حدَّثنا أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعْمشِ، عن عُمارةَ، عن عبدِ الرحمنِ بن يزيدَ، قال: قال عبدُ اللهِ: اعْتَبِروا المنافقَ بثلاثٍ؛ إذا حدَّث كذَب، وإذا وعَد أخلَف، وإذا عاهَد غدَر، وأنزَل اللهُ تصديقَ ذلك في كتابِه: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ}. إلى قولِه: {يَكْذِبُونَ}.
Bize Ebü's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A‘meş'ten, o Umâre'den, o da Abdurrahman b. Yezîd'den rivayet etti, dedi ki: Abdullah [b. Mes'ûd] şöyle dedi: «Münafığı üç şeyle tanıyıp değerlendirin: Konuştuğu zaman yalan söyler, söz verdiği zaman sözünden döner ve ahitleştiği zaman ahdine hıyanet eder.» Allah da bunun tasdikini Kitabında indirmiştir: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ} “Onlardan kimi de: 'Eğer [Allah] lütfundan bize verirse...' diye Allah'a ahdetmişti.” [ayetinden] {يَكْذِبُونَ} “...yalan söyleyip durdukları için” kavline kadar.
حدَّثني محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن سماكٍ، عن صُبَيحِ بن عبدِ اللهِ بن عُمَيرٍ ، عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو ، قال: ثلاثٌ مَن كُنَّ فيه كان مُنافِقًا؛ إذا حَدَّثَ كَذَبَ، وإذا وَعَدَ أخلفَ، وإذا ائْتُمِنَ خانَ. قال: وتَلَا هذه الآية {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ} إلى آخرِ الآيةِ .
Bana Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Simâk'tan, o Subeyh b. Abdillâh b. Umeyr'den , o da Abdullah b. Amr'dan rivayet etti, dedi ki: “Üç şey kimde bulunursa o kimse münafıktır: Konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde sözünden döner ve emanet edildiğinde hıyanet eder.” [Râvi] dedi ki: Ve şu ayeti okudu: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ} “Onlardan kimi de Allah'a şöyle ahdetmişti: ‘Eğer bize lütfundan verirse, mutlaka sadaka vereceğiz ve elbette salihlerden olacağız’” [kavlinden] ayetin sonuna kadar .
حدَّثنا ابن المُثَنّى، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا شعبةُ، عن سِماكٍ، قال: سَمِعتُ صُبَيحَ بنُ عبدِ اللهِ العَبْسيَّ يقولُ: سألتُ عبدَ اللهِ بنَ عمرٍو عن المنافقِ. فذَكَر نحوَه.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Simâk'tan rivayet etti, dedi ki: Subeyh b. Abdillâh el-Absî'yi şöyle derken işittim: Abdullah b. Amr'a münafık hakkında sordum. Bunun bir benzerini zikretti.
حدَّثني محمدُ بنُ مَعْمَرٍ، قال: ثنا أبو هشامٍ المخزوميُّ، قال: ثنا عبدُ الواحدِ بنُ زيادٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ حكيمٍ، قال: سمِعتُ محمدَ بنَ كعبٍ القُرَظِيَّ، يقولُ: كنتُ أسمعُ أن المنافقَ يُعْرَفُ بثلاثٍ؛ بالكذبِ، والإخلافِ، والخيانةِ، فالتَمسْتُها في كتابِ اللهِ زمانًا لا أجِدُها، ثم وجدْتُها في اثْنَتَين مِن كتابِ اللهِ، قولِه: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ}. حتى بَلَغَ: {وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ}. وقولِه: {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} [الأحزاب: ٧٢] هذه الآية.
Bana Muhammed b. Ma'mer rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Hişâm el-Mahzûmî rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvâhid b. Ziyâd rivayet edip dedi ki: Bize Osmân b. Hakîm rivayet edip dedi ki: Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'yi şöyle derken işittim: “Münafığın üç özellikle; yalan söylemek, sözden dönmek ve hıyanet etmekle tanındığını duyardım. Uzun bir süre bunları Allah'ın Kitabı'nda aradım ama bulamadım. Sonra onları Allah'ın Kitabı'ndaki iki [yerde] buldum: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ} “Onlardan kimi de Allah'a şöyle ahdetmiştir...” kavlinden {وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} “...ve yalan söylemekte olduklarından ötürüdür” [kavline] kadar [olan kısımda] ve {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Şüphesiz biz emaneti göklere ve yere sunduk...” [Ahzâb: 72] bu ayette.”
حدَّثني القاسمُ بنُ بِشْرِ بن معروفٍ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا محمدٌ المُحْرِمُ، قال: سمعتُ الحسنَ يقولُ: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "ثلاثٌ مَن كُنَّ فيه فهو مُنافِقٌ، وإن صَلَّى وصامَ وزَعَمَ أنه مسلمٌ؛ إذا حَدَّثَ كَذَبَ، وإِذا وَعَدَ أَخْلَفَ، وإذا ائْتُمِن خانَ". فقلتُ للحسنِ: يا أبا سعيدٍ، لئن كان لرجلٍ عليَّ دَيْنٌ فلَقِيني، فَتَقاضاني، وليس عندى، وخِفْتُ أن يَحْبِسَنى ويُهْلِكَني، فَوَعَدْتُه أَن أَقْضِيَه رأسَ الهلالِ فلم أفعلْ، أمنافقٌ أنا؟ قال: هكذا جاء الحديثُ. ثم حَدَّثَ عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو أن أباه لمَّا حَضَره الموتُ قال: زَوِّجوا فلانًا، فإني وَعَدْتُه أن أُزوِّجَه، لا ألقَى الله بثُلُثِ النفاقِ. قال: قلتُ: يا أبا سعيدٍ، ويكونُ ثُلُثُ الرجلِ منافقًا، وثُلُثاه مؤمنًا؟ قال: هكذا جاء الحديثُ. قال: فحَجَجْتُ فلَقِيتُ عطاءَ بنَ أبي رباحٍ فأخبرْتُه الحديثَ الذي سمِعتُه من الحسنِ، وبالذى قلتُ له وقال لي، فقال لي: أعَجَزْتَ أن تقولَ له: أخبِرْني عن إخوةِ يوسفَ ﵇، ألم يَعِدوا أباهم فأخْلَفوه، وحَدَّثوه فكَذَبُوه، وأْتَمَنَهم فخانوه، أفمنافِقين كانوا؟ ألم يكونوا أنبياءَ، أبوهم نبيٌّ وجَدُّهم نبيٌّ؟ قال: فقلتُ لعطاءٍ: يا أبا محمدُ حدَّثني بأصلِ النفاقِ، وبأصلِ هذا الحديثِ. فقال: حدَّثني جابرُ بنُ عبدِ اللهِ، أن رسولَ اللهِ ﷺ إنما قال هذا الحديثَ في المُنافقين خاصةً، الذين حَدَّثوا النبيَّ فَكَذَبوه، وأتَمَنَهم على سِرِّه فَخَانُوه، ووَعَدوه أن يخرُجوا معه في الغزوِ فأَخْلَفوه. قال: وخَرَجَ أبو سفيانَ مِن مكةَ، فأتَى جبريلُ النبيَّ ﷺ، فقال: إن أبا سفيانَ في مكان كذا وكذا. فقال النبيُّ ﷺ لأصحابِه: "إن أبا سفيانَ في مكانِ كذا وكذا، فاخْرُجُوا إليه واكْتُمُوا". قال: فكَتَبَ رجلٌ مِن المُنافِقين إليه أن محمدًا يريدُكم، فخُذُوا حِذْرَكم. فأنزَل اللهُ:
Bana Kāsım b. Bişr b. Ma'rûf rivayet edip dedi ki: Bize Şebâbe rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed el-Muhrim rivayet edip dedi ki: Hasan'ı şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «ثلاثٌ مَن كُنَّ فيه فهو مُنافِقٌ، وإن صَلَّى وصامَ وزَعَمَ أنه مسلمٌ؛ إذا حَدَّثَ كَذَبَ، وإِذا وَعَدَ أَخْلَفَ، وإذا ائْتُمِن خانَ» «Namaz kılsa, oruç tutsa ve Müslüman olduğunu iddia etse bile, üç şey kimde bulunursa o münafıktır: Konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde sözünde durmaz ve kendisine güvenildiğinde hıyanet eder.» Hasan'a dedim ki: "Ey Ebû Saîd! Bir adamın bende alacağı olsa, benimle karşılaşıp alacağını istese, yanımda [ödeyecek param] olmasa, beni hapsettirip helak etmesinden korktuğum için hilalin başında borcumu ödeyeceğime söz versem fakat bunu yapmasam, ben münafık mı olurum?" Dedi ki: "Hadis böyle geldi." Sonra Abdullah b. Amr'dan [şunu] rivayet etti: Babasının ölümü yaklaştığında [şöyle] demiştir: "Falancayı evlendirin; zira ben onu evlendireceğime söz vermiştim, Allah'ın huzuruna nifakın üçte biriyle çıkmayayım." Dedim ki: "Ey Ebû Saîd! Kişinin üçte biri münafık, üçte ikisi mümin olabilir mi?" Dedi ki: "Hadis böyle geldi." Dedi ki: Hacca gittim ve Atâ b. Ebî Rabâh ile karşılaştım; Hasan'dan işittiğim hadisi, ona söylediklerimi ve onun bana söylediklerini kendisine haber verdim. Bunun üzerine bana dedi ki: "Ona şöyle demekten aciz mi kaldın: Bana Yûsuf'un -aleyhisselâm- kardeşlerinden haber ver; onlar babalarına söz verip sözlerinden dönmediler mi, onunla konuşup ona yalan söylemediler mi, kendilerine güvendiğinde ona hıyanet etmediler mi? Peki onlar münafık mıydılar? Onlar, babaları peygamber, dedeleri peygamber olan nebîler değil miydi?" Dedi ki: Atâ'ya dedim ki: "Ey Ebû Muhammed! Bana nifakın aslından ve bu hadisin aslından bahset." Dedi ki: Bize Câbir b. Abdillâh rivayet etti ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu hadisi sadece Peygamber'le konuşup ona yalan söyleyen, kendilerine sırrını emanet ettiğinde ona hıyanet eden ve onunla birlikte gazveye çıkacaklarına söz verip sözlerinden dönen münafıklar hakkında özel olarak söylemiştir. Dedi ki: Ebû Süfyân Mekke'den çıktı; bunun üzerine Cibrîl, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: "Ebû Süfyân falan ve falan yerdedir" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbına: «إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ فِي مَكَانِ كَذَا وَكَذَا، فَاخْرُجُوا إِلَيْهِ وَاكْتُمُوا» «Ebû Süfyân falan ve falan yerdedir; onun üzerine çıkın ve [bunu] gizli tutun» buyurdu. Dedi ki: Münafıklardan bir adam ona: "Muhammed sizin üzerinize gelmek istiyor, tedbirinizi alın" diye yazdı. Bunun üzerine Allah [şu ayeti] indirdi:
{لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} [الأنفال: ٢٧]. وأنزَل في المُنافِقين: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ}. إلى: {فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ}. فإذا لَقِيتَ الحسنَ فأَقْرِئْه السلامَ، وأخبِرْه بأصلِ هذا الحديثِ وبما قلتُ لك. قال: فقَدِمتُ على الحسنِ، فقلتُ: يا أبا سعيدٍ، إن أخاك عطاءً يُقْرِئُك السلامَ. فأخبرتُه بالحديثِ الذي حَدَّثَ وما قال لى. فَأَخَذَ الحَسنُ بيَدِى فأشالها ، وقال: يا أهلَ العراقِ، أَعَجَزْتُم أن تكونوا مثل هذا؟ سَمِعَ منى حديثًا فلم يَقْبَلْه حتى اسْتَنْبَطَ أصلَه، صَدَقَ عطاءٌ، هكذا الحديثُ، وهذا في المُنافقين خاصةً .
{لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Allah'a ve Resûl'e hıyanet etmeyin; bile bile kendi emanetlerinize de hıyanet etmeyin” [Enfâl: 27] ayetini indirdi. Münafıklar hakkında da: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ} [kavlinden] {فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} “Allah'a verdikleri sözden döndükleri ve yalan söyledikleri için, O da bunun sonucunu, kendisiyle karşılaşacakları güne kadar kalplerinde kalacak bir nifak yaptı” kavline kadar indirdi. “Hasan ile karşılaştığında ona selam söyle ve ona bu hadisin aslını ve sana anlattıklarımı haber ver.” [Râvi] dedi ki: Hasan'ın yanına vardım ve: “Ey Ebû Saîd! Kardeşin Atâ sana selam söylüyor” dedim ve bana rivayet ettiği hadisi ve bana söylediklerini haber verdim. Bunun üzerine Hasan elimden tutup havaya kaldırdı ve şöyle dedi: “Ey Irak halkı! Siz de bunun gibi olmaktan aciz misiniz? Benden bir hadis işitti, aslını araştırıp çıkarıncaya kadar onu olduğu gibi kabul etmedi. Atâ doğru söylemiştir, hadis böyledir ve bu özellikle münafıklar hakkındadır” .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: أخبرَنا يعقوبُ، عن الحسنِ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "ثلاثٌ مَن كُنَّ فيه، وإن صَلَّى وصامَ وزَعَمَ أنه مسلمٌ، فهو مُنافِقٌ". فقيل له: ما هي يا رسولَ اللهِ؟ فقال النبيُّ ﵊: "إذا حَدَّثَ كَذَبَ، وإِذا وَعَدَ أَخْلَفَ، وإِذا ائْتُمِنَ خَانَ".
Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kūb, Hasan'dan haber verdi, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Namaz kılsa, oruç tutsa ve Müslüman olduğunu iddia etse bile, üç şey kimde bulunursa o münafıktır.” Kendisine: “Onlar nelerdir ey Allah'ın Resûlü?” denildi. Peygamber aleyhisselâm: “Konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde sözünden döner ve emanet edildiğinde hıyanet eder” buyurdu.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: ثنا مُبَشِّرٌ ، عن الأوزاعيِّ، عن هارونَ بن رئابٍ، عن عبدِ اللهِ بن عمرِو بن وائلٍ، أنه لمَّا حَضَرَتْه الوفاةُ قال: إن فلانًا خَطَبَ إليَّ ابْنَتى، وإنى كنتُ قلتُ له فيها قولًا شَبِيهًا بالعِدَةِ، واللهِ لا ألقَى الله بثُلُثِ النفاقِ، وأُشْهِدُكم أني قد زَوَّجتُه .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: Bize Mübeşşir , Evzâî'den, o Hârûn b. Riâb'dan, o da Abdullah b. Amr b. Vâil'den rivayet etti ki; o ölüm döşeğindeyken şöyle dedi: “Filan kişi benden kızımı istemişti; ben de ona bu hususta vaade benzer bir söz söylemiştim. Vallahi Allah'ın huzuruna nifakın üçte biriyle çıkmak istemem; sizi şahit tutuyorum ki onu [kızımla] evlendirdim” .
وقال قومٌ: كان العهدُ الذي عاهَدَ الله هؤلاء المُنافِقون، شيئًا نَوَوْه في أنفسِهم ولم يَتَكَلَّموا به.
Bir grup da şöyle demiştir: Bu münafıkların Allah'a verdikleri söz, dille söylemeyip içlerinden niyet ettikleri bir şeydi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: سمعتُ مُعْتَمِرَ بنَ سليمانَ التَّيْمِيَّ يقولُ: رَكِبتُ البحرَ، فأصابَنا ريحٌ شديدةٌ، فنَذَرَ قومٌ منَّا نُذُورًا، ونَوَيتُ أنا لم أتَكَلَّمْ به، فلما قَدِمتُ البصرةَ سألتُ أبى سليمانَ، فقال لي يا بُنَيَّ: فِ به.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Mu'temir b. Süleymân et-Teymî'yi şöyle derken işittim: Deniz yolculuğuna çıkmıştım, şiddetli bir fırtınaya yakalandık. İçimizden bir grup adaklar adadılar; ben de içimden niyet ettim fakat bunu dille söylemedim. Basra'ya geldiğimde babam Süleymân'a sordum; bana: “Yavrucuğum! Onu yerine getir” dedi.
قال مُعْتَمِرٌ: وثنا كَهْمَسٌ، عن سعيدِ بن ثابتٍ، قال: قولُه: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ} الآية. قال: إنما هو شيءٌ نَوَوْه في أنفسِهم ولم يَتَكَلَّموا به، ألم تَسْمَعْ إلى قولِه: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ}؟
Mu'temir dedi ki: Bize Kehmes, Saîd b. Sâbit'ten rivayet etti; o, {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ} “Onlardan kimi de Allah'a ahdetmişti...” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu ancak onların içlerinde niyet ettikleri ve dilleriyle söylemedikleri bir şeydir; Allah'ın: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “Bilmediler mi ki Allah onların sırlarını da fısıltılarını da bilir ve şüphesiz Allah gaybları hakkıyla bilendir?” kavlini işitmedin mi?
القولُ في تأويلِ قولِه: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (٧٨)}.
Allah'ın: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (٧٨)} “Bilmediler mi ki Allah onların sırlarını da fısıltılarını da bilir ve şüphesiz Allah gaybları hakkıyla bilendir?” kavlinin tefsirine gelince;
يقولُ تعالى ذكرُه: ألم يَعْلَمْ هؤلاء المُنافِقون الذين يَكْفُرون باللهِ ورسولِه سِرًّا، ويُظْهِرون الإيمانَ بهما لأهلِ الإيمانِ بهما جَهْرًا، {أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ} الذي يُسِرُّونه في أنفسِهم مِن الكفرِ به وبرسولِه، {وَنَجْوَاهُمْ}. يقولُ: ونَجْواهم إذا تَناجَوا بينَهم بالطعنِ في الإسلامِ وأهلِه، وذِكْرِهم بغيرِ ما يَنْبَغِى أَن يُذْكَروا به - فيَحْذَروا مِن اللهِ عقوبتَه أن يُحِلُّها بهم، وسَطُوتَه أن يُوقِعَها بهم، على كفرِهم باللهِ وبرسولِه، وغِشِّهم للإسلامِ وأهلِه، فيَنْزِعوا عن ذلك، ويَتُوبوا منه، {وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ}. يقولُ: ألم يَعْلَموا أن الله عَلَّامُ ما غَابَ عن أسماعِ خلقِه
Cenâb-ı Hak buyuruyor ki: Allah'ı ve Resûlü'nü gizlice inkâr eden, her ikisine iman eden kimselere karşı ise açıkça inanmış görünen bu münafıklar; {أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ} “Allah'ın, onların sırlarını” -yani O'na ve Resûlü'ne inkâr olarak içlerinde gizlediklerini-, {وَنَجْوَاهُمْ} “ve fısıltılarını” -[Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: İslam'ı ve ehlini dillerine dolayıp ayıplayarak ve onları anılmaları uygun olmayan şeylerle anarak aralarında gizlice konuştukları sıradaki fısıltılarını [bildiğini]-; böylece Allah'a ve Resûlü'ne olan inkârları ile İslam'a ve ehline karşı sergiledikleri hile ve samimiyetsizlikleri sebebiyle Allah'ın azabını üzerlerine indirmesinden ve cezasını başlarına geçirmesinden sakınıp bundan vazgeçsinler ve O'na tövbe etsinler [diye bilmediler mi]? {وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “Ve şüphesiz Allah'ın gaybları çok iyi bilen olduğunu [bilmediler mi]?” [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Bilmediler mi ki Allah, kullarının işitme
وأبصارِهم وحَواسِّهم، مما أكَنَّتْه نفوسهم فلم يَظْهَرْ على جَوارِحِهم الظاهرةِ، فَيَنْهاهم ذلك عن خِداعِ أوليائِه بالنفاقِ والكذبِ، ويَزْجُرُهم عن إضْمارِ غيرِ ما يُبْدُونه، وإظهارِ خلافِ ما يَعْتَقِدونه؟
gözlerinden ve duyularından gizli kalan, nefislerinin saklayıp da dış organlarında açığa vurmadığı şeyleri hakkıyla bilendir? Bu [bilgi] onları nifak ve yalanla O'nun dostlarını aldatmaktan alıkoysun; açığa vurduklarından başkasını içlerinde gizlemekten ve inandıklarının aksini dışa vurmaktan onları menetsin [diye bilmediler mi]?
القولُ في تأويلِ قولِه: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٩)}.
Allah'ın: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٩)} “Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü olarak verenleri ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları ayıplayıp onlarla alay edenler var ya; Allah da onlarla alay etmiştir ve onlar için can yakıcı bir azap vardır” kavlinin tefsirine gelince;
يقولُ تعالى ذكرُه: الذين يَلْمِزُون المُطَّوِّعِين في الصدقةِ على أهلِ المَسْكنةِ والحاجةِ بما لم يُوجِبْه اللهُ عليهم في أموالِهم، ويَطْعَنُون فيها عليهم بقولِهم: إنما تَصَدَّقوا به رياءً وسُمْعةً ولم يُريدوا وَجْهَ اللهِ. ويَلْمِزُون الذين لا يَجِدُون ما يَتَصَدَّقون به إلا جُهَدَهم، وذلك طاقتُهم، فينْتَقِصُونهم ويقولون: لقد كان اللهُ عن صدقةِ هؤلاء غَنِيًّا؛ سُخْرِيةً منهم بهم، {فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ}.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yoksul ve muhtaç kimselere, Allah'ın mallarında farz kılmadığı sadakaları gönüllü olarak verenleri: “Onlar bunu ancak gösteriş ve şöhret için verdiler, Allah'ın rızasını gözetmediler” diyerek kınayan ve bu hususta onları ayıplayan kimseler ile güçlerinden yani takatlerinden başka sadaka verecek bir şey bulamayan kimseleri de küçümseyip onlarla alay ederek: “Allah bu kimselerin sadakasına muhtaç değildi” diyenler var ya; {فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ} “onlarla alay ederler, Allah da onlarla alay etmiştir”.
وقد بَيَّنَّا صفةَ سُخْرِيةِ اللهِ بَمَن يَسْخَرُ به من خلقِه، في غيرِ هذا الموضعِ بما أغنَى عن إعادتِه ههنا .
Allah'ın, yarattıklarından alay eden kimselerle alay etmesinin keyfiyetini başka bir yerde burada tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
{وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}. يقولُ: ولهم مِن عندِ اللهِ يومَ القيامةِ عذابٌ مُوجِعٌ مؤلمٌ.
{وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Ve onlar için can yakıcı bir azap vardır”. Şöyle buyurmaktadır: Kıyamet günü Allah katından onlar için elem verici, can yakıcı bir azap vardır.
وذُكِرَ أن المعنيَّ بقولِه: {الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}: عبدُ الرحمن بنُ عوفٍ، وعاصمُ بنُ عَدِيٍّ الأنصاريُّ، وأن المَعنيَّ بقولِه: {وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ}: أبو عَقِيلٍ الإراشيُّ أخو بني أُنَيفٍ.
Zikredildiğine göre [Allah Teâlâ'nın]: {الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden gönüllü olarak verenler” kavliyle kastedilen kimseler Abdurrahman b. Avf ile Âsım b. Adiyy el-Ensârî'dir; {وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ} “ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanlar” kavliyle kastedilen kimse ise Benî Üneyf'in kardeşi (müttefiki) Ebû Akîl el-Erâşî'dir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ}. قال: جاء عبدُ الرحمنِ بنُ عوفٍ بأربعين أُوقيةً من ذهبٍ إلى النبيِّ ﷺ، وجاءه رجلٌ مِن الأنصارِ بصَاعٍ مِن طعامٍ، فقال بعضُ المُنافِقين: واللهِ ما جاء عبدُ الرحمنِ بما جاء به إلا رياءً. وقالوا: إن كان اللهُ ورسولُه لَغَنِيَّيْن عن هذا الصَّاعِ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü olarak verenleri ayıplayanlar...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Abdurrahman b. Avf, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kırk ukıyye altın getirdi; Ensardan bir adam da bir sâ‘ yiyecek getirdi. Bunun üzerine münafıklardan bazıları: “Vallahi Abdurrahman getirdiği şeyi ancak gösteriş için getirdi” dediler. [O bir sâ‘ yiyecek getiren hakkında da]: “Allah ve Resûlü şu bir sâ‘a kesinlikle muhtaç değildi” dediler .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي: عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ}: وذلك أن رسولَ اللهِ ﷺ خَرَجَ إِلى الناسِ يومًا فنادَى فيهم أن اجْمَعُوا صَدَقَاتِكم فجَمَع الناسُ صدقاتِهم، ثم جاء رجلٌ مِن آخرهم بمَنٍّ مِن تمرٍ، فقال: يا رسولَ اللهِ، هذا صاعٌ مِن تمرٍ، بِتُّ ليلتي أَجرُّ بالجريرِ الماءَ حتى نِلْتُ صاعَين مِن تمرٍ، فأمْسَكَتُ أحدَهما وأَتيتُكَ بالآخرِ. فأمَرَه رسولُ اللهِ ﷺ أن ينثُرَه في الصدقاتِ، فسخِرَ منه رجالٌ وقالوا: واللهِ إِنَّ الله ورسولَه لغنيانِ عن هذا، وما يصنعانِ بصاعِك من شيءٍ. ثمَّ إِنَّ عبدَ الرحمنِ بنَ عوفٍ - رجلٌ من قريشٍ من بَنِي زُهْرَةَ - قال لرسولِ اللهِ ﷺ: هل بَقِى مِن أحدٍ مِن
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ} “Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü olarak verenleri ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları ayıplayıp dillerine dolayanlar...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Şöyle ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün insanların yanına çıkıp aralarında: “Sadakalarınızı toplayıp getirin!” diye seslendi. İnsanlar da sadakalarını topladılar. Sonra onların arkalarından bir adam bir men hurma ile gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Bu bir sâ‘ hurmadır. Bütün gece urganla su çektim, nihayet iki sâ‘ hurma kazandım; birini [kendime] alıkoydum, diğerini ise sana getirdim” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona bunu sadakaların arasına saçmasını emretti. Bunun üzerine birtakım adamlar onunla alay edip: “Vallahi Allah da Resûlü de buna muhtaç değildir; senin bir sâ‘ hurmanla ne yapacaklar ki!” dediler. Sonra Kureyş'ten Zühreoğulları'na mensup bir adam olan Abdurrahman b. Avf, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Bu sadaka
أهلِ هذه الصدقاتِ؟ [فقال: "لا"] . فقال عبدُ الرحمنِ بنُ عوفٍ: إن عندى مائةَ أوقيةٍ من ذهبٍ في الصدقاتِ. فقال له عمرُ بنُ الخطابِ: أمجنونٌ أنت؟ فقال: ليس بي جنونٌ. فقال: أتعلمُ ما قلتَ؟ قال: نعم، مالى ثمانيةُ آلافٍ؛ أمَّا أربعةُ آلافٍ فأُقْرِضُها ربي، وأمَّا أربعةُ آلافٍ فلِى. فقال له رسولُ اللهِ ﷺ: "بارَكَ اللهُ لك فيما أمْسَكْتَ وفيما أعْطَيْتَ". ولَمَزَه المُنافِقون فقالوا: واللهِ ما أعطَى عبدُ الرحمنِ بنُ عوفٍ عَطِيَّتَه إلا رياءً. وهم كاذِبون، إنما كان به مُتَطَوِّعًا، فأَنزَل اللهُ عُذْرَه وعذرَ صاحبِه المسكينِ الذي جاء بالصَّاعِ مِن التمرِ، فقال اللهُ في كتابِه: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} الآية .
ehline verileceklerden geriye kimse kaldı mı?” diye sordu. [Resûlullah: “Hayır”] buyurdu. Bunun üzerine Abdurrahman b. Avf: “Benim yanımda sadaka olarak verilecek yüz ukıyye altın vardır” dedi. Ömer b. el-Hattâb ona: “Deli misin sen?” dedi. O da: “Bende delilik yoktur” dedi. Ömer: “Ne söylediğini biliyor musun?” dedi. Abdurrahman: “Evet, sekiz bin [dirhem] malım var; dört binini Rabbime borç veriyorum, dört binini de kendime ayırıyorum” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Allah elinde tuttuğunda da verdiğinde de sana bereket versin” buyurdu. Münafıklar onu ayıplayarak : “Vallahi Abdurrahman b. Avf bu bağışını sadece gösteriş için vermiştir” dediler. Hâlbuki onlar yalancıdırlar, o bunu sadece gönüllü olarak vermişti. Bunun üzerine Allah, onun mazeretini ve o bir sâ‘ hurmayı getiren yoksul arkadaşının mazeretini indirdi; nitekim Allah Kitabı'nda şöyle buyurdu: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü olarak verenleri ayıplayanlar...” ayeti .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أُسامةَ، عن شِبْلٍ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}. قال: جاء عبدُ الرحمنِ بنُ عوفٍ بصدقةِ مالِه أربعةِ آلافٍ، فلَمَزَه المُنافِقون، وقالوا: رَاءَى. {وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ}. قال: رجلٌ مِن الأنصارِ، آجَرَ نفسَه بصاعٍ من تمرٍ، لم يكن له غيرُه، فجاء به فلَمَزُوه، وقالوا: كان اللهُ غَنِيًّا عن صاعِ هذا.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Şibl'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden gönüllü verenleri ayıplayanlar...” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Abdurrahman b. Avf dört bin [dirhem] mal sadakası ile geldi . Münafıklar onu ayıplayıp: “Gösteriş yaptı” dediler. {وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ} “...ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları [ayıplayanlar]” [kavli hakkında da] şöyle dedi: Ensardan bir adam, bir sâ‘ hurma karşılığında kendini kiraya verdi; bundan başka da bir şeyi yoktu. Onu getirdi, münafıklar da onu ayıplayıp: “Allah bunun bir sâ‘ına muhtaç değildi” dediler.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} الآية. قال: أقبَل عبدُ الرحمنِ بنُ عوفٍ بنصفِ مالِه فتَقَرَّب به إلى اللهِ، فلَمَزَه المُنافِقون، فقالوا: ما أعْطَى ذلك إلا رياءً وسمعةً. فأقبَل رجلٌ من فقراءِ المسلمين يقالُ له: حَبْحابٌ أبو عَقِيلٍ. فقال: يا نبيَّ اللهِ، بِتُّ أجرُّ الجريرَ على صاعَين مِن تمرٍ؛ أمَّا صاعٌ فأمسَكْتُه لأهلِى، وأما صاعٌ فها هو ذا. فقال المُنافِقون: واللهِ إِن الله ورسولَه لَغَنِيَّان عن هذا. فأنزَل اللهُ في ذلك القرآنَ: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ} الآية .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü olarak verenleri ayıplayanlar...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Abdurrahman b. Avf malının yarısını getirip onunla Allah'a yakınlaşmak istedi. Münafıklar onu ayıplayarak: “Bunu sırf gösteriş ve şöhret için verdi” dediler. Müslümanların fakirlerinden Habbâb Ebû Akîl denilen bir adam geldi ve: “Ey Allah'ın Peygamberi! Gece boyunca iki sâ‘ hurma karşılığında urganla su çektim; bir sâ‘ı aileme ayırdım, bir sâ‘ da işte budur” dedi. Münafıklar: “Vallahi Allah da Resûlü de buna muhtaç değildir” dediler. Bunun üzerine Allah bu hususta Kur'an'ı indirdi: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ} “Ayıplayanlar...” ayeti .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبد الأعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ}. قال: تَصَدَّقَ عبدُ الرحمنِ بنُ عوفٍ بشَطْرِ مالِه، وكان مالُه ثمانيةَ آلافِ دينارٍ، فتَصَدَّقَ بأربعةِ آلافِ دينارٍ، فقال ناسٌ مِن المُنافِقين: إن عبدَ الرحمنِ بنَ عوفٍ لعظيمُ الرِّياءِ. فقال اللهُ: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ}. وكان لرجلٍ صاعان من تمرٍ، فجاء بأحدِهما، فقال ناسٌ مِن المُنافِقين: إن كان اللهُ عن صاعِ هذا لَغَنِيًّا. فكان المُنافِقون يَطْعَنون عليهم ويَسْخَرون بهم، فقال اللهُ: {وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}.
Bize Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Sadakalar hususunda müminlerden gönüllü olarak verenleri ayıplayanlar...” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Abdurrahman b. Avf malının yarısını sadaka olarak verdi. Onun malı sekiz bin dinardı; dört bin dinarını sadaka olarak verdi. Münafıklardan bazı kimseler: “Şüphesiz Abdurrahman b. Avf çok büyük bir riyakârlık yapmaktadır” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Sadakalar hususunda müminlerden gönüllü olarak verenleri ayıplayanlar...” [ayetini indirdi]. Bir adamın da iki sâ‘ hurması vardı, bunlardan birini getirdi. Münafıklardan bazı kimseler: “Allah, şunun bir sâ‘ına muhtaç değildir!” dediler. Münafıklar onların aleyhinde konuşuyor ve onlarla alay ediyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “...güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanlarla alay edenler [yok mu], Allah onları maskaraya çevirmiştir ve onlar için elem verici bir azap vardır” [ayetini indirdi].
