حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا جريرٍ، عن منصورٍ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ في قولِ اللهِ: {جَنَّاتِ عَدْنٍ}. قال: بُطْنانُ الجنةِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Ebü'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan Allah'ın: {جَنَّاتِ عَدْنٍ} kavli hakkında rivayet etti; o: “Cennetin merkezidir” dedi .
وقال آخرون: {عَدْنٍ}: اسمٌ لقصرٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: {عَدْنٍ}, bir köşkün adıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليُّ بنُ سعيدٍ الكَنْديُّ، قال: ثنا عَبْدة أبو غَسَّانَ، عن عونِ بن موسى الكِنانيِّ، عن الحسنِ، قال: {جَنَّاتِ عَدْنٍ}، وما أدْراكَ ما جناتُ عَدْنٍ؟ قَصْرٌ مِن ذهبٍ، لا يدخله إلا نبيٌّ، أو صِدِّيقٌ، أو شهيدٌ، أو حَكَمٌ عَدْلٌ. ورَفَع به صوتَه .
Bana Ali b. Saîd el-Kindî rivayet edip dedi ki: Bize Abde Ebû Gassân, Avn b. Mûsâ el-Kinânî'den, o el-Hasan'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: “{جَنَّاتِ عَدْنٍ}, Adn cennetleri nedir bilir misin? Altından bir köşktür; oraya peygamberden, sıddîktan, şehitten veya âdil bir idareciden başkası giremez.” Ve bununla sesini yükseltti .
حدَّثنا أحمد بن أبي سُرَيجٍ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ عاصمٍ، قال: ثنا عونُ بنُ
Bize Ahmed b. Ebî Süreyc rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Avn b.
موسى، قال: سِمعتُ الحسنَ بنَ أبي الحسنِ يقولُ: {جَنَّاتِ عَدْنٍ}، وما أدْراك ما جناتُ عدنٍ؟ قَصْرٌ من ذهب، لا يدخُلُه إلا نبيٌّ، أو صِدِّيقٌ، أو شهيدٌ، أو حَكَمٌ عَدْلٌ، رَفَعَ الحسنُ به صوتَه.
Mûsâ rivayet edip dedi ki: Hasan b. Ebi'l-Hasan'ı şöyle derken işittim: “{جَنَّاتِ عَدْنٍ}, Adn cennetleri nedir bilir misin? Altından bir köşktür; oraya peygamberden, sıddîktan, şehitten veya âdil bir idareciden başkası giremez.” Hasan bununla sesini yükseltti.
حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا يزيدُ، قال: أخبَرنا حمادُ بنُ سلَمةَ، عن يَعْلَى بنِ عطاءٍ، عن نافعِ بن عاصمٍ، عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو، قال: إن في الجنةِ قصرًا يقالُ له: عَدْنٌ. حوله البُرُوجُ والمروجُ ، له خمسون ألفَ بابٍ، على كلِّ بابٍ حِبَرَةٌ ، لا يدخله إلا نبيٌّ أو صِدِّيقٌ .
Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Ya'lâ b. Atâ'dan, o Nâfi' b. Âsım'dan, o da Abdullah b. Amr'dan haber verdi; dedi ki: “Cennette kendisine 'Adn' denilen bir köşk vardır. Çevresinde burçlar ve çayırlar bulunur; elli bin kapısı vardır, her kapıda bir hibe/süsleme bulunur. Oraya peygamber veya sıddîktan başkası giremez .”
حدَّثنا الحسنُ بنُ ناصحٍ ، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا شعبةُ، عن يَعْلَى بن عطاءٍ، قال: سمِعتُ يعقوب بنَ عاصمٍ، يُحَدِّثُ عن عبدِ اللَّهِ بن عمرٍو ، أن في الجنةِ قصرًا يقال له: عَدْنٌ. له خمسةُ آلافِ بابٍ، على كلِّ بابٍ خمسةُ آلافِ حِبَرَةٌ، لا يدخُلُه إلا نبيٌّ، أو صِدِّيقٌ، أو شهيدٌ .
Bize el-Hasan b. Nâsıh rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Ya'lâ b. Atâ'dan rivayet etti; dedi ki: Ya'kūb b. Âsım'ı Abdullah b. Amr'dan şöyle rivayet ederken işittim: “Cennette kendisine Adn denilen bir köşk vardır. Beş bin kapısı vardır, her kapıda beş bin hibe/süsleme bulunur. Oraya peygamberden, sıddîktan veya şehitten başkası giremez .”
وقيل: هي مدينةُ الجنةِ.
Ayrıca onun cennetin şehri olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثْتُ عن عبدِ الرحمنِ المُحارِبيُّ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ: {فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ}. قال: هي مدينةُ الجنةِ، فيها الرسلُ والأنبياءً والشهداءُ وأئمةُ الهُدَى، والناسُ حولَهم بعدُ، والجناتُ حولَها.
Bana Abdurrahman el-Muhâribî’den, o Cüveybir’den, o da Dahhâk’tan nakledildiğine göre o, {فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ} “Adn cennetlerindedir” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: “O, cennetin şehridir; içinde resuller, nebiler, şehitler ve hidayet önderleri bulunur. Diğer insanlar ise bundan sonra onların etrafında, [diğer] cennetler de onun etrafındadır.”
وقيل: إنه اسمُ نهرٍ.
Ayrıca onun bir nehir ismi olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثتُ عن المُحارِبيِّ، عن واصلِ بن السائبِ الرَّقَاشِيِّ، عن عطاءٍ، قال: {عَدْنٍ} نهرٌ في الجنةِ، جناتُه على حافتَيه .
Bana el-Muhâribî'den, o Vâsıl b. es-Sâib er-Rakâşî'den, o Atâ'dan rivayet edildi; dedi ki: “{عَدْنٍ}, cennette bir nehirdir; onun cennetleri iki kıyısındadır .”
وأما قولُه: {وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ}. فإن معناه: ورضا اللهِ عنهم أكبرُ من ذلك كلِّه. وبذلك جاء الخبرُ عن رسول اللهِ ﷺ.
{وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ın rızası ise en büyüktür” kavline gelince; bunun anlamı: Allah'ın onlardan razı olması bütün bunlardan daha büyüktür. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen haber de bu doğrultudadır.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سُوَيدٌ، قال: أخبَرنا ابن المباركِ، عن مالكِ بن أنسٍ، عن زيدِ بن أسلمَ، عن عطاءِ بن يسارٍ، عن أبي سعيدٍ الخُدْرِيِّ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: إن الله يقولُ لأهلِ الجنةِ: يا أهلَ الجنةِ. فيقولون: لَبَّيْكَ ربَّنا وسَعْدَيك. فيقولُ: هل رَضِيتُم؟ فيقولون: وما لنا لا نَرْضَى، وقد أعْطَيْتَنا ما لم تُعْطِ أحدًا مِن خَلْقِك؟ فيقولُ: أنا أُعْطِيكم أفضلَ مِن ذلك. قالوا: ياربَّ، وأيُّ شيءٍ أفضلُ مِن ذلك؟ قال: أُحِلُّ عليكم رِضْوانى فلا أسْخَطُ عليكم بعده أبدًا".
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Mâlik b. Enes'ten, o Zeyd b. Eslem'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah cennet ehline: “Ey cennet ehli!” buyurur. Onlar da: “Buyur Rabbimiz, emrine âmâdeyiz!” derler. [Allah]: “Razı oldunuz mu?” buyurur. Onlar: “Nasıl razı olmayalım ki, yaratılmışlarından hiçbirine vermediğin şeyleri bize verdin!” derler. [Allah]: “Ben size bundan daha üstününü vereceğim” buyurur. Onlar: “Ey Rabbimiz! Bundan daha üstün ne olabilir ki?” derler. [Allah]: “Üzerinize rızamı indireceğim ve bundan sonra size ebediyen asla gazap etmeyeceğim” buyurur.»
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنى يعقوبُ، عن حَفْصٍ، عن شِمْرٍ، قال: يَجِيءُ القرآنُ يومَ القيامةِ في صورةِ الرجلِ الشاحبِ، إلى الرجل حينَ يَنْشَقُّ عنه قبرُه، فيقولُ: أَبْشِرْ بكرامةِ اللَّهِ، أَبْشِرْ برضوانِ اللَّهِ. فيقولُ: مِثْلُك مَن يُبَشِّرُ بالخيرِ؟ ومَن أنت؟ فيقولُ: أنا القرآنُ الذي كنتُ أُسْهرُ ليلَك، وأُظْمِئُ نهارك. فيَحْمِلُه على رقبتِه حتى يُوافِىَ به ربَّه، فيَمْثُلُ بينَ يَدَيه فيقولُ: ياربِّ، عبدُك هذا اجْزِه عنى خيرًا، فقد كنتُ أُسْهرُ ليله، وأُظْمِئُ نهارَه، وآمُرُه فَيُطِيعُنى، وأَنْهاهُ فَيُطِيعُنى. فيقولُ الربُّ ﵎: فله حُلَّةُ الكرامةِ. فيقولُ: أي ربَّ، زِدْه فإنه أهلُ ذلك. فيقولُ: فله رِضْوانى. قال: ورِضوانُ اللهِ أكبرُ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kūb, Hafs'tan, o Şimr'den rivayet etti; dedi ki: “Kıyamet gününde Kur'an, kabri yarıldığı esnada kişinin yanına yüzü solgun bir adam suretinde gelir ve: 'Allah'ın ikramıyla müjdelen, Allah'ın rızasıyla müjdelen' der. Adam: 'Senin gibi biri hayır müjdeler, sen kimsin?' der. O da: 'Ben senin geceni uykusuz, gündüzünü susuz bırakan Kur'an'ım' der. Onu boynuna alıp Rabbine ulaştırır ve O'nun huzurunda durup: 'Ey Rabbim, bu kuluna benden dolayı hayırlı mükâfat ver; zira ben onun gecesini uykusuz, gündüzünü susuz bıraktım; ona emrettim bana itaat etti, onu nehyettim bana itaat etti' der. Rab azze ve celle: 'Ona ikram hil'ati verilsin' buyurur. [Kur'an]: 'Ey Rabbim, ona artır; zira o buna layıktır' der. [Allah]: 'Ona rızam da vardır' buyurur.” Dedi ki: Ve Allah'ın rızası en büyüktür .
وابْتُدِئَ الخبرُ عن رضوانِ اللهِ للمؤمنين والمؤمناتِ أنه أكبرُ مِن كلِّ ما ذَكَر جلّ ثناؤه فرُفِعَ، وإن كان الرِّضْوانُ فيما قد وَعَدهم. ولم يَعْطِفْ به في الإعربِ على "الجناتِ" و "المساكنِ الطيبةِ"، ليُعْلَمَ بذلك تفضيلُ اللَّهِ رضوانَه عن المؤمنين على سائرِ ما قَسَمَ لهم مِن فضلِه وأعْطاهم مِن كرامتِه، نظيرُ قولِ القائلِ في الكلامِ الآخَرِ: أعطيتُك ووصلتُك بكذا، وأكرمتُك، ورِضاى بعد عنك أفضلُ لك .
Mümin erkeklere ve mümin kadınlara yönelik Allah'ın rızasının şânı yüce olan [Allah]'ın zikrettiği her şeyden daha büyük olduğu haberi müstakil bir cümle olarak başlatılmış (ibtidâ edilmiş) ve bu sebeple merfû kılınmıştır; oysa rıza da onlara vadettiği şeyler arasındaydı. Fakat i'rabda “cennetler” ve “güzel meskenler” kelimelerine matuf kılınmamıştır ki; bununla Allah'ın müminlere olan rızasını, lütfundan onlara taksim ettiği ve ikramından kendilerine verdiği diğer her şeye üstün kıldığı bilinsin. Bu, bir kimsenin sözünde geçen şu ifadeye benzer: “Sana şunları şunları verdim, sana ihsanda bulundum, sana ikram ettim; bundan sonra da sana olan hoşnutluğum senin için daha üstündür” .
هذه الأشياءُ التي وعدتُ المؤمنين والمؤمناتِ {هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}. يقولُ: هو الظُّفَرُ العظيم، والنَّجاءُ الجسيمُ؛ لأنهم ظَفرِوا بكرامةِ الأبدِ، ونَجَوا مِن الهوانِ في سَقَرَ ، فهو الفوزُ العظيمُ الذى لا شيءَ أعظمُ منه.
Mümin erkeklere ve mümin kadınlara vadettiğim bu şeyler {هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “işte büyük kurtuluş budur”. Şöyle demektedir: Bu, büyük bir zafer ve pek büyük bir kurtuluştur; zira onlar ebedî ikrama nail olmuşlar ve Sekar'daki (cehennemdeki) aşağılanmaktan kurtulmuşlardır . Dolayısıyla bu, kendisinden daha büyüğü olmayan o muazzam kurtuluştur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٣)}.
Yüce Allah'ın: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٣)} “Ey Peygamber! Kâfirlerle ve münafıklarla cihad et, onlara karşı sert davran! Onların varacağı yer cehennemdir ve o, ne kötü bir varış yeridir!” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ} [بالسيفِ والسلاحِ والمنافقين] .
Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ} “Ey Peygamber! Kâfirlerle cihad et” [kılıçla ve silahla; münafıklarla da] .
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في صفةِ الجهادِ الذي أَمرَ الله نبيَّه به في المنافقين، فقال بعضُهم: أمرَه بجهادِهم باليدِ واللسانِ، وبكلِّ ما أطاقَ جهادَهم به.
Tevil ehli, Allah'ın Peygamberi'ne münafıklar hakkında emrettiği cihadın niteliği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Onlarla elle, dille ve güç yetirdiği her türlü yolla cihad etmesini emretmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا مُحَميدُ بنُ عبدِ الرحمنِ ويحيى بنُ آدمَ، عن حسنِ بن صالحٍ، عن عليّ بن الأقمَرِ، عن [عمرِو بن أبي جُنْدبٍ] ، عن ابن مسعودٍ في قولِه: {جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ}. قال: بيدِه، فإن لم يَسْتطِعْ فبلسانِه، فإن لم يستطِعْ فبقلبِه، فإن لم يستطع فليَكْفَهِرَّ في وجهِه .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Abdurrahman ve Yahyâ b. Âdem, Hasan b. Sâlih'ten, o Ali b. el-Akmer'den, o [Amr b. Ebî Cündeb'den] , o da İbn Mes'ûd'dan Allah'ın: {جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ} “Kâfirlerle ve münafıklarla cihad et” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Eliyle; buna gücü yetmezse diliyle; buna da gücü yetmezse kalbiyle; buna da gücü yetmezse yüzünü ona karşı assın .”
وقال آخرون: بل أمرَه بجهادهم باللسانِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlarla dille cihad etmesini emretmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ}: فأمرَه اللهُ بجهادِ الكفارِ بالسيفِ، والمنافقين باللسانِ، وأَذْهَب الرِّفْقَ عنهم.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ} “Ey Peygamber! Kâfirlerle ve münafıklarla cihad et ve onlara karşı sert davran” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah ona kâfirlerle kılıçla, münafıklarla ise dille cihad etmesini emretti ve onlara karşı yumuşak davranmayı [onun üzerinden] kaldırdı.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثني الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيج، قال: قال ابن عباسٍ: {جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ}. قال: الكفارَ بالقتالِ، والمنافقين أن يَغْلُظَ عليهم بالكلام.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs {جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ} “Kâfirlerle ve münafıklarla cihad et” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Kâfirlerle savaşarak, münafıklarla ise sözle onlara sert davranarak.”
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ، قال: أخبَرنا عُبَيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ}. يقولُ: جاهِدِ الكفارَ بالسيفِ، واغْلُظ على المنافقين بالكلامِ، وهو مُجاهدتُهم .
Bana Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleyman haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın Allah'ın: {جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ} “Kâfirlerle ve münafıklarla cihad et ve onlara karşı sert davran” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: “Kâfirlerle kılıçla cihad et, münafıklara karşı da sözle sert davran; onlarla cihad budur .”
وقال آخرون: بل أمَره بإقامة الحدودِ عليهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlara had cezalarını uygulamasını emretmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن الحسن: {جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ}. قال: جاهِدِ الكفار بالسيفِ، والمنافقين بالحدودِ، أَقِمْ عليهم حدودَ اللهِ
Bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da el-Hasan'dan {جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ} “Kâfirlerle ve münafıklarla cihad et” [ayeti hakkında] rivayet etti: “Kâfirlerle kılıçla, münafıklarla hadlerle cihad et; onlara Allah'ın hadlerini uygula ” dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ}. قال: أمر الله نبيِّه ﷺ أن يُجاهِدَ الكفارَ بالسيفِ، ويَغْلُظَ على المُنافقين في الحدودِ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ} “Ey Peygamber! Kâfirlerle ve münafıklarla cihad et, onlara karşı sert davran” [ayeti] hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem kâfirlerle kılıçla cihad etmesini, münafıklara karşı da had cezalarında sert davranmasını emretmiştir.”
قال أبو جعفرٍ: وأولى الأقوال في تأويلِ ذلك عندى بالصوابِ، ما قال ابن مسعودٍ من أن الله أمرَ نبيِّه ﷺ مِن جهادِ المنافقين بنحوِ الذي أمرَه به مِن جهادِ المشركين.
Ebû Ca'fer dedi ki: Bu ayetin tevili hususunda bana göre doğruya en yakın olan görüş, İbn Mes'ûd'un, Allah'ın Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem münafıklarla cihadı da tıpkı müşriklerle cihad etmesini emrettiği şekilde emrettiğine dair söylediği sözdür.
فإن قال قائلٌ: فكيف تَرَكَهم ﷺ مُقيمين بينَ أَظْهُرِ أصحابِه مع علمِه بهم؟
Eğer birisi: “Peki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, durumlarını bildiği halde onları ashâbının arasında yaşamaya nasıl bıraktı?” diyecek olursa,
قيل: إن الله تعالى ذكرُه إنما أمَر بقتالِ مَن أظْهَر منهم كلمةَ الكفرِ، ثم أقامَ على إظهارِه ما أظهَر مِن ذلك، وأمَّا مَن إذا اطَّلِعَ عليه منهم أنه تَكَلَّم بكلمةِ الكفرِ وأُخِذ بها، أنكَرَها ورَجَع عنها وقال: إنى مسلمٌ. فإِنَّ حكمَ اللَّهِ في كلِّ مَنْ أَظْهَر الإسلامَ بلسانه، أن يَحْقِنَ بذلك له دمَه ومالَه، وإن كان مُعْتَقِدًا غيرَ ذلك، وتَوَكَّلَ هو جلَّ ثناؤُه بسرائرهم، ولم يجعَلْ للخلقِ البحثَ عن السرائرِ؛ فلذلك كان النبيُّ ﷺ علمه بهم وإطْلاعِ اللهِ إياه على ضمائرِهم واعتقادِ صُدورهم، كان يُقِرُّهم بينَ أَظْهُرِ أصحابِه، ولا يَسْلُكُ بجهادِهم مَسْلكَ جهادِ مَن قد ناصَبه الحربَ على الشركِ باللهِ؛ لأن أحدَهم كان إذا اطُّلِع عليه أنه قد قال قولًا كَفَر فيه باللَّهِ ثم أُخِذ به، أنكره وأظهر الإسلامَ بلسانِه، فلم يكنْ ﷺ ما يأخُذه إلا بما أظهرَ له مِن قولِه عندَ حضوره إياه وعزمِه على إمضاءِ الحكمِ فيه، دونَ ما سَلَف مِن قولٍ كان نَطَقَ به قبلَ ذلك، ودونَ اعتقادِ ضميرِه الذي لم يُبحِ اللهُ لأحدٍ الأخْذَ به في الحكمِ، وتَوَلَّى الأخْذَ به هو دنَ خلقه.
Şöyle denilir: Zikri yüce olan Allah, ancak onlardan küfür sözünü açığa vurup sonra da bu açığa vurduğu şey üzerinde ısrar eden kimseyle savaşmayı emretmiştir. Kendisinden küfür sözü söylediği anlaşılıp da bundan dolayı hesaba çekildiğinde bunu inkâr edip geri dönen ve “Ben Müslümanım” diyen kimseye gelince; Allah'ın diliyle İslâm'ı açığa vuran herkes hakkındaki hükmü, bununla onun kanını ve malını korumak altındadır, kalbinde bunun aksine inanıyor olsa bile. Şânı yüce olan [Allah], onların gizli hallerini Kendi üstlenmiş ve gizli halleri araştırmayı yaratılmışlara bırakmamıştır. İşte bundan dolayı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, onları bilmesine ve Allah'ın kendisini onların iç dünyalarına ve kalplerindeki inançlarına muttali kılmasına rağmen, onları ashâbının arasında bırakıyor ve onlarla cihatta, Allah'a şirk koşarak kendisine fiilen savaş açan kimselere uyguladığı cihad yolunu tutmuyordu. Çünkü onlardan biri, Allah'ı inkâr ettiği bir söz söylediği açığa çıkıp da bununla yakalandığında, onu inkâr edip diliyle İslâm'ı açığa vururdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de, onun hakkında hükmü infaz etmeye azmedip huzuruna çıktığı sırada söylediği sözden açığa vurduğu şey dışında hiçbir şeyle onu sorumlu tutmazdı; bundan önce telaffuz etmiş olduğu geçmiş söze ve Allah'ın hüküm verirken hiç kimseye esas almayı helal kılmadığı, yaratılmışlarına bırakmayıp Kendi uhdesine aldığı iç inancına bakmazdı.
وقولُه: {وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: واشْدُدْ عليهم بالجهادِ والقتالِ
Allah Teâlâ'nın: {وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ} “Onlara karşı sert davran” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Cihadla ve savaşla onlara karşı sert ve tavizsiz ol,
والإرهابِ .
Ve korkutmayla onlara karşı şiddetli ol .
وقولُه: {وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ}. يقولُ: ومساكنُهم جهنمُ، وهى مَثْواهم ومَأْواهم، {وَبِئْسَ الْمَصِيرُ}. يقولُ: وبئس المكانُ الذي يُصار إليه جهنمُ.
Allah'ın: {وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} “Onların barınağı cehennemdir” kavline gelince; şöyle demektedir: Onların meskenleri cehennemdir, orası onların durağı ve barınağıdır. {وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “O ne kötü bir varış yeridir!” kavline gelince; şöyle demektedir: Varılacak yer olarak cehennem ne kötü bir yerdir!
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (٧٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (٧٤)} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar. Hâlbuki o küfür sözünü elbette söylediler ve İslâm'larından sonra kâfir oldular. Başaramadıkları bir şeye de yeltendiler. Allah ve Resûlü onları lütfundan zenginleştirdi diye intikam almaya kalkıştılar! Eğer tevbe ederlerse bu kendileri için hayırlı olur. Şayet yüz çevirirlerse Allah onları dünyada da ahirette de can yakıcı bir azapla cezalandırır. Onlar için yeryüzünde ne bir dost ne de bir yardımcı vardır (74)” kavlinin tevili hakkında [söz].
اختَلَف أهلُ التأويلِ في الذي نَزَلَت فيه هذه الآيةُ، والقولِ الذي كان قاله الذي أخبرَ اللهُ عنه أنه يَحْلِفُ باللهِ ما قاله؛ فقال بعضُهم: الذي نَزَلَت فيه هذه الآيةُ الجُلَاسُ بنُ سُوَيدِ بن الصامتِ.
Tevil ehli, bu ayetin hakkında indiği kişi ve Allah'ın söylemediğine dair Allah'a yemin ettiğini haber verdiği kimsenin söylediği söz hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bu ayetin hakkında indiği kimse Cülâs b. Süveyd b. es-Sâmit'tir.
وكان القولُ الذي قاله ما حدَّثنا به ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاويةً، عن هشامِ بنُ عُروةَ، عن أبيه: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ}. قال: نَزَلَت في الجُلَاسِ بن سُويدِ بنُ الصامتِ، قال: إن كان ما جاء به محمدٌ حقًّا، لنحنُ أشرُّ مِن الحُمُرِ. فقال له ابن امرأتِه: واللهِ يا عدوَّ اللهِ، لأُخْبِرَنَّ رسولَ اللهِ ﷺ بما قلتَ، فإنى إن لا أفعلْ أخافُ أن تُصِيبَنى قارعةٌ وأؤاخَذَ بخطيئتِك. فدعا النبيُّ ﷺ الجُلَاسِ، فقال: "يا جُلَاسُ، أقلتَ كذا وكذا؟ ". فحَلَف ما قال، فأنزَل اللهُ ﵎: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ} .
Onun söylediği söz, İbn Vekî'in bize rivayet ettiği şu haberdir: Dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Hişâm b. Urve'den, o da babasından rivayet etti: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar. Hâlbuki o küfür sözünü elbette söylediler” [ayeti hakkında] dedi ki: Bu ayet Cülâs b. Süveyd b. es-Sâmit hakkında indi. O: “Eğer Muhammed'in getirdiği hak ise, şüphesiz bizler eşeklerden daha kötüyüz” demişti. Bunun üzerine üvey oğlu (hanımının oğlu) ona: “Vallahi ey Allah'ın düşmanı! Söylediğini mutlaka Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber vereceğim. Zira ben bunu yapmazsam, başıma helak edici bir azabın gelmesinden ve senin günahın sebebiyle cezalandırılmaktan korkarım” dedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Cülâs'ı çağırdı ve: «Ey Cülâs! Şöyle şöyle dedin mi?» buyurdu. Cülâs ise söylemediğine yemin etti. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar. Hâlbuki o küfür sözünü elbette söylediler, İslâm'larından sonra kâfir oldular, başaramadıkları bir şeye yeltendiler ve sırf Allah ile Resûlü lütfundan onları zengin kıldı diye intikam almaya kalktılar” [ayetini] indirdi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو معاويةَ الضَّرِيرُ، عن هشامِ بن عُرْوةَ، عن أبيه، قال: نَزَلَت هذه الآية {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ} في الجُلَاسِ بن سُويدِ بن الصامتِ، أقبَل هو وابنُ امرأتِه مُصْعَبٌ مِن قُبَاءٍ، فقال الجُلَاسُ: إن كان ما جاء به محمدٌ حقًّا، لنحنُ أَشَرُّ مِن حُمُرِنا هذه التي نحن عليها. فقال مصعبٌ: أما واللهِ يا عدوَّ اللهِ، لأُخْبرَنَّ رسولَ اللهِ ﷺ بما قلتَ. فأتيتُ النبيَّ ﷺ، وخَشِيتُ أن ينزِلَ فيَّ القرآنُ، أو تُصِيبَنى قارعةٌ، و أن أُخْلَطَ ، قلتُ: يا رسولَ اللهِ، أَقبلتُ أنا والجُلَاسُ مِن قُبَاءٍ فقال: كذا وكذا، ولولا مخافةُ أنْ أُخْلَطَ بخطيئتِه، أو تُصيبَنى قارعةٌ، ما أخْبَرْتُك. قال: فَدَعا الجُلَاسَ فقال له: "يا جُلَاسُ، أقُلْتَ الَّذى قال مصعبٌ؟ ". قال: فحَلَف. فأنزَل اللهُ ﵎: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ} الآية.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Muâviye ed-Darîr, Hişâm b. Urve'den, o da babasından rivayet etti, dedi ki: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar. Hâlbuki o küfür sözünü elbette söylediler ve İslâm'larından sonra kâfir oldular” ayeti Cülâs b. Süveyd b. es-Sâmit hakkında indi. Kendisi ve karısının oğlu Mus'ab Kuba'dan dönüyorlardı; Cülâs: “Eğer Muhammed'in getirdiği şey hak ise, biz mutlaka üzerlerinde bulunduğumuz şu eşeklerimizden daha kötüyüz” dedi. Mus'ab ise: “Haberin olsun ki vallahi ey Allah'ın düşmanı, söylediğini kesinlikle Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem haber vereceğim” dedi. [Mus'ab der ki:] Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem geldim; hakkımda Kur'an inmesinden veya başıma büyük bir felaketin gelmesinden yahut [onun günahına] ortak edilmekten korkmuştum. Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben ve Cülâs Kuba'dan dönüyorduk, o şöyle şöyle dedi. Onun günahına ortak edilmekten veya başıma büyük bir felaket gelmesinden korkmasaydım bunu sana haber vermezdim.” [Hişâm] dedi ki: Bunun üzerine [Peygamber] Cülâs'ı çağırdı ve ona: “Ey Cülâs! Mus'ab'ın dediğini söyledin mi?” buyurdu. [Hişâm] dedi ki: O da yemin etti. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar. Hâlbuki o küfür sözünü elbette söylediler ve İslâm'larından sonra kâfir oldular” ayetini indirdi.
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: كان الذي قال تلك المقالةَ فيما بَلَغَنى، الجُلاسُ بنُ سُويدِ بن الصامتِ، فرَفَعَها عنه رجلٌ كان في حجرِه، يقالُ له: عميرُ بنُ سعيدٍ. فأنكَرها، فحَلَف باللهِ ما قالها، فلما نَزَل فيه
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, o şöyle dedi: Bana ulaştığına göre o sözü söyleyen kişi Cülâs b. Süveyd b. Sâmit idi. Onun bu sözünü, himayesinde bulunan ve Umeyr b. Saîd denilen bir adam [Resûlullah'a] iletti. [Cülâs] ise bunu inkâr etti ve onu söylemediğine dair Allah'a yemin etti. Hakkında [ayet] inince...
القرآنُ، تابَ ونَزَعَ وحَسُنَتْ توبته فيما بَلَغَنى .
