حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: قال رجلٌ: يا رسولَ اللهِ، الحرُّ شديدٌ ولا نستطيعُ الخروجَ، فلا تَنْفِرُ في الحَرِّ. وذلك في غزوةِ تبوكَ، فقال اللهُ: {قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ}. فأمَره اللهُ بالخروجِ، فتَخَلَّفَ عنه رجالٌ، فأدرَكَتْهم نفوسُهم، فقالوا: واللهِ ما صَنَعْنا شيئًا. فانطَلَق منهم ثلاثةٌ فلَحِقوا برسولِ اللهِ ﷺ،
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle] dediğini anlattı: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Sıcak çok şiddetlidir ve biz sefere çıkmaya güç yetiremiyoruz, bu sıcakta sefere çıkma!" dedi. Bu [durum], Tebük Gazvesi'nde idi. Bunun üzerine Allah: {قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ} “De ki: Cehennem ateşi sıcaklık bakımından daha şiddetlidir; keşke anlasalardı!” buyurdu. Allah ona sefere çıkmasını emretti. Bir kısım adamlar ise ondan geri kaldılar. Sonra nefisleri [yaptıklarının vehametini] idrak etti de: "Vallahi [hiçbir mazeretimiz yokken geri kalmakla] bir şey yapmış olmadık" dediler. Bunun üzerine onlardan üç kişi yola çıkıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetiştiler,
فلما أتَوه تابوا ثم رَجَعوا إلى المدينةِ، فأنزل اللهُ: {فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ}، إلى قولِه: {وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ}. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "هَلَكَ الذين تَخَلَّفوا". فأنزَل اللهُ عُذْرَهم لمَّا تابوا، فقال: {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ}، إلى قولِه: {إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} [التوبة: ١١٧، ١١٨]، وقال: {إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} [التوبة: ١١٧].
O'nun yanına vardıklarında tövbe ettiler, sonra Medine'ye döndüler. Bunun üzerine Allah: {فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ} “Eğer Allah seni onlardan bir fırkanın yanına döndürür de...” ayetinden: {وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} “...kabri başında da durma” kavline kadar indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Geri kalanlar helak oldu” buyurdu. Tövbe ettiklerinde ise Allah onların mazeretini indirip şöyle buyurdu: {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ} “Andolsun ki Allah Peygamber'in, Muhacirlerin ve Ensar'ın tövbesini kabul etti” ayetinden: {إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Şüphesiz Allah tövbeleri çok kabul eden ve çok merhamet edendir” [Tevbe: 117, 118] kavline kadar; ve: {إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatli ve çok merhametlidir” [Tevbe: 117] buyurdu.
حدَّثنا بشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ}، إلى قولِه: {فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ}، أي: مع النساءِ. ذُكِر لنا أنهم كانوا اثنَيْ عَشَرَ رجلًا مِن المنافقين، [فقيل فيهم ما قيل] .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ} “Eğer Allah seni onlardan bir fırkanın yanına döndürür de...” ayetinden {فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ} “öyleyse geri kalanlarla beraber oturun!” kavline kadar olan kısım hakkında: “Yani kadınlarla beraber” dediğini anlattı. Bize zikredildiğine göre onlar münafıklardan on iki adam idi [ve onlar hakkında söylenmesi gereken söylendi] .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ}: والخالِفون الرجالُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ} “öyleyse geri kalanlarla beraber oturun!” kavli hakkında: “el-Hâlifûn, erkeklerdir ” dediğini anlattı.
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ مِن التأويلِ في قولِه: {الْخَالِفِينَ}. ما قال ابن عباسٍ.
Ebû Ca‘fer der ki: {الْخَالِفِينَ} “el-hâlifîn” kavlinin tevilinde doğru olan, İbn Abbâs'ın söylediğidir.
فأما ما قال قتادةُ مِن أن ذلك النساءُ، فقولٌ لا معنَى له؛ لأن العربَ لا تجمعُ النساءَ إذا لم يكنْ معهنَّ رجالٌ بالياءِ والنونِ، ولا بالواوِ والنونِ، ولو كان مَغْنيًّا بذلك النساءُ، لقيل: فاقعدوا مع الخوالفِ. أو: مع الخالفاتِ. ولكن معناه ما قُلنا، مِن أنه أُرِيدَ به: فاقْعُدُوا مع مرضَى الرجالِ وأهلِ زَمانتِهم، والضعفاءِ منهم والنساءِ. وإذا
Katâde'nin bundan kastın kadınlar olduğu yönündeki sözüne gelince, bu anlamsız bir sözdür. Zira Araplar, yanlarında erkekler bulunmadığı takdirde kadınları [düzenli eril çoğul kalıbı olan] yâ ve nûn ile de vâv ve nûn ile de çoğul yapmazlar. Şayet bununla kastedilen kadınlar olsaydı muhakkak: “el-Havâlif (geri kalan kadınlar) ile veya el-hâlifât ile beraber oturun!” denilirdi. Fakat bunun anlamı bizim söylediğimiz gibidir; yani bununla: “Erkeklerin hastaları, müzmin rahatsızlığı bulunanları (yatalakları), güçsüzleri ve kadınlar ile beraber oturun!” kastedilmiştir. [Erkekler] ve
اجتَمع الرجالُ والنساءُ في الخبرِ، فإن العربَ تُغَلِّبُ الذكورَ على الإناثِ، ولذلك قيل: {فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ}. والمعنى ما ذَكَرنا.
kadınlar haberde (ifadede) bir arada bulunduklarında Araplar müzekkeri müennese tağlîb ederler (üstün kılarlar). İşte bu sebeple {فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ} “öyleyse geri kalanlarla beraber oturun!” buyrulmuştur. Anlam da zikrettiğimiz gibidir.
ولو وُجِّه معنى ذلك إلى: فاقْعُدوا مع أهلِ الفسادِ، مِن قولِهم: خَلَفَ الرجلُ عن أهلِه يَخْلُفُ خُلُوفًا: إذا فَسَد، ومِن قولِهم: هو خَلْفُ سَوْءٍ - كان مذهبًا. وأصلُه إذا أريدَ به هذا المعنى، مِن قولِهم: خَلَفَ اللبنُ يَخْلُفُ خُلُوفًا: إذا خَبُثَ مِن طولِ وضعِه في السِّقاءِ حتى يَفْسُدَ، ومِن قولِهم: خَلَفَ فمُ الصائمِ: إِذا تَغَيَّرت ريحُه.
Şayet bunun anlamı: “Fesat ehli ile beraber oturun” şeklinde yorumlansa idi -ki bu, Arapların bir kimse bozulup fesada uğradığında söyledikleri “halefe'r-raculü ‘an ehlihî yahlufulu hulûfen” (adam ailesinden sonra bozuldu) sözünden ve: “Hüve halfu sev’in” (o kötü bir haleftir / bozuk bir kimsedir) sözlerinden alınmadır- bu da geçerli bir görüş olurdu. Bu anlam kastedildiğinde kelimenin aslı, Arapların tulumda uzun süre bekleyip bozulduğunda ve pis koktuğunda süt için söyledikleri “halefe'l-lebenü yahlufulu hulûfen” (süt bozuldu) sözünden ve oruçlunun ağız kokusu değiştiğinde söyledikleri “halefe femü's-sâimi” (oruçlunun ağız kokusu değişti) sözünden gelir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ (٨٤)}.
{وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ (٨٤)} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma ve kabri başında da durma! Çünkü onlar Allah'ı ve Resûlünü inkâr ettiler ve fasık olarak öldüler” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ولا تُصَلِّ، يا محمدُ، على أحدٍ ماتَ مِن هؤلاء المنافقين الذين تَخَلَّفوا عن الخروجِ معك أبدًا، {وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ}. يقولُ: ولا تَتَوَلَّ دفنه وتقبيرَه - مِن قولِ القائلِ: قامَ فلانٌ بأمرِ فلانٍ. إذا كَفاه أمرَه - {إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ}. يقولُ: إنهم جحَدوا توحيدَ اللهِ ورسالةَ رسولِه، وماتوا وهم خارِجون مِن الإسلامِ، مُفارِقون أمرَ اللهِ ونهيَه.
Zikri celil olan Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Seninle birlikte sefere çıkmaktan geri kalan bu münafıklardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını, ey Muhammed, asla kılma. {وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} “Ve kabri başında da durma!” Yani: Onun defnini ve kabre konulmasını üstlenme -bu, bir kimsenin işini üstlenip gördüğünde söylenen: “Kāme fülânün bi-emri fülânin” (falan filanın işini üstlendi) sözünden gelir-. {إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ} “Çünkü onlar Allah'ı [ve Resûlünü] inkâr ettiler.” Yani: Onlar Allah'ın birliğini ve Resûlünün elçiliğini inkâr ettiler ve İslam'dan çıkmış, Allah'ın emir ve yasağından ayrılmış olarak öldüler.
وقد ذُكِر أن هذه الآية نزَلَت حينَ صَلَّى النبيُّ ﷺ على عبدِ اللهِ بن أُبَيٍّ.
Bu ayetin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Abdullah b. Übey'in cenaze namazını kıldığı zaman indiği zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى وسفيانُ بنُ وكيعٍ، وسَوَّارُ بنُ عبدِ اللهِ، قالوا: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن عُبَيدِ اللهِ قال: أخبَرنى نافعٌ، عن ابن عمرَ، قال: جاء ابن عبدِ اللهِ بن أبيٍّ ابن سلولَ إلى رسولِ اللهِ ﷺ حينَ ماتَ أبوه، فقال: أعْطِني قميصَك حتى أُكَفِّنَه فيه، وصَلِّ عليه، واسْتغفِرْ له. فأعْطاه قميصَه - [وقال] : "إِذا فَرَغْتُم فَآذِنُونى". فلما أرادَ أن يُصَلِّيَ عليه، جذَبه عمرُ، وقال: أليس قد نَهاك اللهُ أن تُصَلِّيَ على المنافقين؟! فقال: "بل خَيَّرني وقال: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ}. قال: فصَلَّى عليه. قال: فأنزَل اللهُ ﵎: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ}. قال: فترَك الصلاةَ عليهم .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ, Süfyân b. Vekî‘ ve Sevvâr b. Abdillâh anlattılar, dediler ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Ubeydullah'tan anlattı; o dedi ki: Bana Nâfi‘, İbn Ömer'den şöyle dediğini haber verdi: Abdullah b. Übey b. Selûl'ün oğlu, babası öldüğü zaman Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Gömleğini bana ver de onu içine kefenleyeyim, onun cenaze namazını kıl ve onun için istiğfar et” dedi. Resûlullah [ona] gömleğini verdi -[ve şöyle buyurdu] : “İşinizi bitirdiğinizde bana haber verin.”- Resûlullah onun namazını kılmak isteyince Ömer O'nu [elbisesinden] çekti ve: “Allah seni münafıkların cenaze namazını kılmaktan nehyetmedi mi?” dedi. Resûlullah ise: “Aksine beni muhayyer bıraktı ve: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ} ‘Onlar için ister istiğfar et, ister istiğfar etme’ buyurdu” dedi. İbn Ömer dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah onun cenaze namazını kıldı. Dedi ki: Bunun üzerine Allah celle celâluhû: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma ve kabri başında da durma!” ayetini indirdi. Dedi ki: Artık Resûlullah onların cenaze namazını kılmayı terk etti .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن عُبَيدِ اللهِ، عن ابن عمرَ، قال: لمَّا تُوفِّي عبدُ اللهِ بنُ أبيٍّ ابن سلولَ، جاء ابنُه عبدُ اللهِ إلى النبيِّ ﷺ، فسأله أن يُعْطِيَه قميصَه، يُكَفِّنُ فيه أباه، فأعْطاه، ثم سأله أن يُصَلِّيَ عليه، فقامَ عمرُ بنُ الخطابِ، ﵁، فَأَخَذَ بثوبِ النبيِّ ﷺ، فقال: ابنَ سَلول! أَتُصَلِّي عليه وقد نَهَاك اللهُ أن تُصَلِّيَ عليه؟! فقال النبيُّ ﷺ: "إنما خَيَّرني ربي، فقال: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ}. وسأزيدُ على سبعين". فقال: إنه منافقٌ! فصَلَّى عليه رسولُ اللهِ ﷺ، فأنزَل اللهُ: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Ubeydullah'tan, o da İbn Ömer'den nakletti; o şöyle dedi: Abdullah b. Übey b. Selûl vefat edince oğlu Abdullah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip babasını içine kefenlemek üzere gömleğini vermesini istedi. Peygamber de gömleğini ona verdi. Sonra babasının cenaze namazını kılmasını istedi. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh kalkıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in elbisesinden tuttu ve: “İbn Selûl ha! Allah seni onun üzerine namaz kılmaktan nehyetmişken sen onun cenaze namazını mı kılacaksın?” dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Rabbim beni muhayyer bıraktı ve: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} ‘Onlar için ister mağfiret dile, ister mağfiret dileme. Onlar için yetmiş defa mağfiret dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır’ buyurdu. Ben yetmişten fazla istiğfar edeceğim” buyurdu. Ömer: “O bir münafıktır!” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun cenaze namazını kıldı; bunun üzerine Allah: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma ve kabri başında da durma!” [ayetini] indirdi.
حدَّثنا سَوَّارُ بنُ عبدِ اللهِ العَنْبَرِيُّ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن مُجالدٍ، قال:
Bize Sevvâr b. Abdillâh el-Anberî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Mücâlid'den anlattı; o şöyle dedi:
ثنى عامرٌ، عن جابرِ بن عبدِ اللهِ؛ أن رأسَ المنافقين مات بالمدينةِ، فأوصَى أن يُصَلِّيَ عليه النبيُّ ﷺ، وأن يُكَفَّنَ في قميصِه، فكَفَّنَه في قميصِه، وصَلَّى عليه، وقامَ على قبرِه، فأنزَل اللهُ ﵎: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} .
Bana Âmir, Câbir b. Abdillâh'tan anlattı; Münafıkların reisi Medine'de öldüğünde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendi cenaze namazını kılmasını ve O'nun gömleğine kefenlenmesini vasiyet etti. Resûlullah onu gömleğine kefenledi, namazını kıldı ve kabri başında durdu. Bunun üzerine Allah celle celâluhû: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma ve kabri başında da durma!” [ayetini] indirdi.
حدَّثني أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن يزيدَ الرَّقَاشِيِّ، عن أنسٍ، أن رسولَ اللهِ ﷺ أرادَ أن يُصَلِّي على عبدِ اللهِ بن أبيٍّ ابن سَلولَ، فأخَذَ جبريلُ ﵇، بثوبِه فقال: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} .
Bana Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Yezîd er-Rakkāşî'den, o da Enes'ten anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Abdullah b. Übey b. Selûl'ün cenaze namazını kılmak istediğinde Cebrâîl aleyhisselâm O'nun elbisesinden tuttu ve: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma ve kabri başında da durma!” [ayetini okudu].