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحَجَّاجُ بنُ المِنْهالِ الأنْماطيُّ، قال: ثنا أبو عوانةَ، عن [عمرَ بن] أبي سَلَمةَ، عن أبيه أن رسولَ الله ﷺ قال: "تَصَدَّقُوا، فإني أريدُ أن أبْعَثَ بَعْثًا". قال: فقال عبدُ الرحمنِ بنُ عوفٍ: يا رسولَ اللهِ، إن عندى أربعةَ آلافٍ؛ ألفَين أُقْرِضُهما الله، وألفين لِعيالي. قال: فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "بارَكَ اللهُ لك فيما أعْطَيتَ، وبارَكَ لك فيما أَمْسَكْتَ". فقال رجلٌ مِن الأنصارِ: وإن عندى صاعَين مِن تمرٍ؛ صاعًا لربِّي، وصاعًا لِعيالي. قال: فلَمَزَ المنافِقون وقالوا: ما أَعْطَى ابن عوفٍ هذا إلا رياءَ. وقالوا: أو لم يكنِ اللهُ غَنِيًّا عن صاعِ هذا. فأنزَل اللهُ: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}، إلى آخرِ الآيةِ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl el-Enmâtî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Avâne, [Ömer b.] Ebî Seleme'den, o da babasından rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Sadaka verin; zira ben bir askerî müfreze göndermek istiyorum” buyurdu. [Ravi] dedi ki: Abdurrahman b. Avf: “Ey Allah'ın Resûlü, yanımda dört bin [dirhem] vardır; iki binini Allah'a borç veriyorum, iki binini de aileme ayırıyorum” dedi. [Ravi] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Verdiğinde de elinde tuttuğunda da Allah sana bereket versin” buyurdu. Ensardan bir adam da: “Benim de iki sâ‘ hurmam vardır; bir sâ‘ı Rabbim için, bir sâ‘ı da ailem içindir” dedi. [Ravi] dedi ki: Münafıklar ayıplayarak: “İbn Avf bunu sadece gösteriş için verdi” dediler ve: “Allah bunun bir sâ‘ına muhtaç değil miydi sanki?” dediler. Bunun üzerine Allah: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden gönüllü verenleri ayıplayanlar...” ayetin sonuna kadar indirdi.
حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعدٍ، قال: أخبرَنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ بن أنسٍ في قولِه: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ}. قال: أصابَ الناس جَهْدٌ شديدٌ، فأمَرهم رسولُ اللهِ ﷺ أن يَتَصَدَّقوا، فجاء عبدُ الرحمنِ بأربعِمائةِ أُوقيةٍ، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "اللهمَّ بارِكْ له فيما أَمْسَكَ". فقال المُنافِقون: ما فَعَل عبدُ الرحمنِ هذا إلا رياءً وسُمْعةً. قال: وجاءَ رجلٌ بصَاعٍ من تمرٍ، فقال: يا رسولَ اللهِ، آجَرْتُ نفسي بصاعَين، فانطلقتُ بصاعٍ منهما إلى أهلِى، وجئتُ بصاعٍ مِن تمرٍ. فقال المنافِقون: إن الله غنيٌّ عن صاع هذا. فأنزَل اللهُ هذه الآيةَ: {وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer, er-Rebî‘ b. Enes'ten {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü olarak verenleri ayıplayanlar...” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: İnsanlara şiddetli bir darlık isabet etmişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara sadaka vermelerini emretti. Abdurrahman dört yüz ukıyye ile geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allahım, elinde tuttuğunda ona bereket ver” buyurdu. Münafıklar: “Abdurrahman bunu sadece gösteriş ve şöhret için yaptı” dediler. [Ravi] dedi ki: Bir adam da bir sâ‘ hurma ile gelip: “Ey Allah'ın Resûlü, iki sâ‘ karşılığında kendimi kiraya verdim; onlardan bir sâ‘ı aileme götürdüm, bir sâ‘ hurmayı da [sana] getirdim” dedi. Münafıklar: “Allah bunun bir sâ‘ına muhtaç değildir” dediler. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “...ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanlarla alay edenler var ya, Allah da onlarla alay etmiştir ve onlar için elem verici bir azap vardır” .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} الآية: وكان المطَّوِّعون مِن المؤمنين في الصدقاتِ عبدَ الرحمنِ بنَ عوفٍ، تَصَدَّقَ بأربعةِ آلافِ دينارٍ، وعاصمَ بنَ عَدِيٍّ أَخا بنِى العَجْلانِ، وذلك أن رسولَ اللهِ ﷺ رَغَّبَ في الصدقةِ وحَضَّ عليها، فقامَ عبدُ الرحمنِ بنُ عوفٍ فتَصَدَّقَ بأربعةِ آلافِ درهمٍ، وقام عاصمُ بنُ عَدِيٍّ فَتَصَدَّقَ بمائةِ وَسْقٍ مِن تمرٍ، فَلَمَزُوهما وقالوا: ما هذا إلا رياءً. وكان الذي تَصَدَّقَ بِجُهْدِه أبو عَقِيلٍ، أخو بني أُنَيْفٍ الإراشيُّ، حليفُ بني عمرِو بن عوفٍ، أَتَى بصَاعٍ مِن تمرٍ فأفْرَغَه في الصدقةِ، فَتَضاحَكوا به وقالوا: إن الله لغنيٌّ عن صاعِ أبي عَقِيلٍ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Sadakalar hususunda, müminlerden gönüllü bağışta bulunanları ayıplayanlar...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü bağışta bulunanlar (el-mutattavviûn) ; dört bin dinar sadaka veren Abdurrahman b. Avf ile Benî Aclân'ın kardeşi Âsım b. Adiy idi. Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sadaka vermeye teşvik edip buna yönlendirmişti. Bunun üzerine Abdurrahman b. Avf kalkıp dört bin dirhem sadaka verdi; Âsım b. Adiy de kalkıp yüz vesk hurma sadaka verdi. [Münafıklar] ise ikisini de ayıplayarak: “Bu, gösterişten başka bir şey değildir” dediler. Gücünün yettiği kadarıyla sadaka veren kişi ise Benî Enîf'in kardeşi, el-İrâşî [ve] Benî Amr b. Avf'ın müttefiki Ebû Akîl idi. O, bir sâ‘ hurma getirip sadakaların arasına boşalttı. Bunun üzerine [münafıklar] onunla alay edip gülüştüler ve: “Şüphesiz Allah, Ebû Akîl'in bir sâ‘ına muhtaç değildir” dediler .
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا أبو النُّعْمانِ الحكمُ بنُ عبدِ اللهِ، قال: ثنا شعبةُ، عن سليمانَ، عن أبي وائلٍ، عن أبي مسعودٍ، قال: لمَّا نَزَلَت آيةُ الصدقةِ كُنَّا نُحامِلُ . قال أبو النعْمانِ: كُنَّا نعملُ. قال: فجاء رجلٌ فتَصَدَّقَ بشيءٍ كثيرٍ. قال: وجاء رجلٌ فتَصَدَّقَ بصاعِ تمرٍ، فقالوا: إن الله لَغَنِيٌّ عن صاعٍ هذا. فنَزَلَت: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ} .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebü'n-Nu‘mân el-Hakem b. Abdillâh rivayet edip dedi ki: Bize Şu‘be, Süleyman'dan, o Ebû Vâil'den, o da Ebû Mes‘ûd'dan şöyle dediğini rivayet etti: Sadaka ayeti indiğinde biz sırtımızda yük taşırdık -Ebü'n-Nu‘mân: “Çalışırdık” dedi-. [Ravi] dedi ki: Bir adam gelip çok miktarda şey sadaka verdi. [Ravi] dedi ki: Bir adam da gelip bir sâ‘ hurma sadaka verdi. Bunun üzerine: “Allah bunun bir sâ‘ına muhtaç değildir” dediler. Bunun üzerine: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ} “Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü olarak verenleri ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları ayıplayanlar...” [ayeti] indi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ حُبابٍ، عن موسى بن عُبيدةَ، قال: ثنى
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Zeyd b. Hubâb, Mûsâ b. Ubeyde'den rivayet etti; o dedi ki: Bana rivayet etti...
خالدُ بنُ يسارٍ، عن ابن أبي عقيلٍ، عن أبيه، قال: بِتُّ أَجُرُّ الجَرِيرَ على ظَهْرى على صاعَين منِ تمرٍ، فانْقَلَبْتُ بأحدِهما إلى أهلى يَتَبَلَّغون به، وجئتُ بالآخرِ أَتَقَرَّبُ به إلى رسولِ اللهِ ﷺ، فأتيتُ رسولَ اللهِ ﷺ فأخبَرتُه، فقال: "انْثُرْه في الصدقةِ". فسَخِرَ المُنافِقون منه وقالوا: لقد كان اللهُ غَنِيًّا عن صدقةِ هذا المسكينِ. فأنزَل اللهُ: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} الآيتين .
Hâlid b. Yesâr, İbn Ebî Akîl'den, o da babasından şöyle dediğini rivayet etti: İki sâ‘ hurma karşılığında sırtımda urganla su çekerek geceledim; birisiyle ailemin geçimini sağlamaları için onların yanına döndüm, diğeriyle de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yakınlaşmak üzere getirdim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu ona haber verdim; o da: “Onu sadakaların içine dök” buyurdu. Münafıklar onunla alay ettiler ve: “Allah bu yoksulun sadakasına muhtaç değildi” dediler. Bunun üzerine Allah: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü olarak verenleri ayıplayanlar...” iki ayeti indirdi .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: أخبَرنا الجُرَيريُّ عن أبي السليلِ، قال: وَقَفَ على الحيِّ رجلٌ، فقال: ثنى أبي أو عمى، فقال: شَهِدْتُ رسولَ اللهِ ﷺ وهو يقولُ: "مَن يَتَصَدَّقُ اليومَ بصدقةٍ أَشْهَدُ له بها عندَ اللهِ يومَ القيامةِ؟ ". قال: وعليَّ عمامةٌ لى. قال: فتَزَعْتُ [لَوْثًا أو لَوْثَيْن] لأَتَصدَّقَ بهما. قال: ثم أدْرَكَنى ما يُدْرِكُ ابنَ آدمَ، فعَصَبتُ بها رأسِى. قال: فجاء رجلٌ لا أرَى بالبقيعِ رجلًا أقصرَ قِمَّةً، ولا أشدَّ سَوادًا، ولا [أدمَّ بعينٍ] منه، يقودُ ناقةً لا أرى بالبقيعٍ أحسنَ منها ولا أجملَ منها. قال: أصدقةٌ هي يا رسولَ اللهِ؟ قال: "نعم". قال: فدونَكها. فألقَى بخطامِها - أو بزِمامِها - قال: فَلَمَزَه رجلٌ جالسٌ، فقال: واللهِ إنه ليَتَصَدَّقُ بها، ولهى خيرٌ منه. فنظر إليه رسولُ اللهِ ﷺ، فقال: "بل هو خيرٌ
Bana Ya‘kūb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet etti, dedi ki: Bize el-Cüreyrî, Ebü’s-Selîl’den haber verdi; o şöyle dedi: Kabilenin yanına bir adam gelip durdu ve: “Bana babam -veya amcam- rivayet etti” diyerek şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i şöyle buyururken bizzat dinledim: «Bugün kim bir sadaka verirse kıyamet gününde Allah katında onun lehine şahitlik edeceğim.» [Adam] dedi ki: Üzerimde bana ait bir sarık vardı. Sadaka olarak vermek üzere ondan [bir veya iki dolak] çıkardım. [Adam] dedi ki: Sonra Âdemoğluna gelen [nefsanî cimrilik duygusu] bana da geldi ve onu başıma sardım. [Adam] dedi ki: Derken Bakî‘de boyca daha kısasını, daha siyahını ve [gözüme daha çirkinini] görmediğim bir adam, Bakî‘de daha güzelini ve daha gösterişlisini görmediğim bir deveyi yederek çıkageldi. [Adam]: “Bu sadaka mıdır ey Allah’ın Resûlü?” dedi. [Resûlullah]: «Evet» buyurdu. [Adam]: “O hâlde al onu!” dedi ve yularını -veya ipini- attı. [Râvî] dedi ki: Orada oturmakta olan bir adam onu ayıplayıp: “Vallahi o bunu sadaka veriyor ama [bu deve] kesinlikle kendisinden daha hayırlıdır!” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona baktı ve: «Aksine o,
منك ومنها". يقولُ ذلك نبيُّنا ﷺ .
senden de ondan da daha hayırlıdır” buyurdu. Bunu Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem söylüyordu .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: أخبرَني يونسُ، عن ابن شهابٍ، قال: أخبرَنى عبدُ الرحمنِ بنُ عبدِ اللهِ بن كعبِ بن مالكٍ، يقولُ: الذي تَصَدَّقَ بصاعِ التمرِ فلَمَزَه المنافقون، أبو خَيْثَمَةَ الأنصاريُّ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan haber verdi, dedi ki: Bana Abdurrahman b. Abdillâh b. Ka‘b b. Mâlik haber verdi; o şöyle diyordu: Bir sâ‘ hurmayı sadaka verip de münafıkların kendisini ayıpladığı kimse Ebû Hayseme el-Ensârî'dir .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ رجاءٍ، أبو سهلٍ العبادانيُّ قال: ثنا عامرُ بنُ يسافٍ اليماميُّ، عن يحيى بن أبى كثيرٍ اليماميِّ، قال: جاء عبدُ الرحمنِ بنُ عوفٍ بأربعةِ آلافِ درهمٍ إلى رسولِ اللهِ ﷺ، فقال: يا رسولَ اللهِ، مالى ثمانيةُ آلافٍ، جئتُك بأربعةِ آلافٍ فأجْعَلُها في سبيلِ اللهِ، وأَمْسَكْتُ أربعةَ آلافٍ لعيالي. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "بارَكَ اللهُ فيما أعْطَيتَ وفيما أمْسَكْتَ". وجاء رجلٌ آخَرُ فقال: يا رسولَ اللهِ، بِتُّ الليلةَ أَجُرُّ الماءَ على صاعَين؛ فأَمَّا أحدُهما فتَرَكْتُ لعيالي، وأما الآخرُ فجئُتك به أجعَلُه في سبيلِ اللهِ. فقال: "بارَكَ اللهُ لك فيما أعْطَيتَ وفيما أَمْسَكَتَ". فقال ناسٌ مِن المنافقين: واللهِ ما أعْطَى عبدُ الرحمنِ إلا رياءً وسمعةً، ولقد كان اللهُ ورسولُه غَنِيَّيْنِ عن صاعِ فلانٍ. فَأَنزَلَ اللهُ: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ}، يعنى عبدَ الرحمنِ بنَ عوفٍ، {وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ}، يعنى صاحبَ الصَّاعِ، {فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sehl el-Abbâdânî Muhammed b. Recâ' rivayet edip dedi ki: Bize Âmir b. Yesâf el-Yemâmî, Yahyâ b. Ebî Kesîr el-Yemâmî'den rivayet etti, dedi ki: Abdurrahman b. Avf, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dört bin dirhem getirdi ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Benim sekiz bin [dirhem] malım vardı; sana dört bin getirdim, onları Allah yoluna tahsis ediyorum; dört binini de çoluk çocuğum için ayırdım” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah verdiğinde de tuttuğunda da senin için bereket kılsın» buyurdu. Başka bir adam da gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Bu gece iki sâ‘ [hurma] karşılığında su çektim; bunlardan birini aileme bıraktım, diğerini ise Allah yoluna tahsis etmek üzere sana getirdim” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Allah verdiğinde de tuttuğunda da senin için bereket kılsın» buyurdu. Münafıklardan birtakım insanlar: “Vallahi Abdurrahman sadece gösteriş ve şöhret için verdi; filancanın bir sâ‘ına ise Allah da Resûlü de muhtaç değildir” dediler. Bunun üzerine Allah [şu ayeti] indirdi: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü olarak verenleri ayıplayanlar...” -Abdurrahman b. Avf'ı kastetmektedir-, {وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ} “...ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları [dillerine dolayanlar]...” -sâ‘ sahibini kastetmektedir-, {فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “...onlarla alay ederler. Allah da kendileriyle alay etmiştir ve onlar için elem verici bir azap vardır.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن مجاهدٍ، قال: قال ابن عباسٍ: أمَر النبيُّ ﷺ المسلمين أن يَجْمَعوا صدقاتِهم، وإذا عبدُ الرحمنِ بنُ عوفٍ قد جاء بأربعةِ آلافٍ، فقال: هذا مالي أُقْرِضُه الله، وقد بَقِيَ لى مثلُه. فقال له: "بُورِك لك فيما أعْطَيتَ وفيما أمْسَكتَ". فقال المنافقون: ما أعْطَى إلا رياءً، وما أعطَى صاحبُ الصاعِ إلا رياءً، إنْ كان اللهُ ورسولُه لَغَنِيَّيْنِ عن هذا، وما يصنَعُ اللهُ بصاعٍ من شيءٍ.
Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Müslümanlara sadakalarını toplamalarını emretti. Bir de baktı ki Abdurrahman b. Avf dört bin [dirhem] ile gelmiş ve: “Bu malımdır, onu Allah'a borç veriyorum; bunun bir misli de bana kalmıştır” dedi. Resûlullah ona: “Verdiğinde de elinde tuttuğunda da sana bereket verilsin” buyurdu. Münafıklar: “Sadece gösteriş için verdi; o bir sâ‘ sahibi de sadece gösteriş için verdi. Allah da Resûlü de buna muhtaç değildi; Allah bir sâ‘ı ne yapsın!” dediler.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ}، إلى قولِه: {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}. قال: أمر النبيُّ ﷺ المسلمين أن يَتَصَدَّقوا، فقال عمر بنُ الخطابِ: [فأُلفَى ذلك مالى وافرا] فآخذُ نصفَه. قال: فجئتُ أحملُ مالًا كثيرًا. فقال له رجلٌ مِن المنافقين: تُرائِى يا عمرُ. فقال [عمرُ: أُرَائى] الله ورسولَه، وأمَّا غيرُهما فلا. قال: ورجلٌ مِن الأنصارِ لم يكنْ عندَه شيءٌ، فَآجَرَ نفسَه ليَجُرَّ الجريرَ على رقبتِه بصاعَين ليلتَه، فتَرَكَ صاعًا لعيالِه، وجاء بصاعٍ يحمِلُه، فقال له بعضُ المنافقين: إن الله ورسولَه عن صاعِك لَغَنِيَّان. فذلك قولُ اللهِ ﵎: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ}: هذا الأنصاريُّ، {فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Sadakalar hususunda müminlerden gönüllü verenleri... ayıplayıp dil uzatanlar” kavlinden {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “...ve onlar için elem verici bir azap vardır” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Müslümanlara sadaka vermelerini emretti. Ömer b. el-Hattâb dedi ki: [O sırada malımı bol buldum da] “Yarısını alayım” [dedim]. [Ömer] dedi ki: Çokça mal taşıyarak geldim. Münafıklardan bir adam ona: “Ey Ömer, gösteriş yapıyorsun!” dedi. [Ömer] dedi ki: “[Ben bunu] Allah ve Resûlüne arz ediyorum, bu ikisi dışındakilere ise asla!” [İbn Zeyd] dedi ki: Ensârdan bir adam vardı ki yanında hiçbir şeyi yoktu; geceleyin iki sâ‘ [hurma] karşılığında boynunda ip çekmek (kuyudan su çekmek) üzere kendini kiraladı. Bir sâ‘ı ailesine bıraktı, diğer bir sâ‘ı ise yüklenip getirdi. Münafıklardan bazıları ona: “Şüphesiz Allah da Resûlü de senin bir sâ‘ına muhtaç değildir!” dediler. İşte bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ} “Sadakalar hususunda müminlerden gönüllü verenleri ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları ayıplayıp dil uzatanlar...” -bu [ikincisi] söz konusu Ensârîdir-, {فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “...ve onlarla alay edenler var ya, Allah onları maskaraya çevirmiştir ve onlar için elem verici bir azap vardır.”
وقد بَيَّنَّا معنى اللَّمْزِ في كلامِ العربِ بشواهدِه، وما فيه مِن اللغةِ والقراءةِ فيما مَضَى .
Arap kelâmında lemz kelimesinin anlamını şahitleriyle ve bu husustaki lügat ve kıraat vecihlerini daha önce açıklamıştık .
وأما قولُه: {الْمُطَّوِّعِينَ}، فإن معناه: المُتَطَوِّعِين، أُدْغِمَتِ "التاءُ" في "الطاءِ"، فصارت "طاءً" مشددةً، كما قيل: (ومن يَطَّوَّعَ خَيْرًا) [البقرة: ١٥٨] يعنى: يَتَطَوَّعُ.
Allah Teâlâ'nın {الْمُطَّوِّعِينَ} kavline gelince; bunun anlamı el-mütatavvi‘în (gönüllü verenler) demektir. Şeddesiz “tâ” harfi “tâ” (طاء) harfine idgam edilmiş ve şeddeli bir “tâ” (طاء) haline gelmiştir; nitekim (ومن يَطَّوَّعَ خَيْرًا) “Kim gönüllü olarak bir hayır yaparsa...” [Bakara: 158] kavlinde de böyle denilmiştir, yani yetetatavva‘u (gönüllü yapar) anlamındadır.
وأما الجُهْدُ، فإن للعرب فيه لُغَتَين؛ يقال: أعْطانى مِن جُهْدِه، بضمِّ الجيمِ، وذلك - فيما ذكر - لغةُ أهلِ الحجازِ. ومن جَهْدِه بفتحِ "الجيمِ"، وذلك لغةُ نجدٍ.
el-Cühd (الجُهْد) kelimesine gelince; Arapların bu kelimede iki lügati vardır. Cîm harfinin zammesiyle: “A‘tânî min cühdihî” (bana gücünün yettiğinden verdi) denilir ki bu -zikredildiğine göre- Hicaz ehlinin lügatidir. “Cîm” harfinin fethasıyla “ve min cehdihî” ise Necid lügatidir.
وعلى الضمِّ قراءةُ الأمصارِ، وذلك هو الاختيارُ عندَنا؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ عليه.
İslam merkezlerindeki kıraat zammeyledir ve bu, kıraat imamlarının bu husustaki icmaı sebebiyle bizim katımızda da tercih edilen görüştür.
وأما أهلُ العلمِ بكلامِ العربِ مِن رُواةِ الشعرِ وأهلِ العربيةِ، فإنهم يَزْعُمون أنها مفتوحةٌ ومضمومةٌ بمعنىً واحدٍ، وإنما اختلافُ ذلك لاختلافِ اللغةِ فيه، كما اخْتَلَفَت لغاتُهم في الوُجْدِ والوَجْدِ، بالضمِّ والفتحِ مِن "وَجَدْتُ".