Kur'an inince, bana ulaştığına göre tevbe etti, [o durumdan] vazgeçti ve tevbesi güzel oldu .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {كَلِمَةَ الْكُفْرِ}: قال أحدُهم: لئن كان ما يقولُ محمدٌ حقًّا، لنحن شَرٌّ مِن الحميرِ. فقال له رجلٌ مِن المؤمنين: إن ما قال لحقٌّ، ولأنت شَرٌّ مِن حمارٍ. قال: فَهَمَّ المنافقون بقتلِه، فذلك قولُه: {وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا} .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {كَلِمَةَ الْكُفْرِ} “o küfür sözünü” [ifadesi hakkında] rivayet etti: Onlardan biri: “Eğer Muhammed'in dediği hak ise, biz eşeklerden daha kötüyüz” dedi. Müminlerden bir adam da ona: “Onun dediği haktır ve sen kesinlikle bir eşekten daha kötüsün” dedi. [Mücâhid] dedi ki: Münafıklar onu öldürmeye yeltendiler; işte Allah'ın: {وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا} “Başaramadıkları bir şeye de yeltendiler” kavli budur .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبد الله، عن ورقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثني أيوبُ بنُ إسحاقَ بن إبراهيمَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ رجاءٍ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن سماكٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: كان رسولُ اللهِ ﷺ جالسًا في ظلِّ حجرةٍ، فقال: "إنه سَيأتِيكم إنسانٌ فيَنْظُرُ إليكم بعَيْنَى شيطانٍ، فإذا جاء فلا تُكَلِّمُوه". فلم يَلْبَثُ أن طَلَع رجلٌ أزرقُ، فدَعاه رسولُ اللهِ ﷺ، فقال: "عَلامَ تَشْتُمُنى أنت وأصحابُك؟ ". فانطَلَق الرجلُ فجاء بأصحابِه، فحَلَفوا باللهِ ما قالوا وما فَعَلوا حتى تَجاوَزَ عنهم، فأنزلَ اللهُ: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا}. ثم نَعَتَهم جميعًا إلى آخرِ الآيةِ.
Bana Eyyûb b. İshâk b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Recâ rivayet etti, dedi ki: Bize İsrâîl, Simâk'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir odanın gölgesinde oturmaktaydı. Şöyle buyurdu: «Şüphesiz size bir adam gelecek ve size şeytanın iki gözüyle bakacaktır; o geldiğinde onunla konuşmayın.» Çok geçmeden gök gözlü bir adam çıkageldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırıp: «Sen ve arkadaşların bana neye dayanarak hakaret ediyorsunuz?» buyurdu. Adam gidip arkadaşlarını getirdi; [Resûlullah] onları affedinceye kadar [böyle bir şey] söylemediklerine ve yapmadıklarına dair Allah'a yemin ettiler. Bunun üzerine Allah: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar” [ayetini] indirdi, ardından ayetin sonuna kadar onların tümünü vasfetti.
وقال آخرون: بل نَزَلت في عبدِ اللهِ بن أبيٍّ ابن سلولَ، قالوا: والكلمةُ التي قالَها ما حدَّثنا به بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا}. إلى قولِه: {مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ}. قال: ذُكِر لنا أن رجلَين اقْتَتَلا، أحدُهما مِن جُهَينةَ، والآخرُ مِن غِفارٍ، وكانت جُهَينةُ حلفاءَ الأنصارِ، وظَهَرَ الغِفارِيُّ على الجُهَنِيِّ، فقال عبدُ اللهِ بنُ أُبَيٍّ للأوسِ: انصُروا أخاكم، فواللهِ ما مَثَلُنا ومَثَلُ محمدٍ إلا كما قال القائلُ: سَمِّنْ كلبَك يأكُلْك. وقال: {لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ} [المنافقون: ٨]. فسعى بها رجلٌ من المسلمين إلى نبيِّ اللهِ ﷺ، فأرسل إليه فسأله، فجَعَل يحلفُ باللهِ ما قاله، فأنزَل اللهُ ﵎: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ} .
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu ayet Abdullah b. Übey b. Selûl hakkında inmiştir. Söylediği sözün de, Bişr'in bize rivayet ettiği şu husus olduğunu söylemişlerdir: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar” ayetinden {مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ} “ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” kavline kadar olan kısım hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Bize anlatıldığına göre iki adam kavga etti; biri Cüheyne'den, diğeri ise Gıfâr'dandı. Cüheyne, Ensâr'ın müttefiki idi. Gıfârlı adam Cüheyneli adama galip gelince, Abdullah b. Übey Evs kabilesine: “Kardeşinize yardım edin; vallahi bizimle Muhammed'in misali, tıpkı bir kimsenin 'Köpeğini besle, seni yesin' dediği gibidir” dedi. Ve: {لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ} [المنافقون: ٨] “Andolsun, eğer Medine'ye dönersek, en üstün olan oradan en alçak olanı mutlaka çıkaracaktır” [el-Münâfikûn: 8] dedi. Müslümanlardan bir adam bunu Allah'ın Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem ulaştırdı; o da adam gönderip onu çağırdı ve sordu. O ise bunu söylemediğine dair Allah'a yemin etmeye başladı. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar. Hâlbuki o küfür sözünü elbette söylediler” [ayetini] indirdi .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ}. قال: نَزَلَت في عبدِ اللهِ بن أُبيٍّ ابن سلولَ.
Bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar. Hâlbuki o küfür sözünü elbette söylediler” [ayeti hakkında] rivayet etti; o şöyle dedi: “Abdullah b. Übey b. Selûl hakkında indi.”
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا أن يقالَ: إن الله تعالى أخبرَ عن المنافقين أنهم يَحْلِفون باللهِ كذبًا على كلمةِ كفرٍ تَكَلَّموا بها أنهم لم يقولوها، وجائزٌ أن يكونَ ذلك القولُ ما رُوِيَ عن عُروةَ أن الجُلَاسَ قاله، وجائزٌ أن يكونَ قائلُه عبدَ اللهِ بنَ أُبيٍّ ابنَ سلولَ، والقولُ ما ذَكَر قتادةُ عنه أنه قال، ولا علم لنا بأيِّ ذلك مِن أيٍّ، إذْ كان لا خبرَ بأحدِهما يُوجِبُ الحُجَّةَ، ويُتَوَصَّلُ به إلى يقينِ العلمِ به، وليس مما يُدْرَكُ علمُه بفطرةِ العقلِ، فالصوابُ أن يقالَ فيه كما قال اللهُ جلّ ثناؤه: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ}.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] dedi ki: Bu hususta bize göre doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Şüphesiz Allah Teâlâ, münafıkların söyledikleri bir küfür sözü hakkında, onu söylemediklerine dair yalan yere Allah'a yemin ettiklerini haber vermiştir. Bu sözün, Urve'den rivayet edildiğine göre Cülâs'ın söylediği söz olması caiz olduğu gibi; onu söyleyenin Abdullah b. Übey b. Selûl ve sözün de Katâde'nin ondan aktardığı söz olması da caizdir. Hangisinin hangisinden olduğuna dair bizde bir bilgi yoktur; zira iki durumdan birine dair bağlayıcı hüccet teşkil edecek ve kendisiyle kesin bilgiye ulaşılacak bir haber bulunmamaktadır; aklın fıtratıyla da bilgisine ulaşılabilecek şeylerden değildir. Bu hususta doğru olan, Allah celle senâuhû'nun buyurduğu gibi şöyle denilmesidir: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar. Hâlbuki o küfür sözünü elbette söylediler ve İslamlarından sonra kâfir oldular.”
أما قولُه: {وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا}. فإن أهلَ التأويلِ اخْتَلَفُوا في الذي كان هَمَّ بذلك، وما الشيءُ الذي كان هَمَّ به؟ قيل : ابن امرأتِه الذي سَمِعَ منه ما قال، وخَشِيَ أَن يُفْشِيَه عليه.
Allah'ın: {وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا} “Başaramadıkları bir şeye de yeltendiler” kavline gelince; tevil ehli buna yeltenen kimsenin kim olduğu ve neye yeltendiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. [Bir görüşe göre] denildi ki : Ondan söylediği sözü işiten ve bunu başkalarına ifşa etmesinden korktuğu üvey oğludur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: هَمَّ المنافقُ بقَتْلِه، يعنى: بقَتْلِ المؤمنِ الذي قال له: أَنتَ شَرٌّ مِن الحمارِ. فذلك قولُه: {وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا} .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti, dedi ki: “Münafık onu öldürmeye yeltendi; yani kendisine 'Sen eşekten daha kötüsün' diyen mümini öldürmeye [yeltendi]. İşte Allah'ın: {وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا} 'Başaramadıkları bir şeye de yeltendiler' kavli budur” .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti .
وقال آخرون: كان الذي هَمَّ رجلًا من قريشٍ، والذي همَّ به قتلَ رسولِ اللهِ ﷺ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Buna yeltenen kişi Kureyş'ten bir adamdı ve yeltendiği şey de Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem öldürmekti.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن جابرٍ عن مجاهدٍ في قولِه: {وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا}. قال: رجلٌ مِن قريشٍ هَمَّ بقتلِ رسولِ اللهِ ﷺ، يقالُ له: الأسودُ .
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, Câbir'den, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا} “Başaramadıkları bir şeye de yeltendiler” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Kureyş'ten kendisine el-Esved denilen bir adam Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem öldürmeye yeltendi .”
وقال آخرون: الذي هَمَّ عبدُ اللهِ بنُ أُبَيٍّ ابن سلولَ، وكان هَمُّه الذي لم يَنَلْه
Başkaları ise şöyle demiştir: [Buna] yeltenen kişi Abdullah b. Übey b. Selûl idi. Başaramadığı yeltenmesi ise...
قولَه: {لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ}. مِن قولِ قتادةَ، وقد ذَكَرناه.
Katâde'nin sözünde geçtiği ve daha önce zikrettiğimiz üzere: {لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ} “Andolsun, eğer Medine'ye dönersek, en üstün olan oradan en alçak olanı mutlaka çıkaracaktır” sözüydü.
وقولُه: {وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ}. ذُكِر لنا أن المنافقَ الذي ذَكَر اللهُ عنه أنه قال كلمةَ الكفرِ، كان فقيرًا فَأَغْناه اللهُ بأن قُتِلَ له مولًى، فأعطاه رسولُ اللهِ ﷺ دِيَتَه، فلما قال ما قال، قال اللهُ تعالى: {وَمَا نَقَمُوا}. يقولُ: ما أنكَروا على رسولِ اللهِ ﷺ شيئًا، إلا أن أغْناه اللهُ ورسولُه من فضِله.
