ: أنا كَنْزُك. لا يُدْرِكُ منه شيئًا إلا أخَذه .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Tâvûs'tan , o da babasından haber verdi; dedi ki: Bana ulaştı ki kenzler (hazineler), kıyamet günü sahibi ondan kaçtığı halde peşine düşen zehirli bir yılana dönüşür ve: ‘Ben senin kenzinim!’ der. Ondan yetiştiği hiçbir azayı bırakmaz, yakalayıp ısırır .
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن الأعمشِ، عن عبدِ اللَّهِ بن مُرَّةَ، عن مَسْروقٍ، عن عبد الله، قال: والذي لا إله غيرُه، لا يُكْوَى عبدٌ بِكَنْزٍ فيمَسُّ دينارٌ دينارًا، ولا درهمٌ درهما، ولكن يُوسَّعُ جلده، فيُوضَعُ كلُّ دينارٍ ودرهم على حِدَتِه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, o Abdullah b. Mürre'den, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan nakletti; dedi ki: Kendisinden başka ilah olmayana yemin olsun ki, hiçbir kul kenz (biriktirilen mal) sebebiyle dağlanmaz ki bir dinar diğer bir dinara, bir dirhem de diğer bir dirheme değsin! Fakat derisi genişletilir de her bir dinar ve dirhem ayrı ayrı [derisine] konur .
قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن الأعمش، عن عبدِ اللَّهِ بن مُرَّةَ، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللهِ، قال: ما مِن رجلٍ يُكْوَى بكنزٍ، فيُوضَعُ دينارٌ على دينار، ولا درهمٌ على درهمٍ، ولكن يوسَّعُ جلْدُه .
Dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o el-A'meş'ten, o Abdullah b. Mürre'den, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan nakletti; dedi ki: Hiçbir adam yoktur ki bir kenz sebebiyle dağlansın da bir dinar diğer dinarın üzerine, bir dirhem diğer dirhemin üzerine konsun; bilakis derisi genişletilir .
القول في تأويل قوله: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ}.
Allah Teâlâ'nın şu âyetinin teviline dair söz: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ} “Şüphesiz Allah katında ayların sayısı, Allah'ın kitabında gökleri ve yeri yarattığı günden beri on ikidir. Bunlardan dördü haram [aylar]dır. İşte dosdoğru din budur. O halde bu [aylar]da kendinize zulmetmeyin”.
يقولُ تعالى ذكرُه: إِنَّ عِدَّةَ [شهورِ السنة عند الله] اثنا عشر شهرًا في كتاب الله الذي كَتَب فيه كلَّ ما هو كائنٌ في قضائه الذي قَضَى يوم خلق السماواتِ والأرضَ، {مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ}. يقولُ: هذه الشهور الاثنا عَشَرَ، منها أربعةُ أشهر حرمٍ كانت الجاهلية تُعَظِّمُهن وتُحرِّمُهن، وتُحرِّمُ القتال فيهن، حتى لو لَقِى الرجلُ منهم فيهن قاتل أبيه لم يَهِجْه، وهُنَّ رجبُ مُضَرَ، وثلاثةٌ مُتوالياتٌ؛ ذو القَعْدةِ، وذو الحجَّةِ، والمحرمُ. وبذلك تَظاهَرَت الأخبارُ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Gökleri ve yeri yarattığı gün takdir ettiği hükmünde ve var olacak her şeyi yazdığı Allah'ın kitabında, [yılın aylarının Allah katındaki] sayısı on ikidir. {مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ} “Bunlardan dördü haram aylardır”. Buyuruyor ki: Bu on iki aydan dördü haram aylardır; Câhiliye ehli onları yüceltir, hürmetli sayar ve onlarda savaşmayı haram kabul ederdi; öyle ki onlardan bir adam o aylarda babasının katiliyle karşılaşsa bile ona dokunmazdı. Bunlar [biri] Mudar kabilesinin Receb ayı, [diğer] üçü de peş peşe gelen Zülkade, Zilhicce ve Muharrem aylarıdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayetler de bu şekilde birbirini desteklemiştir.
حدثنا موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المَسْروقيُّ، قال: ثنا زيدُ بنُ الحُبَابِ، قال: ثنا موسى بن عُبيدةَ الرَّبَذِيُّ، قال: ثنى صدقةُ بنُ يَسارٍ، عن ابن عمر، قال: خَطب رسول الله ﷺ في حجَّةِ الوداع بمنًى في أوسط أيام التشريق، فقال: "يا أيُّها الناسُ، إن الزمان قد استَدَارَ كهيئته يومَ خَلَقَ اللَّهُ السماواتِ والأرضَ، وإن عِدَّةَ الشهورِ عندَ اللهِ اثْنا عَشَرَ شهرًا، منها أربعةٌ حُرُمٌ، أَوَّلُهن رجبُ مُضَرَ بينَ جمادى وشعبان، وذو القعدةِ، وذو الحِجَّةِ، والمُحَرَّمُ" .
Bize Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkî anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde er-Rebezî anlattı, dedi ki: Bana Sadaka b. Yesâr, İbn Ömer'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Vedâ Haccı'nda Minâ'da teşrîk günlerinin ortasında bir hutbe irat edip şöyle buyurdu: “Ey insanlar! Muhakkak ki zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü düzenine dönmüştür. Şüphesiz Allah katında ayların sayısı on ikidir. Bunlardan dördü haram aylardır; onların ilki Cemâziye'l-âhir ile Şâban arasındaki Mudar kabilesinin Receb ayı, [diğerleri de] Zülkade, Zilhicce ve Muharrem'dir” .