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُيَينةَ ، عن عمرٍو، عن جابرٍ، قال: جاء النبيُّ ﷺ عبدَ اللهِ بنَ أبيٍّ، وقد أُدْخِلَ حُفْرتَه، فأَخْرَجه، فوضَعه على رُكْبتَيه، وألبَسه قميصَه، وتفَل عليه مِن ريقِه، واللهُ أعلمُ .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne , Amr'dan, o da Câbir'den nakletti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kabrine konulduktan sonra Abdullah b. Übey'in yanına geldi , onu [kabirden] çıkardı, dizlerinin üzerine koydu, gömleğini ona giydirdi ve tükürüğünden onun üzerine üfledi; en doğrusunu Allah bilir .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن الزهريِّ، عن
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o da ez-Zührî'den, o da...
عُبَيدِ اللهِ بن عبدِ اللهِ بن عُتْبَةَ بن مسعودٍ، عن عبدِ اللهِ بن عباسٍ، قال: سمعتُ عمرَ بنَ الخطابِ، ﵁، يقولُ: لمَّا تُوفِّى عبدُ اللهِ بنُ أبيٍّ ابن سلولَ، دُعِى رسولُ اللهِ ﷺ للصلاةِ عليه ، فقامَ إليه، فلما وقَف عليه يريدُ الصلاةَ، تَحوَّلْتُ حتى قُمْتُ في صدرِه، فقلتُ: يا رسولَ اللهِ، أَتُصَلِّي على عدوِّ اللهِ، عبدِ اللهِ بن أبيٍّ، القائلِ يومَ كذا، كذا وكذا. [أُعَدِّدُ أيامَه] ، ورسولُ اللهِ ﵊ يَتَبَسَّمُ، حتى إذا أكثَرتُ عليه، قال: "أَخِّرْ عنى يا عمرُ، إني خُيِّرْتُ فَاخْتَرْتُ، وقد قيل لى: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} فلو أنى أعلمُ أنى إن زِدْتُ على السبعين غُفِر له، لزِدْتُ". قال: ثم صَلَّى عليه ومَشَى معه، فقامَ على قبرِه، حتى فُرِغَ منه. قال: أتعجَّبُ لي وجُرْأتى على رسولِ اللهِ ﷺ، واللهُ ورسولُه أعلمُ، فواللهِ ما كان إلا يسيرًا حتى نَزَلَت هاتان الآيتان: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا}. فما صَلَّى رسولُ اللهِ ﷺ بعدَه على منافقٍ، ولا قامَ على قبرِه حتى قبَضه اللهُ .
Ubeydullah b. Abdillâh b. Utbe b. Mes‘ûd'dan, o da Abdullah b. Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anh şöyle dediğini işittim: Abdullah b. Übey b. Selûl vefat ettiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun cenaze namazını kılmaya çağrıldı . Resûlullah da kalkıp onun yanına gitti. Namazını kılmak isteyerek başında durunca, geçip hemen göğsünün hizasında durdum ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Filan gün şöyle şöyle söyleyen Allah'ın düşmanı Abdullah b. Übey'in cenaze namazını mı kılacaksın? [Onun günlerini bir bir sayıyordum] ” dedim. Resûlullah aleyhisselâm ise tebessüm ediyordu. Israrımı artırınca: “Benden uzak dur ey Ömer! Ben muhayyer bırakıldım ve ben de seçtim. Zira bana: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} ‘Onlar için ister mağfiret dile, ister mağfiret dileme. Onlar için yetmiş defa mağfiret dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır’ denildi. Eğer yetmişten fazla istiğfar ettiğimde onun bağışlanacağını bilseydim, mutlaka artırırdım” buyurdu. Ömer dedi ki: Sonra Resûlullah onun cenaze namazını kıldı, onunla yürüdü ve işi bitinceye kadar kabri başında durdu. Ömer dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı bu cüretkârlığıma hayret ediyorum ; en doğrusunu Allah ve Resûlü bilir. Vallahi aradan çok az bir zaman geçmişti ki şu iki ayet indi: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma...”. Artık bundan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Allah O'nun ruhunu kabzedinceye kadar hiçbir münafığın cenaze namazını kılmadı ve kabri başında da durmadı .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن عاصمِ بن عمرَ بن قتادةَ، قال: لما مات عبدُ اللهِ بنُ أبيٍّ، أتَى ابنُه عبدُ اللهِ بنُ عبدِ اللهِ رسولَ اللهِ ﷺ، فسأله قميصَه، فأعْطاه، فكَفَّنَ فيه أباه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o da Âsım b. Ömer b. Katâde'den anlattı; o şöyle dedi: Abdullah b. Übey öldüğünde, oğlu Abdullah b. Abdillâh Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip gömleğini istedi. Resûlullah da ona gömleğini verdi; o da babasını onun içine kefenledi.
حدَّثنا المُثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني الليثُ، قال: ثني عُقَيْلٌ، عن ابن
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Leys anlattı, dedi ki: Bana Ukayl, İbn [Şihâb'dan nakletti...]
شهابٍ، قال: أخبَرنى عبيدُ اللهِ بنُ عبدِ اللهِ بن عتبةَ، عن عبدِ اللهِ بن عباسٍ، عن عمرَ بن الخطابِ، قال: لما مات عبدُ اللهِ بنُ أبيٍّ. فذكر مثلَ حديثِ ابن حميدٍ، عن سلمةَ .
Şihâb'dan nakletti, [o da] dedi ki: Bana Ubeydullah b. Abdillâh b. Utbe, Abdullah b. Abbâs'tan, o da Ömer b. el-Hattâb'dan haber verdi; [Ömer] şöyle dedi: Abdullah b. Übey vefat ettiğinde... deyip İbn Humeyd'in Seleme'den rivayet ettiği hadisin benzerini zikretti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} الآية. قال: بعَث عبدُ اللهِ بنُ أَبيٍّ إلى رسولِ اللهِ ﷺ وهو مريضٌ ليأتيَه، فنَهاه عن ذلك عمرُ، فأتاه نبيُّ اللهِ ﷺ، فلما دَخَل عليه، قال نبيُّ اللهِ ﷺ: أهْلَكَ حُبُّ اليهودِ". قال: فقال: يا نبيَّ اللهِ، إنى لم أبَعَثْ إليك لتُؤنِّبَنى، ولكن بَعثتُ إليك لتستغفرَ لى. وسأله قميصَه أن يُكفَّنَ فيه، فأعطاه إياه، فاستغفرَ له رسولُ اللهِ ﷺ، فمات، فكُفِّنَ في قميصِ رسولِ اللهِ ﷺ، ونفَث في جلدِه، ودَلَّاه في قبره، فأنزَل اللهُ ﵎: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا} الآية، قال: ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كُلِّم في ذلك، فقال: "وما يُغْنِى عنه قَمِيصِي مِن اللهِ - أو ربِّى - وصَلاتي عليه، وإني لأَرْجو أن يُسْلِمَ به ألفٌ مِن قومِه" .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; onun {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma ve kabrinin başında durma” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: Abdullah b. Übey hasta iken yanına gelmesi için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber gönderdi. Ömer, Resûlullah'ı bundan nehyetti; fakat Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına gitti. Yanına girdiğinde Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem: “Yahudi sevgisi seni helak etti ” buyurdu. İbn Übey: “Ey Allah'ın Peygamberi, ben sana beni azarlayasın diye değil, benim için mağfiret dileyesin diye haber gönderdim” dedi ve içine kefenlenmek üzere Peygamber'den gömleğini istedi. O da gömleğini ona verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun için mağfiret diledi. Sonra o öldü; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gömleğine kefenlendi, [Peygamber] onun tenine tükürüğünden üfledi ve onu kabrine indirdi. Bunun üzerine Allah celle celâluhu: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma...” ayetini indirdi. [Katâde] dedi ki: Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu hususta söz söylenince şöyle buyurdu: “Gömleğim ve onun üzerine kıldığım namazım , Allah'tan -veya Rabbimden- gelecek şeye karşı ona hiçbir fayda sağlamaz. Fakat ben, bu sebeple kavminden bin kişinin Müslüman olacağını umuyorum” .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا ابن ثَوْرٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قَتادةَ، قال: أرسَل عبدُ اللهِ بنُ أبيٍّ ابن سلولَ وهو مريضٌ إلى النبيِّ ﷺ، فلما دخَل عليه، قال له النبيُّ ﷺ: "أهْلَكَك حُبُّ يهودَ". قال: يا رسولَ اللهِ، إنما أرسلتُ إليك لتستغفرَ لى، ولم أرسلْ إليك لتُؤَنِّبَنى. ثم سأله عبدُ اللهِ أَن يُعْطِيَه قميصَه أن يُكَفَّن فيه،
Bize Muhammed b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den nakletti; [Katâde] şöyle dedi: Abdullah b. Übey b. Selûl hasta iken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e [haber] gönderdi. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] onun yanına girince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Yahudi sevgisi seni helak etti» buyurdu. [Abdullah b. Übey]: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben sana beni azarlayasın diye değil, benim için bağışlanma dileyesin diye haber gönderdim' dedi. Sonra Abdullah, içinde kefenlenmek üzere kendisine gömleğini vermesini ondan istedi,
فأعْطاه إياه وصَلَّى عليه، وقامَ على قبرِه، فأنزَل اللهُ تعالى ذكرُه: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} .
[Resûlullah] da gömleğini ona verdi, onun cenaze namazını kıldı ve kabrinin başında durdu. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma ve kabrinin başında durma” ayetini indirdi .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ (٨٥)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair söz: {وَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ (٨٥)} “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin. Allah bunlarla dünyada onlara azap etmeyi ve onların kâfir olarak canlarının çıkmasını ister.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ولا تُعْجِبْك يا محمدُ، أموالُ هؤلاء المنافِقين وأولادُهم، فتُصَلِّيَ على أحدِهم إذا مات، وتقومَ على قبرِه مِن أجلِ كثرةِ مالِه وولدِه، فإني إنما أعطيتُه ما أعطيتُه ذلك؛ لأُعَذِّبَه بها في الدنيا بالغمومِ والهمومِ، بما ألْزِمُه فيها مِن المؤنِ والنفقاتِ والزّكوات، وبما يَنوبُه فيها من الرَّزايا والمُصيباتِ، {وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ}. يقولُ: وليموتَ فتَخْرُجَ نفسُه من جسدِه، فيُفارِقَ ما أعطيتُه من المالِ والولدِ، فيكونَ ذلك حسرةً عليه عندَ موتِه، وَوبالًا عليه حينَئذٍ، ووَبالًا عليه في الآخرةِ، بموتِه جاحِدًا توحيدَ اللهِ، ونبوةَ نبيِّه محمدِ ﷺ.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu münafıkların malları ve evlatları sakın seni imrendirmesin de onlardan biri öldüğünde malının ve evladının çokluğundan dolayı namazını kılıp kabrinin başında durmayasın. Zira ben ona o verdiklerimi; dünyada, bunlarda kendisine yüklediğim külfetler, harcamalar ve zekâtlar sebebiyle, ayrıca başına gelen felaket ve musibetler yüzünden tasa ve kederlerle ona azap etmek ve {وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ} “ve canları çıksın” diye verdim. Şöyle demektedir: Canı bedeninden çıkıp ölsün de ona vermiş olduğum mal ve evlattan ayrılsın, böylece bu durum ölüm anında onun için bir hasret ve o anda bir vebal, Allah'ın birliğini ve Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr ederek ölmesi sebebiyle de ahirette bir vebal olsun diye [verdim].
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا سُويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبَرنا ابن المباركِ، عن سفيانَ، عن السُّدِّيِّ: {وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ} في الحياةِ الدنيا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, Süfyân'dan, o da es-Süddî'den nakletti: {وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ} “ve canları çıksın”, dünya hayatında demektir .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ (٨٦)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair söz: {وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ (٨٦)} “'Allah'a iman edin ve Resûlü ile birlikte cihad edin' diye bir sure indirildiği zaman, onlardan servet sahipleri senden izin ister ve: 'Bizi bırak, oturanlarla beraber olalım' derler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا أُنزِل عليك، يا محمدُ، سورةٌ مِن القرآن، بأن يقالَ لهؤلاء المنافقين: {آمِنُوا بِاللَّهِ}. يقولُ: صَدِّقُوا باللهِ، {وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ}. يقولُ: اغْزُوا المشركين مع رسولِ اللهِ ﷺ، {اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ}. يقولُ: استأْذَنَك ذَوو الغِنَى والمالِ منهم في التَّخَلُّفِ عنك، والقعودِ في
Allah Teâlâ -şânı yücedir- buyuruyor ki: Ey Muhammed! Sana Kur'an'dan bu münafıklara {آمِنُوا بِاللَّهِ} “Allah'a iman edin” -yani “Allah'ı tasdik edin”-, {وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ} “ve Resûlü ile birlikte cihad edin” -yani “Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte müşriklerle savaşın”- denilmesini [emreden] bir sure indirildiği zaman, {اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ} “onlardan servet sahipleri senden izin ister”. Şöyle demektedir: Onlardan zenginlik ve mal mülk sahibi olanlar, senden geri kalmak ve [aileleri] arasında oturmak hususunda senden izin isterler;
أهلِه، {وَقَالُوا ذَرْنَا}. يقولُ: [وقالوا] لك: دَعْنا نَكُنْ ممن يَقْعُدُ في منزلِه مع ضعفاء الناسِ ومَرْضاهم، ومَن لا يَقدِرُ على الخروجِ معك في السفرِ.
oturmak için senden izin isterler; {وَقَالُوا ذَرْنَا} “ve: 'Bizi bırak' dediler”. Şöyle demektedir: Sana [şöyle dediler] : “Bizi bırak da evinde oturan insanlardan zayıflar, hastalar ve seninle birlikte sefere çıkmaya güç yetiremeyen kimselerle beraber [oturanlardan] olalım.”
وبنحوِ الذي قلنا في معنى الطَّوْلِ قال أهلُ التأويلِ.
et-Tavl (الطَّوْل) kelimesinin anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ}. قال: يعنى أهلَ الغِنَى .
Bize Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun {اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ} “onlardan servet sahipleri senden izin ister” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: Zenginlik sahiplerini kastediyor .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ}. يعنى: الأغنياءَ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ} “onlardan servet sahipleri”, yani zenginleri [kastediyor].
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ} كان منهم عبدُ اللهِ بن أبيٍّ، والجَدُّ بنُ قيسٍ، فنَعَى اللهُ ذلك عليهم .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ} “'Allah'a iman edin ve Resûlü ile birlikte cihad edin' diye bir sure indirildiği zaman, onlardan servet sahipleri senden izin ister”; onlardan biri Abdullah b. Übey, diğeri el-Cedd b. Kays idi. Allah bunu onların aleyhine bir kınama olarak bildirdi .
القولُ في تأويلِ قولِه: {رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ (٨٧)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair söz: {رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ (٨٧)} “Geri kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular, kalpleri mühürlendi; artık onlar anlamazlar.”
يقولُ تعالى ذكرُه: رَضِى هؤلاء المنافقون الذين إذا قيل لهم: آمنوا باللهِ، وجاهِدوا مع رسولِه، استأذَنَك أهلُ الغِنَى منهم في التخلُّفِ عن الغزوِ والخروجِ معك
Allah Teâlâ -zikri yücedir- buyuruyor ki: Kendilerine 'Allah'a iman edin ve Resûlü ile birlikte cihad edin' denildiğinde, içlerinden servet sahibi olanların savaşa katılmayıp seninle birlikte sefere çıkmaktan geri kalmak için senden izin istediği bu münafıklar razı oldular
لقتالِ أعداءِ اللهِ من المشركين - أن يكونوا في منازلهم كالنساءِ اللَّواتي ليس عليهنَّ فرضُ الجهادِ، فهن قُعُودٌ في منازِلهنَّ وبيوتِهن، {وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ}. يقولُ: وختَم اللهُ على قلوبِ هؤلاء المنافقين، {فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ} عن اللهِ مواعظَه، فيَتَّعِظُوا بها وقد بيَّنَّا معنى الطبعِ، وكيف الختمُ على القلوبِ فيما مضَى بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
kendilerine cihad farz olmayan ve evlerinde, meskenlerinde oturup kalan kadınlar gibi meskenlerinde kalmaya razı oldular. {وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ} “ve kalpleri mühürlendi”. Şöyle demektedir: Allah bu münafıkların kalplerini mühürledi, {فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ} “artık onlar anlamazlar”, yani Allah'ın öğütlerini anlamazlar ki onlardan ibret alsınlar . Tab‘ (mühürleme) kavramının anlamını ve kalplerin nasıl mühürlendiğini daha önce, bu yerde tekrar edilmesine gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وبنحوِ الذي قلنا في معنى الخوالفِ قال أهلُ التأويلِ.
el-Havâlif (الخوالف) kelimesinin anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ}. قال: والخَوَالفُ هنَّ النساءُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun {رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ} “Geri kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: el-Havâlif kadınlardır .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ}. يعنى: النساءَ .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ} “Geri kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular”, yani kadınları kastediyor .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حَبُّويه أبو يزيدَ، عن يعقوبَ القُمِّيِّ، عن حفصِ بن حُمَيدٍ، عن شِمْرِ بن عطيةَ: {رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ}. قال: النساءُ .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Habbûye Ebû Yezîd, Ya‘kûb el-Kummî'den, o Hafs b. Humeyd'den, o da Şimr b. Atıyye'den nakletti: {رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ} “Geri kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular”, [Şimr:] Kadınlar, dedi .
قال: ثنا المحاربيُّ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ: {مَعَ الْخَوَالِفِ}. قال: مع النساءِ.
Dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan nakletti: {مَعَ الْخَوَالِفِ} “geri kalan kadınlarla”, [ed-Dahhâk:] Kadınlarla beraber, dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ}، أي مع النساءِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şu sözünü nakletti: {رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ} “Geri kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular”, yani kadınlarla beraber.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ والحسنِ: {رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ}. قالا: النساءِ .
Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde ve el-Hasan'dan nakletti: {رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ} “Geri kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular”; ikisi de: Kadınlar, dediler .
حدَّثني المُثَنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun benzerini nakletti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den bunun benzerini nakletti .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ}. قال: مع النساءِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ} “Geri kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular” buyruğu hakkında: Kadınlarla beraber, dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {لَكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولَئِكَ لَهُمُ الْخَيْرَاتُ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair söz: {لَكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولَئِكَ لَهُمُ الْخَيْرَاتُ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨)} “Fakat Peygamber ve onunla beraber inananlar, mallarıyla ve canlarıyla cihad ettiler. İşte bütün hayırlar onlarındır ve onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: لم يُجاهِدْ هؤلاء المنافقون الذين اقْتَصَصْتُ قَصَصَهم المشركين، لكن الرسولُ محمدٌ ﷺ، والذين صَدَّقوا الله ورسولَه معه، هم الذين جاهَدوا المشركين بأموالِهم وأنفسِهم، فأنفَقوا في جهادِهم أموالَهم، وأتْعَبوا في قتالِهم أنفسَهم وبَذَلُوها، {وَأُولَئِكَ}. يقولُ: وللرسولِ وللذينِ آمَنوا معه، الذين جاهَدوا بأموالِهم وأنفسِهم {الْخَيْرَاتُ}: وهى خيراتُ الآخرةِ، وذلك نساؤها وجناتُها ونعيمُها.
Allah Teâlâ -zikri yücedir- buyuruyor ki: Kıssalarını anlattığım bu münafıklar müşriklerle cihad etmediler; fakat Peygamber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve onunla beraber Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik eden kimseler, müşriklerle mallarıyla ve canlarıyla cihad edenlerin ta kendileridir. Onlar cihadları uğrunda mallarını harcadılar, [onlarla] savaşırken canlarını yordular ve [canlarını bu yolda] feda ettiler. {وَأُولَئِكَ} [buyruğuna gelince]; [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Peygamber'e ve mallarıyla canlarıyla cihad eden onunla beraber iman etmiş kimselere {الْخَيْرَاتُ} [vardır]: O da ahiretin hayırlarıdır; bunlar da onun kadınları, cennetleri ve nimetleridir.
واحدتُها خَيْرَةٌ، كما قال الشاعرُ :
Bunun tekili hayra (خيرة)'dır, nitekim şair şöyle demiştir :
ولقد طَعَنْتُ مَجامِعَ الرَّبَلاتِ … رَبَلَاتِ هندٍ خَيْرةِ المَلِكاتِ
Kılıç çaldım etli kısımların birleştiği yerlere ... Kraliçelerin en hayırlısı Hind'in etli kısımlarına.
والخيرةُ مِن كلِّ شيْءٍ: الفاضلةُ.
Her şeyin el-hıyara (الخيرة) olanı, onun en üstün/faziletli olanıdır.
{وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}. يقولُ: وأولئك هم المُخَلَّدون في الجناتِ، الباقون فيها، الفائِزون بها.
{وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “ve onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir”. Şöyle demektedir: İşte onlar cennetlerde ebedî kılınanlar, orada daimi kalanlar ve ona nail olanlardır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair söz: {أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩)} “Allah onlar için, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur.”
يقولُ تعالى ذكرُه: أعدَّ اللهُ لرسولِه محمدٍ ﷺ والذين آمَنوا معه جَنَّاتٍ، وهى البساتينُ تَجْرِى مِن تحتِ أشجارِها الأنهارُ، {خَالِدِينَ فِيهَا}. يقولُ: لابثِين فيها، لا يموتون فيها، ولا يَظْعَنون عنها، {ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}. يقولُ: ذلك النَّجَاءُ العظيمُ، والحظُّ الجزيلُ.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve onunla birlikte iman edenler için ağaçlarının altından ırmaklar akan bahçeler -ki onlar cennetlerdir- hazırlamıştır; {خَالِدِينَ فِيهَا} “içinde ebedî kalacakları”. Şöyle demektedir: Orada kalacaklar, orada ne ölecekler ne de oradan göçeceklerdir; {ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “İşte büyük kurtuluş budur”. Şöyle demektedir: İşte bu, en büyük kurtuluş ve pek bol bir nasptir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٩٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair söz: {وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٩٠)} “Bedevilerden mazeret beyan edenler, kendilerine izin verilsin diye geldiler. Allah'a ve Resûlüne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar. Onlardan kâfir olanlara can yakıcı bir azap isabet edecektir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وَجاءَ رسولَ اللهِ ﷺ المُعْتَذِرُونَ مِن الأَعْرَابِ ليؤذنَ لهم في التَّخَلُّفِ، وقَعَدَ عن المجيءِ إلى رسولِ اللهِ ﷺ والجهادِ معه الذين كذَبوا الله ورسُولَه، وقالوا الكذبَ، واعْتَذَروا بالباطلِ فيهم. يقولُ تعالى ذكرُه: سيُصيبُ
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Bedevilerden mazeret beyan edenler, [sefere katılmayıp] geride kalmalarına izin verilsin diye Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler. Allah'a ve Resûlüne yalan söyleyen, asılsız konuşan ve bâtıl mazeretler ileri sürenler ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelmeyip onunla birlikte cihat etmekten geri kaldılar. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: [İsabet edecektir...]
الذين جَحَدوا توحيدَ اللهِ، ونُبوَّةَ نبيِّه محمدٍ ﷺ منهم، عذابٌ أليمٌ.
onlardan Allah'ın birliğini ve Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr edenlere pek acı bir azap.
فإن قال قائلٌ: فكيف قيل: {وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ}. وقد عَلِمتَ أن المُعذِّرَ في كلامِ العربِ، إنما هو الذي يُعَذِّرُ في الأمرِ، فلا يبالِغُ فيه، ولا يُحْكِمُه، وليست هذه صفةَ هؤلاء، وإنما صفتُهم أنهم كانوا قد اجْتَهَدوا في طلبِ ما يَنْهَضون به مع رسولِ اللهِ ﷺ إلى عدوِّهم، وحَرَصُوا على ذلك، فلم يَجدوا إليه السبيلَ، فهم بأن يوصَفوا بأنهم قد أَعْذَروا، أوْلى وأحقُّ منهم بأن يُوصَفوا بأنهم عَذَّروا، و إذا وصفوا بذلك فالصوابُ في ذلك مِن القراءةِ ما قرَأه ابن عباسٍ.
Eğer biri: “Nasıl {وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ} ‘Mazeret beyan edenler geldiler’ denilmiştir? Oysa bilmektesin ki Arap kelamında muazzir (المُعَذِّر), bir işte mazeret uydurarak gevşeklik gösteren, o işte tam çaba sarf etmeyen ve onu hakkıyla yapmayan kimsedir. Hâlbuki bu kimselerin vasfı böyle değildir; onların vasfı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte düşmanlarına karşı harekete geçmelerini sağlayacak imkânı bulmak için gayret göstermiş, buna hırs göstermiş fakat buna bir yol bulamamış olmalarıdır. Dolayısıyla onların, gerçek bir mazeret ortaya koyduklarını ifade eden a‘zerû (أَعْذَرُوا) fiiliyle nitelenmeleri, gevşeklik gösterip mazeret uydurduklarını ifade eden ‘azzerû (عَذَّرُوا) fiiliyle nitelenmelerinden daha evlâ ve daha lâyıktır. Böyle nitelendiklerine göre, bu kelimenin kıraatinde doğru olan İbn Abbâs'ın okuduğu kıraattir” derse,
وذلك ما حدَّثناه المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي حَمَّادٍ، قال: ثنا بِشْرُ بنُ عُمَارَةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، قال: كان ابن عباسٍ يقرأُ: (وجاءَ المُعذِرُونَ) مخففةً، ويقولُ: هم أهلُ العُذْرِ .
Bu husus, bize el-Müsennâ'nın anlattığı şu rivayettir: Dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o da ed-Dahhâk'tan nakletti; o şöyle dedi: İbn Abbâs bu kelimeyi şeddesiz olarak (وجاءَ المُعذِرُونَ) şeklinde okur ve: “Onlar gerçek mazeret sahipleridir” derdi .
مع موافقةِ مجاهدٍ إياه وغيرِه عليه.
Mücâhid ve başkaları da bu hususta ona muvafakat etmişlerdir.
قيل: إن معنى ذلك على غيرِ ما ذهبتَ إليه، وأن معناه: وجاءَ المُعْتَذِرون مِن الأعرابِ، ولكنَّ "التاءَ" لمَّا جاوَرَت "الذالَ" أُدغِمت فيها، فصُيِّرتا "ذالًا" مشددةً؛ لتقاربِ مخرجِ إحداهما مِن الأخرى، كما قيل: "يذَّكرون" في يتذكَّرون، و "يذَّكرُ" في يَتذكَّرُ، وخَرَجَت "العينُ" من المُعَذِّرين إلى الفتحِ؛ لأن حركةَ "التاءِ" مِن المُعْتَذِرين وهى الفتحةُ، نُقِلَت إليها، فحُرِّكَتْ بما كانت به مُحَرَّكةً. والعربُ قد تُوجِّه في معنى الاعْتذارِ إلى الإعْذارِ، فتقولُ: قد اعْتَذَر فلانٌ
Şöyle denilmiştir: Bunun anlamı senin vardığın [hükmün] dışındadır ve anlamı şudur: “Bedevilerden mazeret beyan edenler (el-mu‘tezirûn) geldiler.” Fakat “tâ” harfi “zâl” harfine bitişik olunca ona idğam edilmiş ve mahreçlerinin birbirine yakınlığı sebebiyle ikisi şeddeli bir “zâl” haline getirilmiştir; nitekim yetemekkerûn (يتذكَّرون) yerine yezzekkerûn (يذَّكَّرون) ve yetemekkeru (يتذكَّرُ) yerine yezzekkeru (يذَّكَّرُ) denildiği gibi. el-Mu‘azzirîn (المُعَذِّرين) kelimesindeki “ayn” harfi fethaya dönüşmüştür; çünkü el-mu‘tezirîn (المُعْتَذِرين) kelimesindeki “tâ” harfinin harekesi olan fetha ona nakledilmiş ve böylece [tâ'nın] harekesiyle harekelenmiştir. Araplar bazen i‘tizâr (mazeret beyan etme) anlamını i‘zâr (mazereti ortaya koyma) anlamında kullanarak: “Falan kimse [şunda] mazeret beyan etti (i‘tezere)” derler
في كذا. يعني: أعْذَر، ومن ذلك قولُ لَبيدٍ :
yani a‘zere (أعْذَر) [mazeretini ortaya koydu] manasındadır. Lebîd'in şu sözü de bundandır :
إلى الحَوْلِ ثُمَّ اسمُ السَّلامِ عليكُما … ومَنْ يَبْكِ حَوْلًا كاملًا فَقَدِ اعْتَذَرْ
Bir yıla kadar [yas tutulur], sonra ikinize de selamet olsun... Tam bir yıl ağlayan kimse artık mazeretini ortaya koymuş (اعْتَذَرْ) olur.
فقال: فقد اعْتَذَر، بمعنى: فقد أعْذَر.
Şair a‘zere (أعْذَر) anlamında i‘teżere (اعْتَذَر) demiştir.
على أن أهلَ التأويلِ قد اختلفوا في صفةِ هؤلاء القومِ الذين وَصَفَهم اللهُ بأنهم جاءوا رسولَ اللهِ ﷺ مُعَذِّرين؛ فقال بعضُهم: كانوا كاذِبين في اعْتذارِهم، فلم يَعْذُرْهم اللهُ.
Bununla birlikte tevil ehli, Allah'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mazeret beyan ederek geldiklerini vasfettiği bu topluluğun niteliği hususunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı: “Onlar mazeretlerinde yalancı idiler, bu yüzden Allah onların mazeretini kabul etmedi” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أبو عُبيدةَ عبدُ الوارثِ بنُ عبدِ الصَّمَدِ، قال: ثنى أبي، عن الحسينِ، قال: كان قتادةُ يقرأُ: (وجَاء المُعَذَّرُونَ مِنَ الأعْرَابِ). قال: اعْتَذَروا بالكذبِ .
Bana Ebû Ubeyde Abdülvâris b. Abdisssamed anlattı, dedi ki: Bana babam, el-Huseyn'den nakletti; o şöyle dedi: Katâde (وجَاء المُعَذَّرُونَ مِنَ الأعْرَابِ) şeklinde okur ve: “Yalan yere mazeret beyan ettiler” derdi .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا يحيى بنُ زكريا، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ}. قال: نَفَرٌ مِن بنى غِفارٍ، جاءوا فاعْتَذَروا، فلم يَعْذُرْهم اللهُ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Zekeriyyâ, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ} “Bedevilerden mazeret beyan edenler geldiler” ayeti hakkında nakletti; o şöyle dedi: “Benî Gıfâr'dan bir grup geldi ve mazeret beyan ettiler; fakat Allah onların mazeretini kabul etmedi” .
فقد أَخْبَر مَن ذكَرْنا من هؤلاء أن هؤلاء القومَ إنما كانوا أهلَ اعْتذارٍ بالباطلِ لا بالحقِّ، فغيرُ جائزٍ أن يُوصَفوا بالإعْذارِ، إلا أن يُوصَفوا بأنهم أعْذَرُوا في الاعْتذارِ بالباطلِ، فأمَّا بالحقِّ - على ما قاله مَن حَكينا قولَه مِن
Zira kendilerinden bahsettiğimiz bu kimseler, bu topluluğun hak üzere değil, bâtıl bir mazeret sahibi olduklarını haber vermişlerdir. Bu yüzden bâtıl mazeret ileri sürmede haddi aştıkları [şeklinde] nitelenmeleri müstesna, [geçerli bir] mazeret ortaya koymakla (i‘zâr) nitelenmeleri caiz değildir. Hak üzere [mazeret beyan etmeye] gelince -görüşünü naklettiğimiz kimselerin dediğine göre-
هؤلاء - فغيرُ جائزٍ أن يُوصَفوا به.
bu zatların görüşüne göre- onların bununla nitelenmesi caiz değildir.
وقد كان بعضُهم يقولُ: إنما جاءوا مُعَذِّرِين غير جادِّين، يَعْرِضُون ما لا يُريدون فعلَه. فمَن وَجَّهَه إلى هذا التأويلِ فلا كُلْفةَ في ذلك، غيرَ أنى لا أعلمُ أحدًا مِن أَهلِ العلمِ بتأويلِ القرآنِ وَجَّه تأويلَه إلى ذلك، فاسْتَحَبُّوا القولَ به.
Bazıları ise şöyle diyordu: “Onlar gevşeklik göstererek, ciddiyetsiz bir şekilde geldiler; yapmak istemedikleri şeyi teklif ediyorlardı.” Ayeti bu tevile hamletmekte bir zorlama olmamakla birlikte, Kur'an tevili ehlinden hiç kimsenin bunu bu tevile yönelttiğini ve bu görüşü benimsediğini bilmiyorum.
وبعدُ، فإن الذي عليه من القراءةِ قرأةُ الأمصارِ، التشديدُ في "الذالِ" - أعنى مِن قولِه: {الْمُعَذِّرُونَ} - ففى ذلك دليل على صحةِ تأويلِ مَن تأوَّله بمعنى الاعْتذارِ؛ لأن القومَ الذين وُصِفوا بذلك لم يُكَلَّفُوا أَمْرًا عَذَّرُوا فيه، وإنما كانوا فِرْقتَين؛ إما مجتهدٌ طائعٌ، وإما منافقٌ فاسقٌ لأمرِ اللهِ مخالفٌ، فليس في الفريقَين موصوفٌ بالتَّعْذيرِ في الشخوصِ مع رسولِ اللهِ ﷺ، وإنما هو مُعَذِّرٌ مبالغٌ، أو مُعتَذِرٌ.
Kaldı ki, şehirlerin kıraat âlimlerinin benimsediği kıraat -yani {الْمُعَذِّرُونَ} sözündeki- “zâl” harfinin şeddeli okunmasıdır. Bu da ayeti [mazeret beyan etme manasındaki] i‘tizâr (الاعْتذار) ile tevil eden kimsenin tevilinin sıhhatine delildir. Çünkü bu vasıfla nitelenen topluluk, kusur ve gevşeklik gösterdikleri bir işle mükellef tutulmamışlardı; zira onlar iki fırka idiler: Ya gayret gösteren bir itaatkâr idiler ya da Allah'ın emrine muhalefet eden fâsık bir münafık idiler. Bu iki fırka içinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıkma konusunda ta‘zîr (kusurlu davranma) ile nitelenen kimse yoktur; kişi ya [mazeretinde] aşırıya kaçan bir mu‘azzir veya mazeret beyan eden bir mu‘tezirdir.
فإذ كان ذلك كذلك، وكانت الحُجَّةُ من القرأَةِ مجمعةً على تَشْدِيدِ "الذالِ" مِن المُعَذِّرين، عُلِم أن معناه ما وَصَفناه مِن التأويلِ.
Durum böyle olunca ve kıraat hüccetleri el-mu‘azzirîn kelimesindeki “zâl” harfinin şeddeli okunmasında icma edince, bunun manasının açıkladığımız tevil olduğu anlaşılmış olur.
وقد ذُكِر عن مجاهدٍ في ذلك موافقةُ ابن عباسٍ.
Bu konuda Mücâhid'den de İbn Abbâs'a muvafakat ettiği rivayet edilmiştir.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: أخبَرنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ الزبيرِ، عن ابن عُيَينَةَ، عن حُمَيدٍ، قال: قرَأ مجاهدٌ: (وَجاءَ المُعْذِرُونَ) مخففةً، وقال: هم أهلُ العُذْرِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, İbn Uyeyne'den, o Humeyd'den nakletti; o şöyle dedi: Mücâhid bu kelimeyi şeddesiz olarak (وَجاءَ المُعْذِرُونَ) şeklinde okudu ve: “Onlar mazeret sahipleridir” dedi .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: كان المُعَذِّرون.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti; o şöyle dedi: Mazeret beyan edenler (el-Mu‘azzirûn)...
القولُ في تأويلِ قوله: {لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١)} “Allah'a ve Resûlüne sadık kaldıkları takdirde; ne zayıflara, ne hastalara, ne de harcayacak bir şey bulamayanlara bir günah yoktur. İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ليس على أهلِ الزَّمانةِ وأهلِ العجزِ عن السفرِ والغزوِ، ولا على المرضى، ولا على مَن لا يَجِدُ نفقةً يَتَبَلَّغُ بها إلى مَغْزاه، حَرَجٌ: وهو الإثمُ، يقولُ: ليس عليهم إثمٌ، إذا نَصَحوا للهِ ولرسولِه في مَغِيبِهم عن الجهادِ مع رسولِ اللهِ ﷺ، {مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ}. يقولُ: ليس على مَن أحسَنَ، فَنَصَح للهِ ورسولِه في تَخلُّفِه عن رسولِ اللهِ ﷺ عن الجهادِ معه، لعُذْرٍ يُعْذَرُ بهِ طريقٌ يَتَطرَّقُ عليه فيُعاقَبُ مِن قِبَلِه، {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. يقولُ: واللهُ ساترٌ على ذنوبِ المحسنين، يَتَغَمَّدُها بعَفْوِه لهم عنها، رحيمٌ بهم، أن يُعاقِبَهم عليها.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kötürümlere, yolculuktan ve savaştan aciz olanlara, hastalara ve savaşa ulaşmasını sağlayacak nafaka bulamayanlara günah -ki o da günahtır- yoktur. Buyuruyor ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte cihada katılmayıp geride kaldıklarında Allah'a ve Resûlüne sadakat gösterdikleri takdirde onlara hiçbir günah yoktur. {مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ} “İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur” buyuruyor ki: Geçerli bir mazeret sebebiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ve onunla cihad etmekten geri kalışında iyilik edip Allah'a ve Resûlüne sadakat gösteren kimsenin aleyhine başvurulacak ve bu yüzden cezalandırılacağı bir yol yoktur. {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyuruyor ki: Allah iyilik edenlerin günahlarını örter, onları affederek bağışlar ve günahları sebebiyle onları cezalandırmama hususunda onlara çok merhametlidir.
وذُكِر أن هذه الآية نَزَلَت في عائذِ بن عمرٍو المُزَنيِّ. وقال بعضُهم: في عبدِ اللهِ بن مُغَفَّلٍ.
Bu ayetin Âiz b. Amr el-Müzenî hakkında indiği zikredilmiştir. Bazıları ise Abdullah b. Mugaffel hakkında [indiğini] söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال: نَزَلَت في عائذِ بن عمرٍو
Ayetin Âiz b. Amr hakkında indiğini söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ}: نَزَلَت في عائذِ بن عمرٍو .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ} “Allah'a ve Resûlüne sadık kaldıkları takdirde; ne zayıflara, ne hastalara, ne de harcayacak bir şey bulamayanlara bir günah yoktur” ayeti hakkında nakletti; [Katâde] dedi ki: Âiz b. Amr hakkında indi .
ذكرُ مَن قال: نَزَلَت في ابن مُغَفَّلٍ
Ayetin İbn Muğaffel hakkında indiğini söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى} إلى قولِه: {حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ}. وذلك أن رسولَ اللهِ ﷺ ما أمَر الناسَ أن يَنْبعِثوا غازِين معه، فجاءته عصابةٌ مِن أصحابِه، فيهم عبدُ اللهِ بنُ مُغَفَّلٍ المُزَنيُّ، فقالوا: يا رسولَ اللهِ، احْمِلْنا. فقال لهم رسولُ اللهِ ﷺ: "واللهِ ما أجِدُ ما أحْمِلُكم عليه". فتَوَلَّوا ولهم بكاءٌ، وعَزَّ عليهم أن يَجْلِسوا عن الجهادِ، ولا يَجِدون نفقةً ولا مَحْمَلًا. فلما رأى اللهُ حِرْصَهم على محبَّتِه ومحبَّةِ رسولِه، أنزَل عُذْرَهم في كتابِه، فقال: {لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ} إلى قولِه: {فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى} sözünden {حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ} sözüne kadar olan ayet hakkında nakletti: Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara kendisiyle birlikte gaza etmek üzere sefere çıkmalarını emrettiğinde oldu. Ashabından aralarında Abdullah b. Mugaffel el-Müzenî'nin de bulunduğu bir topluluk ona gelip: “Ey Allah'ın Resûlü, bizi [binek üzerine] bindir” dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: “Vallahi sizi bindirecek bir binek bulamıyorum” buyurdu. Bunun üzerine ağlayarak ve ne bir nafaka ne de bir binek bulamadıkları için cihaddan geri kalmak kendilerine ağır gelerek dönüp gittiler. Allah onların Kendisine ve Resûlüne olan sevgilerindeki hırslarını görünce, Kitabı'nda onların mazeretini indirip {لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ} ayetinden {فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} sözüne kadar buyurdu .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ (٩٢)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ (٩٢)} “Kendilerini bindirmen için sana geldiklerinde, 'Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum' dediğin; harcayacak bir şey bulamadıklarından dolayı üzüntüden gözlerinden yaşlar boşanarak dönüp gidenlere de [bir günah yoktur].”
يقولُ تعالى ذكرُه: ولا سبيلَ أيضًا على النَّفَرِ الذين إذا ما جاءُوكَ لتَحْمِلَهم، يَسْأَلونك الحُمْلانَ؛ ليَبْلُغوا إلى مَغْزاهم الجهادِ أعداءِ اللهِ معك، يا محمدُ، قلتَ لهم: لا أجِدُ حَمُولةً أحمِلُكم عليها، {تَوَلَّوْا}. يقولُ: أَدْبَروا عنك، {وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا}: وهم يَبْكُون مِن حُزْنٍ على أنهم لا يَجِدون ما يُنْفِقون، وَيَتَحَمَّلون به للجهادِ في سبيلِ اللهِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Seninle birlikte Allah'ın düşmanlarıyla cihad edecekleri savaş alanına ulaşabilmek için kendilerini binek üzerine bindirmeni istemek üzere sana geldiklerinde onlara: “Sizi bindirecek bir binek hayvanı bulamıyorum” dediğin o kimselerin aleyhine de bir yol yoktur. {تَوَلَّوْا} “Dönüp gidenler” buyuruyor ki: Senden arkalarını dönüp gittiler. {وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا} “Üzüntüden gözlerinden yaşlar boşanarak” ise: Allah yolunda cihad için harcayacak ve binek temin edecek bir şey bulamadıklarından duydukları hüzünden dolayı ağlıyorlardı.
وذَكَر بعضُهم أن هذه الآيةَ نَزَلَت فِي نَفَرٍ مِن مُزَيْنَةَ.
Bazıları bu ayetin Müzeyne kabilesinden bir grup hakkında indiğini zikretmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ}. قال: هم مِن مُزَينَةَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ} “Kendilerini bindirmen için sana geldiklerinde, 'Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum' dediğin [kimselere de bir günah yoktur]” ayeti hakkında nakletti; o: “Onlar Müzeyne kabilesindendir” dedi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: أخبَرنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ}. قال: هم بنو مُقَرِّنٍ مِن مُزَينةَ (١)
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ} “Kendilerini bindirmen için sana geldiklerinde... olan kimselere de [bir günah yoktur]” sözü hakkında nakletti; o: “Onlar Müzeyne kabilesinden Benî Mukarrin'dir ” dedi (١).
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابن المباركِ، عن ابن جُرَيجٍ قراءةً، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ}. إلى قولِه: {حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ}. قال: هم بنو مُقَرِّنٍ مِن مُزَينَةَ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, İbn Cüreyc'e okunarak arz edilen rivayetten, o Mücâhid'den {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ} ayetinden {حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ} sözüne kadar olan kısım hakkında nakletti; [Mücâhid]: “Onlar Müzeyne'den Benî Mukarrin'dir” dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن نُمَيرٍ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ}. قال: هم بنو مُقَرِّنٍ مِن مُزَيْنَةَ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ} “Kendilerini bindirmen için sana geldiklerinde... olan kimselere de [bir günah yoktur]” ayeti hakkında; o: “Onlar Müzeyne'den Benî Mukarrin'dir” dedi.
قال: ثنا أبي، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ [وغيرِه]، عن ابن مُغَفَّلٍ المُزَنيِّ، وكان أحدَ النفرِ الذين أُنزِلَت فيهم: {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ} الآية.
[İbn Vekî‘] dedi ki: Bize babam, Ebû Ca‘fer'den, o er-Rebî‘ b. Enes'ten, o Ebü'l-Âliye [ve diğer birinden], o da haklarında {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ} “Kendilerini bindirmen için sana geldiklerinde... olan kimselere de [bir günah yoktur]” ayeti inen topluluktan biri olan İbn Muğaffel el-Müzenî'den nakletti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: أخبَرنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ الزبيرِ، عن ابن عُيَينةَ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا}. قال: منهم ابن مُقَرِّنٍ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, İbn Uyeyne'den, o İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den {تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا} “Üzüntüden gözlerinden yaşlar boşanarak dönüp gittiler” sözü hakkında nakletti; o: “Onlardan biri İbn Mukarrin'dir” dedi.
وقال سفيانُ: قال الناسُ: منهم عِرْباضُ بنُ ساريةَ.
Süfyân dedi ki: İnsanlar şöyle demiştir: “Onlardan biri de İrbâd b. Sâriye'dir.”
وقال آخرون: بل نَزَلَت في عِرْباضِ بن ساريةَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis ayet İrbâd b. Sâriye hakkında indi.