وكان ابن إسحاقُ يقولُ: الذي قال هذه المقالةَ - كما حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: كان الذي قال هذه المقالةَ - فيما بَلَغَنى، وديعةُ بنُ ثابتٍ، أخو بني أميةَ بن زيدٍ، مِن بني عمرِو بن عوفٍ.
İbn İshâk şöyle diyordu: Bu sözü söyleyen kişi -bize İbn Humeyd'in rivayet ettiği üzere; dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan [şöyle] rivayet etti: Bana ulaştığına göre bu sözü söyleyen kişi, Benî Amr b. Avf'tan, Benî Ümeyye b. Zeyd'in kardeşi [olan] Vedîa b. Sâbit idi.
حدَّثنا عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنا الليثُ، قال: ثنى هشامُ بنُ سعدٍ، عن زيدِ بن أسلمَ، أن رجلًا من المُنافِقين قال لعوفِ بن مالكٍ في غزوةِ تبوكَ: ما لِقُرَّائِنا هؤلاء، أرغبُنا بُطونًا، وأكْذبُنا ألسنةً، وأَجْبَنُنا عند اللقاءِ! فقال له عوفٌ: كذبتَ، ولكنك منافقٌ، لأخْبِرَنَّ رسولَ اللَّهِ ﷺ. فَذَهَب عوفٌ إلى رسولِ اللهِ ﷺ، ليُخبره، فوَجَد القرآنَ قد سَبَقَه. فقال زيدٌ: قال عبدُ اللَّهِ بنُ عمرَ: فنظرتُ إليه مُتَعَلِّقًا بحَقَبِ ناقةِ رسولِ اللهِ ﷺ تَنْكُبُه الحجارةُ . يقولُ: إنَّما كنا نخوضُ وتلعبُ. فيقولُ له النبيُّ ﷺ: {أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ}؟ "، ما يزيدُه .
Bize Ali b. Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bize el-Leys rivayet edip dedi ki: Bana Hişâm b. Sa'd, Zeyd b. Eslem'den rivayet etti ki: Münafıklardan bir adam Tebük Gazvesi'nde Avf b. Mâlik'e: “Şu kurrâmıza ne oluyor ki, karınları en açgözlümüz, dilleri en yalancımız ve [düşmanla] karşılaşma anında en korkağımızdır!” dedi. Avf ona: “Yalan söyledin, bilakis sen bir münafıksın! Bunu mutlaka Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) haber vereceğim” dedi. Avf haber vermek üzere Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gitti; fakat Kur'an'ın kendisinden önce gelmiş olduğunu gördü. Zeyd dedi ki: Abdullah b. Ömer şöyle dedi: Ben o adamı, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) devesinin terkisine/kolanına asılmış, taşlar ayaklarına çarparken gördüm. Adam: “Biz sadece dalıp eğleniyorduk” diyordu. Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise ona: “{أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ} 'Allah ile, O'nun ayetleriyle ve Resûlü ile mi alay ediyordunuz?'” buyuruyor, bundan fazlasını söylemiyordu .
[حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ]، قال: ثني هشامُ بنُ سعدٍ، عن زيدِ بن أسلمَ، عن عبدِ اللهِ بن عمرَ، قال: قال رجلٌ في غزوةِ تبوكِ في مجلسٍ: ما رأينا مثلَ قُرَّائِنا هؤلاء، أرغبَ بُطونًا، ولا أكذبَ ألْسُنًا، ولا أجبنَ عندَ اللقاء! فقال رجلٌ في المجلسِ: كذبتَ، ولكنك منافقٌ، لأُخْبِرَنَّ رسولَ اللَّهِ ﷺ. فبلغ ذلك النبيَّ ﷺ، ونَزَلَ القرآنُ. قال عبدُ اللهِ بنُ عمرَ: فأنا رأيتُه مُتَعَلِّقًا بحَقَبِ ناقةِ رسولِ اللهِ ﷺ، تَنكُبُه الحجارةُ وهو يقولُ: يا رسولَ اللهِ، إنما كُنَّا نخوضُ ونلعبُ. ورسولُ اللهِ ﷺ يقولُ: {أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ (٦٥) لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} ".
[Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi], o dedi ki: Bana Hişâm b. Sa'd, Zeyd b. Eslem'den, o da Abdullah b. Ömer'den rivayet etti, o şöyle dedi: Tebük Gazvesi'nde bir mecliste bir adam: “Şu kurrâmız gibisini görmedik; karınları en açgözlü, dilleri en yalancı ve [düşmanla] karşılaşma anında en korkak olanlardır!” dedi. Meclisteki bir adam: “Yalan söyledin, bilakis sen bir münafıksın! Bunu mutlaka Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e haber vereceğim” dedi. Bu durum Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e ulaştı ve Kur'an indi. Abdullah b. Ömer dedi ki: Ben o adamı, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in devesinin arka palan kayışına tutunmuş, taşlar [ayaklarına] çarparken şöyle derken gördüm: “Ey Allah'ın Resûlü! Biz sadece lafa dalıp eğleniyorduk.” Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise şöyle diyordu: {أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ (٦٥) لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} “Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz? Özür dilemeyin, muhakkak ki siz imanınızdan sonra inkâr ettiniz” .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: أخبَرنا أيوبُ، عن عكرمةَ في قولِه: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ}، إلى قولِه: {بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ}. قال: فكان رجلٌ ممن إن شاء اللَّهُ عَفا عنه يقولُ: اللهمَّ إنى أسمعُ آيةً أنا أُعْنَى بها، تَقْشَعِرُّ منها الجلودُ، وتَحِبُ منها القلوبُ، اللهمَّ فاجعلْ وفاتى قتلًا في سبيلِك؛ لا يقولُ أحدٌ: أنا غَسَّلْتُ، أَنا كَفَّنْتُ، أَنا دَفَنْتُ. قال: فأُصِيبَ يومَ اليمامة، فما أحدٌ مِن المسلمين إلا وُجِد غيره .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Eyyûb, İkrime'den: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ} “Şayet onlara soracak olsan, elbette: 'Biz sadece dalıp eğleniyorduk' derler” kavlinden {بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ} “çünkü onlar suçlu kimseler idiler” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini haber verdi: Allah'ın dilerse kendisini affedeceği kimselerden bir adam şöyle diyordu: “Allahım! Kendimin kastedildiği, derilerin ürperdiği ve kalplerin titrediği bir ayet işitiyorum. Allahım! Benim vefatımı senin yolunda öldürülmek kıl; hiç kimse 'Onu ben yıkadım, ben kefenledim, ben defnettim' demesin.” [İkrime] dedi ki: O zat Yemâme Günü [şehit edilerek] vuruldu; Müslümanlardan [cesedi] bulunmayan sadece o vardı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ}. الآية، قال: بَيْنَا رسولُ اللهِ ﷺ يسيرُ في غزوتِه إلى تبوكَ، وبينَ يَدَيه ناسٌ مِن المنافقين، قالوا: أيَرْجو هذا الرجلُ أن يفتح قصورَ الشامِ وحصونَها، هيهاتَ هيهاتَ! فَأَطْلَعَ اللَّهُ نبيِّه ﷺ على ذلك، فقال نبيُّ الله ﷺ: "احتبِسوا عليَّ الرَّكْبَ". فأتاهم فقال: "قُلْتُم كذا، قُلْتُم كذا". قالوا: يا نبيَّ الله، إنما كُنَّا نخوض ونلعب. فأنزَل اللهُ ﵎ ما تَسْمَعون.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ} “Şayet onlara soracak olsan, elbette: 'Biz sadece dalıp eğleniyorduk' derler” [ayeti] hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük Gazvesi'ne doğru ilerlerken önünde münafıklardan birtakım kimseler vardı. [Aralarında] şöyle dediler: "Şu adam Şam'ın saraylarını ve kalelerini fethedeceğini mi umuyor? Heyhat, heyhat!" Allah Teâlâ, Peygamberi'ni (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu durumdan haberdar etti. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Şu süvari birliğini bana durdurup tutun!» buyurdu. Sonra yanlarına varıp: «Şöyle şöyle söylemişsiniz!» buyurdu. Onlar: "Ey Allah'ın Peygamberi! Biz sadece dalıp eğleniyorduk" dediler. Bunun üzerine yüce Allah işitmekte olduğunuz [ayetleri] indirdi.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ}. قال: بينما النبيُّ ﷺ في غزوةِ تبوكَ، ورَكْبٌ مِن المُنافِقِين يَسيرون بينَ يَدَيه، فقالوا: يَظُنُّ هذا أن يفتحَ قصورَ الرومِ وحصونَها! فأطْلَع اللهُ نبيِّه ﷺ على ما قالوا، فقال: "عليَّ بهؤلاء النَّفَر". فَدَعاهم فقال: "قُلْتُم كذا و كذا، فخلفوا: ما كُنَّا إلا نخوضُ ونلعبُ .
Bize Muhammed b. Abdil-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'nin: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ} “Şayet onlara soracak olsan, elbette: 'Biz sadece dalıp eğleniyorduk' derler” [ayeti] hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük Gazvesi'nde iken ve münafıklardan bir süvari grubu önünde ilerlerken: “Bu zat Bizans'ın saraylarını ve kalelerini fethedeceğini sanıyor!” dediler. Allah, söyledikleri şeyi Nebisi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) bildirdi. Resûlullah: “Şu adamları bana getirin” buyurdu ve onları çağırıp: “Şöyle şöyle söylediniz” buyurdu. Onlar da: “Biz sadece dalıp eğleniyorduk” diye yemin ettiler .
حدَّثنا الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو مَعْشرٍ، عن محمدِ بن كعبٍ وغيرِه، قالوا: قال رجلٌ مِن المنافقين: ما أَرَى قُرَّاءَنا هؤلاء إلا أَرْغَبَنَا بُطُونًا، وأكذَبَنا ألسنةً، وأجْبَنَنا عندَ اللقاءِ. فرُفِع ذلك إلى رسولِ الله ﷺ، فجاء إلى رسول اللَّهِ ﷺ وقد ارْتَحَل ورَكِبَ ناقتَه، فقال: يا رسولَ اللهِ، إنما كُنَّا نخوضُ ونلعبُ. فقال: {أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ} "، إلى قوله: {مُجْرِمِينَ}، وإن رجْلَيه [لتنْسِفَان الحجارةَ] ، وما يَلْتَفِتُ إليه رسولُ اللهِ ﷺ، وهو متعلقٌ بنِسْعَةِ رسولِ اللهِ ﷺ .
Bize el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ma'şer, Muhammed b. Ka'b ve başkasından rivayet etti; onlar dediler ki: Münafıklardan bir adam: “Şu kurrâmızı sadece karnına en düşkünümüz, dili en yalancımız ve karşılaşma anında en korkağımız olarak görüyorum” dedi. Bu durum Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) iletildi. [Adam] Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yola çıkıp devesine binmişken yanına geldi ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Biz sadece dalıp eğleniyorduk” dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): {أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ} “Allah ile, O'nun ayetleriyle ve Resûlü ile mi alay ediyordunuz?” [kavlinden] {مُجْرِمِينَ} “suçlu kimseler idiler” kavline kadar [okudu]. O sırada [adamın] iki ayağı [taşları savuruyordu] ve Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) [devesinin] kayışına/kolanına asılmışken Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona dönüp bakmıyordu bile.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ}. قال: قال رجلٌ مِن
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ} “Biz sadece dalıp eğleniyorduk” [ayeti] hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Mücâhid] dedi ki: ...dan bir adam:
المنافقين: يحدِّثُنا محمدٌ أن ناقةَ فلانٍ بوادى كذا وكذا [في يومِ كذا وكذا] ، وما يُذريه ما الغيبُ ؟
bir adam: “Muhammed bize falancanın devesinin filan günde filan vadide olduğunu söylüyor; gaybı o nereden bilecek ?” dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
القولُ في تأويلِ قولِه: {لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ (٦٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ (٦٦)} “Özür dilemeyin! İmanınızdan sonra kesinlikle kâfir oldunuz. İçinizden bir topluluğu affetsek bile, diğer bir topluluğu suçlu (günahkâr) kimseler oldukları sebebiyle azaplandıracağız” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ لهؤلاء الذين وَصَفتُ لك صفتَهم: {لَا تَعْتَذِرُوا} بالباطلِ، فتقولوا: كُنَّا نخوضُ ونلعبُ. {قَدْ كَفَرْتُمْ}، يقولُ: [قد جَحَدُتُم الحقَّ بقولِكم] ما قلتُم في رسولِ اللهِ ﷺ والمؤمنين به. {بَعْدَ إِيمَانِكُمْ}، يقولُ: بعدَ تَصْديقِكم به، وإقِرارِكم به، به، {إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً}. وذُكِر أنه عُنى "بالطائفةِ" في هذا الموضعِ رجلٌ واحدٌ.
Allah Teâlâ, Nebisi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Sana vasıflarını bildirdiğim şu kimselere de ki: 'Biz sadece dalıp eğleniyorduk' diyerek batıl şeylerle {لَا تَعْتَذِرُوا} “özür dilemeyin”. {قَدْ كَفَرْتُمْ} “kesinlikle kâfir oldunuz”; [yani] Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ona inananlar hakkında söylediğiniz o sözlerle [hakkı inkâr ettiniz] . {بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} “imanınızdan sonra”; [yani] onu tasdik edip ikrar etmenizden sonra. {إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً} “İçinizden bir topluluğu affetsek bile, diğer bir topluluğu azaplandıracağız”. Burada “tâife (topluluk)” ile tek bir adamın kastedildiği zikredilmiştir.
وكان ابن إسحاقَ يقولُ فيما حدَّثنا به ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: كان الذي عُفِى عنه - فيما بَلَغَنى - مَخْشِيُّ بنُ حُمَيِّرٍ الْأَشْجَعِيُّ
İbn Humeyd'in bize anlattığına göre İbn İshâk şöyle diyordu: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti; [İbn İshâk] dedi ki: Bana ulaştığına göre [kendisi] affedilen kimse, el-Eşca'î olan Mahşî b. Humeyyir idi
حليفُ بني سلمةَ، وذلك أنه أنكَر منهم بعضَ ما سَمِع .
[ki o] Selimeoğulları'nın müttefikiydi. Bu da onlardan duyduğu bazı şeyleri inkâr edip kınaması sebebiyleydi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ حُبَابٍ ، عن موسى بن عُبَيدةَ، عن محمدِ بن كعبٍ: {إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ}. قال: الطائفة : رجلٌ .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Zeyd b. Hubâb , Mûsâ b. Ubeyde'den, [o da] Muhammed b. Ka'b'ın: {إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ} “İçinizden bir topluluğu affetsek bile...” [ayeti] hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Tâife (topluluk) , tek bir adamdır .”
واختلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: {إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ} بإنكارِه ما أنكَر عليكم مِن قِبَلِ الكفر، {نُعَذِّبْ طَائِفَةً} بكفرِه واستهزائِه بآياتِ اللهِ ورسولِه.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun manası: “Küfür cihetinden size karşı inkâr edip reddettiği şey sebebiyle {إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ} 'İçinizden bir topluluğu affetsek bile', küfrü ve Allah'ın ayetleriyle ve Resûlü ile alay etmesi sebebiyle {نُعَذِّبْ طَائِفَةً} 'diğer bir topluluğu azaplandıracağız'” demektir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، قال: قال بعضُهم: كان رجلٌ منهم لم يُمالِئْهم في الحديثِ، يسيرُ مُجانِبًا لهم، فنَزَلَت: {إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً}، فسُمِّى طائفة وهو واحدٌ .
Bize Muhammed b. Abdil-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den rivayet etti, o dedi ki: Bazıları şöyle dedi: Onlardan bir adam vardı ki konuşmada onlara uymuyor, onların uzağında yürüyordu. Bunun üzerine: {إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً} “İçinizden bir topluluğu affetsek bile, diğer bir topluluğu azaplandıracağız” ayeti indi; böylece tek bir kişi olduğu halde topluluk (tâife) diye isimlendirildi .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: إن تَتُبْ طائفةٌ منكم فَيَعْفو اللهُ عنه، يُعَذِّبِ اللهُ طائفةً منكم بتَرْكِ التوبة.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası: “İçinizden bir topluluk tövbe eder de Allah onu affederse, tövbeyi terk etmeleri sebebiyle Allah içinizden diğer bir topluluğu azaplandıracaktır” demektir.