Allah'ın: {وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah ve Resûlü onları lütfundan zenginleştirdi diye intikam almaya kalkıştılar!” kavline gelince; bize anlatıldığına göre, Allah'ın küfür sözünü söylediğini zikrettiği münafık fakir idi; sonra bir azatlı kölesi öldürülünce Allah onu zengin kıldı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onun diyetini kendisine verdi. O bu sözü söyleyince Allah Teâlâ: {وَمَا نَقَمُوا} “intikam almaya kalkıştılar” buyurdu. Şöyle demektedir: Allah ve Resûlü lütfundan onu zenginleştirdi diye Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem kızıp ayıplayacakları hiçbir şey bulamadılar.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن هشامِ بن عُروةَ، عن أبيه: {وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ}: وكان الجُلَاسُ قُتِلَ له مولًى، فأمَر له رسولُ اللهِ ﷺ بديَتِه، فاسْتَغْنَى، فذلك قولُه: {وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ} .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Hişâm b. Urve'den, o da babasından {وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah ve Resûlü onları lütfundan zenginleştirdi diye intikam almaya kalkıştılar!” [ayeti hakkında] rivayet etti: Cülâs'ın bir azatlısı öldürülmüştü; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onun diyetinin kendisine verilmesini emretti, böylece zengin oldu. İşte Allah'ın: {وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ} 'Allah ve Resûlü onları lütfundan zenginleştirdi diye intikam almaya kalkıştılar!' kavli budur .
قال: ثنا ابن عُيَينةَ، عن عمرٍو، عن عِكرمةَ، قال: قَضَى النبيُّ ﷺ بالدَّيَةِ اثْني عشَرَ ألفًا في مَوْلًى لبنى عديِّ بن كعبٍ، وفيه أُنْزِلَت هذه الآيةُ: {وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ} .
Dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr'dan, o da İkrime'den rivayet etti, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Adiy b. Ka'b'ın bir azatlısı hakkında on iki bin [dirhem] diyetle hükmetti; işte şu ayet bu hususta indi: {وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah ve Resûlü onları lütfundan zenginleştirdi diye intikam almaya kalkıştılar!” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ}. قال: كانت لعبدِ اللهِ بنُ أُبَيٍّ دِيَةٌ، فَأَخْرَجَها
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah ve Resûlü onları lütfundan zenginleştirdi diye intikam almaya kalkıştılar!” [ayeti hakkında] rivayet etti, dedi ki: Abdullah b. Übey'in bir diyeti vardı; [bunun üzerine] onu çıkardı
رسولُ اللهِ ﷺ له .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu çıkarıp kendisine verdi .
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ الزبيرِ، عن سفيانَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: سمِعتُ عكرمةَ، أن موْلًى لبنى عَدِيٍّ بنُ كعبٍ قَتَل رجلًا مِن الأنصارِ، فقَضَى له رسولُ اللهِ ﷺ بالدِّيةِ اثنى عشَرَ ألفًا، وفيه أُنزلَت: {وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ}. قال عمرٌو: لم أسمَعْ هذا عن النبيِّ ﷺ إلا مِن عكرمةَ. يعنى الديةَ اثْنى عشَرَ ألفًا.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, Süfyân'dan rivayet etti, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: İkrime'den işittim; Benî Adiy b. Ka'b'ın bir azatlısı Ensâr'dan bir adamı öldürmüştü; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun lehine on iki bin [dirhem] diyetle hükmetti. İşte şu ayet bu hususta indi: {وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah ve Resûlü onları lütfundan zenginleştirdi diye intikam almaya kalkıştılar!”. Amr dedi ki: Ben bunu Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sadece İkrime'den işittim; yani diyetin on iki bin olmasını.
حدَّثنا صالحُ بنُ مِسْمارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ سِنانٍ العَوَقيُّ ، قال: ثنا محمدُ بنُ مسلمٍ الطائفيُّ، عن عمرٍو بن دينارٍ، عن عِكْرمةَ مولى ابن عباسٍ، عن ابن عباسٍ، أن النبيَّ ﷺ جَعَل الديةَ اثْنى عشَرَ ألفًا، فذلك قولُه: {وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ}. قال: بأَخْذِ الديةِ .
Bize Sâlih b. Mismâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sinân el-Avakî rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Müslim et-Tâifî, Amr b. Dînâr'dan, o İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem diyeti on iki bin [dirhem] yaptı; işte Allah'ın: {وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah ve Resûlü onları lütfundan zenginleştirdi diye intikam almaya kalkıştılar!” kavli budur. Dedi ki: “Diyeti almak suretiyle [zenginleştiler]” .
وأمَّا قولُه: {فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فإن يَتُبْ هؤلاء القائلون كلمةَ الكفرِ مِن قِيلهم الذي قالوه فرَجَعوا عنه، يكُ رجوعُهم وتوبتُهم مِن ذلك خيرًا لهم مِن النفاقِ، {وَإِنْ يَتَوَلَّوْا}. يقولُ: وإن يُدْبِروا عن التوبةِ فيَأْبَوها، ويُصِرُّوا على كفرِهم، {يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا}. يقولُ: يُعَذِّبْهم عذابًا مُوجِعًا في الدنيا؛ إما بالقتلِ، وإما بعاجلِ خِزْيٍ لهم فيها، ويُعَذِّبْهم في الآخرةِ بالنارِ.
Allah'ın: {فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ} “Eğer tevbe ederlerse bu kendileri için hayırlı olur” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Küfür sözünü söyleyen bu kimseler söyledikleri bu sözden tevbe edip vazgeçerlerse, onların bundan vazgeçip tevbe etmeleri kendileri için nifaktan daha hayırlı olur. {وَإِنْ يَتَوَلَّوْا} “Şayet yüz çevirirlerse” kavline gelince; [şöyle] buyurmaktadır: Tevbeden yüz çevirip onu reddeder ve küfürlerinde ısrar ederlerse, {يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا} “Allah onları can yakıcı bir azapla cezalandırır”. [Şöyle] buyurmaktadır: Allah onları dünyada ya öldürülmekle ya da dünyada çarptırılacakları peşin bir rüsvalıkla can yakıcı bir azaba uğratır; ahirette de onları ateşle cezalandırır.
وقولُه: {وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ}. يقولُ: وما لهؤلاء المنافقين - إِن عَذَّبَهم اللهُ في عاجلِ الدنيا - من وليٍّ يُواليه على مَنْعِه مِن عقابِ اللهِ، ولا نصيرٍ ينصرُه مِن اللهِ فيُنْقِذَه مِن عقابِه. وقد كانوا أهلَ عِزٍّ ومَنَعةٍ بعشائرِهم وقومِهم، يَمْتَنِعُون بهم ممن أرادهم بسوءٍ، فأخْبَر جلّ ثناؤُه أن الذين كانوا يَمْنَعونهم ممن أرادهم بسوءٍ من عشائرِهم وحُلفائِهم، لا يَمْنَعُونهم مِن اللهِ، ولا يَنْصُرونهم منه إن احتاجوا إلى نَصْرِهم.
Allah'ın: {وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ} “Onlar için yeryüzünde ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” kavline gelince; şöyle demektedir: Allah onları şu peşin dünyada cezalandıracak olursa, bu münafıklar için Allah'ın azabından koruyacak hiçbir dost ve Allah'a karşı kendilerine yardım edip O'nun azabından kurtaracak hiçbir yardımcı yoktur. Hâlbuki onlar aşiretleri ve kavimleri sayesinde izzet ve güç sahibi kimselerdi; kendilerine kötülük yapmak isteyen kimselere karşı onlar vasıtasıyla korunurlardı. Şânı yüce olan [Allah] bildirdi ki, aşiretlerinden ve müttefiklerinden olup kendilerine kötülük yapmak isteyenlere karşı onları koruyan kimseler, Allah'a karşı onları koruyamazlar ve yardımlarına ihtiyaç duyduklarında O'na karşı kendilerine yardım edemezler.
وذُكِر أن الذي نَزَلَت فيه هذه الآيةُ تاب مما كان عليه من النفاقِ.
Hakkında bu ayetin indiği kimsenin içinde bulunduğu nifaktan tevbe ettiği zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن هشامِ بن عُروةَ، عن أبيه: {فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ}. قال: قال الجُلَاسُ: قد اسْتَثْنَى اللهُ لى التوبةَ، فأنا أتوبُ. فقَبِل منه رسولُ اللهِ ﷺ .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Hişâm b. Urve'den, o da babasından {فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ} “Eğer tevbe ederlerse bu kendileri için hayırlı olur” [ayeti hakkında] rivayet etti: Cülâs: “Allah benim için tevbeye istisna kıldı, ben de tevbe ediyorum” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ondan [tevbesini] kabul etti .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن هشامِ بن عروةَ، عن أبيه: {فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ} الآية. فقال الجُلَاسُ: يا رسولَ اللهِ، إني أرى الله قد اسْتَثْنى لى التوبةَ، فأنا أتوبُ. فتابَ، فقَبِل رسولُ اللهِ ﷺ منه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Hişâm b. Urve'den, o da babasından {فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ} “Eğer tevbe ederlerse bu kendileri için hayırlı olur” ayeti hakkında rivayet etti: Cülâs: “Ey Allah'ın Resûlü! Görüyorum ki Allah benim için tevbeye istisna kıldı, ben de tevbe ediyorum” dedi. Bunun üzerine tevbe etti, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ondan [tevbesini] kabul etti.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦) فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧)}.
Allah'ın: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦) فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧)} “Onlardan kimi de Allah'a şöyle ahdetmişti: ‘Eğer bize lütfundan verirse, mutlaka sadaka vereceğiz ve elbette salihlerden olacağız.’ Fakat Allah onlara lütfundan verince onda cimrilik ettiler ve yüz çevirerek dönüp gittiler. Allah'a verdikleri sözden döndükleri ve yalan söyledikleri için, O da bunun sonucunu, kendisiyle karşılaşacakları güne kadar kalplerinde kalacak bir nifak yaptı” kavlinin tefsirine gelince;
يقولُ تعالى ذكرُه: ومن هؤلاءِ المُنافِقِين الذين وَصَفتُ لك يا محمدُ صفتَهم {مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ}. يقولُ: أعطى الله عهدًا، {لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ}.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana vasıflarını anlattığım bu münafıklardan {مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ} “Allah'a ahdedenler de vardır”. Şöyle demektedir: [Yani] Allah'a söz verdi: {لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ} “Eğer [Allah] bize lütfundan verirse...”
يقولُ: لئن أعْطانا اللهُ مِن فضلِه، ورَزَقَنا مالًا، وَوَسَّع علينا من عندِه، {لَنَصَّدَّقَنَّ}. يقولُ: لنُخْرِجَنَّ الصدقةَ من ذلك المال الذي يرزقُنا ربُّنا، {وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ}. يقولُ: ولَتَعْمَلَنَّ فيها بعملِ أهلِ الصلاحِ بأموالِهم، من صلةِ الرحمِ به، وإنفاقِه في سبيلِ اللهِ.
Şöyle demektedir: Şayet Allah bize lütfundan ihsan eder, bize mal rızıklandırır ve katından bize genişlik verirse, {لَنَصَّدَّقَنَّ} “mutlaka sadaka vereceğiz”; yani Rabbimizin bizi rızıklandıracağı o maldan mutlaka sadaka çıkaracağız , {وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ} “ve elbette salihlerden olacağız”; yani o mal ile salih kimselerin mallarıyla yaptıkları gibi sıla-i rahim yaparak ve onu Allah yolunda harcayarak amel edeceğiz.
يقولُ اللهُ ﵎: فرَزَقَهم اللهُ وآتاهم من فضلِه، {فَلَمَّا آتَاهُمْ} اللهُ {مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ}: بفضلِ اللهِ الذي آتاهم، فلم يَصَّدَّقوا منه، ولم يَصِلوا منه قرابةً، ولم يُنْفِقوا منه في حقِّ اللهِ، {وَتَوَلَّوْا}. يقولُ: وأَدْبَروا عن عهدِهم الذي عاهَدوه الله {وَهُمْ مُعْرِضُونَ} عنه .
Allah celle celâluhu şöyle buyurmaktadır: Allah onları rızıklandırdı ve lütfundan kendilerine verdi. {فَلَمَّا آتَاهُمْ} “Fakat Allah onlara verince”, {مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ} “lütfundan [verince], onda cimrilik ettiler”; yani Allah'ın kendilerine verdiği lütfunda cimrilik ettiler; ondan ne sadaka verdiler, ne onunla akrabayı gözettiler, ne de onda Allah'ın hakkı için infakta bulundular. {وَتَوَلَّوْا} “Ve dönüp gittiler”; yani Allah'a verdikleri ahitlerinden yüz çevirdiler, {وَهُمْ مُعْرِضُونَ} “onlar yüz çevirici kimselerdir”.
{فَأَعْقَبَهُمْ} اللهُ {نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ} ببُخْلِهم بحقِّ اللهِ الذي فَرَضَه عليهم فيما آتاهم مِن فضلِه، وإخلافِهم الوعدَ الذي وَعَدوا الله، ونَقْضِهم عهدَه في قلوبِهم، {إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ} مِن الصدقةِ والنفقةِ في سبيلِه، {وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} في قِيلهم، وحَرَمهم التوبةَ منه؛ لأنه جلّ ثناؤُه اشْتَرَط في نفاقِهم أنه أعقَبَهُمُوه إلى يوم يَلْقَونه، وذلك إلى يوم مَماتِهم وخُروجِهم مِن الدنيا.
Allah'ın lütfundan kendilerine verdiği şeylerde üzerlerine farz kıldığı Allah'ın hakkı hususundaki cimrilikleri, Allah'a verdikleri sözü tutmamaları ve kalplerindeki ahdini bozmaları sebebiyle Allah {فَأَعْقَبَهُمْ} “onların arkasından bıraktı”, {نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ} “kalplerinde bir nifak”, {إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ} “sadaka ve O'nun yolunda harcama konusunda Allah'a verdikleri sözü tutmadıkları için O'nunla karşılaşacakları güne kadar”, {وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} “ve söyledikleri sözlerde yalan söyledikleri için”. Ve onlara bundan tevbe etmeyi haram kıldı; çünkü şânı yüce olan [Allah], onların nifakının O'nunla karşılaşacakları güne kadar sürmesini takdir etmiştir ki bu da onların vefat ettikleri ve dünyadan çıktıkları güne kadardır.
واختَلَف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بهذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: عُنِى بها رجلٌ يقالُ له: [ثعلبةُ بنُ حاطبٍ من الأنصارِ] .
Tefsir ehli, bu ayette kastedilen kişi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Bununla Ensardan [Sa‘lebe b. Hâtıb] denen bir adam kastedilmiştir” dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, [o da]...
أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ} الآية: وذلك أن رجلًا يقالُ له: ثعلبةُ بنُ حاطب مِن الأنصارِ، أتَى مجلسًا فأَشْهَدَهم، فقال: لئن آتانى اللهُ مِن فضلِه، آتَيْتُ منه كلَّ ذي حقٍّ حقَّه، وتَصَدَّقْتُ منه، وَوَصَلْتُ منه القرابةَ. فابْتَلاه اللهُ فأتاه مِن فضلِه، فأَخْلَفَ الله ما وعَدَه، وأَغْضَبَ الله بما أخْلَفَ ما وَعَدَه، فقَصَّ اللهُ شأنَه في القرآنِ بقولِه : {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ}. إلى قولِه: {يَكْذِبُونَ} .
babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ} “Onlardan kimi de Allah'a şöyle ahdetmişti: ‘Eğer bize lütfundan verirse...’” ayeti hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Ensardan Sa‘lebe b. Hâtıb denilen bir adam bir meclise gelip onları şahit tutarak şöyle dedi: “Eğer Allah bana lütfundan verirse, her hak sahibine hakkını vereceğim, ondan sadaka vereceğim ve onunla akrabaları gözeteceğim.” Allah onu imtihan edip lütfundan verince, o Allah'a verdiği sözü tutmadı ve sözünden dönmesiyle Allah'ı gazaplandırdı. Bunun üzerine Allah, Kur'an'da: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ} [kavlinden] {يَكْذِبُونَ} kavline kadar olan sözüyle onun durumunu anlattı.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا هشامُ بنُ عَمَّارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ شعيبٍ، قال: ثنا مُعَانُ بنُ رفاعةَ السَّلامِيُّ، عن أبي عبدِ الملكِ عليّ بن يزيدَ الألْهانيِّ، أنه أخبرَه عن القاسمِ أبي عبدِ الرحمنِ، أنه أخبرَه عن أبي أُمامةَ الباهليِّ، عن ثعلبةَ بن حاطبٍ الأنصاريِّ، أنه قال الرسولِ اللهِ ﷺ: ادعُ الله أن يَرْزُقَنى مالًا. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "وَيْحَكَ يا ثَعْلبةُ، قليلٌ تُؤدِّى شُكرَه خيرٌ مِن كثيرٍ لا تُطِيقُه". قال: ثم قال مرةً أُخرى، فقال: "أمَا ترْضَى أن تكونَ مثلَ نبيَّ اللهِ، فَوَالَّذِي نَفْسَى بيدِه، لو شِئْتُ أن تسيرَ معى الجبالُ ذَهَبًا وفضةً لسارَتْ". قال: والذي بَعَثَكَ بالحقِّ، لئن دعوتَ الله فَرَزَقَنى مالًا لأُعْطِينَّ كلَّ ذي حقٍّ حقَّه. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "اللهمَّ ارْزُقْ ثَعْلبة مالًا". قال: فاتَّخذ غنمًا، فَنَمَتْ كما يَنْمو الدُّودُ، فضاقَت عليه المدينةُ، فَتَنَحَّى عنها، فنَزَل واديًا من أوديتِها، حتى جَعَل
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Hişâm b. Ammâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Şuayb rivayet edip dedi ki: Bize Muân b. Rifâa es-Selâmî, Ebû Abdilmelik Alî b. Yezîd el-Elhânî'den rivayet etti; o, Kâsım Ebû Abdirrahmân'dan, o da Ebû Ümâme el-Bâhilî'den, o da Ensarlı Sa‘lebe b. Hâtıb'dan [şöyle] haber verdiğini rivayet etti: Sa‘lebe, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Bana mal rızkı vermesi için Allah'a dua et!” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Yazık sana ey Sa‘lebe! Şükrünü eda edebileceğin az [mal], güç yetiremeyeceğin çok [mal]dan daha hayırlıdır.» buyurdu. [Râvi] dedi ki: Sa‘lebe bir defa daha [aynı talebi] söyledi. Bunun üzerine [Resûlullah]: «Allah'ın nebisi gibi olmaya razı olmaz mısın? Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, eğer dağların benimle birlikte altın ve gümüş olarak yürümesini dileseydim mutlaka yürürlerdi.» buyurdu. [Sa‘lebe]: “Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, eğer Allah'a dua eder de O da bana mal verirse, her hak sahibine mutlaka hakkını veririm” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allahım! Sa‘lebe'ye mal ihsan eyle!» diye dua buyurdu. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine [Sa‘lebe] koyun edindi. Koyunlar kurtçuklar gibi çoğaldı; Medine ona dar geldi, oradan uzaklaşıp [Medine'nin] vadilerinden bir vadiye yerleşti; öyle ki...