Şiir ravilerinden ve Arap dili ehlinden olan Arap kelâmı âlimlerine gelince; onlar bu kelimenin fethalı ve zammeli olarak tek bir anlamda olduğunu, bu farklılığın sadece lehçe farkından ileri geldiğini iddia ederler; nitekim “vecedtü” fiilinden gelen el-vücd ve el-vecd kelimelerinde de zammeli ve fethalı olarak lehçelerinin farklılaşması gibidir.
ورُوِى عن الشعبيِّ في ذلك ما حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، عن عيسى بن المغيرةِ، عن الشعبيِّ، قال: الجَهْدُ في العملِ، والجُهْدُ في القوتِ.
Bu hususta eş-Şa‘bî'den şu rivayet nakledilmiştir: Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Câbir b. Nûh, Îsâ b. el-Mugīre'den, o da eş-Şa‘bî'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Cehd amelde, cühd ise yiyecektedir.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حَفْصٌ، عن عيسى بن المغيرةِ، [عن الشعبيِّ مثلَه.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Hafs, Îsâ b. el-Mugīre'den, [o da eş-Şa‘bî'den benzerini rivayet etti.
قال: ثنا ابن إدريسَ، عن عيسى بن المغيرةٍ] ، عن الشعبيِّ، قال: الجَهْدُ في العملِ، والجُهْدُ في القِيتةِ .
Dedi ki: Bize İbn İdrîs, Îsâ b. el-Mugīre'den] , o da eş-Şa‘bî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Cehd amelde, cühd ise yiyecektedir (kīte) .
القولُ في تأويلِ قولِه: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (٨٠)}.
{اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (٨٠)} “Onlar için ister bağışlanma dile, ister bağışlanma dileme; onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır. Bu, onların Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmelerindendir. Allah yoldan çıkmışlar topluluğunu hidayete erdirmez” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ادْعُ الله لهؤلاء المنافقينَ الذين وَصَفَ صفاتِهم في هذه الآياتِ، بالمغفرةِ، أو لا تَدْعُ لهم بها.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Bu ayetlerde sıfatları anlatılan şu münafıklar için Allah'tan bağışlanma dile yahut onlar için bağışlanma dileme.
وهذا كلامٌ خَرَجَ مَخرجَ الأمرِ، وتأويلُه الخبرُ ، ومعناه: إن استغفرتَ لهم يا محمدُ أو لم تستغفِرْ لهم، فلن يغفِرَ اللهُ لهم.
Bu, emir kalıbında çıkmış bir sözdür; tevili ise haberdir . Anlamı şudur: Ey Muhammed, sen onlar için bağışlanma dilesen de dilemesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır.
[وقولُه: {إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ}]. يقولُ: إن تسألْ لهم أن تُسْتَرَ عليهم ذنوبُهم بالعفوِ منه لهم عنها، [وتَرْكِ فضيحتِهم بها، فلن يَسْتُرَ اللهُ عليهم، ولن يعفو لهم عنها]، ولكنهم يفضحُهم بها على رءوسِ الأشهادِ يومَ القيامةِ، {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ}. يقولُ جلّ ثناؤُه: هذا الفعلُ مِن اللهِ لهم، وهو تركُ عَفْوِه لهم عن ذنوبِهم؛ من أجلِ أنهم جَحَدوا توحيدَ
[Ve O'nun: {إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} “Onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” sözü]. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Sen onlar için, [Allah'ın] kendilerini affederek günahlarını örtmesini [ve onları bu günahlarla rezil rüsva etmeyi terk etmesini dilesen de Allah onların günahlarını örtmeyecek ve onları affetmeyecektir]; bilakis kıyamet gününde bütün şahitlerin huzurunda onları bu günahlarıyla rezil rüsva edecektir. {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} “Bu, onların Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmelerinden ötürüdür”. Övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın onlara yönelik bu muamelesi -ki bu, günahlarını bağışlamayı terk etmesidir- onların [Allah'ın] birliğini
اللهِ ورسالةَ رسولِه، {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ}. يقولُ: واللهُ لا يوفِّقُ للإيمانِ به وبرسولِه مَن آثرَ الكفرَ به، والخروجَ عن طاعتِه على الإيمانِ به وبرسولِه.
ve Resûlünün risaletini inkâr etmelerinden ötürüdür. {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} “Allah yoldan çıkmışlar topluluğunu hidayete erdirmez”. Şöyle buyurmaktadır: Allah; Kendisini ve Resûlünü inkâr etmeyi ve O'na itaatten çıkmayı, Kendisine ve Resûlüne iman etmeye tercih eden kimseyi O'na ve Resûlüne iman etmeye muvaffak kılmaz.
ويُرْوَى عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه حينَ نَزَلَت هذه الآيةُ، قال: "لأزِيدَنَّ في الاستغفارِ لهم على سبعين مرةً"؛ رجاءً منه أن يغفِرَ اللهُ لهم، فنَزَلَت: {سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} [المنافقون: ٦].
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, bu ayet indiğinde Allah'ın onları bağışlaması ümidiyle: “Onlar için istiğfarı yetmiş defanın üzerine çıkaracağım” buyurmuş; bunun üzerine: {سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} “Onlar için bağışlanma dilesen de dilemesen de onlar için birdir; Allah onları asla bağışlamayacaktır” [Münâfikūn: 6] ayeti inmiştir.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عَبْدةُ بنُ سليمانَ، عن هشامِ بن عُروةَ، عن أبيه، أن عبدَ اللهِ بنَ أبيٍّ ابنَ سلولَ قال لأصحابِه: لولا أنكم تُنْفِقون على محمدٍ وأصحابِه لانْفَضُّوا مِن حولِه. وهو القائلُ: {لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ} [المنافقون: ٨]. فأنزَل اللهُ: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ}. قال النبيُّ ﷺ: "لأَزِيدَّ على السبعين". فأنزَل اللهُ: {سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ}، فأبَى اللهُ ﵎ أن يغفرَ لهم .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Abde b. Süleyman, Hişâm b. Urve'den, o da babasından rivayet etti ki Abdullah b. Übey b. Selûl arkadaşlarına: “Muhammed'e ve arkadaşlarına infak etmeyin ki etrafından dağılıp gitsinler” demiştir. Yine o: {لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ} “Andolsun, Medine'ye dönersek en üstün olan, en aşağılık olanı oradan mutlaka çıkaracaktır” [Münâfikūn: 8] diyen kimsedir. Bunun üzerine Allah: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} “Onlar için ister bağışlanma dile, ister bağışlanma dileme; onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” [ayetini] indirdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Yetmişin üzerine çıkaracağım” buyurdu. Bunun üzerine Allah: {سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ} “Onlar için bağışlanma dilesen de dilemesen de onlar için birdir” [ayetini] indirdi ve Allah Teâlâ onları bağışlamayı kabul etmedi .
حدَّثنا ابن حميدٍ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن مُغِيرةَ، عن شِباكٍ، عن الشعبيِّ، قال: دَعا عبدُ اللهِ بنُ عبدِ اللهِ بن أبيٍّ ابن سلولَ النبيَّ ﷺ إلى جنازةِ أبيه، فقال له النبيُّ ﷺ: "مَن أنت؟ ". قال: الحُبابُ بنُ عبدِ اللهِ بن أبيٍّ. فقال له النبيُّ: ﷺ: "بل أنتَ عبدُ اللهِ بنُ عبدِ اللهِ بن أُبيٍّ ابن سلولَ؛ إن الحُبابَ هو الشيطانُ". ثم قال النبيُّ ﵊: "إنه قد قِيل لى: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ}، فأنا أستغفِرُ لهم سبعين وسبعين
Bize İbn Humeyd ve İbn Vekî‘ rivayet edip dediler ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o Şibâk'tan, o da Şa‘bî'den rivayet etti; dedi ki: Abdullah b. Abdillâh b. Übey b. Selûl, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i babasının cenazesine davet etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Sen kimsin?» diye sordu. O da: “el-Hubâb b. Abdillâh b. Übey” dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Bilakis sen Abdullah b. Abdillâh b. Übey b. Selûl'sün; zira Hubâb şeytandır» buyurdu. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bana şöyle denildi: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} “Onlar için ister af dile ister dileme; onlar için yetmiş defa af dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır.” Bu sebeple ben onlar için yetmiş, yetmiş
وسبعين". وألبَسَه النبيُّ ﷺ قميصَه وهو عَرِقٌ .
ve yetmiş kere bağışlanma dileyeceğim” buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendi gömleğini terli iken ona giydirdi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً}: فقال النبيُّ ﷺ: "سأزِيدُ على سبعين استغفارةً". فأنزَل اللهُ في السورةِ التي يُذكَرُ فيها المنافقون: {فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} عَزْمًا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً} “Onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de...” [ayeti hakkında] şöyle rivayet etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Yetmiş istiğfarın üzerine çıkaracağım” buyurdu. Bunun üzerine Allah, içinde münafıkların zikredildiği surede kesin bir hüküm olarak: {فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} “...Allah onları asla bağışlamayacaktır” [ayetini] indirdi.
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.
Dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize Abdullâh, Verkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.
Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبرَنا مُغِيرةُ، عن الشعبيِّ، قال: لمَّا ثَقُل عبدُ اللهِ بنُ أبيٍّ، انطلَقَ ابنُه إلى النبيِّ ﷺ، فقال له: إن أبى قد احْتُضِرَ، فأُحِبُّ أن تَشْهَدَه وتُصليَ عليه. فقال النبيُّ ﷺ: "ما اسْمُك؟ ". قال: الحُبابُ بنُ عبدِ اللهِ. قال: "بل أنتَ عبدُ اللهِ بنُ عبدِ اللهِ بن أَبيٍّ؛ إِن الحُبابَ اسمُ شيطانٍ". قال: فانطَلَق معه حتى شَهِدَه وأَلْبَسَه قميصَه وهو عَرِقٌ، وصَلَّى عليه، فقيل له: أتصلِّى عليه [وهو منافقٌ]؟ فقال: "إن الله قال: {إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ}، ولأسْتَغْفِرَنَّ له سبعين وسبعين". قال هُشَيمٌ: وأشُكُّ في الثالثةِ .
[Dedi ki:] Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Mugīre, eş-Şa‘bî'den haber verdi; o şöyle dedi: Abdullâh b. Übeyy ağırlaşınca (ölüm döşeğine düşünce), oğlu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e gidip ona: "Babamın vefatı yaklaştı; onun yanında bulunmanı ve onun cenaze namazını kılmanı arzu ediyorum" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Adın nedir?» buyurdu. O: "el-Hubâb b. Abdillâh" dedi. [Hz. Peygamber]: «Bilakis sen Abdullâh b. Abdillâh b. Übeyy'sin; şüphesiz el-Hubâb bir şeytanın adıdır» buyurdu. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine [Hz. Peygamber] onunla birlikte gitti, yanında bulundu, henüz terli iken ona gömleğini giydirdi ve cenaze namazını kıldı. Kendisine: "[O bir münafık olduğu halde] onun namazını mı kılıyorsun?" denildi. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah: {إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} “Onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” buyurmuştur. Ben de onun için mutlaka yetmiş ve yetmiş [defa] bağışlanma dileyeceğim.» Huşeym dedi ki: Üçüncüsünde [bir yetmiş daha ekleyip eklemediğinde] şüphe etmekteyim .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسِ قولَه: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ}، إلى قولِه: {الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ}. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "لمَّا نَزَلَت هذه الآيةُ أسمعُ ربِّي قد رَخَّصَ لى فيهم، فواللهِ لأسْتَغْفِرَنَّ أكثرَ مِن سبعين مرةً، فلعل الله أَن يَغْفِرَ لهم". فقال اللهُ مِن شدةِ غضبِه عليهم: {سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} [المنافقون: ٦].