حدثنا محمدُ بنُ مَعْمَرٍ، قال: ثنا رَوْحٌ، قال: ثنا أَشْعَثُ، عن محمد بن سيرينَ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الزمان قد اسْتَدارَ كهيئته يومَ خَلَق الله السماوات والأرضَ، وإن عِدَّةَ الشهورِ عِندَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهرًا في كتابِ الله يومَ خَلَق السماوات والأرضَ، منها أربعةٌ حرمٌ، ثلاثة متوالياتٌ، ورجبُ مُضَرَ بينَ جمادى وشعبانَ".
Bize Muhammed b. Ma‘mer anlattı, dedi ki: Bize Ravh anlattı, dedi ki: Bize Eş‘as, Muhammed b. Sîrîn'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü düzenine dönmüştür. Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü kitabında Allah katındaki ayların sayısı on ikidir. Bunlardan dördü haram aylardır; üçü peş peşe gelen [aylar], biri de Cemâziye'l-âhir ile Şâban arasındaki Mudar'ın Receb'idir.»
حدَّثنا يعقوبُ، قال: ثنا إسماعيل بن إبراهيم، قال: ثنا أيوب، عن محمدِ بن سيرينَ، عن أبي بَكْرةَ، أن النبي ﷺ خَطَبَ في حَجة الوداعِ، فقال: "ألَا إن الزمانَ قد استَدارَ كهيئته يومَ خَلَقَ الله السماواتِ والأَرضَ، السنة اثنا عَشَرَ شَهرًا، منها أربعةٌ حُرُمٌ، ثلاثةٌ مُتَوالياتٌ؛ ذو القعدة، وذو الحِجَّةِ، والمحرم، ورجب مُضَرَ الذي بينَ جُمادى وشعبانَ" .
Bize Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Muhammed b. Sîrîn'den, o da Ebû Bekre'den anlattı; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Vedâ Haccı'nda hutbe irat edip şöyle buyurdu: “Haberiniz olsun ki zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü düzenine dönmüştür. Bir yıl on iki aydır; bunlardan dördü haram aylardır; üçü peş peşe gelen Zülkade, Zilhicce ve Muharrem, [biri de] Cemâziye'l-âhir ile Şâban arasındaki Mudar kabilesinin Receb ayıdır” .
حدثنا مجاهد بن موسى، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سليمانُ التَّيْمِيُّ، قال: ثني رجلٌ بالبحرين، أن رسول الله ﷺ قال في خطبته في حَجَّةِ الوداع: "ألا إن الزمان قد اسْتَدارَ كهيئته يومَ خَلق الله السماوات والأرضَ، وإن عِدَّةَ الشهور عندَ اللهِ اثْنا عشَر شهرًا، ثلاثةٌ متوالياتٌ؛ ذو القعدة، وذو الحِجَّةِ، والمحرم، ورجب الذي بين جمادى وشعبان".
Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Süleymân et-Teymî anlattı, dedi ki: Bana Bahreyn'de bir adam, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Vedâ Haccı'ndaki hutbesinde şöyle buyurduğunu anlattı: “Dikkat edin! Zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü düzenine dönmüştür. Allah katında ayların sayısı on ikidir; üçü peş peşe gelen Zülkade, Zilhicce ve Muharrem, [biri de] Cemâziye'l-âhir ile Şâban arasındaki Receb ayıdır”.
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن ابن أبي نَجيحٍ قوله: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ}: إن النبي ﷺ قال: "ثلاثة متوالياتٌ؛ ذو القَعدة، وذو الحِجَّة، والمحرم، ورجبٌ الذي بين جمادى وشعبانَ" .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da İbn Ebî Necîh'ten Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ} “Şüphesiz Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki yazısında (kitabında), Allah katında ayların sayısı on ikidir. Bunlardan dördü haram aylardır” kavli hakkında rivayet etti: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Üçü peş peşe gelen Zülkade, Zilhicce ve Muharrem, [biri de] Cemâziye'l-âhir ile Şâban arasındaki Receb ayıdır” .
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة، قال: ذُكِر لنا أن
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: Bize aktarıldığına göre
نبيَّ الله ﷺ قال في خطبته يومَ منًى: "ألَا إن الزمان قد اسْتَدارَ كهيئته يومَ خَلَقَ اللَّهُ السماوات والأرضَ، وإن عِدَّةَ الشهور عندَ اللهِ اثْنَا عَشَرَ شَهرًا، منها أربعة حرمٌ، ثلاثةٌ متوالياتٌ؛ ذو القَعْدةِ، وذو الحِجَّةِ، والمحرم، ورجب مُضَرَ الذي بينَ جُمادى وشعبان".
Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem Minâ günündeki hutbesinde şöyle buyurmuştur: “Haberiniz olsun ki zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü düzenine dönmüştür. Muhakkak ki Allah katında ayların sayısı on ikidir. Bunlardan dördü haram aylardır; üçü peş peşe gelen Zülkade, Zilhicce ve Muharrem, [biri de] Cemâziye'l-âhir ile Şâban arasındaki Mudar kabilesinin Receb ayıdır”.
وهو قول عامة أهل التأويل.
Tevil ehlinin çoğunluğunun görüşü de budur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا محمد بن الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ}: أمَّا {أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ}؛ فذو القعدة، وذو الحجة، والمُحرَّمُ، ورجب، وأمَّا {كِتَابِ اللَّهِ}، فالذى عندَه .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ} “Şüphesiz Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki yazısında (kitabında), Allah katında ayların sayısı on ikidir. Bunlardan dördü haram aylardır” ayeti hakkında rivayet etti: {أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ} “Dördü haram aylardır” ifadesine gelince; bunlar Zülkade, Zilhicce, Muharrem ve Receb'dir. {كِتَابِ اللَّهِ} “Allah'ın kitabı” ifadesine gelince; O'nun katında olan [Levh-i Mahfûz]dur .
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهد في قول الله: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا}. قال: يُعْرَفُ بها شأنُ النَّسِيءِ، ما نَقَص مِن السنةِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا} “Şüphesiz Allah katında ayların sayısı on ikidir” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Bununla nesî uygulamasının durumu, yani yıldan neyi eksilttikleri bilinir .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ في قول الله: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ}. قال: يُذْكَرُ بها شأنُ النَّسِيءِ.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Şüphesiz Allah'ın kitabında, Allah katında ayların sayısı on ikidir” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Bununla nesî uygulamasının durumu zikredilmektedir.
وأما قوله: {ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ}. فإن معناه: هذا الذي أخبرتكم به، مِن أن عِدَّةَ الشهور عندَ اللهِ اثنا عشرَ شهرًا في كتاب الله، وأن منها أربعةً حُرُمًا - هو
Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} “İşte dosdoğru din budur” kavline gelince; bunun anlamı şudur: Allah'ın kitabında, Allah katında ayların sayısının on iki olduğunu ve bunlardan dördünün haram [aylar] olduğunu size haber verdiğim bu husus -
الدين المستقيم.
dosdoğru dindir.
كما حدَّثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّي: {ذَلِكَ الدَّينُ الْقَيِّم}. يقولُ: المستقيمُ .
Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {ذَلِكَ الدَّينُ الْقَيِّم} “İşte dosdoğru din budur”. Şöyle der: Dosdoğru olan [dindir] .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ}. قال: الأمرُ القَيِّمُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} “İşte dosdoğru din budur” kavli hakkında: "Dosdoğru olan emirdir (hükümdür)" dedi.
يقول تعالى: واعلموا أيها الناسُ أن عِدَّةَ الشهورِ عِندَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شهرًا في كتابه الذي كتب فيه كلَّ ما هو كائنٌ، وأن من هذه الاثْنى العشر الشهرَ، أربعةَ أشهرٍ حُرُما، ذلك دين الله المستقيمُ، لا ما يَفْعَلُه النَّسِيءُ مِن تَحليلِه ما يُحَلَّلُ مِن شهور السنة، وتحريمه ما يُحَرِّمُه منها.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey insanlar! Biliniz ki, var olacak her şeyi yazdığı kitabında ayların sayısı Allah katında on ikidir ve bu on iki aydan dördü haram aylardır; işte Allah'ın dosdoğru dini budur. Yoksa nesî ehlinin senenin aylarından helal kıldıklarını helal sayması, haram kıldıklarını da haram sayması şeklinde yaptıkları uygulama değildir.
وأما قوله: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ}. فإن معناه: فلا تَعْصُوا اللَّهَ فيها، ولا تُحِلُّوا فيهنَّ ما حَرَّمَ اللَّهُ عليكم، فتكسبوا أنفسكم ما لا قبل لها به مِن سَخَطِ اللَّهِ وعقابه.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ} “O halde bunlarda kendinize zulmetmeyin” kavline gelince; bunun anlamı şudur: O aylarda Allah'a isyan etmeyin ve o aylarda Allah'ın size haram kıldığı şeyleri helal saymayın; aksi takdirde nefislerinize Allah'ın gazabından ve azabından güç yetiremeyeceği şeyleri kazandırmış olursunuz.
كما حدثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ}. قال: الظُّلْمُ العمل بمعاصى اللهِ والتَّرْكُ لطاعته .
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ} “O halde bunlarda kendinize zulmetmeyin” kavli hakkında şöyle demiştir: Zulüm; Allah'ın masiyetlerini işlemek ve O'na itaati terk etmektir .
ثم اختَلَف أهل التأويل في الذي عادت عليه الهاء والنونُ في قوله: {فِيهِنَّ}؛
Sonra tevil ehli (müfessirler), Allah Teâlâ'nın: {فِيهِنَّ} “onlarda” kavlindeki he ve nun harflerinin (hünne zamirinin) nereye/neye raci olduğu hususunda ihtilaf ettiler;
فقال بعضُهم: عادَ ذلك على "الاثْنى العشَرَ الشهرَ". وقال: معناه: فلا تَظْلِموا في الشهور كلها أنفسكم.
Onlardan bazıları: Bu zamir “on iki aya” dönmektedir demiştir. Anlamının ise: "Ayların tamamında nefislerinize zulmetmeyin" olduğunu söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني المثنَّى، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ}: في كُلِّهن، ثم اختصَّ مِن ذلك أربعة أشهرٍ فَجَعَلَهن حُرُمًا، وعَظَّمَ حُرُماتِهن، وجَعَل الذنب فيهنّ أعظم، والعمل الصالح والأجرَ أعظم .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ} “Şüphesiz Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki yazısında (kitabında), Allah katında ayların sayısı on ikidir. Bunlardan dördü haram aylardır. İşte dosdoğru din budur. O halde bunlarda kendinize zulmetmeyin” kavli hakkında rivayet etti: [Zulmetmeyin emri] ayların tamamındadır; sonra bunlardan dört ayı seçip onları haram (hürmetli) kıldı, hürmetlerini yüceltti; onlarda işlenen günahı daha büyük, salih ameli ve ecri de daha büyük kıldı .
حدثنا ابن وكِيعٍ، قال: ثنا سويد بن عمرٍو، عن حَمَّادِ بن سَلَمَةَ، عن عليِّ بن زيد، عن يوسف بن مِهْرَانَ، عن ابن عباسٍ: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ}. قال: في الشهور كلِّها .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Amr, Hammâd b. Seleme'den, o Ali b. Zeyd'den, o Yûsuf b. Mihrân'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ} “O halde bunlarda kendinize zulmetmeyin”. [İbn Abbâs]: “Ayların tamamında” demiştir .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: فلا تَظْلِموا في الأربعةِ الأشهرِ الحُرُّمِ أنفسَكم. والهاء والنون عائدةٌ على "الأشهر الأربعةِ".
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı şudur: Dört haram ayda kendinize zulmetmeyin. Hâ ve nûn zamiri “dört aya” dönmektedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا بِشْرُ بنُ مُعاذ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، قتادة: أما قوله: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنفُسَكُمْ}. فإن الظلم في الأشهرِ الحُرُمِ أعظمُ خطيئةً ووِزْرًا
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen rivayet etti]: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنفُسَكُمْ} “Onlarda kendinize zulmetmeyin” ayeti hakkında şöyle demiştir: Şüphesiz haram aylarda yapılan zulüm, günah ve vebal bakımından daha büyüktür
من الظلمِ فيما سواها، وإن كان الظلم على كلِّ حالٍ عظيمًا، ولكنَّ الله يُعظِّمُ مِن أمرِه ما شاء. وقال: إن الله اصْطَفى صَفَايا من خلقِه؛ اصْطَفى مِن الملائكةِ رُسُلًا، ومن الناسِ رُسُلًا، واصْطَفى من الكلام ذِكْرَه، واصْطَفى من الأرض المساجد، واصْطَفى من الشهور رمضان والأشهر الحرم، واصْطفى من الأيام يوم الجمعة، واصطفى من الليالى ليلةَ القَدْرِ، فَعَظِّموا ما عَظْمَ اللَّهُ، فإنما تُعَظَّمُ الأمورُ بما عَظَّمَها الله عند أهلِ الفهم وأهل العقل .
diğer aylardaki zulümden daha büyüktür. Gerçi zulüm her halükarda büyüktür; fakat Allah dilediği emrini tazim eder (büyük kılar). Dedi ki: Muhakkak ki Allah, yarattıklarından seçkin olanları seçti: Meleklerden elçiler, insanlardan elçiler seçti; kelamdan kendi zikrini seçti; yeryüzünden mescitleri seçti; aylardan Ramazan'ı ve haram ayları seçti; günlerden cuma gününü seçti; gecelerden Kadir Gecesi'ni seçti. O halde Allah'ın tazim ettiğini siz de tazim ediniz; zira işler anlayış ve akıl sahipleri nezdinde ancak Allah'ın onları tazim etmesiyle tazim edilir .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: فلا تَظْلِموا في تَصْييرِكم حرام الأشهر الأربعةِ حلالًا، وخلالها حراما - أنفسكم.
Başkaları da şöyle demiştir: Aksine bunun manası şudur: Dört ayın haramlığını helal, helalini de haram kılmak suretiyle kendinize zulmetmeyin.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاق: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهورِ عِندَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا}. إلى قوله: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ}. أي: لا تَجْعَلوا حَرامَها حلالًا، ولا حلالَها حرامًا، كما فَعَل أهلُ الشِّرْكِ، فإنما النَّسِيءُ الذي كانوا يَصْنَعون من ذلك {زِيَادَةٌ فِي الكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا} الآية .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهورِ عِندَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا} “Şüphesiz Allah katında ayların sayısı on ikidir” kavlinden {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ} “O halde bunlarda kendinize zulmetmeyin” kavline kadar: Yani şirk ehlinin yaptığı gibi onların haramını helal, helalini de haram kılmayın; zira onların bu hususta yaptıkları nesî uygulaması ancak: {زِيَادَةٌ فِي الكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Küfürde bir artıştır ki inkâr edenler bununla saptırılır” ayetidir .
حدثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبد الرحمنِ، قال: ثنا سفيان، عن قيس بن مسلم، عن الحسن: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنفُسَكُمْ}. قال: ظلمُ أنفسكم ألا
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Kays b. Müslim'den, o da el-Hasen'den nakletti: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنفُسَكُمْ} “O halde bunlarda kendinize zulmetmeyin”. Dedi ki: Kendinize zulmetmeniz, [onları] ...
تُحَرِّموهن كحُرمتهن .
onları hürmetlerine layık şekilde haram (hürmetli) saymamanızdır .
حدثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيزِ، قال: ثنا سفيان، عن قيس بن مسلم، عن الحسن بن محمدِ بن عليٍّ: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ}. قال: ظُلْمُ أنفسِكم أن لا تُحَرِّمُوهُنَّ كَحُرْمَتِهِنَّ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Kays b. Müslim'den, o da el-Hasen b. Muhammed b. Ali'den nakletti: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ} “O halde bunlarda kendinize zulmetmeyin”. Dedi ki: Kendinize zulmetmeniz, onları hürmetlerine layık şekilde haram (hürmetli) saymamanızdır.
حدثنا أحمد بن إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا سفيان، عن قيس بن مسلم، عن الحسن بن محمدٍ بنحوه.
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Kays b. Müslim'den, o da el-Hasen b. Muhammed'den benzerini anlattı.
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلى الأقوال في ذلك عندى بالصواب قولُ مَن قال: فلا تَظْلِموا في الأشهر الأربعة أنفسَكم، باسْتحلال حَرامِها، فإن الله عَظَّمَها وعَظَّمَ حُرمتها.