يُصَلِّي الظهرَ والعصرَ في جماعةٍ، ويتركُ ما سِواهما، ثم تَمَتْ وكَثُرَت، فتَنَحَّى حتى تركَ الصلواتِ إلا الجمعةَ، وهي تَنْمُو كما يَنْمو الدُّودُ، حتى تَرَكَ الجمعةَ، فَطَفِقَ يَتَلَقَّى الرَّكْبانَ يومَ الجمعةِ يسألُهم عن الأخبارِ، فقال رسولُ اللهِ ﷺ ما فَعَلَ ثَعْلبةُ؟ ". فقالوا: يا رسولَ اللهِ، اتَّخَذَ غَنَمًا فَضاقَت عليه المدينةُ. فأخْبَروه بأمرِه، فقال: "يا وَيْحَ ثَعْلبةَ، يا وَيْحَ ثَعْلَبةَ، يا وَيْحَ ثَعْلَبةَ". قال: وأَنزَلَ اللهُ: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً} [التوبة: ١٠٣] الآية. ونَزَلَت عليه فرائضُ الصدقةِ، فبَعَث رسولُ اللهِ ﷺ رجلَين على الصدقةِ؛ رجلًا مِن جُهَينةَ، ورجلًا مِن سُلَيمٍ، وكَتَب لهما كيف يأخُذانِ الصدقةَ مِن المسلمين، وقال لهما: "مُرَّا بثعلبةَ، وبفلانٍ - رجلٍ مِن بنى سُلَيمٍ - فَخُذا صدقاتِهما". فَخَرَجا أَتَيا ثعلبةَ، فسَألاه الصدقةَ، وأقرَآه كتابَ رسولِ اللهِ ﷺ، فقال: ما هذه إلا جِزْيةٌ، ما هذه إلا أختُ الجزيةِ، ما أدرِى ما هذا، انْطَلِقا حتى تَفْرُغا ثم عُودا إليَّ. فَانْطَلَقا، وسَمِع بهما السُّلَمِيُّ، فَنَظَر إلى خيارِ أسنانِ إبلِه، فعَزَلها للصدقةِ، ثم اسْتَقْبَلَهم بها، فلما رَأَوها، قالوا: ما يجبُ عليك هذا، وما نريدُ أن نأخذَ هذا منك. قال: بلى فخُذُوه، فإن نفسى بذلك طيِّبةٌ، وإنما هي لى. فَأَخَذوها منه، فلما فَرَغَا مِن صدقاتهما رجعا، حتى مَرَّا بِثَعْلَبَةَ، فقال: أَرُونى كتابَكما. فنَظَر فيه فقال: ما هذه إلا أختُ الجِزْيةِ، انطَلِقا حتى أرى رأيي. فانْطَلَقا حتى أتَيا النبيَّ ﷺ، فلما رآهما قال: "يا وَيْحَ ثَعْلَبَةَ". قبل أن يُكَلِّمَهما، ودعا للسُّلَمِيِّ بالبركةِ، فأخبرَاه بالذي صَنَع ثَعْلبةُ، والذي صنَعَ السُّلَمِيُّ، فأنزَل اللهُ ﵎ فيه: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ}. إلى قولِه: {وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ}. وعندَ رسولِ اللهِ ﷺ رجلٌ مِن أقاربِ ثَعْلَبةَ، فسَمِع ذلك، فخَرَج حتى أتاه، فقال: وَيْحك يا ثعلبةُ، قد أنزَل
[artık sadece] öğle ve ikindi [namazlarını] cemaatle kılıyor, bu ikisinin dışındakileri bırakıyordu. Sonra [koyunlar] tamamlandı ve çoğaldı; bunun üzerine [Medine'den daha da] uzaklaştı, nihayet cuma namazı hariç [bütün] namazları [cemaatle kılmayı] terk etti. Koyunlar kurtçuklar gibi üreyip çoğalıyordu; sonunda cuma namazını da bıraktı. Cuma günleri [Medine'ye gelen] kafileleri karşılayıp onlara haberleri sormaya başladı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sa‘lebe ne yaptı?» diye sordu. Dediler ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Koyun edindi ve Medine ona dar geldi.” Durumunu ona haber verdiler. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Yazık oldu Sa‘lebe'ye! Yazık oldu Sa‘lebe'ye! Yazık oldu Sa‘lebe'ye!» buyurdu. [Râvi] dedi ki: Allah Teâlâ: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً} “Onların mallarından sadaka (zekât) al” ayetini indirdi ve zekât farzları indirildi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zekât toplamak üzere iki adam gönderdi; biri Cüheyne kabilesinden, diğeri ise Süleym kabilesindendi. Onlara Müslümanlardan zekâtı nasıl alacaklarını yazılı olarak verdi ve kendilerine şöyle buyurdu: «Sa‘lebe'ye ve Benî Süleym'den falan adama uğrayın ve ikisinin sadakalarını (zekâtlarını) alın.» İkisi yola çıkıp Sa‘lebe'ye geldiler, ondan sadakayı istediler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mektubunu ona okudular. Bunun üzerine [Sa‘lebe] şöyle dedi: “Bu cizyeden başka bir şey değildir! Bu cizyenin kız kardeşinden (tıpkısından) başka bir şey değildir! Bunun ne olduğunu bilmiyorum; siz [diğer yerlerdeki] işinizi bitirinceye kadar gidin, sonra bana tekrar uğrayın.” İkisi gittiler. Süleymî olan adam onların geldiğini işitince develerinin en iyi yaşta ve değerde olanlarına baktı ve onları zekât olarak ayırdı; sonra onları bu develerle karşıladı. Onlar [develeri] görünce: “Bu sana vacip değildir, biz bunu senden almak istemiyoruz” dediler. O da: “Hayır, onu alın; zira gönlüm bununla hoştur, bu zaten bana aittir” dedi. Onlar da develeri ondan aldılar. Sadakaları [toplama işini] bitirince geri dönüp Sa‘lebe'ye uğradılar. Sa‘lebe: “Mektubunuzu bana gösterin” dedi. Mektuba bakıp: “Bu cizyenin kız kardeşinden başka bir şey değildir! Gidin, ben bir düşüneyim” dedi. İkisi yola çıkıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları görünce kendileriyle konuşmadan önce: «Yazık oldu Sa‘lebe'ye!» buyurdu ve Süleymî için berekette bulundu (bereket duası etti). Onlar da Sa‘lebe'nin yaptığını ve Süleymî'nin yaptığını haber verdiler. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah onun hakkında: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ} “Onlardan kimi de Allah'a şöyle ahdetmişti: ‘Eğer bize lütfundan verirse...’” ayetinden {وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} “...ve yalan söylemelerinden ötürüdür” kavline kadar olan ayetleri indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında Sa‘lebe'nin akrabalarından bir adam vardı. Bunu işitince çıkıp Sa‘lebe'ye vardı ve şöyle dedi: “Yazıklar olsun sana ey Sa‘lebe! [Allah senin hakkında indirdi de indirdi]...
اللهُ فيك كذا وكذا. فخَرَج ثعلبةُ حتى أتى النبيَّ ﷺ، فسأَله أن يَقْبَلَ منه صدقتَه، فقال: "إن الله مَنَعَنى أن أَقْبَلَ منك صَدَقتَك". فَجَعَل يَحْثِى على رأسِه الترابَ، فقال له رسولُ اللهِ ﷺ: هذَا عَمَلُك، قد أمَرْتُك فلم تُطِعْنى". فلما أَبَى أَن يَقْبِضَ رسولُ اللهِ ﷺ، رَجَع إلى منزلِه، وقُبِضَ رسولُ اللهِ ﷺ ولم يَقْبَلْ منه شيئًا، ثم أتَى أبا بكرٍ حينَ اسْتُخْلِفَ، فقال: قد عَلِمْتَ منزلتي من رسولِ اللهِ ﷺ، ومَوضِعى مِن الأنصارِ، فاقْبَلْ صَدَقتى. فقال أبو بكرٍ: لم يَقْبَلْها رسولِ اللهِ ﷺ، وأنا أقبَلُها! فقُبِضَ أبو بكرٍ ولم يَقْبِضْها، فلما وَلِيَ عمرُ أتاه فقال: يا أميرَ المؤمنين، اقبَلْ صدقتي فقال: لم يَقْبَلْها منك رسولُ اللهِ ﷺ، ولا أبو بكرٍ، [وإذًا لا] أَقْبَلُها منك. فقُبِض ولم يَقْبَلْها، ثم وَليَ عثمانُ، رحمةُ اللهِ عليه، فأتاه فسألَه أن يقبَلَ صدقتَه، فقال: لم يَقْبَلْها رسولُ اللهِ ﷺ، ولا أبو بكرٍ ولا عمرُ، رضوانُ اللهِ عليهما، وأنا لا أقبَلُها منك. فلم يَقْبَلْها منه، وهَلَكَ ثَعْلبةُ في خلافةِ عثمانَ رحمةُ اللهِ عليه .
senin hakkında şöyle şöyle [ayetler] indirdi.” Sa‘lebe hemen yola çıkıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi ve sadakasını kendisinden kabul etmesini istedi. Resûlullah: “Allah, senin sadakanı senden kabul etmemi bana yasakladı” buyurdu. Bunun üzerine başına toprak saçmaya başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Bu senin kendi amelindir; sana emrettim fakat bana itaat etmedin” buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [sadakasını] almayı kabul etmeyince evine döndü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ondan hiçbir şey kabul etmeden vefat etti. Sonra halife seçildiğinde Ebû Bekir'e geldi ve: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanındaki yerimi ve Ensar arasındaki mevkiimi biliyorsun, sadakamı kabul et” dedi. Ebû Bekir: “Onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kabul etmedi de ben mi kabul edeceğim!” dedi. Ebû Bekir de onu almadan vefat etti. Ömer başa geçince ona gelip: “Ey Müminlerin Emîri! Sadakamı kabul et” dedi. O da: “Onu senden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kabul etmedi, Ebû Bekir de kabul etmedi, [öyleyse ben de] onu senden kabul etmem” dedi. O da kabul etmeden vefat etti. Sonra Osman -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- başa geçti. Ona gelip sadakasını kabul etmesini istedi. Osman: “Onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kabul etmedi, Ebû Bekir ve Ömer -Allah'ın rızası ikisinin üzerine olsun- de kabul etmedi, ben de onu senden kabul etmem” dedi ve onu kendisinden kabul etmedi. Sa‘lebe, Osman'ın -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- hilafeti döneminde helak olup gitti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ} الآية: ذُكِر لنا أن رجلًا من الأنصارِ أتَى على مجلسٍ من الأنصارِ، فقال: لئن آتاه اللهُ مالًا لَيُؤدِّيَنَّ إلى كلِّ ذي حقٍّ حقَّه. فأتاه اللهُ مالًا فصَنَع فيه ما تَسْمَعون، قال: {فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ}. إلى
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü rivayet etti: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ} “Onlardan kimi de: ‘Eğer [Allah] lütfundan bize verirse [mutlaka sadaka vereceğiz]...’ diye Allah'a ahdetmişti” ayeti hakkında [Katâde] şöyle dedi: Bize nakledildiğine göre Ensâr'dan bir adam, Ensâr'ın bir meclisine gelip: “Eğer Allah ona bir mal verirse, mutlaka her hak sahibine hakkını verecektir” dedi. Allah ona mal ihsan edince, o da hakkında işitmekte olduğunuz şeyi yaptı. [Katâde devamla] dedi ki: {فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ} “Fakat [Allah] lütfundan onlara verince, onda cimrilik ettiler...” ayetinden...
قولِه: {وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ}: ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ حَدَّثَ أن موسى الله ﵇ لمَّا جاء بالتوراةِ إلى بنى إسرائيلَ، قالت بنو إسرائيلَ: إن التوراةَ كثيرةٌ، وإنا لا نفرُغُ لها، فسَلْ لنا ربَّك جماعًا مِن الأمرِ نحافظُ عليه، ونَتَفرَّغُ فيه لمَعاشِنَا. قال: يا قومِ مَهلًا مَهْلًا، هذا كتابُ اللهِ، ونورُ اللهِ، وعِصْمةُ اللهِ. قال: فأَعَادوا عليه، فأعادَ عليهم، قالها ثلاثًا. قال: فأوحَى اللهُ إلى موسى: ما يقولُ عبادى؟ قال: يا ربِّ يقولون: كَيْتَ وكَيْتَ. قال: فإنى أمُرُهم بثلاثٍ، إن حافَظوا عليهنَّ دَخَلُوا بهنَّ الجنةَ، أن يَنْتَهُوا إلى قِسْمةِ الميراثِ فلا يَظْلِموا فيها، ولا يُدْخِلوا أبصارَهم البيوتَ حتى يُؤْذَنَ لهم، وألا يَطْعَموا طَعامًا حتى يتَوضَّئوا وضوءَهم للصلاةِ. قال: فرَجَع بهنَّ نبيُّ اللهِ ﷺ إلى قومِه، ففَرِحوا ورأَوا أنهم سيقومون بهنَّ. قال: فواللهِ ما لَبِثَ القومُ إلا قليلًا حتى حَقْحَقُوا وانقُطِعَ بهم. فلما حَدَّثَ نبيُّ اللهِ بهذا الحديثِ عن بني إسرائيلَ، قال: "تَقبَّلُوا لى [ستًّا أتقبَّلْ] لكم الجنَّةَ ". قالوا: ما هُنَّ يا رسولَ اللهِ؟ قال: "إذا حَدَّثَتُم فلا تَكْذِبوا، وإذا وَعَدتُم فلا تُخْلِفوا، وإذا ائتُمِنْتُم فلا تَخونُوا، وكُفُّوا أبصارَكم وأيديَكم وفُروجَكم؛ أبصارَكم عن الخيانةِ، وأيديَكم عن السرقةِ، وفروجَكم عن الزِّنا".
... {وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} “ve yalan söylemelerinden ötürü...” sözüne kadar [okudu ve dedi ki]: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle anlattı: Allah'ın [peygamberi] Mûsâ aleyhisselâm İsrâiloğulları'na Tevrat'ı getirdiğinde, İsrâiloğulları: "Şüphesiz Tevrat pek hacimlidir (hükümleri çoktur) ve bizim buna ayıracak vaktimiz yoktur. Bizim için Rabbinden, riayet edeceğimiz ve [kalan vaktimizde de] geçimimizle meşgul olabileceğimiz derli toplu (özlü) bir emir iste" dediler. [Mûsâ]: "Ey kavmim! Yavaş olun, yavaş! Bu, Allah'ın Kitabı, Allah'ın nuru ve Allah'ın korumasıdır" dedi. [Katâde] dedi ki: Onlar sözlerini tekrarladılar, Mûsâ da onlara [aynı cevabı] tekrarladı; bunu üç kez söyledi. [Katâde] dedi ki: Bunun üzerine Allah, Mûsâ'ya: "Kullarım ne diyor?" diye vahyetti. [Mûsâ]: "Ey Rabbim! Şöyle şöyle söylüyorlar" dedi. [Allah Teâlâ] buyurdu ki: "Ben onlara üç şeyi emrediyorum; eğer bunlara riayet ederlerse bunlar vesilesiyle cennete girerler: Miras taksimine geldiklerinde onda haksızlık yapmasınlar, kendilerine izin verilmedikçe gözlerini evlerin içine dikmesinler ve namaz için abdest aldıkları gibi abdest almadıkça hiçbir yemek yemesinler." [Katâde] dedi ki: Allah'ın Nebisi bu [üç emirle] kavmine döndü; onlar da buna sevindiler ve bunları yerine getirebileceklerini düşündüler. [Katâde] dedi ki: Vallahi kavim pek az bir süre sonra güç yetiremeyip takatsiz kaldı ve yolda kaldı (tükendi). Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâiloğulları hakkındaki bu hadisi anlatınca şöyle buyurdu: «Bana [altı şeyi] taahhüt edin ki [ben de] size cenneti taahhüt edeyim.» "Onlar nelerdir ey Allah'ın Resûlü?" dediler. Buyurdu ki: «Konuştuğunuz zaman yalan söylemeyin, söz verdiğiniz zaman sözünüzden dönmeyin, size güvenilip emanet verildiğinde hıyanet etmeyin; gözlerinizi, ellerinizi ve iffetinizi koruyun; gözlerinizi hainlikten (harama bakmaktan), ellerinizi hırsızlıktan, iffetinizi de zinadan [koruyun].»
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ، أن النبيَّ ﷺ كان يقولُ: "ثلاثٌ مَن كُنَّ فيه صارَ مُنافِقًا، وإن صامَ وصَلَّى وزَعَم أنه مسلمٌ؛ إذا حَدَّثَ كَذَبَ، وإذا ائْتُمن خانَ، وإذا وَعَدَ أَخْلَفَ" .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da Hasan'dan rivayet etti ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyuruyordu: “Oruç tutsa, namaz kılsa ve Müslüman olduğunu iddia etse bile, üç şey kimde bulunursa o kimse münafık olur: Konuştuğunda yalan söyler, emanet edildiğinde hıyanet eder ve söz verdiğinde sözünden döner” .
وقال آخرون: بل المَعْنِيُّ بذلك رجلان؛ أحدُهما ثَعْلَبةُ، والآخرُ مُعَتِّبُ بنُ قُشَيْرٍ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bununla iki adam kastedilmiştir; birisi Sa‘lebe, diğeri ise Muattib b. Kuşeyr'dir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن عمرِو بنُ عُبَيدٍ، عن الحسنِ: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ} الآية : وكان الذي عاهَدَ الله منهم ثَعْلبةُ بنُ حاطبٍ، ومُعَتِّبُ بنُ قُشَيْرٍ، وهما من بني عمرِو بن عوفٍ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Amr b. Ubeyd'den, o da Hasan'dan {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ} “Onlardan kimi de Allah'a şöyle ahdetmişti: ‘Eğer bize lütfundan verirse...’” ayeti hakkında şöyle dediğini [rivayet etti] : Onlardan Allah'a ahdeden kimse Sa‘lebe b. Hâtıb ile Muattib b. Kuşeyr idi; ikisi de Benî Amr b. Avf'tandır .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ}. قال: رجلان خَرَجا على ملإِ قُعُودٍ، فقالا: واللهِ لئن رَزَقَنَا اللهُ لنَصَّدَّقنَّ، فلما رَزَقَهم اللهُ بَخِلوا به.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ} “Onlardan kimi de Allah'a şöyle ahdetmişti: ‘Eğer bize lütfundan verirse...’” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: İki adam oturan bir topluluğun yanına çıkıp geldiler ve: “Vallahi eğer Allah bizi rızıklandırırsa mutlaka sadaka vereceğiz” dediler. Allah onları rızıklandırınca da onda cimrilik ettiler.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ}: رجلان خَرَجا على ملإِ قعودٍ، فقالا: واللهِ لئن رَزَقَنَا اللهُ لنَصَّدَّقَنَّ. فلما رَزَقَهم بَخِلوا به، فأَعْقَبهم نفاقًا في قلوبِهم بما أخْلَفوا الله ما وَعَدوه حين قالوا: لنصَدَّقنَّ. فلم يَفْعَلوا.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ} “Onlardan kimi de Allah'a şöyle ahdetmişti: ‘Eğer bize lütfundan verirse...’” [Mücâhid] dedi ki: [Bunlar] oturan bir topluluğun yanına çıkıp gelen ve: “Vallahi eğer Allah bizi rızıklandırırsa mutlaka sadaka vereceğiz!” diyen iki adamdı. [Allah] onları rızıklandırınca onda cimrilik ettiler. “Mutlaka sadaka vereceğiz” dedikleri vakit Allah'a verdikleri sözü tutmadıkları için [Allah da] kalplerine nifak soktu; zira [sadaka] vermediler.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ} الآية. قال: هؤلاء صِنْفٌ مِن المُنافِقين، فلما آتاهم ذلك بَخِلوا به، فلما بَخِلوا بذلك أعقَبَهم بذلك نفاقًا إلى يومِ يَلْقَونه، ليس لهم منه توبةٌ ولا مغفرةٌ ولا عفوٌ، كما أصابَ إبليسَ حينَ مَنَعه التوبةَ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ} “Onlardan kimi de Allah'a şöyle ahdetmişti: ‘Eğer bize lütfundan verirse, mutlaka sadaka vereceğiz...’” ayeti hakkında şöyle dedi: Bunlar münafıklardan bir sınıftır. [Allah] onlara o [lütfu] verince onda cimrilik ettiler. Onda cimrilik edince de [Allah], tevbesi engellendiğinde İblis'in başına geldiği gibi, onlar için hiçbir tevbe, mağfiret ve af olmaksızın, O'nunla karşılaşacakları güne kadar [bunun sonucunu] bir nifak kıldı.
قال أبو جعفرٍ: في هذه الآيةِ الإبانةُ مِن اللهِ جلّ ثناؤُه عن علامةِ أهلِ النفاقِ، أعنى في قولِه: {فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ}.
Ebû Ca'fer der ki: Bu ayette şânı yüce olan Allah tarafından nifak ehlinin alameti beyan edilmektedir; yani O'nun: {فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} “Allah'a verdikleri sözden döndükleri ve yalan söyledikleri için, O da bunun sonucunu, kendisiyle karşılaşacakları güne kadar kalplerinde kalacak bir nifak yaptı” kavlinde.
وبنحوِ هذا القولِ كان يقولُ جماعةٌ من الصحابةِ والتابِعين، ورُوِيت به الأخبارُ عن رسولِ اللهِ ﷺ.
Sahabe ve tâbiînden bir topluluk da bu görüşe benzer şekilde söylüyorlardı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu doğrultuda rivayetler nakledilmiştir.
ذكرُ بعض مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin bazılarının zikri: