ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن ثَوْرِ بن يَزِيدَ، عن خالدِ بن مَعْدانَ، عن عبدِ الرحمنِ بن عمرٍو السُّلَميِّ، وحُجْرِ بن حُجْرٍ الكَلَاعِيِّ، قالا: دَخَلْنا على عِرْباضِ بن ساريةَ، وهو الذي أُنْزِل فيه: {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْنَ} الآية .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Sevr b. Yezîd'den, o Hâlid b. Ma‘dân'dan, o Abdurrahman b. Amr es-Sülemî ile Hucr b. Hucr el-Kelâî'den nakletti; ikisi şöyle dedi: İrbâd b. Sâriye'nin yanına girdik; o hakkında {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْنَ} ayeti inen kimsedir.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سليمانُ بنُ عبدِ الرحمنِ، قال: ثنا الوليدُ، قال: ثنا ثَوْرٌ، عن خالدٍ، عن عبدِ الرحمنِ بن عمرٍو، وحُجْرِ بن حُجْرٍ بنحوِه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süleyman b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Sevr, Hâlid'den, o Abdurrahman b. Amr ile Hucr b. Hucr'dan benzerini anlattı .
وقال آخرون: بل نَزَلَت في نَفَرٍ سبعةٍ مِن قبائلَ شَتَّى.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis ayet çeşitli kabilelerden yedi kişi hakkında indi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو مَعْشَرٍ، عن محمدِ بن كعبٍ وغيرِه، قال: جاء ناسٌ مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ يَسْتَحْمِلونه، فقال: "لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُم عليه". فأنزلَ اللهُ: {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ} الآية،
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ma‘şer, Muhammed b. Ka‘b ve başkasından anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimseler gelip kendilerini binitlendirmesini (binek temin etmesini) istediler. O da: «Sizi bindirecek bir şey bulamıyorum» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ} “Kendilerini bindirip [sefere] göndermen için sana geldiklerinde...” ayetini indirdi.
قال: هم سبعةُ نَفَرٍ: من بنى عمرِو بن عوفٍ سالمُ بنُ عُمَيرٍ، ومِن بنى واقِفٍ هَرَمِيُّ ابن عمرٍو، ومِن بنى مازنِ بن النَّجَّارِ عبدُ الرحمنِ بنُ كعبٍ، يُكْنَى أبا ليلى، ومن بني المُعَلَّى سَلْمانُ بنُ صَخْرٍ، ومِن بني حارثةَ [عُلْبَةُ بنُ زِيدٍ] وهو الذي تَصَدَّق بعِرْضِه ، فقَبِلَه اللهُ منه - ومن بني سلمة عمرُو بنُ غَنَمةَ ، وعبدُ اللهِ بنُ عمرٍو المُزَنِيُّ .
Dedi ki: Onlar yedi kişi idiler: Benî Amr b. Avf'tan Sâlim b. Umeyr; Benî Vâkıf'tan Heremî b. Amr; Benî Mâzin b. en-Neccâr'dan Ebû Leylâ künyeli Abdurrahman b. Ka‘b; Benî el-Muallâ'dan Selmân b. Sahr; Benî Hârise'den ırzını (haysiyetini) sadaka eden ve Allah'ın da bunu kendisinden kabul ettiği [Ulbe b. Zeyd] ; Benî Selime'den Amr b. Ganeme ve Abdullah b. Amr el-Müzenî .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ قولَه: {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ}، إلى قولِه: {حَزَنًا}: وهم البكَّاءُون، كانوا سبعةً. واللهُ أعلمُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ} ayetinden {حَزَنًا} sözüne kadar olan kısım hakkında nakletti: Onlar ağlayanlar (el-Bekkâûn) idi ve yedi kişiydiler. Doğrusunu en iyi Allah bilir .
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِيَاءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٩٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِيَاءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٩٣)} “Sorumluluk yolu ancak, zengin oldukları halde senden izin isteyenlerin aleyhinedir. Onlar geride kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular. Allah da onların kalplerini mühürledi; artık onlar bilmezler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ما السبيلُ بالعقوبةِ على أهلِ العُذْرِ يا محمدُ، ولكنها على الذين يَستأذِنونك في التَّخَلُّفِ خِلافَك، وتَركِ الجهادِ معك، وهم أهلُ غنًى وقوةٍ وطاقةٍ للجهادِ والغزوِ، نِفاقًا وشكًّا في وعدِ اللهِ وَوَعِيدِه، {رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ}. يقولُ: رَضُوا بأن يَجْلِسوا بعدَك مع النساءِ - وهنَّ الخوالفُ خلفَ
Allah -zikri yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Cezalandırma yolu özür sahiplerinin aleyhine değildir; bilakis o, münafıklıkları ve Allah'ın vaadi ile tehdidi hakkındaki şüpheleri sebebiyle -cihada ve gazaya güç yetirebilecek imkân, kuvvet ve takate sahip oldukları halde- senin ardından geri kalmak ve seninle cihadı terk etmek için senden izin isteyenlerin aleyhinedir. {رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ} “Onlar geride kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular”. Şöyle buyurmaktadır: [Onlar] senin ardından kadınlarla -ki onlar geride kalan kadınlar olup...
الرجالِ في البيوتِ - ويَتْرُكوا الغزوَ معك، {وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ}. يقولُ: وخَتَمَ اللهُ على قلوبِهم بما كَسَبوا من الذنوبِ، {فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} سوءَ عاقبتِهم بتَخَلُّفِهم عنك، وتَركِهم الجهادَ معك، وما عليهم من قبيحِ الثناءِ في الدنيا وعظيمِ البَلاءِ في الآخرةِ.
ardında kalanlardır- oturup kalmaya ve seninle gazaya çıkmayı terk etmeye razı oldular. {وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ} “Allah da onların kalplerini mühürledi” buyuruyor ki: Kazandıkları günahlar sebebiyle Allah onların kalplerini mühürledi; {فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “artık onlar bilmezler” senden geri kalmaları ve seninle cihadı terk etmeleri sebebiyle akıbetlerinin kötülüğünü ve dünyadaki kötü şöhret ile ahiretteki büyük azaptan başlarına gelecekleri bilmezler.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤)} “Onlara döndüğünüz zaman size mazeret beyan edecekler. De ki: 'Özür beyan etmeyin, size asla inanmayız; çünkü Allah bize haberlerinizden bildirmiştir. Allah da Resûlü de amelinizi görecektir. Sonra gizliyi de açığı da bilene döndürüleceksiniz; O da size yapmış olduklarınızı haber verecektir.'”
يقولُ تعالى ذكرُه: يعتذرُ إليكم، أيُّها المؤمنون باللهِ، هؤلاء المُتَخلِّفون خلافَ رسولِ اللهِ ﷺ، التارِكون جهادَ المشركين معكم من المنافقين، بالأباطيلِ والكذبِ، {إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ} من سفرِكم وجهادِكم، {قُلْ} لهم يا محمدُ: {لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ}. يقولُ: لن نُصَدِّقَكم على ما تقولون، {قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ}. يقولُ: قد أخبَرنا اللهُ من أخبارِكم، وأعْلَمَنا من أمرِكم ما قد عَلِمْنا به كَذِبَكم، {وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ}. يقولُ: وسَيَرَى اللهُ ورسولُه فيما بعدُ عملَكم؛ أَتَتوبون من نفاقِكم، أم تُقيمون عليه؟، {ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ}. يقولُ: ثم تُرجَعون بعد مماتِكم، {إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ}. يعنى: الذي يعلمُ السرَّ والعلانيةَ، الذي لا يخْفَى عليه بواطنُ أمورِكم وظواهرُها، {فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}، فيُخْبِرُكم بأعمالِكم
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Allah'a iman edenler! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ardından [sefere katılmayıp] geri kalan ve sizinle birlikte müşriklere karşı cihadı terk eden bu münafıklar, seferinizden ve cihadınızdan {إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ} “onlara döndüğünüz zaman” size batıl ve asılsız mazeretler ileri süreceklerdir. Ey Muhammed! Onlara {قُلْ} “De ki:” {لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ} “Mazeret beyan etmeyin, size asla inanmayız.” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Söyledikleriniz hususunda sizi tasdik etmeyeceğiz. {قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ} “Çünkü Allah bize sizin durumunuzu haber verdi.” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Allah sizin durumunuza dair haber vermiş ve sizin yalanınızı kendisiyle anladığımız şeyleri bize bildirmiştir. {وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ} “Bundan sonraki amelinizi Allah da görecek, Resûlü de.” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Allah ve Resûlü bundan sonra sizin amelinizi görecektir; nifakınızdan tövbe mi edeceksiniz, yoksa onda ısrar mı edeceksiniz? {ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ} “Sonra da gaybı ve görünen âlemi bilene döndürüleceksiniz.” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Sonra ölümünüzün ardından {إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ} “gaybı ve görünen âlemi bilene” yani gizliyi ve açığı bilen, işlerinizin gizlisi de açığı da kendisine gizli kalmayan [Allah]'a döndürüleceksiniz; {فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “O da size yapmış olduklarınızı haber verecektir.” Yani amellerinizi size bildirecektir.
كلَّها؛ سيِّئِها وحَسَنِها، فيُجازِيكم بها؛ الحسنَ منها بالحسنِ، والسيِّئَ منها بالسيِّئِ.
iyisiyle kötüsüyle bütün amellerinizi size haber verecek ve bunlara göre size karşılık verecektir; iyi amele iyilikle, kötü amele de kötülükle karşılık verecektir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥)}
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥)} “Onların yanına döndüğünüzde, kendilerinden [hesap sormaktan] vazgeçesiniz diye Allah'a yemin edeceklerdir. Artık siz de onlardan yüz çevirin! Çünkü onlar murdardır. Kazanmakta oldukları şeylerin karşılığı olarak varacakları yer de cehennemdir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: سَيحلِفُ، أَيُّها المؤمنون باللهِ، لكم هؤلاء المنافقون الذين فَرِحوا بمَقْعدِهم خلافَ رسولِ اللهِ، {انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ}. يعني: إذا انصَرَفْتم إليهم من غزوِكم؛ {لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ}، فلا تُؤَنِّبُوهم، {فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ}. يقولُ جلّ ثناؤه للمؤمنين: فدَعُوا تأْنيبَهم، وخَلُّوهم وما اختاروا لأنفسِهم من الكفرِ والنفاقِ، {إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ}. يقولُ: إنهم نَجَسٌ، {وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ}. يقولُ: ومصيرُهم إلى جهنمَ، وهى مسكنُهم الذي يَأوُونه في الآخرةِ، {جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ}. يقولُ: ثوابًا بأعمالِهم التي كانوا يَعْمَلُونها في الدنيا من معاصى اللهِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'a iman edenler! Resûlullah'ın ardından oturup kalmaktan sevinç duyan bu münafıklar, {انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ} yani gazanızdan onlara döndüğünüz zaman, kendilerini azarlamayıp {لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ} onlardan yüz çeviresiniz diye size Allah adına yemin edeceklerdir. {فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ} Şânı yüce olan [Allah] müminlere şöyle buyurmaktadır: Artık onları azarlamayı bırakın ve onları küfür ve nifaktan kendi tercih ettikleri şeyle baş başa bırakın. {إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} Buyuruyor ki: Onlar necistir. {وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} Buyuruyor ki: Varacakları yer cehennemdir ve o, ahirette sığınacakları meskenleridir. {جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} Buyuruyor ki: Dünyada Allah'a isyan olarak işledikleri amellerin karşılığıdır.
وذُكِر أن هذه الآيةَ نَزَلت في رجلين من المنافقين قالا ما حدَّثنا به محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال ثنى عمي، قال ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا} إلى {بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ}. وذلك أن رسولَ اللهِ ﷺ قيل له: ألا تَغزو بنى الأصفرِ؛ لعلك أن تُصيبَ بنتَ عظيمِ الرومِ، فإنهم حسانٌ. فقال رجلان: قد عَلِمتَ يا رسولَ اللهِ أن النساءَ فتنةٌ، فلا تَفْتِنَّا بهنَّ، فأْذَنْ لنا. فأذِن لهما. فلما انطلقَا قال أحدُهما: إن هو إلا شَحْمةٌ لأوَّلِ آكلٍ. فسارَ رسولُ اللهِ ﷺ، ولم يَنزِلْ عليه في ذلك شيءٌ. فلما كان ببعضِ الطريقِ، نَزَلَ عليه وهو على بعضِ المياهِ: {لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لَاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ}، ونَزَلَ عليه: {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ}، ونَزَلَ عليه: {لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}، ونَزَلَ عليه: {إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ}، فسمِع ذلك رجلٌ ممن غزا مع النبيِّ ﷺ، فأتاهم وهم خلفَهم، فقال تَعلَمون أن قد نَزَلَ على رسولِ اللهِ ﷺ بعدَكم قرآنٌ. قالوا: ما الذي سَمِعتَ؟ قال: ما أدرى، غيرَ أني سمِعتُ أنه يقولُ: إنهم رِجْسٌ. فقال رجلٌ يُدْعَى مَخْشيًّا: واللهِ، لوَدِدتُ أنى أُجلَدُ مائةَ جلدةٍ وأنى لستُ معكم. فأتى رسولَ اللهِ ﷺ فقال: "ما جاء بك؟ ". فقال: وَجْهُ رسولِ الله ﷺ تَسْفَعُه الريحُ، وأنا في الكِنِّ. فأنزلَ اللهُ تعالى عليه: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي}، {وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ}، ونزَلَ عليه في الرجلِ الذي قال: لوَدِدتُ أنى أُجلَدُ مائةَ جلدةٍ. قولُ اللهِ تعالى: {يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ}، فقال رجلٌ مع رسولِ اللهِ: لئن كان هؤلاء كما يقولون ما فينا خيرٌ. فبَلَغ ذلك رسولَ اللهِ ﷺ، فقال له: "أنت صاحبُ الكلمةِ التي سمِعتُ؟ ". فقال: لا والذي أنزَلَ عليك الكتابَ. فأنزلَ اللهُ فيه: {وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ}، وأنزَل فيه: {وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ}.
Zikredildiğine göre bu ayet, Muhammed b. Sa'd'ın bize anlattığı şu sözleri söyleyen münafıklardan iki kişi hakkında inmiştir: Babam bana anlattı, dedi ki: Amcam bana anlattı, dedi ki: Babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا } “Onların yanına döndüğünüzde kendilerinden vazgeçesiniz diye Allah’a yemin edecekler...” ayetinden { بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “...kazandıkları şeyler karşılığında” kısmına kadar olan ayet hakkında şöyle demiştir: Şöyle ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Benî Asfar (Bizanslılar) ile gazaya çıkmaz mısın? Belki Rum büyüğünün kızına kavuşursun; zira onlar pek güzeldir” denildi. Bunun üzerine iki adam: “Bilirsin ya Resûlullah, kadınlar bir fitnedir; bizi onlarla fitneye düşürme, bize izin ver” dedi. [Resûlullah da] onlara izin verdi. Ayrılıp gittiklerinde içlerinden biri: “O, ilk yiyen için bir et parçasından (kolay lokmadan) ibarettir” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yola çıktı ve bu hususta kendisine henüz bir şey inmemişti. Yolun bir yerine vardığında, bir su başındayken kendisine: { لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لَاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ } “Eğer yakın bir menfaat ve kolay bir yolculuk olsaydı mutlaka sana uyarlardı; fakat meşakkatli mesafe onlara uzak geldi” ayeti indi. Yine kendisine: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Allah seni affetsin! Niçin onlara izin verdin?” ayeti indi. Yine: { لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe iman edenler senden izin istemezler” ayeti indi. Yine: { إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “Şüphesiz onlar murdardır. Kazandıklarının cezası olarak varacakları yer de cehennemdir” ayeti indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gazaya katılanlardan bir adam bunu duydu ve geride kalanların yanına varıp: “Bilesiniz ki sizden sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kur'an indi” dedi. Onlar: “Ne duydun?” dediler. O da: “Bilemiyorum; ancak onun «Şüphesiz onlar murdardır» dediğini duydum” dedi. Mahşî adı verilen bir adam : “Vallahi, bana yüz kırbaç vurulmasını ve sizinle birlikte olmamayı ne kadar isterdim!” dedi. Ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi. [Resûlullah]: “Seni getiren nedir?” diye sordu. O da: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünü rüzgâr çarparken ben korunaklı yerde mi kalacaktım?” dedi. Bunun üzerine Yüce Allah ona: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي } “Onlardan öylesi de vardır ki: «Bana izin ver, beni fitneye düşürme» der” ve { وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ } “«Bu sıcakta sefere çıkmayın» dediler” ayetlerini indirdi. “Bana yüz kırbaç vurulmasını ne kadar isterdim” diyen adam hakkında da Yüce Allah'ın şu sözü indi: { يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ } “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin tepelerine indirilmesinden çekinirler”. Resûlullah'ın yanında bulunan bir adam ise: “Eğer bunlar dedikleri gibiyse bizim içimizde hiç hayır yoktur” dedi. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca ona: “Duyduğum bu sözün sahibi sen misin?” dedi. O: “Sana Kitab'ı indirene andolsun ki hayır!” dedi. Bunun üzerine Allah onun hakkında: { وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ } “Andolsun ki küfür sözünü söylediler ve Müslüman olduktan sonra kâfir oldular” ayetini ve yine onun hakkında: { وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “İçinizde onlara kulak verenler vardır. Allah zalimleri hakkıyla bilendir” ayetini indirdi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرَنا ابن وَهْبٍ، قال: أخبرَني يونسُ، عن ابن شهابٍ، قال: أخبرَني عبدُ الرحمنِ بنُ عبدِ اللهِ بن كعبِ بن مالكٍ، أن عبدَ اللهِ بنَ كعبٍ قال: سمِعتُ كعبَ بنَ مالكٍ يقولُ: لمَّا قَدِمَ رسولُ اللهِ ﷺ من تبوكَ، جَلَسَ
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan haber verdi, [o] dedi ki: Bana Abdurrahman b. Abdillâh b. Ka‘b b. Mâlik, Abdullah b. Ka‘b'ın şöyle dediğini haber verdi: Ka‘b b. Mâlik'i şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'ten döndüğünde oturdu...
للناس. فلما فَعَل ذلك، جاءه المُخَلَّفون فَطَفِقوا يَعْتَذِرون إليه، ويحلِفون له، وكانوا بضعةً وثمانين رجلًا، فقَبِلَ منهم رسولُ اللهِ ﷺ علانيتَهم، وبايعَهم واستَغفَر لهم ووَكَل سرائرَهم إلى اللهِ، وصَدَقْتُه حديثي. فقال كعبٌ: واللهِ ما أنعَم اللهُ عليَّ من نعمةٍ قطُّ، بعدَ أن هدَاني للإسلامِ، أعظمَ في نفسي من صِدقِ رسولِ اللهِ ﷺ أن لا أكون كَذَبَتهُ، فَأَهْلِكَ كما هَلَك الذين كَذَبوا، إن الله قال للذين كَذَبوا حينَ أنزل الوحْيَ شرَّ ما قال لأحدٍ: {سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} إلى قولِه: {فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} .
insanlar için oturdu. O böyle yapınca [savaştan] geri kalanlar geldiler ve ona özür beyan etmeye, yemin etmeye başladılar; seksen küsur adam idiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların açıkça söylediklerini kabul etti, onlardan biat aldı, onlar için bağışlanma diledi ve iç dünyalarını Allah'a havale etti. Ben ise ona doğruyu söyledim. Ka‘b dedi ki: “Vallahi, beni İslâm'a hidayet ettikten sonra Allah'ın bana bahşettiği hiçbir nimet -yalan söyleyip de yalan söyleyenlerin helâk olduğu gibi helâk olmamam için- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru söylemiş olmamdan nefsimde daha büyük olmamıştır. Zira Allah Teâlâ vahiy indirdiğinde yalan söyleyenler hakkında bir kimseye söylediği en ağır sözü söyleyerek şöyle buyurmuştur: {سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} ayetinden {فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} “Şüphesiz ki Allah fâsıklar topluluğundan asla razı olmaz” sözüne kadar .”
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٩٦)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٩٦)} “Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz ki Allah fâsıklar topluluğundan asla razı olmaz.”
يقولُ تعالى ذكرُه: يَحْلِفُ لكم، أيُّها المؤمنون باللهِ، هؤلاء المنافِقون؛ اعتذارًا بالباطلِ والكذِب؛ {لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}. يقولُ: فإن أنتم، أيّها المؤمنون، رَضِيتم عنهم وقبِلتم مَعذرتَهم، إذ كنتم لا تَعلَمون صِدقَهم من كذبِهم، فإن رضاكم عنهم غيرُ نافعِهم عندَ اللهِ؛ لأن الله يَعْلَمُ من سرائرِ أمرِهم ما لا تَعْلَمون، ومن خَفِيِّ اعتقادِهم ما تَجْهَلون، وأنهم على الكفرِ باللهِ [مقيمون. وقوله: (الفاسقين)] يعنى: أنهم الخارجون من الإيمانِ إلى الكفرِ باللهِ، ومن الطاعةِ إلى المعصيةِ.
Allah Teâlâ zikrediyor ki: Ey Allah'a iman edenler! Bu münafıklar bâtıl ve yalan yere mazeret bildirerek {لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} “Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz ki Allah fâsıklar topluluğundan asla razı olmaz.” [ayeti gereğince] size yemin ederler. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Ey müminler! Siz onların doğru mu yoksa yalan mı söylediklerini bilmediğiniz için kendilerinden razı olup mazeretlerini kabul etseniz dahi, sizin onlardan razı olmanız Allah katında onlara hiçbir fayda sağlamaz. Zira Allah, onların iç dünyalarından sizin bilmediklerinizi ve gizli inançlarından sizin bilmediğiniz şeyleri bilmektedir; onlar Allah'ı inkâr üzere [ısrarcıdırlar. O'nun: (el-Fâsikîn)] [buyruğu ise], onların imandan Allah'ı inkâra, itaatten de isyana sapan kimseler olduğu anlamına gelir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧)} “Bedevîler inkâr ve nifak bakımından daha şiddetli, Allah'ın Resûlü'ne indirdiği şeylerin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: الأعرابُ أشدُّ جُحودًا لتوحيدِ اللهِ، وأشدُّ نفاقًا من أهلِ الحَضَرِ في القرى والأمصارِ. وإنما وصفَهم، جل ثناؤه، بذلك لجفائِهم وقسوةِ قلوبِهم، وقلةِ مُشاهدتِهم لأهلِ الخيرِ، فهم لذلك أقْسَى قلوبًا، وأقلُّ علمًا بحقوقِ اللهِ.
Allah Teâlâ zikrediyor ki: Bedevîler, Allah'ın birliğini inkâr etme bakımından köylerdeki ve şehirlerdeki yerleşik halka kıyasla daha şiddetli, nifakça da daha katıdırlar. Şânı yüce olan Allah onları, kabalıkları, kalplerinin katılışı ve hayır ehlini az görmeleri sebebiyle böyle nitelendirmiştir. Bu yüzden onlar daha katı kalpli ve Allah'ın haklarını daha az bilen kimselerdir.
وقولهُ: {وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ}. يقولُ: وأَخلَقُ أن لا يَعلَموا حدودَ ما أنزلَ اللهُ على رسولِه، وذلك فيما قال قتادةُ: السُّنَنُ.
{وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ} “ve Allah'ın Resûlü'ne indirdiği şeylerin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar” buyruğu hakkında şöyle der: Allah'ın Resûlü'ne indirdiği sınırları bilmemeye daha lâyıktırlar (daha yatkındırlar). Katâde'nin dediğine göre bu [sınırlar], sünnetlerdir (şeriat hükümleridir).
حدَّثنا بِشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ}. قال: هم أقلُّ عِلمًا بالسُّننِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; onun {وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ} “Allah'ın Resûlü'ne indirdiği şeylerin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar” ayeti hakkında şöyle dediğini söyledi: Onlar sünnetleri (dini hükümleri) en az bilenlerdir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبد الرحمن بن مَغراءَ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، قال: جَلَسَ أعرابيٌّ إلى زيدِ بن صُوحانَ وهو يُحدِّثُ أصحابَه - وكانت يدُه قد أُصيبت يومَ نهاوندَ - فقال: واللهِ إن حديثَك ليُعجِبُني، وإن يدَك لتُريبُني. فقال زيدٌ: وما يُريبُك من يدى؟ إنها الشَّمالُ. فقال الأعرابيُّ: واللهِ ما أدرى، اليمينَ يَقطعون أمِ الشمالَ؟ فقال زيدُ بنُ صُوحانَ: صَدَقَ اللهُ: {الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ}.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Megrâ, A'meş'ten, o da İbrâhim'den nakletti; o şöyle dedi: Bir bedevî, arkadaşlarına konuşmakta olan Zeyd b. Sûhân'ın yanına oturdu -ki Nihavend günü [Zeyd'in] eli isabet almış (kesilmiş)ti-. [Bedevî] dedi ki: "Vallahi senin konuşman hoşuma gidiyor, fakat elin bende şüphe uyandırıyor." Zeyd: "Elimin nesinden şüpheleniyorsun? O sol eldir!" dedi. Bedevî: "Vallahi [hırsızın] sağ elini mi keserler yoksa sol elini mi bilmem!" dedi. Bunun üzerine Zeyd b. Sûhân şöyle dedi: Allah doğru söylemiştir: {الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ} “Bedevîler küfür ve nifak bakımından daha şiddetli; Allah'ın Resûlü'ne indirdiği şeylerin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar”.
وقوله: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ}. يقولُ: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} بمن يعلمُ حدودَ ما أنزل على رسولِه، والمنافقِ من خلقِه، والكافرِ منهم، لا يخفَى عليه منهم أحدٌ، {حَكِيمٌ} في تدبيره إيَّاهم، و في حلمه عن عقابهم مع علمه بسرائرهم وخِداعِهم أولياءَه.
{وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğu hakkında şöyle der: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir”, yani Resûlü'ne indirdiği sınırları bileni de, kulları arasından münafık olanı da, kâfir olanı da bilir; onlardan hiçbiri O'na gizli kalmaz. {حَكِيمٌ} “Hüküm ve hikmet sahibidir”, yani onları idare edişinde ve onların iç yüzlerini ve O'nun dostlarını aldatmaya çalıştıklarını bildiği halde onları cezalandırmayıp mühlet vermesinde hikmet sahibidir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨)} “Bedevîlerden kimi de vardır ki, [Allah yolunda] harcadığını bir angarya sayar ve başınıza felaketlerin gelmesini gözetler. Kötü felaket onların başına olsun! Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ومن الأعرابِ مَن يَعُدُّ نفقتَه التي يُنفقُها في جهادِ مُشركٍ، أو في معونةِ مسلمٍ، أو في بعضِ ما نَدَبَ اللهُ إليه عبادَه {مَغْرَمًا}. يَعْنى: غُرمًا لَزِمه لا يرجو له ثوابًا، ولا يَدفعُ به عن نفسِه عقابًا، {وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ}. يقولُ: ويَنْتَظِرون بكم الدوائرَ أن تدورَ بها الأيامُ والليالى إلى مكروهٍ، ونَفْى محبوبٍ، وغلبةِ عدوٍّ لكم. يقولُ اللهُ تعالى ذكرُه: {عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ}. يقولُ: جَعَلَ اللهُ دائرةَ السَّوْءِ عليهم ونزولَ المكروهِ بهم، لا عليكم أيُّها المؤمنون ولا بكم، {وَاللَّهُ سَمِيعٌ} لدعاءِ الداعين، {عَلِيمٌ} بتَدْبِيرِهم وما هو بهم نازلٌ من عقابِ اللهِ، وما هم إليه صائرون من أليمِ عقابِه.
Allah Teâlâ zikrediyor ki: Bedevîlerden öyle kimseler vardır ki, bir müşrikle cihadda veya bir Müslümana yardımda yahut Allah'ın kullarını teşvik ettiği diğer hususlarda yaptığı harcamayı {مَغْرَمًا} “bir angarya” sayar. Yani karşılığında ne bir sevap umduğu ne de kendisinden bir azabı savacağını düşündüğü, sırtına yüklenmiş bir borç/ziyan sayar. {وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ} “Ve başınıza felaketlerin gelmesini gözetler” buyruğu ise; günlerin ve gecelerin sizin aleyhinize dönüp hoşlanılmayan bir durumun başınıza gelmesini, sevdiğiniz şeylerin elden çıkmasını ve düşmanınızın size galip gelmesini beklerler demektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ} “Kötü felaket onların başına olsun!” Yani Allah, felaket çemberini ve başa gelecek kötülüğü ey müminler sizin üzerinize değil, onların üzerine kılmıştır. {وَاللَّهُ سَمِيعٌ} “Allah hakkıyla işitendir”, dua edenlerin duasını işitir. {عَلِيمٌ} “Hakkıyla bilendir”, onların kurdukları tuzakları, başlarına inecek olan Allah'ın cezasını ve varacakları o can yakıcı azabı hakkıyla bilir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِ اللهِ: {وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ}. قال: هؤلاء المنافقون
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ} “Bedevîlerden öylesi de vardır ki, harcadığını bir angarya sayar ve başınıza felaketlerin gelmesini gözetler.” kavli hakkında şöyle dedi: Bunlar münafıklardır.
من الأعرابِ، الذين إنما يُنفقون رياءً اتِّقاءَ أن يُغزَوا أو يُحارَبوا أو يُقاتَلُوا، ويَرَون نفقتهم مَغْرمًا، ألا تراه يقولُ: {وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ} .
kendilerine gazve düzenlenmesinden, kendileriyle savaşılmasından veya öldürülmekten sakınmak için sadece gösteriş olsun diye harcayan ve harcadıklarını bir angarya gören bedevîlerdir. Görmez misin O şöyle buyurmaktadır: {وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ} “ve başınıza felaketlerin gelmesini gözetler. Kötü felaket onların başına olsun!” .
واخْتَلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقَرَأه عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والكوفةِ {عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ} بفتحِ السين، بمعنى النعتِ للدائرةِ، وإن كانت الدائرةُ مضافةً إليه، كقولِهم: هو رجلُ السَّوءِ، وامرؤُ الصدقِ. كأنه إذا فُتح، مصدرٌ، من قولِهم: سُؤتُه أَسْوءُه سَوءًا ومَساءَةً ومَسائيَةً. وقرأ ذلك بعضُ أهل الحجازِ وبعضُ البَصْريِّين: (عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السُّوءِ) بضمِّ السينِ ، كأنه جَعَله اسمًا، كما يقالُ: عليه دائرةُ البلاءِ والعذابِ. ومن قال: (عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السُّوْءِ) فضَمَّ، لم يقلْ: هذا رجلُ السُّوءِ، بالضمِّ، والرجلُ السُّوءُ. وقال الشاعرُ :
Kıraat âlimleri bu kelimenin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Kûfe kurrâsının geneli, daire kelimesine bir sıfat anlamı vererek sîn harfinin fethasıyla {عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ} şeklinde okumuşlardır; her ne kadar “dâire” kelimesi ona izâfe edilmiş olsa da bu, onların “raculü's-sev'i” (kötü adam) ve “imruu's-sıdkı” (doğru adam) sözleri gibidir. Sanki fetha ile okunduğunda, “سُؤْتُهُ أَسُوءُهُ سَوْءًا وَمَسَاءَةً وَمَسَائِيَةً” (ona kötülük ettim) kullanımındaki mastardır. Hicaz ehlinin bir kısmı ile bazı Basralılar ise sîn harfinin zammesiyle (عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السُّوءِ) şeklinde okumuşlardır ; sanki bunu “aleyhi dâiretü'l-belâi ve'l-azâb” (belâ ve azap çemberi onun üzerinedir) denildiği gibi bir isim kılmıştır. Sîn harfini zammeli olarak (عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السُّوْءِ) okuyan kimse, zammeyle “hâzâ raculü's-sû'i” veya “er-raculü's-sû'u” demez. Şair şöyle demiştir :
وكنتَ كَذِئبِ السَّوءِ لمَّا رأَى دَمًا … بصاحبِه يومًا أحال على الدَّمِ
Sen, arkadaşında bir gün kan gördüğünde … O kana saldıran kötü kurt gibiydin.
والصوابُ من القراءةِ في ذلك عندَنا بفتحِ السينِ بمعنى: عليهم الدائرةُ التي تسُوءُهم سَوءًا، كما يقالُ: هو رجلٌ صِدقٌ. على وجهِ النعتِ.
Bize göre bu konudaki doğru kıraat, sîn harfinin fethasıyla olanıdır ; bunun anlamı: “Onların üzerine, kendilerine pek kötü gelecek olan bir felaket çemberi olsun” demektir. Tıpkı sıfat yoluyla “o doğru bir adamdır” denilmesi gibi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ أَلَا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٩)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün teviline dair açıklama: {وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ أَلَا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Bedevîlerden öylesi de vardır ki Allah’a ve âhiret gününe inanır; harcadığını Allah katında yakınlıklara ve Resûl’ün dualarına vesile sayar. Haberiniz olsun ki o [harcadıkları], kendileri için bir yakınlık [vesilesi]dir. Allah onları rahmetine girdirecektir. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ومن الأعرابِ من يُصدِّقُ الله، ويُقِرُّ بوحدانيتِه وبالبعثِ بعدَ الموتِ، والثوابِ والعقابِ، وينوِى ما يُنفِقُ من نفقةٍ في جهادِ المشركين، وفي سفرِه مع رسولِ اللهِ ﷺ {قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ}، والقرباتُ جمعُ قُربةٍ، وهو ما قَرَّبَه من رضا اللهِ ومحبتِه، {وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ}. يعنى بذلك: ويبتغى بنفقةِ ما يُنفقُ، مع طلبِ قربتِه من اللهِ، دعاءَ الرسولِ واستغفارَه له.
Allah Teâlâ zikrediyor ki: Bedevîlerden kimi de Allah'ı tasdik eder, O'nun birliğini, ölümden sonra dirilmeyi, mükâfat ve cezayı ikrar eder; müşriklerle cihadda ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktığı seferde yaptığı harcamayı {قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ} “Allah katında yakınlıklar” [vesilesi] niyetine yapar. “Kurubât” (قربات) kelimesi “kurbet” (قربة) kelimesinin çoğuludur; bu da kişiyi Allah'ın rızasına ve sevgisine yaklaştıran şeydir. {وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ} “ve Resûl'ün duaları” buyruğuyla da; harcadığı şeyle Allah'a yakınlaşmayı arzulamanın yanı sıra Resûl'ün kendisi için dua etmesini ve bağışlanma dilemesini talep etmesi kastedilmektedir.
وقد دلَّلنا فيما مضى من كتابِنا، على أن من معاني الصلاةِ الدعاءَ، بما أغنى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Kitabımızın geçen bölümlerinde salât kelimesinin anlamlarından birinin dua olduğuna, bu makamda tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak deliller getirmiştik .
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ}. يعني: استغفارَ النبيِّ ﵊ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun {وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ} “ve Resûl'ün duaları” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Peygamber aleyhisselâm'ın istiğfarı (bağışlanma dilemesi) demektir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قولَه: {وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ}. قال: دعاءَ الرسولِ. قال: هذه ثَنِيَّةُ اللهِ من الأعرابِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; onun {وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ} “Bedevîlerden kimi de vardır ki, Allah'a ve ahiret gününe iman eder; harcadığını Allah katında yakınlıklara ve Resûl'ün dualarına [vesile] sayar” ayeti hakkında şöyle dediğini söyledi: Resûl'ün duası demektir. [Katâde] dedi ki: Bu, Allah'ın bedevîler arasından yaptığı bir istisnadır .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da]
مُجَاهِدٍ قولَه: {وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}. قال: هم بنو مُقَرِّنٍ، من مُزينةَ، وهم الذين قال اللهُ فيهم: {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا} [التوبة: ٩٢]. قال: هم بنو مُقرِّنٍ، من مُزَينةَ .
Mücâhid'den nakletti; o, {وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Bedevîlerden kimi de vardır ki, Allah'a ve ahiret gününe iman eder” ayeti hakkında şöyle demiştir: Onlar Müzeyne kabilesinden Mukarrinoğulları'dır. Onlar Allah'ın haklarında şöyle buyurduğu kimselerdir: {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا} “Kendilerini bindirip [cepheye] sevk edesin diye sana geldiklerinde: ‘Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum’ dediğin zaman, harcayacak bir şey bulamadıkları için kederlerinden gözleri yaş döke döke dönüp giden kimselere de [bir sorumluluk yoktur].” [Tevbe: 92]. Dedi ki: Onlar Müzeyne'den Mukarrinoğulları'dır .
قال: ثنى حَجَّاجٌ، قال: قال ابن جُرَيجٍ: قولُه: {الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا}، ثم استثنى فقال: {وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} الآية .
[el-Kâsım] dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: Allah'ın: {الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا} “Bedevîler inkâr ve nifak bakımından daha şiddetlidir” sözü, sonra istisna ederek: {وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Bedevîlerden kimi de vardır ki, Allah'a ve ahiret gününe iman eder...” ayetini buyurmuştur .
حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا جعفرٌ، عن البَخْتريِّ بن المختارِ العبديِّ، قال: سمِعتُ عبدَ اللهِ بنَ معقلٍ قال: كُنَّا عشَرةً ولدَ مُقرِّنٍ، فنزلت فينا: {وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} إلى آخرِ الآيةِ .
Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer, el-Bahtariyy b. el-Muhtâr el-Abdî'den nakletti; o şöyle dedi: Abdullah b. Ma'kıl'ın şöyle dediğini işittim: “Biz Mukarrin'in on çocuğu idik; hakkımızda: {وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} ayetinden ayetin sonuna kadar olan kısım indi .”
قال اللهُ: {أَلَا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ألا إن صلواتِ الرسولِ قربةٌ لهم من اللهِ. وقد يَحتَمِلُ أن يكونَ معناه: ألا إن نفقتَه التي يُنفِقُها كذلك قربةٌ لهم عندَ اللهِ. {سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ}. يقولُ: سيُدخِلُهم اللهُ في من رَحِمه، فأدخلَه برحمتِه الجنةَ، {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} لما اجتَرموا، {رَحِيمٌ} بهم مع توبتِهم وإصلاحِهم أن يُعذِّبَهم.
Allah buyurdu ki: {أَلَا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ} “Bilesiniz ki o, kendileri için bir yakınlaşma [vesilesi]dir”. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Bilesiniz ki Resûl'ün duaları, onlar için Allah'a bir yakınlaşmadır. Bunun anlamının şöyle olması da muhtemeldir: Bilesiniz ki onun infak ettiği bu nafaka da onlar için Allah katında bir yakınlaşmadır. {سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ} “Allah onları rahmetine girdirecektir”. Şöyle buyurmaktadır: Allah onları rahmet ettiklerinin arasına katacak ve rahmetiyle onları cennete girdirecektir. {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır”, işledikleri günahları [bağışlayandır]; {رَحِيمٌ} “çok merhamet edendir”, tövbeleri ve kendilerini düzeltmeleriyle birlikte onlara azap etmeme konusunda [merhametlidir].
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠)} “[İslâm'a girmede] ilk öne geçen Muhâcirler ve Ensâr ile onlara güzellikle tâbi olanlar var ya, Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. [Allah] onlar için, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur.”
يقولُ تعالى ذكرُه: والذين سَبَقوا الناسَ أَوَّلًا إلى الإيمان باللهِ ورسولِه {مِنَ الْمُهَاجِرِينَ} الذين هاجروا قومَهم وعشيرتَهم، وفارَقوا منازلَهم وأوطانَهم، {وَالْأَنْصَار} الذين نصَروا رسولَ اللهِ ﷺ على أعدائِه من أهلِ الكفرِ باللهِ ورسولِه، {وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ}. يقولُ: والذين سَلَكوا سبيلَهم في الإيمانِ بالله ورسولِه، والهجرةِ من دارِ الحربِ إلى دارِ الإسلامِ؛ طلبَ رضا اللهِ، {رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ}.
Allah Teâlâ zikrediyor ki: Allah'a ve Resûlü'ne imanda insanların en önünde yer alan, kavimlerini ve aşiretlerini hicret edip evlerini ve yurtlarını terk eden {مِنَ الْمُهَاجِرِينَ} “Muhâcirler”; Allah'a ve Resûlü'ne kâfir olan düşmanlarına karşı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım eden {وَالْأَنْصَار} “Ensâr”; {وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ} “ve onlara güzellikle tâbi olanlar”, yani Allah'ın rızasını arayarak Allah'a ve Resûlü'ne imanda, dâru'l-harpten dâru'l-İslâm'a hicrette onların yolunu izleyenler var ya, {رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ} “Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır.”
واختلَفَ أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بقولِه: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ}؛ فقال بعضُهم: هم الذين بايَعوا رسولَ اللهِ ﷺ بيعةَ الرُّضوانِ، أو أَدْرَكوا.
Tevil ehli, {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ} “ilk öne geçenler” sözüyle kimlerin kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Rıdvân Biatı'nda biat eden veya [o biata] yetişen kimselerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بشرٍ، عن إسماعيلَ، عن عامرٍ: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ}. قال: من أدرك بيعةَ الرُّضوانِ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bişr, İsmâil'den, o da Âmir'den nakletti; o, {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ} “ilk öne geçenler” hakkında şöyle demiştir: Rıdvân Biatı'na yetişenlerdir.
قال: ثنا ابن فُضيلٍ، عن مُطرِّفٍ، عن عامرٍ، قال: المُهاجِرون الأوَّلون: مَن أدرَك البيعةَ تحتَ الشجرةِ .
[İbn Vekî'] dedi ki: Bize İbn Fudayl, Mutarrif'ten, o da Âmir'den nakletti; Âmir şöyle dedi: İlk Muhâcirler, ağaç altındaki biata yetişen kimselerdir .
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا يحيى، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ أبي خالدٍ، عن
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Ebî Hâlid nakletti, o da
الشعبيِّ، قال: المُهاجِرون الأوّلون : الذين شَهِدوا بيعةَ الرُّضوانِ .
eş-Şa'bî'den nakletti; o şöyle dedi: İlk Muhâcirler , Rıdvân Biatı'nda hazır bulunan kimselerdir .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ، عن مُطرِّفٍ، عن الشعبيِّ، قال: المهاجرون الأوَّلون: من كان قبلَ البيعةِ إلى البيعةِ فهم المُهاجِرون الأوَّلون، ومن كان بعدَ البيعةِ فليس من المهاجرين الأوَّلين.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mutarrif'ten, o da eş-Şa'bî'den nakletti; eş-Şa'bî şöyle dedi: İlk Muhâcirler; biattan önce olup biata kadar olan kimselerdir, işte onlar ilk Muhâcirlerdir. Biattan sonra olan kimse ise ilk Muhâcirlerden değildir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبَرنا إسماعيلُ ومُطرِّفٌ، عن الشعبيِّ، قال: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ}: هم الذين بايَعوا بيعةَ الرضوانِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı , dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize İsmâil ve Mutarrif, eş-Şa'bî'den haber verdi; o şöyle dedi: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ} “Muhâcirler ve Ensâr'dan ilk öne geçenler”, Rıdvân Biatı'nda biat eden kimselerdir.
حدَّثني المُثنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: ثنا هُشيمٌ، عن داودَ، عن عامرٍ، قال: فَصلُ ما بينَ الهجرتَين بيعةُ الرضوانِ، وهى بيعةُ الحُديبِيَةِ.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Dâvûd'dan, o da Âmir'den nakletti; Âmir şöyle dedi: İki hicret arasındaki sınır (ayrım çizgisi) Rıdvân Biatı'dır, o da Hudeybiye Biatı'dır.
حدَّثني المُثنَّى، قال: أخبَرنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هُشيمٌ، قال: أخبَرَنا إسماعيلُ بنُ أبي خالدٍ ومُطرِّفٌ، عن الشعبيِّ، قال: هم الذين بايَعوا بيعةَ الرضوانِ.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn haber verdi, dedi ki: Bize Hüşeym haber verdi, dedi ki: Bize İsmâil b. Ebî Hâlid ve Mutarrif, eş-Şa'bî'den haber verdi; o şöyle dedi: Onlar Rıdvân Biatı'nda biat eden kimselerdir.
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا عبْثَرٌ أبو زُبيدٍ، عن مُطَرِّفٍ، عن الشعبيِّ، قال: المهاجرون الأوَّلون: من أدرَك بيعةَ الرضوانِ.
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Zübeyd Abser, Mutarrif'ten, o da eş-Şa'bî'den nakletti; eş-Şa'bî şöyle dedi: İlk Muhâcirler, Rıdvân Biatı'na yetişen kimselerdir.
وقال آخرون: بل هم الذين صَلَّوا القبلتين مع رسولِ الله ﷺ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte iki kıbleye doğru namaz kılan kimselerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن قيسٍ، عن عثمانَ الثَّقَفيِّ، عن
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Kays'tan, o Osmân es-Sekafî'den, o da
مولًى لأبي موسى، عن أبي موسى، قال: المهاجرون الأوّلون: من صلَّى القبلتين مع النبيِّ ﷺ .
Ebû Mûsâ'nın bir azatlısından, o da Ebû Mûsâ'dan nakletti; Ebû Mûsâ şöyle demiştir: İlk Muhâcirler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte her iki kıbleye de namaz kılan kimsedir .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا قيسُ بنُ الربيعِ، عن عثمانَ بن المغيرةِ، عن أبي زُرعةَ بن عمروِ بن جريرٍ، عن مولًى لأبي موسى، قال: سألتُ أبا موسى الأشعريَّ عن قولِه: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ}. قال: هُم الَّذين صَلَّوا القبلتينِ جميعًا.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Kays b. er-Rebî', Osmân b. el-Mugîre'den, o Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr'den, o da Ebû Mûsâ'nın bir azatlısından nakletti; o şöyle dedi: Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye Allah'ın: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ} “Muhâcirler ve Ensâr'dan ilk öne geçenler” sözünü sordum. Şöyle dedi: Onlar, iki kıblenin her ikisine de namaz kılanlardır.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أَبى، عن أبي هِلالٍ، عن قتادةَ، قال: قلتُ لسعيدِ بن المسيَّبِ: لمَ سُمُّوا المهاجرين الأوَّلين؟ قال: من صلَّى مع النبيِّ ﷺ القبلتين جميعًا، فهو من المهاجرين الأوّلين.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Ebû Hilâl'den, o da Katâde'den nakletti; Katâde dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb'e: “Onlara neden ilk Muhâcirler adı verildi?” diye sordum. Şöyle dedi: “Kim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte her iki kıbleye de namaz kıldıysa, o ilk Muhâcirlerdendir.”
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن ابن أبي عَرُوبةَ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بن المسيَّبِ، قال: المهاجرون الأوَّلون الذين صَلَّوا القبلتَين .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, İbn Ebî Arûbe'den, o Katâde'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti; Saîd b. el-Müseyyeb şöyle dedi: İlk Muhâcirler, iki kıbleye de namaz kılan kimselerdir .
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بن المسيبِ قولَه: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ}. قال: هم الذين صَلَّوا القبلتَين جميعًا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti; o, {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ} “Muhâcirler ve Ensâr'dan ilk öne geçenler” sözü hakkında şöyle demiştir: Onlar, iki kıblenin her ikisine de namaz kılan kimselerdir.
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثنَّى، قال: ثنا عباسُ بنُ الوليدِ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بن المسيبِ مثلَه.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abbâs b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den benzerini nakletti.
حدَّثني المُثنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هُشيمٌ، عن بعضِ أصحابِه، عن قتادةَ، عن سعيدِ بن المسيبِ، وعن أشْعثَ، عن ابن سيرينَ في قولِه:
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, arkadaşlarının birinden, o Katâde'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den; [ayrıca Huşeym] Eş'as'tan, o da İbn Sîrîn'den, O'nun şu sözü hakkında nakletti:
{وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ}. قال: هم الذين صَلَّوا القبلتين .
{وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ} “İlk öne geçenler”. Şöyle dedi: Onlar, iki kıbleye namaz kılanlardır .
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا معاذُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا ابن عَونٍ، عن محمدٍ، قال: المهاجرون الأوّلون: الذين صلَّوا القبلتين.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize İbn Avn, Muhammed'den nakletti; o şöyle dedi: İlk Muhâcirler, iki kıbleye namaz kılanlardır.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ}. قال: هم الذين صلَّوا القبلتين جميعًا .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den Allah'ın: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ} “Muhâcirler ve Ensâr'dan ilk öne geçenler” sözü hakkında nakletti; Katâde şöyle dedi: Onlar, iki kıblenin her ikisine de namaz kılanlardır .
وأمَّا الذين اتَّبَعوا المهاجرين الأوَّلين والأنصارَ بإحسانٍ، فهم الذين أسلَموا للهِ إسلامَهم، وسَلَكوا منهاجَهم في الهجرةِ والنُّصرةِ وأعمالِ الخيرِ؛ كما حدَّثنا أحمدُ بن إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال ثنا أبو معشرٍ، عن محمدِ بن كعبٍ، قال: مرَّ عمرُ برجلٍ وهو يقرأُ هذه الآيةَ: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ}. قال: من أقرَأك هذه الآيةَ؟ قال: أَقْرَأَنِيها أبيُّ بنُ كعبٍ. قال: لا تُفارِقْنى حتى أَذْهَبَ بك إليه. فأتاه فقال: أنتَ أَقْرَأْتَ هذا هذه الآيةَ؟ قال: نعم. قال: وسَمِعتَها من رسولِ اللهِ ﷺ؟ قال: [نعم. قال]: لقد كنتُ أُرانا رَفَعْنَا رِفْعَةً لا يبلُغُها أحدٌ بعدَنا. قال أبيٌّ: تصديقُ ذلك في الآيةِ التي في أوَّلِ "الجمعةِ"، وأوسطِ "الحشرِ"، وآخرِ "الأنفال"؛ أما أوَّلُ "الجمعةِ" {وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ} [الجمعة: ٣]، وأوسطُ "الحشر" {وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ} [الحشر: ١٠]، وأما آخِرُ "الأنفال" {وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ} [الأنفال: ٧٥] .
İlk Muhâcirlere ve Ensâr'a güzellikle uyanlara gelince; onlar, İslâmlarını Allah'a ihlasla bağlayan ve hicrette, yardımda ve hayır amellerinde onların yolunu izleyen kimselerdir. Nitekim bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ma'şer, Muhammed b. Ka'b'dan nakletti; o şöyle dedi: Ömer, şu ayeti okumakta olan bir adama rastladı: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ} “İlk öne geçen Muhâcirler ve Ensâr ile onlara güzellikle uyanlar...” [Ömer]: “Bu ayeti sana kim okuttu?” dedi. Adam: “Bunu bana Übey b. Ka'b okuttu” dedi. [Ömer]: “Seni ona götürünceye kadar yanımdan ayrılma!” dedi. Sonra ona varıp: “Bu ayeti buna sen mi okuttun?” dedi. [Übey]: “Evet” dedi. [Ömer]: “Onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [bizzat] işittin mi?” dedi. [Übey]: [“Evet.” Ömer] dedi ki: “Doğrusu ben bizim, bizden sonra kimsenin erişemeyeceği bir mertebeye yükseltildiğimizi sanıyordum.” Übey dedi ki: “Bunun doğrulaması, Cuma [suresinin] başındaki, Haşr [suresinin] ortasındaki ve Enfâl [suresinin] sonundaki ayettedir. Cuma [suresinin] başındaki: {وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ} “Ve henüz kendilerine katılmamış olan diğerlerine de...” [Cuma: 3], Haşr [suresinin] ortasındaki: {وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ} “Onlardan sonra gelenler ise: 'Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla' derler” [Haşr: 10] ve Enfâl [suresinin] sonundaki ise: {وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ} “Daha sonra iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihad edenler; işte onlar da sizdendir” [Enfâl: 75] [ayetidir] .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا الحسنُ بنُ عطيةَ، قال: ثنا أبو مَعشرٍ، عن محمدِ بن كعبٍ القُرظيِّ، قال: مرَّ عمرُ بنُ الخطابِ برجلٍ يقرأُ: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ}. حتى بَلَغ: {وَرَضُوا عَنْهُ}. قال: وأخَذ عمرُ بيدِه فقال: من أقرَأكَ هذا؟ قال: أبيُّ بن كعبٍ. فقال: لا تُفارِقْنى حتى أَذْهَبَ بك إليه. فلما جاءَه، قال عمرُ: أنتَ أقرأتَ هذا هذه الآية هكذا؟ قال: نعم. قال: أنتَ سَمِعتَها من رسولِ اللهِ ﷺ؟ قال: نَعَمْ. قال: لقد كنتُ أَظُنُّ أنَّا رَفُعْنَا رِفْعَةً لا يَبْلُغُها أحدٌ بعدنا. فقال أبيُّ: بلى، تصديقُ هذه الآيةِ في أوّلِ سورةِ "الجمعةِ": {وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ} إلى: {وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ}، وفى سورة "الحشرِ": {وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ}، وفى "الأنفال": {وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ} إلى آخرِ الآيةِ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan b. Atiyye anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ma'şer, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den nakletti; o şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb, {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ} “Muhâcirler ve Ensâr'dan ilk öne geçenler” [ayetini] okuyan bir adama rastladı; ta ki {وَرَضُوا عَنْهُ} “ve onlar da O'ndan razı olmuşlardır” kısmına kadar vardı. Ömer adamın elinden tuttu ve: “Bunu sana kim okuttu?” dedi. Adam: “Übey b. Ka'b” dedi. [Ömer]: “Seni ona götürünceye kadar benden ayrılma” dedi. Yanına varınca Ömer: “Buna bu ayeti böyle sen mi okuttun?” diye sordu. Übey: “Evet” dedi. [Ömer]: “Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bizzat işittin mi?” dedi. [Übey]: “Evet” dedi. [Ömer]: “Bizim, bizden sonra hiç kimsenin erişemeyeceği bir dereceye yükseltildiğimizi sanıyordum” dedi. Übey: “Bilakis, bu ayetin doğrulaması Cuma suresinin başındaki: {وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ} “Henüz kendilerine yetişmemiş olan diğerlerine de” ayetinden {وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “O, Azîz'dir, Hakîm'dir” kısmına kadar olan yerde; Haşr suresindeki: {وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ} “Onlardan sonra gelenler ise şöyle derler: Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla” [ayetinde]; ve Enfâl suresindeki: {وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ} “Daha sonra iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihad edenler; işte onlar da sizdendir” ayetinin sonuna kadar olan kısımdadır” dedi.
ورُوى عن عمرَ في ذلك ما حدَّثني به أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا حجَّاجٌ، عن هارونَ، عن حبيبِ بن الشهيدِ، وعن ابن عامرٍ الأنصاريِّ، أن عمرَ بنَ الخطابِ قرَأَ: (والسَّابِقُونَ الأوَّلُون مِن المُهاجِرِين والأنصارُ الَّذِين اتَّبِعُوهُم بإحْسانٍ). فرفع الأنصارَ، ولم يُلحِقِ "الواوَ" في (الذين)، فقال له زيدُ
Bu hususta Ömer'den [şöyle bir rivayet de] aktarılmıştır: Bana Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn'dan, [o da] Habîb b. eş-Şehîd'den ve İbn Âmir el-Ensârî'den nakletti; Ömer b. el-Hattâb [bu ayeti]: (والسَّابِقُونَ الأوَّلُون مِن المُهاجِرِين والأنصارُ الَّذِين اتَّبِعُوهُم بإحْسانٍ) şeklinde okumuştur. [Ömer,] 'el-Ensâr' kelimesini merfu (ötreli) okumuş ve 'ellezîne' kelimesine 'vâv' harfini bitiştirmemiştir. Bunun üzerine Zeyd...
ابن ثابتٍ: {وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ}. فقال عمرُ: (الَّذين اتَّبعوهُم بإحْسانٍ). فقال زيدٌ: أميرُ المؤمنين أعلمُ. فقال عمرُ: ائتُونى بأبيِّ بن كعبٍ. فأتاه فسأله عن ذلك، فقال أبيٌّ: {وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ}. فقال عمرُ: إذن نُتابعُ أبَيًّا .
b. Sâbit ona: {وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ} “ve onlara güzellikle tâbi olanlar” şeklinde [okudu]. Ömer ise: (الَّذين اتَّبعوهُم بإحْسانٍ) dedi. Zeyd: “Müminlerin emîri daha iyi bilir” dedi. Ömer: “Bana Übey b. Ka'b'ı getirin” dedi. Übey gelince ona bunu sordu; Übey: {وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ} “ve onlara güzellikle tâbi olanlar” dedi. Bunun üzerine Ömer: “O halde Übey'e uyarız” dedi .
والقراءةُ على خفضِ الأنصار عطفا بهم على المهاجرين.
[Genel] kıraat ise, Muhâcirler kelimesine atfedilerek Ensâr kelimesinin mecrur (kesreli) okunmasıdır.
وقد ذكر عن الحسن البصرى أنه كان يقرأُ: (الأنصارُ) بالرفعِ. عطفًا بهم على السابقين .
Hasan-ı Basrî'den, Sâbikûn kelimesine atıfla (الأنصارُ) kelimesini merfu (ötreli) okuduğu nakledilmiştir .
والقراءة التي لا أستجيزُ غيرَها، الخفضُ في {الْأَنْصَارِ} ؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ عليه، وأن السابقَ كان من الفريقين جميعًا من المهاجرين والأنصارٍ، وإنما قَصَدَ الخبرَ عن السابقِ من الفريقين، دونَ الخبرِ عن الجميعِ، وإلحاقُ "الواوِ" في {وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ}؛ لأن ذلك كذلك في مصاحفِ المسلمين جميعًا، على أن التابعين بإحسانٍ غيرُ المهاجرين والأنصارِ، وأما (السَّابقون) فإنهم مرفوعون بالعائدِ من ذكرِهم في قولِه: {رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ}.
Benim dışındakini caiz görmediğim kıraat; kıraat âlimlerinin hüccet sayılan icmâından ötürü ve ilk öne geçenlerin hem Muhâcirlerden hem Ensâr'dan her iki gruptan olması, ayrıca [ayette] hepsinden değil her iki grubun öne geçenlerinden haber vermenin kastedilmiş olması sebebiyle {الْأَنْصَارِ} kelimesinde cer (esre) okunmasıdır . Keza {وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ} “ve onlara güzellikle tâbi olanlar” ifadesinde "vâv" harfinin eklenmesidir; zira Müslümanların bütün mushaflarında, güzellikle tâbi olanların Muhâcirler ve Ensâr'dan farklı kimseler olduğunu belirtecek şekilde böyledir. (es-Sâbikûn) lafzına gelince, onlar {رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ} “Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır” sözündeki kendilerine dönen zamir sebebiyle merfudurlar.
ومعنى الكلامِ: رَضِيَ اللهُ عن جميعِهم لَمَّا أطاعوه، وأجابوا نبيَّه إلى ما دَعاهم إليه من أمرِه ونهيِه، ورَضِيَ عنه السابقون الأوَّلون من المهاجرين والأنصارِ، والذين اتَّبَعوهم بإحسانٍ، لَمَّا أجزَلَ لهم من الثوابِ على طاعتِهم إياه، وإيمانِهم به وبنبيِّه ﷺ {وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ} يَدْخُلُونها، {خَالِدِينَ فِيهَا}: لابثين فيها {أَبَدًا}: لا يموتون فيها، ولا يَخْرجون منها {ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}.
Sözün anlamı şudur: Kendisine itaat ettikleri ve peygamberinin emir ve yasaktan kendilerini çağırdığı şeylere icabet ettikleri vakit Allah hepsinden razı oldu. Muhâcir ve Ensâr'dan ilk öne geçenler ile onlara güzellikle tâbi olanlar da Kendisine itaat etmelerine, O'na ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmelerine karşılık kendilerine bol mükâfat bahşettiğinde O'ndan razı oldular. {وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ} “[Allah] onlar için altından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır” [ki] oraya girerler; {خَالِدِينَ فِيهَا} “orada ebedî kalıcılar olarak”, yani orada ikamet edeceklerdir; {أَبَدًا} “sonsuza dek”, yani orada ne ölürler ne de oradan çıkarılırlar; {ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “İşte büyük kurtuluş budur”.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ (١٠١)}
Allah Teâlâ'nın: {وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ (١٠١)} “Çevrenizdeki bedevîlerden münafıklar vardır. Medine halkından da münafıklıkta direnenler vardır. Sen onları bilmezsin, biz onları biliriz. Onlara iki kez azap edeceğiz, sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir” sözünün tefsiri:
يَقولُ تعالى ذكرُه: ومِن القومِ الذين حولَ مدينتِكم مِن الأعرابِ منافقون، ومِن أهلِ مدينتِكم أيضًا أمثالُهم أقوامٌ منافقون.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Şehrinizin etrafındaki bedevî topluluklardan münafıklar vardır; aynı şekilde şehrinizin ahalisinden de onlar gibi münafık topluluklar bulunmaktadır.
وقوله: {مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ}. يقولُ: مَرَنُوا عليه ودَرِبُوا به، ومنه: شيطانٌ مارِدٌ، ومريدٌ. وهو الخبيثُ العاتِي. ومنه قيل: تمرَّدَ فلانٌ على ربِّه. أي: عَتَا،، ومَرَنَ على معصيتِه واعتادَها.
O'nun: {مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ} “münafıklıkta direndiler” sözü; ona alıştılar ve onda tecrübe kazandılar demektir. Şeytân-ı mârid ve merîd ifadesi de bundandır; o da azgın ve haddi aşan habis kimsedir. Bundan dolayı: “Falan kimse Rabbine temerrüd etti (başkaldırdı)” denir; yani azgınlaştı, O'na isyan etmeye alıştı ve bunu huy edindi demektir.
وقال ابن زيدٍ في ذلك، ما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ}. قال: أقاموا عليه، لم يتوبوا كما تابَ الآخرون .
Bu konuda İbn Zeyd'in görüşünü bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ} “münafıklıkta direndiler” sözü hakkında şöyle dedi: Onda sebat ettiler, diğerlerinin tövbe ettiği gibi tövbe etmediler .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ}. أي: لَجُّوا فيه وأبَوْا غيرَه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ} “Medine halkından da münafıklıkta direnenler vardır”; yani onda inat edip direttiler ve başkasını kabul etmediler .
{لَا تَعْلَمُهُمْ}. يقول لنبيِّه محمدٍ ﷺ: لا تعلمُ يا محمدُ أنت هؤلاء المنافِقين الذين وَصَفتُ لك صفتَهم ممن حولَكم من الأعرابِ ومن أهلِ المدينةِ، ولكنَّا نحن نعلمُهم، كما حدَّثنا الحسنُ، قال أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ
{لَا تَعْلَمُهُمْ} “Sen onları bilmezsin”. [Allah], Nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Çevrenizdeki bedevîlerden ve Medine halkından sana niteliklerini anlattığım bu münafıkları sen bilmezsin; fakat onları Biz biliriz. Nitekim bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi:
في قولِه: {وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ} إلى قولِه: {نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ}، قال: فما بالُ أقوامٍ يَتكلَّفون علمَ الناسِ؟ فلانٌ في الجنةِ، وفلانٌ في النارِ. فإذا سألتَ أحدهم عن نفسِه قال: لا أدرى. لَعَمْرِى أَنتَ بنفسِك أعلمُ منك بأعمالِ الناسِ، ولقد تكَلَّفْتَ شيئًا ما تَكلَّفَتْه الأنبياء قبلَك، قال نبيُّ اللهِ نوحٌ ﵇: {وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [الشعراء: ١١٢]. وقال نبيُّ اللهِ شعيبٌ ﵇: {بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} [هود: ٨٦]. وقال اللهُ لنبيِّه ﵇: {لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ} .
Katâde, {وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ} “Çevrenizdeki bedevîlerden...” sözünden {نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ} “Biz onları biliriz” sözüne kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: “İnsanların [durumunu] bilmeye kalkışan topluluklara ne oluyor? 'Falan cennette, falan cehennemdedir' diyorlar. Onlardan birine kendisi sorulduğunda ise: 'Bilmiyorum' der. Ömrüme yemin olsun ki sen kendi nefsini, insanların amellerinden daha iyi bilirsin. Andolsun ki sen, senden önceki peygamberlerin bile üstlenmediği bir şeyi üstlendin. Allah'ın peygamberi Nûh aleyhisselâm: {وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Onların ne yapmakta olduklarına dair benim bir bilgim yoktur” [Şuarâ: 112] demişti. Allah'ın peygamberi Şuayb aleyhisselâm da: {بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} “Eğer inanıyorsanız Allah'ın bıraktığı sizin için daha hayırlıdır. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim” [Hûd: 86] demişti. Allah da Peygamberi'ne aleyhisselâm: {لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ} “Sen onları bilmezsin, biz onları biliriz” buyurmuştur” .
وقولُه: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ}. يقولُ: سنعذِّبُ هؤلاء المنافقين مرَّتين؛ إحداهما في الدنيا، والأخرى في القبرِ.
O'nun: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} “Onlara iki kez azap edeceğiz” sözü; bu münafıklara iki kez azap edeceğiz; biri dünyada, diğeri ise kabirde demektir.
ثم اختلَفَ أهلُ التأويلِ في التي في الدنيا، ما هي؟ فقال بعضُهم: هي فضيحتُهم، فَضَحَهم اللهُ بكشفِ أمورِهم وتَبيينِ سرائرِهم للناسِ على لسانِ رسولِه ﷺ.
Sonra tefsir ehli dünyadaki [azabın] ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “O, onların rezil edilmesidir; Allah Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem diliyle onların durumlarını açığa çıkarıp gizli hallerini insanlara açıklayarak onları rezil etmiştir” demiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسينُ بنُ عمرٍو العَنقَزِيُّ، قال: ثنا أبى، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، عن أبي مالكٍ، عن ابن عباسٍ في قولِ اللهِ: {وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ} إلى قوله: {عَذَابٍ عَظِيمٍ}. قال: قامَ رسولُ اللهِ ﷺ خطيبًا يومَ الجمعةِ، فقال: "اخرُج يا فلانُ، فإنك مُنافقٌ، اخرُج يا فلانُ فإنك مُنافقٌ". فأخرَجَ من المسجدِ
Bize el-Hüseyin b. Amr el-Ankazî anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ} “Çevrenizdeki bedevîlerden münafıklar vardır. Medine halkından da münafıklıkta direnenler vardır” [kavlinden] {عَذَابٍ عَظِيمٍ} “büyük bir azap” kavline kadar [olan ayetler] hakkında şöyle dediğini nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir cuma günü hutbe irad etmek üzere ayağa kalktı ve: «Çık ey falan, çünkü sen bir münafıksın! Çık ey falan, çünkü sen bir münafıksın!» buyurdu. Böylece mescitten çıkardı...
ناسًا منهم فَضَحَهم ، فلَقِيَهم عمرُ وهم يَخرُجون من المسجدِ، فاختبأ منهم؛ حياءً أنه لم يَشْهَدِ الجمعةَ، وظنَّ أن الناسَ قد انصَرَفوا، واختَبَئوا هم من عمرَ، ظنُّوا أنه قد عَلِمَ بأمرِهم، فجاء عمرُ فدخَلَ المسجدَ، فإذا الناسُ لم يُصلُّوا، فقال له رجلٌ من المسلمين: أَبْشِرْ يا عمرُ، فقد فضَحَ اللهُ المنافقين اليومَ. فهذا العذابُ الأوَّلُ، حينَ أخرَجَهم من المسجدِ، والعذابُ الثاني عذابُ القبرِ .
onlardan bir grup insanı çıkarıp onları rezil etti . Ömer mescitten çıkmakta olan onlarla karşılaştı; cumaya yetişemediği için utancından onlardan gizlendi ve cemaatin namazı bitirip dağıldığını sandı. Onlar da durumlarını bildiğini zannederek Ömer'den gizlendiler. Ömer mescide girdiğinde cemaatin henüz namaz kılmadığını gördü. Müslümanlardan bir adam ona: “Müjdeler olsun ey Ömer! Allah bugün münafıkları rezil etti” dedi. İşte birinci azap, onları mescitten çıkardığı andaki azaptır; ikinci azap ise kabir azabıdır .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ، عن السُّدِّيِّ، عن أبي مالكٍ: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ}. قال: كان رسولُ اللهِ ﷺ يَخطُبُ، فيذكرُ المنافقين فيُعذِّبُهم بلسانِه. قال: وعذابُ القبرِ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den, o da Ebû Mâlik'ten: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} “Onlara iki kez azap edeceğiz” ayeti hakkında nakletti; Ebû Mâlik şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe irad ederken münafıkları anar ve diliyle onlara azap ederdi. [Diğeri de] kabir azabıdır, dedi .
[وقال آخرون: هي ما يُصِيبُ الإنسانَ من الخوفِ والجوعِ والقتلِ والسِّباءِ وغيرِ ذلك، وعذابُ القبرِ] .
[Başkaları ise şöyle demiştir: O, insanın başına gelen korku, açlık, öldürülme, esir edilme ve benzeri şeyler ile kabir azabıdır] .
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ}. قال: القتلُ والسِّباءُ.
Bize Muhammed b. Abdilalâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} “Onlara iki kez azap edeceğiz”. [Mücâhid]: “[Bu azap] Öldürülme ve esir edilmedir” dedi.
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} بالجوعِ وعذابِ القبرِ. قال: {ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ} يومَ القيامةِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} “Onlara iki kez azap edeceğiz”; açlıkla ve kabir azabıyla. Mücâhid: {ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ} “Sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir” sözü için de: “Kıyamet gününde” dedi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا جعفرُ بنُ عونٍ والقاسمُ ويحيى بنُ آدمَ، عن سفيانَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ}. قال: الجوعُ والقتلُ. [وقال يحيى: الخوفُ والقتلُ] .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Avn, el-Kâsım ve Yahyâ b. Âdem; Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} “Onlara iki kez azap edeceğiz” sözü hakkında nakletti; Mücâhid: “Açlık ve öldürülmedir” dedi. [Yahyâ ise: “Korku ve öldürülmedir” dedi] .