وأما قوله: {بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ} فإن معناه: نُعَذِّبْ طائفةً منهم
Allah Teâlâ'nın: {بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ} “Çünkü onlar suçlu kimseler idiler” kavline gelince; bunun manası: [Şu sebeple ki] onlardan bir topluluğu,
باكْتِسابِهم الجُرْمَ، وهو الكفر باللهِ، وطَعْنُهم في رسولِ اللهِ ﷺ.
günah ve suç -ki o da Allah'ı inkâr etmeleri ve Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) dil uzatmalarıdır- kazanmaları sebebiyle azaplandıracağız, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٦٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٦٧)} “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir (birbirlerinin benzeridirler). Kötülüğü emreder, iyilikten alıkoyarlar ve ellerini sıkı tutarlar (cimrilik ederler). Onlar Allah'ı unuttular, O da onları unuttu. Şüphesiz münafıklar fâsıkların ta kendileridir” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: {الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ} وهم الذين يُظهرون للمؤمنين الإيمانَ بألسنتِهم، ويُسرُّون الكفرَ باللهِ ورسولِه. {بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ}. يقولُ: هم صِنْفٌ واحدٌ، وأمْرُهم واحدٌ، في إعلانِهم الإيمانَ واسْتِبْطانهم الكفرَ؛ {يَأْمُرُونَ} منَ قبِلَ منهم {بِالْمُنْكَرِ}: وهو الكفرُ باللهِ وبمحمدٍ ﷺ وبما جاء، وتَكْذيبُه، {وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ}. يقولُ: ويَنْهَونهم عن الإيمانِ باللهِ ورسولِه، [وبما] جاءهم به مِن عندِ اللَّهِ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ} “Münafık erkekler ve münafık kadınlar” -ki onlar dilleriyle müminlere imanı açığa vuran, içlerinde ise Allah'ı ve Resûlü'nü inkârı gizleyen kimselerdir-. {بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ} “birbirlerindendir”; [yani] imanı açığa vurup küfrü gizlemeleri bakımından onlar tek bir sınıftır ve durumları birdir. Kendilerinden [söz] kabul eden kimseye {يَأْمُرُونَ} “emrederler” {بِالْمُنْكَرِ} “kötülüğü”; o da Allah'ı, Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve onun getirdiklerini inkâr etmek ve onu yalanlamaktır. {وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ} “ve iyilikten alıkoyarlar”; [yani] onları Allah'a, Resûlü'ne ve Allah katından onlara getirdiği şeylere [inanmaktan] menederler.
وقوله: {وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ}. يقولُ: ويُمسكون أيديَهم عن النفقةِ في سبيلِ اللَّهِ، ويَكُفُّونها عن الصدقةِ، فيَمْنَعون الذين فَرَضَ اللَّهُ لهم في أموالِهم ما فَرَضَ مِن الزكاةِ حقوقَهم.
Allah'ın: {وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ} “ve ellerini sıkı tutarlar” kavline gelince; [yani] ellerini Allah yolunda harcamaktan tutarlar ve sadaka vermekten alıkoyarlar; böylece mallarında Allah'ın farz kıldığı zekâttan hak sahiplerine haklarını vermezler.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ}. قال: لا يَبْسُطُونها بنفقةٍ في حقٍّ .
Nitekim bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in Allah'ın: {وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ} “ve ellerini sıkı tutarlar” kavli hakkında: “Ellerini hak yolda harcamaya açmazlar ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ
Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten [rivayet etti]
مجاهدٍ مثلَه.
[o da] Mücâhid'den aynısını [rivayet etti].
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, [o da] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجُ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ}: لا يَبْسُطُونها بخيرٍ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ} “ve ellerini sıkı tutarlar” kavli hakkında: “Ellerini hiçbir hayra açmazlar” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ}. قال: يَقْبِضون أيديَهم عن كلِّ خيرٍ .
Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'nin: {وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ} “ve ellerini sıkı tutarlar” [kavli] hakkında: “Ellerini her türlü hayırdan tutarlar ” dediğini rivayet etti.
وأما قولُه: {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ}، فإن معناه: تَرَكوا الله أن يُطيعوه ويَتَّبعوا أمرَه، فتَرَكَهم اللهُ مِن توفيقِه وهدايتِه ورحمتِه.
Allah'ın: {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ} “Onlar Allah'ı unuttular, O da onları unuttu” kavline gelince; bunun anlamı şudur: Onlar Allah'a itaat etmeyi ve O'nun emrine uymayı terk ettiler; Allah da onları muvaffakiyetinden, hidayetinden ve rahmetinden mahrum bıraktı (terk etti).
وقد دَلَّلنا فيما مَضَى على أن معنى النسيانِ التَّرْكُ، بشواهدِه، فأَغْنَى ذلك عن إعادتِه ههنا .
Daha önce delilleriyle birlikte nisyan (unutma) kelimesinin terk etmek anlamına geldiğini göstermiştik; bu sebeple burada tekrar etmeye gerek kalmamıştır .
وكان قتادة يقولُ في ذلك ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ}: نُسُوا مِن الخيرِ، ولم يُنْسَوا من الشرِّ .
Katâde bu hususta Bişr'in bize rivayet ettiği şu sözü söylerdi: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ} “Onlar Allah'ı unuttular, O da onları unuttu” kavli hakkında: “Onlar hayırdan yana unutuldular (mahrum bırakıldılar), fakat şerden yana unutulmadılar ” dediğini rivayet etti.
قوله: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}. يقولُ: إن الذين يُخادعون
[Allah Teâlâ'nın] {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “Şüphesiz münafıklar, fâsıkların (yoldan çıkanların) ta kendileridir” kavli [hakkında Ebû Ca‘fer] der ki: Şüphesiz aldatanlar
المؤمنين بإظهارِهم لهم بألسنتِهم الإيمانَ باللهِ وهم للكفرِ مُسْتَبْطِنون - هم المُفارِقون طاعةَ اللهِ، الخارِجون عن الإيمانِ به وبرسولِه.
-dilleriyle Allah'a imanı açığa vurup içlerinde küfrü gizleyerek müminleri aldatanlar- Allah'a itaatten ayrılan, O'na ve Resûlü'ne imandan çıkan kimselerdir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٦٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٦٨)} “Allah münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vadetti. O onlara yeter. Allah onlara lanet etmiştir ve onlar için sürekli bir azap vardır” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ} باللَّهِ {نَارَ جَهَنَّمَ} أن يُصْلِيهموها جميعًا، {خَالِدِينَ فِيهَا}. يقولُ: ماكِثِين فيها أبدًا، لا يَحْيَون فيها ولا يَموتون. {هِيَ حَسْبُهُمْ}، يقولُ: هي كافيِتُهم؛ عقابًا وثوابًا على كفرِهم باللهِ. {وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ}، يقولُ: وأَبْعَدَهم اللهُ وأَسْحَقَهم مِن رحمتِه، {وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ}. يقولُ: وللفريقَين جميعًا، يعنى مِن أهلِ النفاقِ والكفرِ، عندَ اللَّهِ {عَذَابٌ مُقِيمٌ}: دائمٌ، لا يزولُ ولا يَبِيدُ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ} “Allah münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere” -Allah'ı inkâr edenlere- {نَارَ جَهَنَّمَ} “cehennem ateşini [vadetti]”; hepsini oraya sokacaktır. {خَالِدِينَ فِيهَا} “içinde ebedî kalacakları”; [yani] orada ebediyen kalacaklar, orada ne dirilecekler ne de öleceklerdir. {هِيَ حَسْبُهُمْ} “O onlara yeter”; [yani] Allah'ı inkâr etmelerinin cezası ve karşılığı olarak onlara kâfidir. {وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ} “Allah onlara lanet etmiştir”; [yani] Allah onları rahmetinden uzaklaştırmış ve kovmuştur. {وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ} “ve onlar için sürekli bir azap vardır”; [yani] her iki zümre için de -münafıklar ve kâfirler kastedilmektedir- Allah katında {عَذَابٌ مُقِيمٌ} “sürekli bir azap” -asla kesilmeyen ve yok olmayan daimî bir azap- vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٦٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٦٩)} “(Siz de) sizden öncekiler gibisiniz. Onlar kuvvetçe sizden daha güçlü, mal ve evlatça sizden daha çok idiler. Kendi paylarından faydalandılar; siz de sizden öncekilerin kendi paylarından faydalandıkları gibi payınızdan faydalandınız ve onların daldığı gibi siz de (bâtıla) daldınız. İşte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa çıkmıştır ve işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء المنافقين الذين قالوا: {إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ}: أبالله وآياتِ كتابه ورسولِه كنتم تستهزئون؟ {كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} مِن الأممِ الذين فَعَلوا فعْلَكم فأهْلَكَهم اللهُ، وعَجَّل لهم في الدنيا الخِزْىَ، مع ما أعدَّ لهم مِن العقوبةِ والنَّكال في الآخرةِ. يقولُ لهم جلَّ ثناؤُه: واحْذَروا أن يَحِلَّ بكم مِن عقوبةِ اللهِ مثلُ الذي حَلَّ بهم؛ فإنهم كانوا أشدَّ
Allah Teâlâ -zikri yücedir- Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! {إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ} “Biz sadece lafa dalıp eğleniyorduk” diyen o münafıklara de ki: Allah ile, Kitabı'nın ayetleriyle ve Resûlü ile mi alay ediyordunuz? {كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “[Siz de] sizden öncekiler” -sizin yaptığınızı yapıp da Allah'ın kendilerini helak ettiği, ahirette kendileri için hazırladığı ceza ve ibretlik azabın yanı sıra dünyada da kendilerine rüsvaylığı acele kıldığı ümmetler- [gibisiniz]. Şânı yüce olan [Allah] onlara şöyle buyurmaktadır: Onların başına gelen Allah'ın azabının bir benzerinin sizin de başınıza gelmesinden sakının! Zira onlar, sizden daha...
منكم قوّةً وبَطْشًا، وأكثرَ منكم أموالًا وأولادًا {فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ}. يقولُ: فتَمَتَّعوا بنصيبِهم وحَظِّهم مِن دنياهم ودينِهم، ورَضُوا بذلك مِن نصيبِهم في الدنيا عِوَضًا مِن نصيبِهم في الآخرةِ، [وقد سَلَكتُم أيُّها المنافقون سبيلَهم في الاستمتاع {بِخَلَاقِكُمْ}. يقولُ: فَعَلتم بدينِكم ودُنْياكم، كما اسْتَمْتَع الأممُ الذين كانوا] مِن قبلكم ، الذين أهلكتُهم بخِلافِهم أمرى - {بِخَلَاقِهِمْ}. يقولُ: كما فَعَل الذين مِن قبلِكم بنصيبهم من دُنياهم ودينهِم. {وَخُضْتُمْ} في الكذبِ والباطلِ على اللهِ {كَالَّذِي خَاضُوا}. يقولُ: وخُضْتُم أنتم أيضًا أيُّها المنافقون كخَوْضِ تلك الأممِ قبلَكم.
kuvvet ve güç bakımından sizden daha zorlu, mal ve evlat bakımından sizden daha çok idiler. {فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ} “Kendi paylarından faydalandılar”; [yani] dünyalarından ve dinlerinden olan paylarından ve nasiplerinden yararlandılar, ahiretteki nasiplerine bedel olarak dünyadaki bu paylarına razı oldular. [Ey münafıklar! Siz de kendi {بِخَلَاقِكُمْ} “payınızdan” faydalanma konusunda onların yolunu tuttunuz. [Yani] emrime muhalefet etmeleri sebebiyle helak ettiğim] sizden önceki ümmetlerin {بِخَلَاقِهِمْ} “kendi paylarından” faydalandıkları gibi; [yani] sizden öncekilerin dünyalarından ve dinlerinden olan paylarıyla yaptıkları gibi dininiz ve dünyanızla yaptınız. Allah hakkında yalan ve bâtıla {وَخُضْتُمْ} “daldınız” {كَالَّذِي خَاضُوا} “onların daldığı gibi”; [yani] ey münafıklar, siz de sizden önceki o ümmetlerin dalışı gibi daldınız.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني أبو معشرٍ، عن سعيدِ بن أبى سعيدٍ المَقْبُرِيِّ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ، قال: "لَتَأْخُذُنَّ كما أَخَذَ الأمُ من قَبْلِكم؛ ذِرَاعًا بذراعٍ، وشِبْرًا بشِبْرٍ، وباعًا بباعٍ، حتى لو أن أحدًا مِن أولئك دَخَلَ جُحْرَ ضَبٍّ لَدَخَلْتُمُوه". قال أبو هريرةَ: اقْرَءُوا إن شِئْتُم القرآنَ: {كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا}. قالوا: يا رسولَ اللهِ، كما صَنَعَت فارسُ والرومُ؟ قال: "فهَلِ الناسُ
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Ebû Ma‘şer, Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî'den, o Ebû Hüreyre'den, [o da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle buyurduğunu] rivayet etti: «Sizden önceki ümmetler nasıl yol tuttuysa siz de mutlaka öyle yol tutacaksınız; arşın arşın, karış karış ve kulaç kulaç! Hatta onlardan biri bir keler deliğine girmiş olsa siz de mutlaka ona girersiniz.» Ebû Hüreyre dedi ki: Dilerseniz Kur'an'dan şu ayeti okuyun: {كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا} “[Tıpkı] sizden öncekiler gibi; onlar kuvvetçe sizden daha çetin, mal ve evlatça daha çok idiler. Onlar kendi paylarından yararlandılar; sizden öncekilerin kendi paylarından yararlandıkları gibi siz de kendi payınızdan yararlandınız ve onların [bâtıla] daldığı gibi siz de daldınız.” [Ashâb] dediler ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Fars ve Rumların yaptığı gibi mi?” [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «Zaten insanlar
إلا هُمْ؟ " .
onlardan başkası mıdır? ”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عمرَ بن عطاءٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} الآية. قال: قال ابن عباسٍ: ما أشْبَهَ الليلةَ بالبارحة: {كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ}: هؤلاء بنو إسرائيلَ شُبِّهْنا بهم. لا أعلمُ إلا أنه قال: والذي نَفْسِي بيدِه لتتَّبِعُنَّهم حتى لو دَخَلَ الرجلُ منهم جُحْرَ ضَبٍّ لَدَخَلْتُموه . قال ابن جُرَيجٍ: وأخبرَنى زيادُ بنُ سعدٍ، عن محمدِ بن زيدِ بن مُهاجرٍ، عن سعيدِ بن أبى سعيدٍ المَقْبُرِيِّ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "والذي نَفْسِي بيدِه لَتَتَّبِعُنَّ سَنَنَ الذين مِن قبلِكم؛ شِبْرًا بشِبْرٍ، وذِرَاعًا بذراعٍ، وباعًا بباعٍ، حتى لو دَخَلُوا جُحْرَ ضَبٍّ لَدَخَلْتُموه". قالوا: ومَن هم يا رسولَ اللهِ، أهلُ الكتابِ؟ قال: "فَمَهْ " .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Ömer b. Atâ'dan, o İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'ın: {كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden öncekiler gibi” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: İbn Abbâs dedi ki: “Bu gece dün geceye ne kadar da benziyor! {كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden öncekiler gibi”; bunlar İsrâiloğullarıdır, biz onlara benzetildik.” [Ravi der ki:] Onun sadece şöyle dediğini biliyorum: “Nefsim elinde olana yemin ederim ki, onlardan bir adam bir kertenkele deliğine girse siz de mutlaka ona girecek derecede onların peşinden gideceksiniz .” İbn Cüreyc dedi ki: Bana Ziyâd b. Sa'd, Muhammed b. Zeyd b. Muhâcir'den, o Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî'den, o da Ebû Hüreyre'den haber verdi ki o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Nefsim elinde olana yemin ederim ki, sizden öncekilerin yolunu karış karış, arşın arşın, kulaç kulaç mutlaka takip edeceksiniz; öyle ki onlar bir kertenkele deliğine girseler siz de mutlaka oraya girersiniz.” Dediler ki: “Onlar kimdir ey Allah'ın Resûlü, Ehl-i Kitap mı?” Buyurdu ki: “Başka kim olacak? ”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، قال: قال أبو سعيدٍ الخُدْرِيُّ أنه قال: "فمَن؟ " .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; [İbn Cüreyc] dedi ki: Ebû Saîd el-Hudrî rivayet etti ki [Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)]: “Başka kim?” buyurmuştur.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن
Bize Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, [o da]...
الحسنِ: {فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ}. قال: بدينِهم .
el-Hasan'ın: {فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ} “Kendi paylarından faydalandılar” [kavli] hakkında: “Dinleriyle ” dediğini rivayet etti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "حَذَّرَكم أن تُحِدِثوا في الإسلامِ حَدَثًا، وقد عَلِمَ أنه سيفعلُ ذلك أقوامٌ مِن هذه الأمةِ، فقال اللهُ في ذلك: {فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أ}. وإنما حَسِبوا أن لا يقعَ بهم مِن الفتنةِ ما وَقَع ببنى إسرائيلَ قبلَهم، وإن الفتنةَ عائدةٌ كما بَدَتْ
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o er-Rebî'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “[Allah] sizi İslâm'da sonradan bir bidat/ihdas ortaya koymaktan sakındırdı . Şüphesiz [Allah] bu ümmetten birtakım kavimlerin bunu yapacağını biliyordu . Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu: {فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أ} “Kendi paylarından faydalandılar; siz de sizden öncekilerin kendi paylarından faydalandıkları gibi payınızdan faydalandınız ve onların daldığı gibi siz de daldınız...” Onlar, kendilerinden önceki İsrâiloğullarının başına gelen fitnenin kendi başlarına gelmeyeceğini zannettiler; hâlbuki fitne başladığı gibi geri dönecektir .”
وأمَّا قولُه: {أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ}، فإن معناه: هؤلاء الذين قالوا: {إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ}، وفَعَلُوا في ذلك فعلَ الهالِكِين مِن الأممِ قبلَهم. {حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ}، يقولُ: ذَهَبَتْ أعمالهم باطلًا، فلا ثوابَ لها إلا النارُ؛ لأنها كانت فيما يَسْخَطُ اللَّهُ ويَكْرَهُه. {وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ}، يقولُ: وأولئك هم المَغْبونُون صفقتُهم، ببَيْعهم نعيمَ الآخرة بخَلاقِهم مِن الدنيا اليسيرِ الزهيدِ.
Allah'ın: {أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ} “İşte onların amelleri boşa çıkmıştır” kavline gelince; bunun anlamı şudur: {إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ} “Biz sadece lafa dalmış şakalaşıyorduk” diyen ve bu hususta kendilerinden önceki helak olmuş ümmetlerin yaptığını yapan şu kimselerin {حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ} “amelleri boşa çıkmıştır”; [yani] amelleri bâtıl olup gitmiştir, Allah'ın gazap ettiği ve hoşlanmadığı şeyler uğruna yapıldığı için ateşteki cezadan başka bir karşılığı yoktur. {وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “ve işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir”; [yani] ahiretin nimetini dünyanın az ve değersiz nasibi karşılığında satmaları sebebiyle alışverişlerinde aldananlar işte onlardır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠)} “Onlara kendilerinden öncekilerin; Nûh kavminin, Âd’ın, Semûd’un, İbrâhim kavminin, Medyen halkının ve altüst olan şehirlerin haberi gelmedi mi? Peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti. Allah onlara zulmedecek değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: ألم يأتِ هؤلاء المنافقين الذين يُسِرُّون الكفرَ باللهِ، ويَنْهَون
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah’a karşı küfrü [içlerinde] gizleyen ve [...] alıkoyan şu münafıklara gelmedi mi...
عن الإيمانِ به وبرسولِه {نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ}. يقولُ: خبرُ الأممِ الذين كانوا من قبلهم حينَ عَصَوا رُسُلَنا وخالفوا أمْرَنا، ماذا حَلَّ بهم من عقوبتِنا؟
O'na ve Resûlü'ne imandan [alıkoyanlara] {نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “kendilerinden öncekilerin haberi”; [yani] elçilerimize isyan edip emrimize karşı geldiklerinde azabımızdan başlarına nelerin geldiğine dair kendilerinden önceki ümmetlerin haberi?
ثم بَيَّنَ جل ثناؤه مَن أولئك الأممُ التي قال لهؤلاء المُنافِقِين: ألم يأتِهم نَبَؤُهم؟ فقال: {قَوْمِ نُوحٍ}. ولذلك خَفَضَ القومَ، لأنه تَرْجَمَ بهم عن "الذين" و"الذين" في موضعِ خفضٍ.
Sonra Cenâb-ı Hak, şu münafıklara “Onlara haberi gelmedi mi?” dediği o ümmetlerin kimler olduğunu açıklayarak {قَوْمِ نُوحٍ} “Nûh kavmi” buyurmuştur. Bu sebeple kavm (القوم) kelimesini cer etmiştir; çünkü onu cer konumunda olan ellezîne (الذين) kelimesinden bedel (terceme) yapmıştır .
ومعنى الكلامِ: ألم يأتِ هؤلاء المنافقين خبرُ قومِ نوح وصَنيعى بهم إذ كَذَّبُوا رسولي نوحًا، وخالَفوا أمْرِى؟ ألم أُغْرِقْهم بالطُّوفانِ؟ {وَعَادٍ}، يقولُ: وخبرُ عادٍ إذ عَصَوا رسولى هودًا، ألم أُهْلِكهم بريحٍ صَرْصَرٍ عاتيةٍ؟ وخبرُ ثمودَ إذ عَصَوا رسولى صالحًا، ألم أهلِكْهم بالرَّجْفَةِ، فأتْرُكَهم بأفْنِيتِهم خُمودًا؟ وخبرُ قومِ إبراهيمَ إذ عَصَوه، ورَدُّوا عليه ما جاءهم به مِن عندِ اللَّهِ مِن الحقِّ، أَلم أَسْلُبهم النعمةَ، وأُهلِكْ مَلِكَهم نُمْرُوذَ ؟ وخبرُ أصحابِ مَدْيَنَ بن إبراهيمَ، ألم أُهلِكُهم بعذابِ يومِ الظُّلَّةِ إذ كَذَّبوا رسولى شعيبًا؟ وخبرُ المُنْقَلِبة بهم أرضُهم، فصار أعلاها أسفلَها، إذ عَصَوا رسولى لوطًا، وكَذَّبوا ما جاءهم به مِن عندى من الحقِّ؟ يقولُ تعالى ذكرُه: أفأمِن هؤلاء المنافقون الذين يَسْتَهْزِءون باللهِ وبآياتِه ورسولِه، أن يُسْلَكَ بهم في الانْتِقامِ منهم وتَعْجيلِ الخِزْي والنَّكالِ لهم في الدنيا، سبيلُ أسلافِهم مِن الأممُ، ويَحِلَّ بهم بتَكْذيبِهم رسولي محمدًا ﷺ ما حَلَّ بهم في تَكْذيبِهم رُسُلَنا، إذ أتتهم بالبينات.
Sözün anlamı şudur: Şu münafıklara, elçim Nûh'u yalanlayıp emrime karşı geldiklerinde Nûh kavminin haberi ve onlara ne yaptığım gelmedi mi? Onları tufanda boğmadım mı? {وَعَادٍ} “ve Âd'ın”; [yani] elçim Hûd'a isyan ettiklerinde Âd'ın haberi gelmedi mi; onları dondurucu ve şiddetli bir rüzgârla helak etmedim mi? Elçim Sâlih'e isyan ettiklerinde Semûd'un haberi gelmedi mi; onları şiddetli bir sarsıntıyla helak edip yurtlarında cansız bırakmadım mı? İbrâhim'e isyan edip Allah katından getirdiği hakkı reddettiklerinde İbrâhim'in kavminin haberi gelmedi mi; onların nimetlerini ellerinden alıp kralları Nemrûd'u helak etmedim mi? İbrâhim'in oğlu Medyen'in halkının haberi gelmedi mi; elçim Şuayb'ı yalanladıklarında onları gölge gününün azabıyla helak etmedim mi? Elçim Lût'a isyan edip katımdan kendilerine getirdiği hakkı yalanladıklarında toprakları altüst edilip üstü altına getirilenlerin haberi gelmedi mi? Allah Teâlâ buyuruyor ki: Allah ile, ayetleriyle ve Resûlü ile alay eden şu münafıklar; kendilerinden intikam alınması, dünyada rezillik ve azabın kendilerine çarçabuk tattırılması hususunda önceki ümmetlerin akıbetine uğratılmaktan ve apaçık deliller getirdiklerinde elçilerimizi yalanlamaları yüzünden onların başına gelenlerin, elçim Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlamaları sebebiyle kendi başlarına da gelmesinden emin mi oldular?
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu konuda söylediğimizin bir benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادة: {وَالْمُؤْتَفِكَاتِ}. قال: قومِ لوطٍ، انْقَلَبَت بهم أرضُهم، فجُعِل عاليها سافلَها .
Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'nin: {وَالْمُؤْتَفِكَاتِ} “ve altüst olan şehirlerin” [kavli] hakkında: “Lût kavmidir; toprakları altüst olmuş, üstü altına getirilmiştir ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَالْمُؤْتَفِكَاتِ}. قال: هم قومُ لوطٍ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَالْمُؤْتَفِكَاتِ} “ve altüst olan şehirler” kavli hakkında: “Onlar Lût kavmidir” dediğini rivayet etti.
فإن قال قائلٌ: فإن كان عَنَى بـ {وَالْمُؤْتَفِكَاتِ} قومَ لوطٍ، فكيف قيل: المؤتفكاتُ، فَجُمِعَت ولم تُوَحَّد؟
Eğer biri: “Şayet {وَالْمُؤْتَفِكَاتِ} ile Lût kavmi kastedilmişse, nasıl 'el-mü'tefikât' denilerek tekil değil de çoğul yapılmıştır?” derse,
قيل: إنها كانت قَرْياتٍ ثلاثًا، فجُمِعَت لذلك، ولذلك جُمعت بالتاءِ على قولِ اللَّهِ: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى} [النجم: ٥٣].
Şöyle denilir: Onlar üç kasaba/köy idi, bu sebeple çoğul yapılmıştır. Nitekim Allah'ın: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى} [en-Necm: 53] kavline kıyasla [burada] 'tâ' ile çoğul getirilmiştir.
فإن قال: وكيف قيل: أَتتهم رسلهم بالبيناتِ، وإنما كان المُرْسَلُ إليهم واحدًا؟
Eğer: “Kendilerine gönderilen [elçi] yalnızca bir kişi iken nasıl 'Onlara peygamberleri apaçık deliller getirmişti' denilmiştir?” derse,
قيل: معنى ذلك: أَتَى كلَّ قريةٍ من المؤتفكاتِ رسولٌ يَدْعُوهم إلى اللهِ، فتكونُ رسلُ رسولِ اللهِ ﷺ الذين بَعَثَهم إليهم للدعاءِ إلى اللهِ عن رسالاته رُسُلًا إليهم، كما قالت العربُ لقومٍ نُسبوا إلى أبى فُدَيْكٍ الخارِجيِّ: الفُدَيْكات، وأبو فُدَيْكٍ واحدٌ ولكن أصحابَه لما نُسبوا إليه وهو رئيسُهم، دُعُوا بذلك ونُسِبوا إلى رئيسِهم. فكذلك قولُه: {أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ}.
Şöyle denildi: Bunun anlamı; Mü'tefike [şehirlerin]den her bir şehre, onları Allah'a davet eden bir elçinin gelmiş olmasıdır. Böylece Allah'ın elçisinin (sallallâhu aleyhi ve sellem) tebliğlerini ulaştırıp Allah'a davet etmeleri maksadıyla kendilerine gönderdiği elçiler, onlara [gönderilen] peygamberler hükmünde olur. Nitekim Araplar, Hâricî Ebû Füdeyk'e nispet edilen bir topluluk için “el-Füdeykât” (Füdeykler) demişlerdir. Oysa Ebû Füdeyk bir tek kişidir; ancak adamları liderleri olan ona nispet edildikleri için bu şekilde adlandırılmış ve liderlerine nispet edilmişlerdir. Allah Teâlâ'nın: {أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “Peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti” kavli de böyledir.
وقد يَحتمِلُ أن يقالَ: معنى: أَتَتْ قومَ نوحٍ وعادٍ وثمودَ وسائرَ الأممِ الذين ذَكَرهم اللهُ في هذه الآية - رسلُهم من اللهِ بالبيناتِ.
Şöyle denmesi de muhtemeldir: Bunun anlamı; Nûh kavmine, Âd'a, Semûd'a ve Allah'ın bu ayette zikrettiği diğer bütün ümmetlere Allah tarafından gönderilen elçilerinin apaçık delillerle gelmiş olmasıdır.
وقولُه: {فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ}. يقولُ جل ثناؤه: فما أهْلَكَ اللَّهُ هذه الأممَ التي ذَكَر أنه أهْلَكها إلا بإجْرامِها وظلمِها أنفسَها واسْتحقاقِها مِن اللهِ عظيمِ العقابِ، لا ظلمًا مِن اللهِ لهم، ولا وضعًا منه جلّ ثناؤه عقوبةً في غيرِ مَن هو لها أهلٌ؛ لأن الله حكيمٌ لا خَلَلَ في تدبيرِه، ولا خطأَ في تقديرِه، ولكن القومَ الذين أَهْلَكَهم ظَلَموا أنفسهم بمعصيةِ اللهِ وتكذيبِهم رسلَه، حتى أسْخَطوا [عليهم ربِّهم، فحَقَّتْ عليهم] كلمةُ العذابِ فعُذِّبوا.
Allah'ın: {فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ} “Allah onlara zulmedecek değildi” kavline gelince; Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Allah helak ettiğini zikrettiği bu ümmetleri ancak onların cürümleri, kendi kendilerine zulmetmeleri ve Allah katından büyük bir cezayı hak etmeleri sebebiyle helak etmiştir; yoksa Allah'ın onlara zulmetmesiyle veya Cenâb-ı Hakk'ın cezayı ona layık olmayan kimseye vermesiyle değil. Çünkü Allah Hakîm'dir (hikmet sahibidir); O'nun tedbirinde hiçbir eksiklik, takdirinde hiçbir hata yoktur. Fakat helak ettiği o kavimler, Allah'a isyan ederek ve peygamberlerini yalanlayarak kendi kendilerine zulmettiler; nihayet [Rablerini kendilerine] öfkelendirdiler, [böylece üzerlerine] azap kelimesi hak oldu ve cezalandırıldılar.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٧١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٧١)} “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir (yardımcıları ve dostlarıdır). İyiliği emreder, kötülükten alıkoyarlar; namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederler. İşte onlara Allah rahmet edecektir. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: وأما المؤمنون والمؤمناتُ، وهم المُصَدِّقون باللهِ ورسولِه وآياتِ كتابه، فإن صفتَهم؛ أن بعضَهم أنصارُ بعضٍ وأعوانُهم، {يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ}. يقولُ: يأمُرون الناسَ بالإيمانِ باللهِ ورسولِه، وبما جاء به مِن عندِ الله، {وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ}. يقولُ: ويؤدُّون الصلاةَ المفروضةَ، {وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ}. يقولُ: ويُعْطُون الزكاةَ المفروضةَ أهلَها، {وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ}، فيأتَمِرون لأمرِ اللهِ ورسولِه، ويَنْتَهُون عما نَهياهم عنه، {أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ}. [يقولُ: هؤلاء الذين هذه صفتُهم، الذين سيرحمُهم اللهُ]، فيُبْعِدُهم
Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Mümin erkekler ve mümin kadınlara -ki onlar Allah'a, Resûlü'ne ve kitabının ayetlerine iman edenlerdir- gelince; onların vasfı, birbirlerinin yardımcıları ve destekçileri olmalarıdır. {يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ} “İyiliği emrederler”; [yani] insanlara Allah'a, Resûlü'ne ve O'nun katından getirdiği şeylere inanmayı emrederler. {وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ} “Namazı dosdoğru kılarlar”; [yani] farz kılınan namazı eda ederler. {وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} “Zekâtı verirler”; [yani] farz kılınan zekâtı ehline (hak sahiplerine) verirler. {وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederler”; [yani] Allah'ın ve Resûlü'nün emrine boyun eğerler ve her ikisinin de kendilerini sakındırdığı şeylerden vazgeçerler. {أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ} “İşte onlara Allah merhamet edecektir”. [Şöyle buyurmaktadır: İşte bu sıfatları taşıyan kimseler, Allah'ın kendilerine rahmet edeceği kimselerdir]; bu sayede onları uzaklaştırıp
مِن عذابِه، ويُدْخِلُهم جنتَه، لا أهلُ النفاقِ والتكذيبِ باللهِ ورسولِه، النَّاهون عن المعروفِ، الأمِرُون بالمنكرِ، القابِضون أيديَهم عن أداءِ حقِّ اللهِ من أموالِهم، {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} يقولُ: إن الله ذو عِزَّةٍ في انتقامِه ممن انْتَقَم مِن خلقِه على معصيتِه وكفرِه به، لا يمنعه من الانتقامِ منه مانعٌ، ولا ينصُرُه منه ناصرٌ، {حَكِيمٌ} في انتقامِه منهم و في جميعِ أفعالِه.
kendi azabından [kurtarıp] cennetine koyacaktır; yoksa nifak ehli olan, Allah'ı ve Resûlü'nü yalanlayan, iyilikten alıkoyan, kötülüğü emreden ve mallarındaki Allah hakkını ödemekten ellerini sıkan kimseler değil. {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir”; [yani] şüphesiz Allah, kendisine isyan etmesi ve küfretmesi sebebiyle yarattıklarından intikam aldığında intikam almada mutlak güç (izzet) sahibidir; hiç kimse O'nun intikam almasına engel olamaz ve O'na karşı kimse o kimseye yardım edemez. {حَكِيمٌ} “Hakîm'dir”; onlardan intikam almasında da bütün fiillerinde de hikmet sahibidir.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ، قال: كلُّ ما ذَكَر اللَّهُ في القرآنِ مِن الأمِر بالمعروفِ والنهيِ عن المنكرِ، فالأمرُ بالمعروفِ دعاءٌ من الشركِ إلى الإسلامِ، والنهي عن المنكرِ النهيُ عن عبادة الأوثانِ والشياطينِ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o er-Rebî' b. Enes'ten, [o da] Ebu'l-Âliye'nin şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'ın Kur'an'da zikrettiği iyiliği emretme ve kötülükten alıkoyma ifadelerinin tamamında; iyiliği emretmek şirkten İslâm'a davet etmek, kötülükten alıkoymak ise putlara ve şeytanlara tapmaktan nehyetmektir .”
قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثني معاوية، عن عليّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ}. قال: الصلواتُ الخمسُ.
Dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'ın: {وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ} “ve namazı dosdoğru kılarlar” kavli hakkında: “Beş vakit namazdır” dediğini rivayet etti.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٧٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٧٢)} “Allah mümin erkeklere ve mümin kadınlara altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler ve Adn cennetlerinde güzel meskenler vadetti. Allah'ın rızası ise en büyüktür. İşte büyük kurtuluş budur” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: وعَد اللهُ الذين صَدَقوا اللَّهَ ورسولَه، وأَقَرُّوا به
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah, Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik eden, O'nu ve [Resûlü'nün]
وبما جاء به من عندِ اللَّهِ، مِن الرجالِ والنساءِ، {جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ}. يقولُ: بساتينَ تجرى تحتَ أشْجارِها الأنهارُ، {خَالِدِينَ فِيهَا}. يقولُ: لَابِثِين فيها أبدًا، مُقيمين، لا يزولُ عنهم نَعِيمُها ولا يَبِيدُ، {وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً}. يقولُ: ومنازلَ يَسْكُنونها طيبةً.
ve Allah katından getirdiklerini kabul eden erkeklere ve kadınlara {جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “altından ırmaklar akan cennetler”; [yani] ağaçlarının altından ırmaklar akan bahçeler, {خَالِدِينَ فِيهَا} “içinde ebedî kalacakları”; [yani] içinde ebediyen kalan, yerleşik olan, nimetleri kendilerinden asla zail olmayan ve yok olmayan [cennetler] ile {وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً} “ve güzel meskenler”; [yani] içinde ikamet edecekleri tertemiz ve hoş konaklar vadetmiştir.
وطِيبُها أنها فيما ذُكِر لنا كما حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ سليمانَ، [عن جَسْرٍ] ، عن الحسنِ، قال: سألتُ عِمْران بن حصينٍ وأبا هريرةَ عن آيةٍ في كتابِ اللهِ ﵎: {وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ}. فقالا: على الخبيرِ سَقَطْتَ، سألْنا رسولَ اللهِ ﷺ، فقال: "قَصْرٌ في الجنةِ من لؤلؤ، فيه سبعون دارًا من ياقوتةٍ حمراءَ، في كلِّ دارٍ سبعون بيتًا مِن زُمُردةٍ خضراءَ، في كلِّ بيتٍ سبعون سريرًا .
Onların güzelliği, bize anlatıldığına göre, bize Ebû Küreyb'in rivayet ettiği şu haber gibidir: Dedi ki: Bize İshak b. Süleyman, [Cesr'den] , o el-Hasan'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: İmrân b. Husayn'a ve Ebû Hureyre'ye Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki: {وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ} “ve Adn cennetlerinde güzel meskenler” ayeti hakkında sordum. Şöyle dediler: “Bilen kimseye denk geldin; biz bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştuk. O da şöyle buyurdu: 'Cennette inciden bir köşktür; içinde kırmızı yakuttan yetmiş konak, her konakta yeşil zümrütten yetmiş ev, her evde de yetmiş taht vardır .
حدَّثنا إبراهيمُ بنُ سعيدٍ الجَوْهَرِيُّ، قال: ثنا قُرَّةُ بنُ حبيب، عن جَسْرِ بن فَرْقَدٍ، عن الحسنِ، عن عِمْرانَ بن حُصَينٍ وأبى هريرةَ، قالا: سُئل رسولُ اللهِ ﷺ عن هذه الآيةِ: {وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ}. قال: "قَصْرٌ مِن لؤلؤةٍ، في ذلك القصرِ سبعون دارًا مِن ياقوتةٍ حمراءَ، في كلِّ دارٍ سبعون بيتًا مِن زَبَرْ جِدةٍ خضراءَ، في كلِّ بيتٍ سبعون سريرًا، على كلِّ سريرٍ سبعون فِراشًا مِن كلِّ لونٍ، على كلِّ فراشٍ زوجةٌ من الحورِ العينِ، في كلِّ بيتٍ سبعون مائدةً، على كلِّ مائدةٍ سبعون لونًا مِن طعامٍ، في كل بيتٍ سَبعون وصيفةً، ويُعْطَى المؤمنُ مِن القُوَّةِ في غَداةٍ
Bize İbrâhîm b. Saîd el-Cevherî anlattı, dedi ki: Bize Kurre b. Habîb, Cesr b. Farked'den, o el-Hasan'dan, o da İmrân b. Husayn ve Ebû Hureyre'den rivayet etti; onlar şöyle dediler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e {وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ} “ve Adn cennetlerinde güzel meskenler” ayeti hakkında soruldu. Şöyle buyurdu: «[Bu meskenler] inciden bir köşktür; o köşkün içinde kırmızı yakuttan yetmiş konak, her konakta yeşil zebercetten yetmiş ev, her evde yetmiş sedir, her sedir üzerinde her renkten yetmiş döşek, her döşek üzerinde iri gözlü hurilerden bir eş, her evde yetmiş sofra, her sofrada yetmiş çeşit yemek, her evde yetmiş hizmetçi kız bulunur. Mümin kimseye tek bir sabah vaktinde...
واحدة ما يأتى على ذلك كلِّه أَجْمَعَ" .
bütün bunların hepsine yetecek kadar güç verilir'” .
وأمَّا قوله: {فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ}. فإنه يعنى: وهذه المساكنُ الطيِّبةُ التي وَصَفَها جلّ ثناؤُه في جناتِ عدنٍ.
{فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ} “Adn cennetlerinde” kavline gelince; O bununla şunu kastetmektedir: Şânı yüce olan [Allah]'ın vasfettiği bu güzel meskenler Adn cennetlerindedir.
و {فِي} مِن صلةِ {وَمَسَاكِنَ}.
{فِي} edatı, {وَمَسَاكِنَ} kelimesinin sılası (bağlantısı) durumundadır.
وقيل: {جَنَّاتِ عَدْنٍ}. لأنها بساتينُ خُلْدٍ وإقامةٍ، لا يَطْعَنُ منها أحدٌ.
{جَنَّاتِ عَدْنٍ} denilmesinin sebebi; onların içinden hiç kimsenin ayrılıp göç etmeyeceği ebedîlik ve ikamet bahçeleri olmasıdır, denilmiştir.
وقيل: إنما قيل لها: {جَنَّاتِ عَدْنٍ}. لأنها دارُ اللَّهِ التي اسْتَخْلَصَها لنفسِه، ولمَن شاء مِن خلقه، مِن قولِ العربِ: عَدَنَ فلانٌ بأرضِ كذا. إذا أقامَ بها وخَلَدَ بها، ومنه المَعْدِنُ، ويقال: هو في مَعْدِنِ صدقٍ. يعنى به أنه في أصلٍ ثابتٍ. وقد أنشَد بعضُ الرواةِ بيتَ الأَعْشَى :
Ayrıca şöyle de denilmiştir: Oraya {جَنَّاتِ عَدْنٍ} denilmesinin sebebi, Allah'ın kendisi ve kullarından dilediği kimseler için has kıldığı bir yurt olmasıdır. Bu da Arapların bir kimse bir yerde ikamet edip yerleştiğinde söylediği: “Filan kişi falan yerde adene (عَدَنَ)” sözünden gelmektedir. Maden (مَعْدِن) kelimesi de buradan türemiştir. Nitekim: “O, doğruluk madenindedir (fi ma'dini sıdk)” denir; bununla onun sabit bir kökte olduğu kastedilir. Bazı râviler el-A'şâ'nın şu beytini okumuştur :
وإن يَسْتَضِيفوا إلى حكمِه … يُضَافُوا إلى راجحٍ قد عَدَنْ
Ve eğer onun hükmüne sığınmak isterlerse … İkamet edip yerleşmiş (aden) bir üstüne sığınmış olurlar
ويُنْشَدُ: قد وَزَنْ.
Bu beyit “kad vezen (قد وَزَنْ)” şeklinde de rivayet edilir.
وكالذي قُلنا في ذلك كان ابن عباسٍ وجماعةٌ معه - فيما ذُكر - يَتَأوَّلونه.
Bu hususta söylediğimiz gibi, -zikredildiğine göre- İbn Abbâs ve beraberindeki bir topluluk da [ayeti] böyle tevil etmekteydi.
حدَّثني إسحاقُ بنُ إبراهيمَ بن حبيبِ بن الشهيدِ، قال: ثنا عَتَّابُ بن بشيرٍ، عن خُصَيفٍ، عن عِكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {جَنَّاتِ عَدْنٍ}. قال: مَعْدِنُ الرجلِ الذي يكونُ فيه .
Bana İshak b. İbrâhim b. Habîb b. eş-Şehîd rivayet edip dedi ki: Bize Attâb b. Beşîr, Husayf'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {جَنَّاتِ عَدْنٍ} hakkında şöyle demiştir: “Kişinin içinde bulunduğu ikamet yeridir (madenidir) .”
حدَّثنا محمدُ بنُ سهلِ بن عسكرٍ، قال: ثنا ابن أبي مريمَ، قال: ثنا [الليثُ بنُ] سعدٍ عن زيادَة، عن محمدِ بن كعبٍ القُرَظِيِّ، عن فَضالةَ بن عُبَيدٍ، عن أبي الدرداءِ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ يَفْتَحُ الذِّكْرَ في ثلاثِ ساعاتٍ يَبْقَيْنَ مِن الليلِ؛ في الساعةِ الأُولى مِنْهُنَّ ينظرُ في الكتابِ الذي لا يَنْظُرُ فيه أحدٌ غيرُه، فيَمْحُو ما يَشَاءُ ويُنْبِتُ، ثم يَنْزِلُ في الساعةِ الثانيةِ إلى جنةِ عَدْنٍ، وهى دارُه التي لم تَرَها عَيْنٌ، ولم تَخْطُرْ على قلبِ بَشَرٍ، وهى مَسْكَنُه، ولا يَسْكُنُ معه من بني آدمَ غير ثلاثةٍ؛ النَّبِيِّين والصِّدِّيقين والشهداءِ، ثم يقولُ: طُوبَى لَمَن دَخَلَكِ. وذَكَر في الساعةِ الثالثةِ" .
Bize Muhammed b. Sehl b. Asker rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem rivayet edip dedi ki: Bize [Leys b.] Sa'd, Ziyâde'den, o Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den, o Fadâle b. Ubeyd'den, o da Ebû'd-Derdâ'dan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah Teâlâ geceden geriye kalan üç saatte zikri açar; bunların ilk saatinde kendisinden başka hiç kimsenin bakamayacağı kitaba bakar, dilediğini siler, [dilediğini] sabit bırakır. Sonra ikinci saatte hiçbir gözün görmediği ve hiçbir beşerin aklına gelmeyen kendi yurdu olan Adn cennetine iner. Orası O'nun meskenidir; O'nunla birlikte Âdemoğullarından yalnızca üç zümre sakin olur: Peygamberler, sıddîklar ve şehitler. Sonra şöyle buyurur: 'Sana girene ne mutlu!' Üçüncü saati de zikretti” .
حدَّثني موسى بنُ سهلٍ، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا الليثُ بنُ سعدٍ، قال: ثنا زيادةُ بن محمدٍ، عن محمدِ بن كعبٍ القُرَظِيِّ، فَضالةَ بن عُبيدٍ، عن أبي الدرداءِ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "عَدْنٌ دَارُه - يعني: دارُ اللَّهِ - التي لم تَرَها عينٌ، ولم تَخْطُرْ على قلبِ بشرٍ، وهى مَسْكنُه، ولا يَسْكُنُها معه مِن بني آدمَ غيرُ ثلاثة، النَّبِيِّين، والصِّدِّيقين والشهداءِ، يقولُ الله ﵎: طُوبَى لَمَن دَخَلَكِ".
Bana Mûsâ b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize Âdem rivayet edip dedi ki: Bize Leys b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bize Ziyâde b. Muhammed, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den, o Fadâle b. Ubeyd'den, o da Ebû'd-Derdâ'dan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Adn, hiçbir gözün görmediği ve hiçbir beşerin aklına gelmeyen O'nun yurdudur —yani Allah'ın yurdudur—. Orası O'nun meskenidir; O'nunla birlikte Âdemoğullarından yalnızca üç zümre orada sakin olur: Peygamberler, sıddîklar ve şehitler. Allah azze ve celle şöyle buyurur: 'Sana girene ne mutlu!'”
وقال آخرون: معنى {جَنَّاتِ عَدْنٍ}: جنات أعْنابٍ وكُرُومٍ.
Başkaları da şöyle demiştir: {جَنَّاتِ عَدْنٍ} “Adn cennetleri”nin anlamı, üzüm bağları ve asma bahçeleridir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أحمد بن أبى سُرَيجٍ الرازيُّ، قال: ثنا زكريا بنُ عَدِيٍّ، قال: ثنا عُبَيدُ اللهِ بنُ عمرٍو، عن زيد بن أبى أُنَيْسةً، عن يزيدَ بن أبي زيادٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن الحارثِ، أن ابنَ عباسٍ سأل كعبًا عن {جَنَّاتِ عَدْنٍ}. فقال: هي الكرومُ والأعنابُ بالسريانيةِ.
Bana Ahmed b. Ebî Süreyc er-Râzî rivayet edip dedi ki: Bize Zekeriyyâ b. Adiy rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullah b. Amr, Zeyd b. Ebî Üneyse'den, o Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan, o da Abdullah b. el-Hâris'ten rivayet etti ki: İbn Abbâs, Ka'b'a {جَنَّاتِ عَدْنٍ} hakkında sordu; o da: “Süryanicede bağlar ve üzümlerdir” dedi.
وقال آخرون: هي اسمٌ لبُطْنانِ الجنةِ ووَسَطِها.
Başkaları ise şöyle demiştir: O, cennetin ortası ve merkezinin adıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا حُمَيدُ بنُ مَسْعدةَ، قال: ثنا بِشْرُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا شعبةُ، عن سليمانَ الأعمشِ، عن عبدِ الله بن مُرَّةَ، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللهِ، قال: {عَدْنٍ}: بُطْنانُ الجنةِ .
Bize Humeyd b. Mes'ade rivayet edip dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Süleyman el-A'meş'ten, o Abdullah b. Mürre'den, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan rivayet etti; dedi ki: “{عَدْنٍ}, cennetin merkezidir (ortasıdır) .”
حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ ومحمد بنُ المُثنى، قالا: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن سفيانَ وشعبةَ، عن الأعمشِ، عن عبدِ اللَّهِ بن مُرَّةَ، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللهِ في قولِه: {جَنَّاتِ عَدْنٍ}. قال: بُطْنانُ الجنةِ. قال ابن بَشَّارٍ في حديثِه: فقلتُ: ما بُطنانُها؟ وقال ابن المُثنى في حديثِه: فقلتُ للأعمشِ: ما بُطْنَانُ الجنةِ؟ قال: وَسَطُها.
Bize Muhammed b. Beşşâr ve Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dediler ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Süfyân ve Şu'be'den, onlar el-A'meş'ten, o Abdullah b. Mürre'den, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan Allah'ın: {جَنَّاتِ عَدْنٍ} kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Cennetin merkezidir (ortasıdır).” İbn Beşşâr kendi hadisinde dedi ki: “Merkezi (butnânı) nedir?” dedim. İbnü'l-Müsennâ ise kendi hadisinde şöyle dedi: A'meş'e: “Cennetin butnânı nedir?” dedim; “Ortasıdır” dedi.
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعْمشِ، عن عبدِ اللهِ بن مُرَّةَ، أو أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللَّهِ: {جَنَّاتِ عَدْنٍ}. قال: بُطْنانُ الجنةِ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Abdullah b. Mürre veya Ebü'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan {جَنَّاتِ عَدْنٍ} “Adn cennetleri” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Abdullah] şöyle dedi: “Cennetin merkezidir (ortasıdır).”
قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا شعبةُ، عن الأعْمشِ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللهِ بمثلِه.
Dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, el-A'meş'ten, o Ebü'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan benzerini rivayet etti.
حدَّثنا ابن المُثنى، قال: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن شعبةَ، عن سليمانَ، عن عبدِ اللَّهِ بن مُرَّةَ، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللهِ مثلَه.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Şu'be'den, o Süleyman'dan, o Abdullah b. Mürre'den, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan benzerini rivayet etti.
حدَّثنا أحمدُ بنُ أبي سُرَيجٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْرِيُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعْمشِ، عن أبي الضُّحَى وعبدِ اللهِ بن مُرَّةَ، عنهما جميعًا، أو عن أحدِهما، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللَّهِ: {جَنَّاتِ عَدْنٍ}. قال: بُطْنَانُ الجنةِ.
Bize Ahmed b. Ebî Süreyc rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Ebü'd-Duhâ ve Abdullah b. Mürre'den, her ikisinden birden yahut birinden, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan {جَنَّاتِ عَدْنٍ} hakkında rivayet etti; o: “Cennetin merkezidir” dedi.