Ebû Ca'fer der ki: Bu hususta bana göre görüşlerin gerçeğe en uygun olanı: "Haramını helal sayarak o dört ayda nefislerinize zulmetmeyin; zira Allah onları tazim etmiş ve hürmetlerini yüceltmiştir" diyenin görüşüdür.
وإنما قُلنا: ذلك أولى بالصوابِ في تأويله؛ لقوله: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ}. فأخرج الكناية عنهن مُخْرَجَ الكناية عن جمعِ ما بين الثلاثة إلى العشرة. وذلك أن العربَ تقولُ فيما بين الثلاثةِ إلى العشرة إذا كَنَتْ عنه: فَعَلنا ذلك لثلاث ليالٍ خَلَون، ولأربعةِ أيام بَقِين. وإذا أخْبَرَت عما فوقَ العشرة إلى العشرين قالت: فَعَلْنا ذلك لثلاثَ عشْرَةَ خَلَت، ولأربعَ عَشْرَةَ مَضَت. فكان في قوله جلَّ ثناؤُه: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنفُسَكُمْ}. وإخراجه كناية عددِ الشهور التي نَهَى المؤمنين عن ظُلْمِ أنفسهم فيهن مُخْرَجَ عددِ الجمع القليلِ من الثلاثة إلى العشرة - الدليل الواضح على أن الهاءَ والنونَ من ذكره "الأشهر الأربعةِ" دونَ "الاثنى العشَرَ"؛ لأن ذلك لو كان كناية عن "الاثْنى العشَرَ الشهرَ" لكان: فلا تَظْلِموا فيها أنفسكم.
Bizim: "Bunun tevilinde gerçeğe en uygun olanı budur" dememizin sebebi, [Allah'ın]: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ} “O halde onlarda kendinize zulmetmeyin” buyurmuş olmasıdır. Zira [Allah], onlar hakkındaki zamiri, üçten ona kadar olan çokluğun zamiri kalıbında getirmiştir. Çünkü Araplar, üç ile on arası [sayılar] hakkında zamir getirdiklerinde: "فَعَلنا ذلك لثلاث ليالٍ خَلَون" (Bunu geçen üç gece için yaptık) ve "ولأربعةِ أيام بَقِين" (ve kalan dört gün için yaptık) derler. Ondan yukarı yirmiye kadar olanı haber verdiklerinde ise: "فَعَلْنا ذلك لثلاثَ عشْرَةَ خَلَت" (Bunu geçen on üç [gece] için yaptık) ve "ولأربعَ عَشْرَةَ مَضَت" (ve geçen on dört [gece] için yaptık) derler. Dolayısıyla Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنفُسَكُمْ} “O halde onlarda kendinize zulmetmeyin” buyruğu ve müminlerin içlerinde kendilerine zulmetmelerini yasakladığı ayların sayısının zamirini, üçten ona kadar olan azlık çoğulu (cem-i kıllet) sayısı kalıbında getirmesi; [ayetteki] hâ ve nûn (هنّ) zamirinin, "on iki [ay]" için değil, "dört ay" zikrinden kinaye olduğuna dair açık bir delil olmuştur. Şayet bu [zamir], "on iki ay" için bir zamir olsaydı, [ifade]: "فلا تَظْلِموا فيها أنفسكم" (O halde onda kendinize zulmetmeyin) şeklinde olurdu.
فإن قال قائل: فما أنْكَرْتَ أن يكونَ ذلك كناية عن "الاثنى العشر الشهر"، وإن كان الذي ذَكَرْتَ هو المعروف في كلام العربِ؟ فقد علمت أن المعروف مِن كلامها إخراج كناية ما بين الثلاثِ إلى العشرِ بالهاء دون النونِ، وقد قال الشاعر :
Eğer biri: "Zikrettiğin şey Arap kelamında bilinen kural olsa bile, bunun 'on iki ay'dan kinaye olmasını neden kabul etmiyorsun? Nitekim sen de bilirsin ki Arapların kelamında bilinen bir kullanım da, üçten ona kadar olan şeylerin zamirinin nûn ile değil hâ ile getirilmesidir; nitekim şair şöyle demiştir :
أَصْبَحْنَ فِي قُرْحٍ وفِي دَارَاتِها
Sabahladılar Kurh'ta ve onun çevre yerlerinde
سَبْعَ ليالٍ غَيْرَ مَعْلُوفاتِها
Yemlenmeksizin yedi gece boyunca.
ولم يَقُلْ: مَعْلوفاتهن. وذلك كنايةٌ عن السَّبْع؟
Burada yedi geceden kinaye olduğu halde 'ma'lûfâtihinne' (مَعْلوفاتهن) demeyip ['ma'lûfâtihâ' (مَعْلُوفاتِها)] demiştir?" derse,
قيل: إن ذلك وإن كان جائزًا، فليس بالأفصح الأعرف في كلامها، وتوجيهُ كلام الله إلى الأفصح الأغرفِ أَوْلى مِن تَوجيهه إلى الأنكرِ.
Şöyle denilir: Bu caiz olsa bile, Arapların kelamında en fasih ve en çok bilinen kullanım bu değildir. Allah'ın kelamını en fasih ve en bilinen kullanıma hamletmek, daha az bilinen kullanıma hamletmekten daha evladır.
فإن قال : فإن كان الأمرُ على ما وَصَفتَ، فقد يجب أن يكونَ مُباحًا لنا ظُلْمُ أنفسنا في غيرِهنَّ مِن سائر شهور السنة.
Eğer [o kimse] derse ki: "Durum senin vasfettiğin gibiyse, o halde senenin diğer aylarında kendimize zulmetmemizin mubah olması gerekir."
قيل: ليس ذلك كذلك، بل ذلك حرام علينا في كلِّ وقتٍ وزمانٍ، ولكن الله عَظَّمَ حُرمة هؤلاء الأشهرِ وشَرَّفَهن على سائر شهور السنة، فَخَصَّ الذنب فيهن بالتعظيمِ، كما خَصَّهنَّ بالتشريف، وذلك نظير قوله: {حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى} [البقرة: ٢٣٨]. ولا شكَّ أن الله قد أَمَرَنا بالمحافظة على الصلوات المفروضات كلِّها بقوله: {حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ}. ولم يُبحْ تَرْكَ
Şöyle denilir: Durum öyle değildir; bilakis bu [zulüm], her vakit ve zamanda bize haramdır. Fakat Allah, bu ayların hürmetini yüceltmiş ve onları senenin diğer aylarından üstün kılmıştır. Nitekim onları şerefli kıldığı gibi bu aylarda [işlenen] günahı da büyüterek tahsis etmiştir. Bu durum, O’nun şu kavline benzer: {حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى} “Namazlara ve orta namaza devam edin” [el-Bakara: 238]. Şüphe yok ki Allah: {حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ} “Namazlara devam edin” kavliyle bize farz namazların tamamına devam etmeyi emretmiş; [onlara devamı] terk etmeyi mubah kılmamıştır.
المحافظةِ عليهنَّ بأمرِه بالمحافظةِ على الصلاة الوسطى، ولكنه تعالى ذكره زادها تَعْظِيمًا، وعلى المحافظة عليها توكيدًا، وفى تضييعها تشديدا. فكذلك ذلك في قوله: {مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدَّينُ الْقَيَّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ}.
devam etmeyi terk etmeyi mubah kılmamıştır; fakat Allah Teâlâ onun tazimini artırmış, ona devam etmeyi pekiştirmiş ve onu zayi etme konusundaki yasağı şiddetlendirmiştir. İşte Allah Teâlâ'nın: {مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدَّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ} “Bunlardan dördü haram aylardır. İşte dosdoğru din budur. O halde bunlarda kendinize zulmetmeyin” kavlindeki durum da böyledir.
وأما قوله: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً}. فإنه يقول جل ثناؤه: وقاتِلوا المشركين باللَّهِ أَيُّها المؤمنون جميعًا غير مختلفين، مؤتلفين غير متفرقين ، كما يُقاتِلُكم المشركون جميعًا مُجْتَمِعين غيرَ مُتَفَرِّقين.
Allah Teâlâ'nın: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً} “Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın” kavline gelince; Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey müminler! Müşriklerin sizinle ayrılmaksızın hep birlikte savaştıkları gibi, siz de ihtilafa düşmeksizin, birbirinize kenetlenerek ve fırkalara ayrılmaksızın Allah'a ortak koşanlarla hep birlikte savaşın.
كما حدَّثني محمد بن الحسينِ، قال: ثنا أحمد بن المفضل، قال: ثنا أسباط، عن السدِّيِّ: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَتِلُونَكُمْ كَافَّةً}: أما {كَافَّةً} فجميعٌ وأمرُكم مُجْتَمِعُ .
Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَتِلُونَكُمْ كَافَّةً} “Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın” ayeti hakkında rivayet etti: {كَافَّةً} ifadesine gelince; [bunun anlamı] hepiniz ve işiniz birleşmiş olarak [savaşın demektir] .
حدثني المُثنى، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً}. يقولُ: جميعا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً} “Müşriklerle topyekûn savaşın” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Hep birlikte" [demektir] .
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً}. أي: جميعًا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً} “Müşriklerle topyekûn savaşın”. Yani: Hep birlikte.
والكافة في كلِّ حالٍ على صورة واحدة لا تُذكَّرُ ولا تُجمَعُ؛ لأنها وإن كانت بلفظ "فاعلةٍ"، فإنها في معنى المصدر، كالعافية والعاقبةِ، ولا تُدْخِلُ العرب فيها الألف واللامَ؛ لكونها آخر الكلام، مع الذي فيها من معنى المصدرِ، كما لم يُدخِلوها إذا قالوا: قاموا معًا، وقاموا جميعًا.
Kâffe (كافة) [kelimesi] her hâlükârda tek bir kalıpta olup müzekker (eril) yapılmaz ve çoğul yapılmaz. Zira o, lafız olarak “fâile” (فاعلة) [vezninde] olsa da âfiye (عافية) ve âkıbet (عاقبة) gibi mastar anlamındadır. Araplar, taşıdığı mastar anlamıyla birlikte kelamın sonunda yer alması sebebiyle bu kelimeye elif-lâm takısı dâhil etmezler; nitekim “قاموا معًا” (Birlikte ayağa kalktılar) ve “قاموا جميعًا” (Hep beraber ayağa kalktılar) dediklerinde de [bu kelimelere elif-lâm takısı] dâhil etmemişlerdir.
وأما قوله: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ}. فإن معناه: واعْلَموا أيُّها المؤمنون بالله أنكم إن قاتلتم المشركين كافَّةً، واتَّقَيْتُم الله، فأَطَعْتُموه فيما أمركم ونَهاكم، ولم تُخالفوا أمره فتَعْصُوه، كان الله معكم على عدوِّكم وعدوِّه من المشركين، ومَن كان الله معه لم يَغْلِبُه شيءٌ؛ لأن الله مع مَن اتَّقاه، فَخافَه وأطاعَه فيما كَلَّفَه مِن أمره ونهيه.
Allah Teâlâ'nın: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} “Bilin ki Allah, takvâ sahipleriyle beraberdir” kavline gelince; bunun anlamı şudur: Ey Allah'a iman edenler! Bilin ki eğer müşriklerle topyekûn savaşırsanız, Allah'tan sakınıp size emrettiği ve yasakladığı şeylerde O'na itaat ederseniz, O'nun emrine muhalefet edip isyan etmezseniz, Allah sizin ve Kendisinin düşmanı olan müşriklere karşı sizinle beraber olur. Allah kiminle beraber olursa hiçbir şey ona galip gelemez. Çünkü Allah, Kendisinden sakınan, Kendisinden korkan ve emredip yasaklayarak yükümlü kıldığı hususlarda Kendisine itaat eden kimseyle beraberdir.
القول في تأويلِ قوله: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (٣٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (٣٧)} “(Haram ayları) ertelemek, küfürde ancak bir artıştır ki inkâr edenler onunla saptırılır. Allah'ın haram kıldığı (ayların) sayısına denk getirmek için onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar; böylece Allah'ın haram kıldığını helal kılarlar. Kötü amelleri kendilerine süslü gösterildi. Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقول تعالى ذكره: ما النَّسِيءُ إلا زيادةٌ في الكفر.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Nesî (erteleme), küfürde ancak bir artıştır.
والنَّسِيءُ مصدرٌ مِن قول القائل: نَسَأْتُ في أيامك . و: نَسَأَ اللهُ في أجلك. أي: زادَ الله في أيام عُمُرِك ومُدَّةِ حياتك حتى تبقى فيها حيًّا. وكلُّ زيادةٍ حَدَثَت في شيءٍ، فالشيءُ الحادثُ فيه تلك الزيادة بسبب ما حَدَثَ فيه، نَسِيءٌ، ولذلك قيل للَّبَنِ إذا كُثِّر بالماءِ: نَسِيءٌ. وقيل للمرأةِ الحُبلَى: نَسُوءٌ. ونُسِئَت المرأةُ؛ لزيادة الولد فيها. وقيل: نَسَأْتُ الناقةَ وأَنْسَأَتُها. إذا زَجَرتَها ليزدادَ سَيْرُها.
Nesî (النَّسِيءُ), kişinin “Günlerini artırdım/erteledim” (نَسَأْتُ في أيامك) ve “Allah ecelini uzattı/ömrünü artırdı” (نَسَأَ اللهُ في أجلك) sözlerinden gelen bir mastardır; yani Allah ömür günlerini ve hayat müddetini onda diri kalasın diye artırdı demektir. Bir şeyde meydana gelen her artış ve kendisinde bu artış meydana gelen şey bu sebeple 'nesî'dir. Bu yüzden su ile çoğaltılan süte 'nesî' (نَسِيءٌ) denilmiştir. Gebe kadına da 'nesû'' (نَسُوءٌ) ve karnındaki çocuğun büyümesi/artması sebebiyle 'kadın gebe kaldı' (نُسِئَت المرأةُ) denilmiştir. Yürüyüşü artsın diye deveyi sürdüğünde de “Deveyi dürttüm/hızlandırdım” (نَسَأْتُ الناقةَ وأَنْسَأَتُها) denilmiştir.
وقد يَحتَمِلُ أن يكونَ النسيءُ "فَعِيل"، صرف إليه من "مفعولٍ"، كما قيل: لَعِينٌ وقتيلٌ. بمعنى: مَلْعونٌ ومقتولٌ، ويكون معناه: إنما الشهرُ المُؤَخَّرُ زيادةٌ في الكفر. وكأنَّ القول الأول أشبه بمعنى الكلام، وهو أن يكون معناه: إنما التأخير الذي يُؤخِّرُه أهلُ الشِّرْكِ بالله من شهور الحرُم الأربعة، وتصْييرُهم الحرام منهنَّ حلالًا،
Şu da muhtemeldir ki Nesî (النسيء), “mel‘ûn” (lanetlenmiş) ve “maktûl” (öldürülmüş) anlamında “laîn” (لعين) ve “katîl” (قتيل) denildiği gibi, “mef‘ûl” (مفعول) [kalıbından] kendisine dönüştürülmüş “faîl” (فعيل) [vezninde] olsun. Bu takdirde cümlenin anlamı: “Ertelenen ay, küfürde ancak bir artıştır” şeklinde olur. Fakat birinci görüş sözün anlamına daha uygundur; o da anlamının şöyle olmasıdır: “Allah’a şirk koşan kimselerin, dört haram ayı ertelemeleri ve bunlardan haram olanı helal kılmaları...
والحلال منهنَّ حرامًا - زيادةٌ في كفرهم وجُحُودِهم أحكام الله وآياته.
...ve helal olanı haram kılmaları, onların küfürlerinde ve Allah'ın hükümlerini ve ayetlerini inkâr etmelerinde ancak bir artıştır” şeklinde olmasıdır.
وقد كان بعضُ القرأة يقرأُ ذلك: (إنما النسيُّ). بتَرْكِ الهمز، وتركِ مَدِّه ، {يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا}.
Kurrâdan bazıları bunu hemzesiz ve meddsiz (uzatmasız) olarak : (إنما النسيُّ) {يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا} şeklinde okurdu.
واخْتَلَفَت القرأةُ في قراءة ذلك؛ فقَرَأته عامة قرأةِ الكُوفيين: {يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا}. بمعنى: يُضِلُّ اللهُ بالنسئِ الذي ابتدعوه وأحدثوه الذين كفروا.
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Kûfelilerin kurrâsının geneli bunu: {يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenler onunla saptırılır” şeklinde [meçhul fiille] okumuştur; manası: “Allah, ihdas edip uydurdukları nesî ile inkâr edenleri saptırır” demektir.
وقرأ ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرة وبعضُ الكوفيين: (يَضِلُّ به الذين كفروا). بمعنى: يزولُ عن مَحَجَّةِ اللهِ التي جَعَلها لعباده طريقًا يَسْلُكونه إلى مَرْضاتِه الذين كَفَروا .
Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı ise bunu: (يَضِلُّ به الذين كفروا) şeklinde [malum fiille] okumuştur; manası: “İnkâr edenler, Allah'ın kulları için rızasına ulaştıran bir yol kıldığı doğru yoldan saparlar” demektir.
وقد حكى عن الحسن البصرى: (يُضِلُّ به الذين كفروا). بمعنى: يُضِلُّ بالنَّسِيءِ الذي سَنَّه الذين كَفَروا الناسَ .
Hasan-ı Basrî'den ise: (يُضِلُّ به الذين كفروا) şeklinde [if'âl babında malum fiille] okuduğu rivayet edilmiştir; manası: “İnkâr edenler ihdas ettikleri nesî ile insanları saptırırlar” demektir.
قال أبو جعفر: والصواب من القول في ذلك أن يُقال: هما قراءتان مشهورتان، قد قرأ بكلِّ واحدةٍ [من القراءة] أهل علمٍ بالقرآن [ومعرفةٍ] به، وهما متقاربتا المعنى؛ لأن مَن أضَلَّه الله فهو ضالٌّ، ومن ضلَّ فبإضلال الله إياه وخِذْلانِه له ضَلَّ، فبأيَّتِهما قرأ القارئ فهو للصواب في ذلك مُصِيبٌ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] der ki: Bu hususta doğru olan görüş şudur: Bunlar meşhur iki kıraattir; her birini Kur'an konusunda ilim [ve derin vukufiyet] sahibi kimseler [kıraat olarak] okumuştur. Bu iki kıraatin anlamı da birbirine yakındır; zira Allah'ın saptırdığı kimse sapmıştır, sapan kişi de ancak Allah'ın onu saptırması ve yardımsız bırakması sebebiyle sapmıştır. Dolayısıyla kārî bunlardan hangisiyle okursa okusun doğruya isabet etmiş olur.
وأمَّا الصوابُ مِن القراءة في {النَّسِيءُ} فالهمز ، وقراءته على تقدير فعيلٍ؛ لأنها القراءة المستفيضة في قرأةِ الأمصار التي لا يجوز خلافُها فيما أَجْمَعَت عليه.
{النَّسِيءُ} lafzındaki doğru kıraat ise hemzeli okuyuştur ve 'feîl' vezninde okunmasıdır. Çünkü bu, İslam beldelerindeki kurrâ arasında müstefîz (yaygın) olan ve üzerinde icma ettikleri hususlarda muhalefet edilmesi caiz olmayan kıraattir.
وأما قوله: {يُحِلُّونَهُ عَامًا}. فإن معناه: يُحِلُّ الذين كَفَروا النسئ، و "الهاء" في قوله: {يُحِلُّونَهُ}. عائدةٌ عليه.
Allah Teâlâ'nın: {يُحِلُّونَهُ عَامًا} “Onu bir yıl helal sayarlar” kavline gelince; bunun anlamı: “İnkâr edenler nesîyi helal kılarlar” demektir ve {يُحِلُّونَهُ} kavlindeki “hâ” (he) zamiri ona (nesîye) dönmektedir.
ومعنى الكلام: يُحِلُّون الذي أخَّروا تحريمه من الأشهر الأربعة الحرم عامًا، {وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ}. يقول: ليُوافقوا بتحليلهم ما حَلَّلوا من الشهور وتحريمهم ما حَرَّموا منها عِدَّةَ ما حَرَّم الله، فيحلوا ما حرم الله، {زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ}. يقولُ: حُسِّنَ لهم وحُبّب إليهم سَيِّئ أعمالهم وقبيحها، وما خُولف به أمر الله وطاعته، {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ}. يقولُ: والله لا يُوفِّقُ لمحاسن الأفعال [وجميلها] ، وما لله فيه رضًى، القوم الجاحدين توحيده، والمنكرين نبوة محمدٍ ﷺ، [ولكنه] يُخَذِّلُهم عن الهدى، كما خَذَّلَ هؤلاء الناس عن الأشهر الحرم.
Kelamın manası şudur: Dört haram aydan haramlığını erteledikleri ayı bir yıl helal sayarlar; {وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ} “Allah'ın haram kıldığı (ayların) sayısına denk getirmek için onu bir yıl da haram sayarlar”. Şöyle buyurmaktadır: Aylardan helal kıldıklarını helal kılmak ve haram kıldıklarını haram kılmak suretiyle Allah'ın haram kıldığı ayların sayısına denk getirsinler, böylece Allah'ın haram kıldığını helal kılsınlar diye. {زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ} “Kötü amelleri kendilerine süslü gösterildi”. Şöyle buyurmaktadır: Amellerinin kötüsü, çirkini ve Allah'ın emrine ve itaatine muhalefet olan şeyler kendilerine güzel ve sevimli gösterildi. {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ} “Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez”. Şöyle buyurmaktadır: Allah, O'nun birliğini inkâr eden ve Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğini reddeden topluluğu güzel fiillere [ve iyiliklere] , Allah'ın razı olduğu şeylere muvaffak kılmaz; [bilakis] haram aylar konusunda bu insanları yardımsız bıraktığı gibi onları da hidayetten mahrum edip yüzüstü bırakır.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني المثنى، قال: ثنا عبد الله بن صالحٍ، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da...