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ} “Onlar için ister bağışlanma dile, ister bağışlanma dileme...” kavlinden {الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} “...yoldan çıkmışlar topluluğunu” kavline kadar [olan ayet] hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bu ayet indiğinde Rabbimin onlar hakkında bana ruhsat tanıdığını işitiyorum; vallahi yetmiş kereden fazla bağışlanma dileyeceğim, belki Allah onları bağışlar” buyurdu. Allah da onlara olan şiddetli gazabından ötürü: {سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} “Onlar için bağışlanma dilesen de dilemesen de onlar için birdir; Allah onları asla bağışlamayacaktır. Şüphesiz Allah yoldan çıkmışlar topluluğunu hidayete erdirmez” [Münâfikūn: 6] ayetini indirdi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ}. فقال نبيُّ اللهِ: "قد خيَّرَنى ربِّي فلأَزِيدَنَّهم على سبعين". فأَنزَلَ اللهُ: {سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ} الآية.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} “Onlar için ister bağışlanma dile, ister bağışlanma dileme; onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Allah'ın Peygamberi: “Rabbim beni muhayyer bıraktı, ben de onlar için yetmişin üzerine çıkaracağım” buyurdu. Bunun üzerine Allah: {سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ} “Onlar için bağışlanma dilesen de...” ayetini indirdi.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ، قال: لمَّا نَزَلَت: {إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ}، فقال النبيُّ ﷺ: "لأَزيدنَّ على سبعين". فقال اللهُ: {سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ}.
Bize Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den şöyle dediğini rivayet etti: {إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} “Onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” [ayeti] nazil olunca Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «[Onlar için] kesinlikle yetmişten fazlasını isteyeceğim» buyurdu. Bunun üzerine Allah [şu ayeti] indirdi: {سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} “Onlar için ister bağışlanma dile, ister bağışlanma dileme, [onlar açısından birdir]; Allah onları asla bağışlamayacaktır”.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ (٨١)}.
{فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ (٨١)} “[Savaştan] geri bırakılanlar, Resûlullah'ın hilafına [onun arkasından] oturup kalmalarıyla sevindiler; mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad etmeyi kerih gördüler ve: ‘Sıcakta savaşa çıkmayın’ dediler. De ki: ‘Eğer anlasalardı cehennem ateşi daha sıcaktır!’” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: فَرِحَ الذين خَلَّفَهم اللهُ عن الغزوِ مع رسولِه والمؤمنين به، وجهادِ أعدائِه {بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ}. يقولُ: بجلوسِهم في منازلِهم {خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ}. يقولُ: على الخلافِ لرسولِ اللهِ في جلوسِه ومَقْعدِه. وذلك أن رسولَ اللهِ ﷺ أمَرهم بالنَّفْرِ إلى جهادِ أعداءِ اللهِ، فخالَفوا أمرَه وجَلَسوا في منازلِهم.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'ın, Resûlü ve O'na iman edenlerle birlikte gazaya çıkmaktan ve O'nun düşmanlarıyla cihad etmekten geri bıraktığı kimseler, {بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ} “Resûlullah'ın hilafına [arkasından] oturup kalmalarıyla” [sevindiler]. Yani: Evlerinde oturmalarıyla sevindiler. {خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ} “Resûlullah'ın hilafına” [kavli ise]; Resûlullah'ın [sefere çıkmasına] muhalefet ederek oturup kalmaları sebebiyle demektir. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Allah'ın düşmanlarıyla cihad etmek üzere sefere çıkmalarını emretmişti; onlar ise O'nun emrine muhalefet edip evlerinde oturdular.
وقولُه: {خِلَافَ}: مصدرٌ مِن قولِ القائلِ: خالَف فلانٌ فلانًا، فهو يُخالِفُه خِلافًا. فلذلك جاء مصدرُه على تقديرِ "فِعالٍ"، كما يقالُ: قاتَلَه فهو يُقاتِلُه قِتالًا. ولو كان مصدرًا مِن خَلَفَه، لكانت القراءةُ: بمقعدِهم خَلْفَ رسولِ اللهِ. لأن مصدرَ خَلَفَه: خَلْفٌ، لا خِلافٌ، ولكنه على ما بَيَّنتُ مِن أنه مصدرُ خَالَف، فقُرِئ {خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ}، وهى القراءةُ التي عليها قرأةُ الأمصارِ، وهى الصوابُ عندَنا.
Allah Teâlâ'nın {خِلَافَ} kelimesi; bir kimsenin “hâlefe fülânün fülânen fe-hüve yuhâlifuhû hilâfen” (falan filana muhalefet etti, muhalefet eder) sözünden bir mastardır. Bu sebeple onun mastarı, tıpkı “kātelehû fe-hüve yukātiluhû kıtâlen” denildiği gibi “fi‘âl” vezninde gelmiştir. Şayet “halefehû” (arkasında kaldı) fiilinin mastarı olsaydı, kıraat “bi-mak‘adihim halfe Resûlillâh” şeklinde olurdu. Çünkü “halefehû” fiilinin mastarı “hilâf” değil “half”tir. Ancak açıkladığım üzere bu kelime “hâlefe” fiilinin mastarı olduğundan {خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ} şeklinde okunmuştur ki İslam merkezlerindeki kurrânın üzerinde olduğu kıraat de budur ve bize göre de doğru olan budur.
وقد تأوَّل ذلك بعضُهم بمعنى: بعدَ رسولِ اللهِ ﷺ. واسْتَشهَد على ذلك بقولِ الشاعرِ :
Bazıları ise bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den “sonra” anlamında tevil etmiş ve buna şairin şu sözünü şahit getirmişlerdir:
عَقَبَ الربيعُ خِلافَهم فكأنَّما … بَسَطَ الشَّوَاطِبُ بينَهن حَصِيرَا
Onların ardından bahar geldi de sanki hasır ören kadınlar aralarına bir hasır sermiş gibi oldu.
وذلك قريبٌ لمعنى ما قُلنا؛ لأنهم قَعدوا بعدَه، على الخلافِ له.
Bu da bizim söylediğimiz anlama yakındır; zira onlar O'ndan sonra, O'na muhalefet ederek oturup kalmışlardır.
وقولُه: {وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكَرِهَ هؤلاء المُخَلَّفون أن يَغْزوا الكفارَ بأموالِهم وأنفسِهم {فِي سَبِيلِ اللَّهِ}، يعني: في دينِ اللهِ الذي شَرَعَه لعبادِه، ليَنْصُروه، مَيْلًا إلى الدَّعَةِ والخَفْضِ ، وإيثارًا للراحة على التعبِ والمشقةِ، وشُحًّا بالمالِ أَن يُنْفِقوه في طاعةِ اللهِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad etmeyi kerih gördüler” kavli hakkında zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Savaştan geri bırakılan bu kimseler , rahat ve huzura meylederek , zahmet ve meşakkate karşı rahata öncelik vererek ve Allah'a itaat uğrunda harcamakta mala karşı cimrilik göstererek O'nun dinine yardım etmek üzere kullarına meşru kıldığı Allah yolunda {فِي سَبِيلِ اللَّهِ} mallarıyla ve canlarıyla kâfirlerle gazaya çıkmayı kerih gördüler.
{وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ}. وذلك أن النبيَّ ﷺ اسْتَنْفَرَهم إلى هذه الغزوةِ وهى غزوةُ تبوكَ، في حرٍّ شديدٍ، فقال المنافقون بعضُهم لبعضٍ: {لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ}. فقال اللهُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ لهم يا محمدُ: {نَارُ جَهَنَّمَ} [التي أعَدَّها اللهُ لمَن خالَف أمرَه وعَصَى رسولَه] ، {أَشَدُّ حَرًّا} مِن هذا الحرِّ الذي تَتَواصَون بينَكم أن لا تَنْفِروا فيه. يقولُ: فالذى هو أشدُّ حرًّا أحْرَى أن يُحْذَرَ ويُتَّقَى مِن الذي هو أقلُّهما أذًى {لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ}، [يقولُ: لو كان هؤلاء المنافقون يَفْقَهُون] عن اللهِ وَعْظَه، ويَتَدَبَّرون آيَ كتابِه، ولكنهم لا يَفْقَهون عن اللهِ، فهم يَحْذَرون من الحرِّ أقلَّه مكروهًا وأخفَّه أذًى، ويُوافِقون أشدَّه مكروهًا، وأعظمَه على مَن يَصْلاه بلاءً!
{وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ} “Ve: ‘Sıcakta savaşa çıkmayın’ dediler.” Bu durum, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları şiddetli bir sıcakta bu sefere, yani Tebük Gazvesi'ne sefere çağırması üzerine oldu. Münafıklar birbirlerine: {لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ} “Sıcakta savaşa çıkmayın” dediler. Bunun üzerine Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: Onlara de ki ey Muhammed: [Allah'ın emrine muhalefet eden ve Resûlüne isyan eden kimseler için hazırladığı] {نَارُ جَهَنَّمَ} “cehennem ateşi”, aranızda savaşa çıkmamayı birbirinize tavsiye ettiğiniz bu sıcaktan {أَشَدُّ حَرًّا} “daha sıcaktır!” Yani: Eziyeti daha şiddetli olan sıcak, iki eziyetten daha hafif olandan sakınılmaya ve korunulmaya daha layıktır. {لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ} “Eğer anlasalardı!” [Yani: Şayet bu münafıklar] Allah'ın öğüdünü anlasalar ve Kitabı'nın ayetlerini derinlemesine düşünselerdi [bunu bilirlerdi]. Fakat onlar Allah'ın [öğüdünü] anlamıyorlar; böylece sıcağın eziyeti en hafif ve en az olanından sakınıyorlar da eziyeti en şiddetli olanına ve içine girecek kimse için belası en büyük olanına düşüyorlar!
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ}، إلى قولِه: {يَفْقَهُونَ}. وذلك أن رسولَ اللهِ ﷺ أمَر الناسَ أن يَنْبَعِثوا معه، وذلك في الصيفِ، فقال رجالٌ: يا رسولَ اللهِ، الحرُّ شديدٌ ولا نستطيعُ الخروجَ، فلا تَنْفِرْ في الحرِّ. فقال اللهُ: {قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ}. فَأَمَرَه اللهُ بالخروجِ .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan naklen {فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ} ayetinden {يَفْقَهُونَ} kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in insanlara yaz mevsiminde kendisiyle birlikte sefere çıkmalarını emrettiği zamandı. Bazı adamlar: “Ey Allah'ın Resûlü! Sıcak çok şiddetlidir, sefere çıkmaya güç yetiremiyoruz; sıcakta sefere çıkma ” dediler. Bunun üzerine Allah: {قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ} “De ki: Eğer anlasalardı cehennem ateşi daha sıcaktır!” [ayetini] indirdi. Böylece Allah O'na sefere çıkmayı emretti .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ}. قال: هي غزوةُ تبوكَ .
Bize Muhammed b. Abdil‘alâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den {بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ} “Resûlullah'ın hilafına [arkasından] oturup kalmalarıyla” kavli hakkında: “Bu , Tebük Gazvesi'dir ” dediğini anlattı.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو مَعْشرٍ، عن محمدِ بن كعبٍ القُرَظِيِّ وغيرِه، قالوا: خَرَجَ رسولُ اللهِ ﷺ في حرٍّ شديدٍ إلى تبوكَ، فقال رجلٌ مِن بني سَلِمةَ: {لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ}. فأنزَل اللهُ: {قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ} الآية .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ma‘şer, Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî ve başkalarından onların şöyle dediklerini anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şiddetli bir sıcakta Tebük'e sefere çıktı. Benî Selime'den bir adam: {لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ} “Sıcakta savaşa çıkmayın” dedi. Bunun üzerine Allah: {قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ} “De ki: Cehennem ateşi...” ayetini indirdi.
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ذَكَر قولَ بعضِهم لبعضٍ، حينَ أُمِر رسولُ اللهِ ﷺ بالجهادِ، وأجمَع السيرَ إلى تبوكَ على شدةِ الحرِّ وجَدْبِ البلادِ، يقولُ اللهُ جلَّ ثناؤُه: {وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cihada emredilip şiddetli sıcak ve diyarların kuraklığına rağmen Tebük'e doğru yürümeye azmettiğinde, onların birbirlerine söyledikleri sözü zikretti; [bunun üzerine] senası yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: {وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا} “‘Sıcakta savaşa çıkmayın’ dediler. De ki: ‘Cehennem ateşi daha sıcaktır!’”
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢)}.
{فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢)} “Kazanmakta olduklarının cezası olarak artık az gülsünler, çok ağlasınlar!” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: فَرِحَ هؤلاء المُخَلَّفون بمَقْعدِهم خلافَ رسولِ اللهِ، فليَضْحَكوا فَرِحين قليلًا في هذه الدنيا الفانيةِ بمَقْعدِهم خلافَ رسولِ اللهِ، ولَهْوِهم عن طاعةِ ربِّهم، فإنهم سَيَبْكُون طويلًا في جهنمَ، مكانَ ضحكِهم القليلِ في الدنيا. {جَزَاءً}، يقولُ: ثوابًا مِنَّا لهم على معصيتِهم بتَرْكِهم النَّفْرَ إِذ اسْتُنْفِروا إلى عدوِّهم، وقُعودِهم في منازلِهم خلافَ رسولِ اللهِ. {بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ}، يقولُ بما كانوا يَجْتَرِحون من الذنوبِ.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Geri bırakılan bu kimseler Resûlullah'ın hilafına oturup kalmalarıyla sevindiler; öyleyse bu fani dünyada Resûlullah'ın hilafına oturup kalmaları ve Rablerine itaatten geri durmaları sebebiyle sevinerek az gülsünler. Çünkü onlar, dünyadaki az gülmelerinin yerine cehennemde uzun süre ağlayacaklardır. {جَزَاءً} “Bir ceza (karşılık) olarak” [kavli]; düşmanlarına karşı sefere çağrıldıklarında sefere çıkmayı terk ederek ve Resûlullah'ın hilafına evlerinde oturarak işledikleri isyana karşılık Bizden bir ceza olarak demektir. {بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “Kazanmakta olduklarının [cezası olarak]” [kavli ise]; irtikâp etmekte oldukları günahlar sebebiyle demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن إسماعيلَ، عن أبي رَزِينٍ: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا}، قال: يقولُ اللهُ ﵎: الدنيا قليلٌ، فلْيَضحَكوا فيها ما شاءوا، فإذا صاروا إلى الآخرةِ بَكَوا بكاءً لا ينقطعُ. فذلك الكثيرُ .
Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, İsmâil'den, o da Ebû Rezîn'den {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا} “Artık az gülsünler, çok ağlasınlar!” [ayeti] hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah celle celâluhû: “Dünya azdır; onun içinde diledikleri kadar gülsünler. Ahirete vardıklarında ise kesintisiz bir şekilde ağlayacaklardır. İşte çok olan budur ” buyurmaktadır.
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن منصورٍ، عن أبي رَزِينٍ، عن الربيعِ بن خُثَيْمٍ: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا}، قال: في الدنيا. {وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا}،
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Mansûr'dan, o Ebû Rezîn'den, o da Rebî‘ b. Huseym'den rivayet etti: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا} “Artık az gülsünler” [kavli hakkında]: “Dünyada” dedi. {وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا} “Ve çok ağlasınlar” [kavli hakkında ise],
قال: في الآخرةِ.
ahirette, dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ ويحيى، قالا: ثنا سفيانُ، عن إسماعيلَ بن سُمَيعٍ، عن أبي رَزِينٍ في قولِه: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا}. قال: في الآخرةِ.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman ve Yahyâ anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân, İsmâil b. Sümey‘den, o da Ebû Rezîn'den {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا} “Artık az gülsünler, çok ağlasınlar!” kavli hakkında: “Ahirette” dediğini anlattı.
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن أبي رَزِينٍ أنه قال في هذه الآيةِ: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا}. قال: ليضحَكوا في الدنيا قليلًا، وليَبْكوا في النارِ كثيرًا. وقال في هذه الآيةِ: {وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا} [الأحزاب: ١٦]. قال: آجالُهم . أحدُ هذين الحديثين رَفَعه إلى ربيعِ بن خُثيمٍ .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Mansûr'dan, o da Ebû Rezîn'den nakletti; o bu ayet: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا} “Artık az gülsünler, çok ağlasınlar!” hakkında şöyle demiştir: “Dünyada az gülsünler, ateşte çok ağlasınlar.” Şu ayet: {وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا} “O takdirde de pek az faydalandırılırsınız” [Ahzâb: 16] hakkında ise: “Ecelleridir ” demiştir. Bu iki rivayetten birini Rebî‘ b. Huseym'e refetmiştir .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن مَعْمَرٍ، عن الحسنِ: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا}. قال: ليَضْحَكوا قليلًا في الدنيا، {وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا} في الآخرةِ في نارِ جهنمَ؛ {جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} .
Bize Muhammed b. Abdil‘alâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da el-Hasan'dan nakletti: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا} “Artık az gülsünler”, dünyada az gülsünler, {وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا} “çok ağlasınlar”, ahirette cehennem ateşinde; {جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “kazanmakta olduklarının cezası olarak” , dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا}. أي: في الدنيا، {وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا}، أي: في النارِ. ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ قال:
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا} “Artık az gülsünler”, yani dünyada; {وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا} “ve çok ağlasınlar!”, yani ateşte. Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
"والذي نفسي بيده لو تَعْلَمون ما أعلمُ لضَحِكْتم قليلًا، ولبكَيْتُم كثيرًا". ذُكِر لنا أنه نُودى عندَ ذلك، أو قيل له: لا تُقَنِّطْ عبادى .
“Canım elinde olana yemin ederim ki, eğer benim bildiğimi bilseydiniz, mutlaka az güler, çok ağlardınız.” Bize zikredildiğine göre o esnada [Allah tarafından] nida edilmiş veya O'na: “Kullarımı ümitsizliğe düşürme” denilmiştir .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن أبي رَزِينٍ، عن الربيعِ بن خُثيمٍ: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا}. قال: في الدنيا، {وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا}. قال: في الآخرةِ .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Ebû Rezîn'den, o da er-Rebî‘ b. Huseym'den nakletti: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا} “Artık az gülsünler”, dünyada, dedi; {وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا} “ve çok ağlasınlar!”, ahirette, dedi .
قال: ثنا أبو معاويةَ، عن إسماعيلَ بن سُمَيعٍ، عن أبي رَزِينٍ: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا}. قال: في الدنيا، فإذا صاروا إلى الآخرةِ بَكَوا بكاءً لا ينقطِعُ، فذلك الكثيرُ.
Dedi ki: Bize Ebû Muâviye, İsmâil b. Sümey‘den, o da Ebû Rezîn'den anlattı: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا} “Artık az gülsünler”, dünyada, dedi. Ahirete vardıklarında ise kesintisiz bir şekilde ağlayacaklardır; işte çok olan budur.
حدَّثنا عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا}. قال: هم المنافقون والكفارُ الذين اتَّخَذوا دينَهم هزوًا ولَعِبًا. يقولُ اللهُ ﵎: {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا} في الدنيا، {وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا} له في النارِ .
Bize Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا} “Artık az gülsünler, çok ağlasınlar!” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Onlar, dinlerini alay ve eğlence edinen münafıklar ve kâfirlerdir. Allah celle celâluhû: Dünyada {فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا} “az gülsünler”, ateşte ise O'nun için {وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا} “çok ağlasınlar” buyurmaktadır.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَلْيَضْحَكُوا} في الدنيا {قَلِيلًا}، {وَلْيَبْكُوا} يومَ القيامةِ {كَثِيرًا}، وقال: {إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ}، حتى بَلَغَ: {هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} [المطففين: ٢٩ - ٣٦].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah Teâlâ'nın: Dünyada {فَلْيَضْحَكُوا} “gülsünler”, {قَلِيلًا} “az”; kıyamet gününde ise {وَلْيَبْكُوا} “ağlasınlar”, {كَثِيرًا} “çok” kavli hakkında şöyle dedi ve: {إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ} “Şüphesiz günahkârlar, iman edenlere gülerlerdi” ayetinden {هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} “Kâfirler yaptıklarının cezasını buldular mı?” ayetine kadar okudu. [el-Mutaffifîn: 29-36].
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ (٨٣)}.
{فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ (٨٣)} “Eğer Allah seni onlardan bir fırkanın yanına döndürür de [başka bir sefere] çıkmak için senden izin isterlerse, de ki: ‘Benimle beraber asla çıkmayacaksınız ve benimle beraber hiçbir düşmanla savaşmayacaksınız! Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz; öyleyse geri kalanlarla beraber oturun!’” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فإن رَدَّك اللهُ يا محمدُ إلى طائفةٍ مِن هؤلاء المنافقين من غزوتِك هذه {فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ} معك في أخرى غيرِها، فقلْ لهم: {لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ}، وذلك عندَ خروجِ النبيِّ ﷺ إلى تبوكَ، {فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ}. يقولُ: فاقْعُدوا مع الذين قَعَدوا من المنافقين خِلافَ رسولِ اللهِ؛ لأنكم منهم، فاقْتَدوا بهَدْيهِم، واعمَلوا مثلَ الذي عَمِلوا مِن معصيةِ اللهِ، فإن الله قد سخِطَ عليكم.
Zikri celil olan Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Eğer Allah bu gazvenden seni bu münafıklardan bir fırkanın yanına döndürür de bundan başka bir gazvede seninle beraber {فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ} [sefere] çıkmak için senden izin isterlerse, onlara de ki: {لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “Benimle beraber asla çıkmayacaksınız ve benimle beraber hiçbir düşmanla savaşmayacaksınız! Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz” -bu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tebük'e çıktığı sıradaydı-, {فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ} “öyleyse geri kalanlarla beraber oturun!” Yani: Resûlullah'ın hilafına münafıklardan oturup kalan kimselerle beraber oturun; çünkü siz onlardansınız; öyleyse onların yoluna uyun ve Allah'a isyan konusunda onların yaptığının benzerini yapın, zira Allah size gazap etmiştir.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri: