Binûn

İçinde Tevbe'nin Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 19. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن يَمانٍ، عن سفيانَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: بالجوعِ والقتلِ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; Mücâhid: “Açlık ve öldürülmeyle” dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يَمانٍ، عن سفيانَ، عن السُّدِّيِّ، عن أبي مالكٍ: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ}. قال: بالجوعِ وعذابِ القبرِ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, o es-Süddî'den, o da Ebû Mâlik'ten nakletti: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} “Onlara iki kez azap edeceğiz”. [Ebû Mâlik]: “Açlıkla ve kabir azabıyla” dedi .

حدَّثنا أحمدُ بن إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ}. قال: الجوعُ والقتلُ.

Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} “Onlara iki kez azap edeceğiz”. [Mücâhid]: “Açlık ve öldürülmedir” dedi.

وقال آخرون: معنى ذلك: سنُعذِّبُهم عذابًا في الدنيا، وعذابًا في الآخرةِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; onlara bir azap dünyada, bir azap da ahirette edeceğiz demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ:

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti:

{سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ}: عذابَ الدنيا ، وعذابَ القبرِ، {ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ}. ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ أسَرَّ إلى حُذَيفةَ باثني عشَرَ رجلًا من المنافقين، فقال: "ستةٌ منهم تكْفِيكهم الدُّبَيلةُ ؛ سراجٌ من نارِ جهنمَ، يأْخُذُ في كَتِفِ أحدِهم، حتى يُفضِىَ إلى صدرِه، وستةٌ يموتون موتًا". ذُكِر لنا أن عمرَ بنَ الخطابِ، كان إذا مات رجلٌ يَرَى أنه منهم، نَظَرَ إلى حذيفةَ، فإن صَلَّى عليه صَلَّى عليه، وإلا تَرَكَه. وذُكِر لنا أن عمرَ قال لحُذَيفةَ: أَنْشُدُك باللهِ أمنهم أنا؟ قال: لا واللهِ، ولا أُؤَمِّنُ منها أحدًا بعدَك .

{سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} “Onlara iki kez azap edeceğiz”: Dünya azabı ve kabir azabı; {ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ} “sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir”. Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem, Huzeyfe'ye münafıklardan on iki kişiyi sır olarak bildirmiş ve şöyle buyurmuştur: “Onlardan altısına dübeyle kâfi gelir; bu cehennem ateşinden bir kandildir ki birinin omuzundan girip göğsüne kadar ulaşır; diğer altısı ise eceliyle ölür”. Bize anlatıldığına göre Ömer b. el-Hattâb, onlardan olduğunu düşündüğü bir kimse öldüğünde Huzeyfe'ye bakar, eğer o cenaze namazını kılarsa kendisi de kılar, kılmazsa bırakırdı. Yine bize anlatıldığına göre Ömer, Huzeyfe'ye: “Allah adına sana yemin verdiriyorum, ben onlardan mıyım?” demiş; Huzeyfe de: “Hayır, vallahi değilsin; ancak senden sonra da bundan dolayı kimseyi temize çıkarmam” demiştir .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن الحسنِ: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ}. قال: عذابُ الدنيا وعذابُ القبرِ .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da el-Hasan'dan nakletti: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} “Onlara iki kez azap edeceğiz”. [el-Hasan]: “Dünya azabı ve kabir azabıdır” dedi .

حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ ومحمدُ بنُ المثنى ، قالا: ثنا بَدَلُ بنُ المحبَّر، قال: ثنا شعبةُ، عن قتادةَ: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ}. قال: عذابًا في الدنيا وعذابًا في القبرِ .

Bize Muhammed b. Beşşâr ve Muhammed b. el-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize Bedel b. el-Muhabber anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Katâde'den nakletti: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} “Onlara iki kez azap edeceğiz”. [Katâde]: “Dünyada bir azap ve kabirde bir azaptır” dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: عذابُ الدنيا وعذابُ القبرِ، ثم يُرَدُّون إلى عذابِ النارِ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, [İbn Cüreyc] dedi ki: “Dünya azabı ve kabir azabıdır; sonra da ateşin azabına döndürülürler.”

وقال آخرون: بل كان عذابُهم إحدى المرَّتين، مَصائبهم في أموالِهم وأولادِهم، والمرّةَ الأخرى [في الآخرةِ] في جهنمَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onların iki azabından biri, mallarında ve evlatlarında başlarına gelen musibetlerdir; diğeri ise [ahirette] cehennemdedir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ}. قال: أما عذابٌ في الدنيا فالأموالُ والأولادُ. وقَرَأ قولَ اللهِ: {وَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا} [التوبة: ٨٥]. بالمصائبِ فيهم، هي لهم عذابٌ، وهى للمؤمنين أجرٌ. قال: وعذابٌ في الآخرةِ في النارِ، {ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ}. قال: النارُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} “Onlara iki kez azap edeceğiz” ayeti hakkında şöyle dedi: Dünyadaki azaba gelince; mallar ve evlatlardır. Ve Allah'ın: {وَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا} “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin; Allah bunlarla ancak onlara dünyada azap etmek ister” [Tevbe: 85] sözünü okudu. Onlar hakkındaki musibetlerle [azap eder]; bunlar onlar için bir azap, müminler için ise bir mükâfattır. Dedi ki: Ahiretteki azap ise ateştedir; {ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ} “Sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir” sözü için de: “Ateştir” dedi .

وقال آخرون: بل إحدى المرَّتين الحدودُ، والأخرى عذابُ القبرِ. ذُكِر ذلك عن ابن عباسٍ من وجهٍ غيرِ مُرَتَضًى .

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis iki seferden biri had cezaları, diğeri ise kabir azabıdır. Bu, makbul olmayan bir yoldan İbn Abbâs'tan nakledilmiştir .

وقال آخرون: بل إحدى المرَّتين أخذُ الزكاةِ من أموالِهم، والأخرى عذابُ القبرِ. ذُكر ذلك عن سليمانَ بن أرقمَ، عن الحسنِ .

Başkaları da şöyle demiştir: Bilakis iki seferden biri mallarından zekâtın alınması, diğeri ise kabir azabıdır. Bu, Süleymân b. Erkam'dan, o da el-Hasan'dan nakledilmiştir .

وقال آخرون: بل إحدى المرتين عذابهم بما يَدخُلُ عليهم من الغيظِ في أمرِ الإسلامِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis iki seferden biri, İslam meselesinde içlerine dolan öfkeden ötürü çektikleri azaptır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ}. قال: العذابُ الذي وَعَدهم مرَّتين فيما بَلَغنى عنهم، ما هم فيه من أمرِ الإسلامِ، وما يَدْخُلُ عليهم من غَيظِ ذلك على غيرِ حسبةٍ، ثم عذابُهم في القبورِ إذا صاروا إليها ، ثم العذابُ العظيمُ الذي يُرَدُّون إليه؛ عذابُ الآخرةِ والخلدُ فيه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} “Onlara iki kez azap edeceğiz”. [İbn İshak] dedi ki: Onlar hakkında bana ulaştığına göre onlara iki kez vadedilen azap; İslam meselesinde içinde bulundukları durum ve hiçbir sevap ummaksızın bundan dolayı içlerine dolan öfke; sonra oraya vardıklarında kabirlerdeki azaplarıdır . Sonra da döndürülecekleri büyük azap; ahiret azabı ve orada ebedî kalıştır .

قال أبو جعفرٍ: وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ عندى أن يقالَ: إن الله ﷿ أخبرَ أنه يُعذِّبُ هؤلاء المنافقين الذين مَرَدوا على النفاقِ مرَّتين، ولم يَضَعْ لنا دليلًا يوصَلُ به إلى علمِ صفةِ ذَينِك العذابين، وجائزٌ أن يكونَ بعضُ ما ذَكَرنا عن القائلين ما أُنبِئنا عنهم، وليس عندَنا علمٌ بأيِّ ذلك من أيٍّ، غيرَ أن في قولِه جلّ ثناؤه: {ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ}. دلالةً على أن العذابَ في المرَّتين كلتيهما قبلَ دخولِهم النارَ، والأغلبُ من إحدى المرَّتين أنها في القبرِ. وقولُه: {ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ}. يقولُ: ثم يُرَدُّ هؤلاء المُنافقون بعدَ تعذيبِ اللهِ إياهم مرَّتين إلى عذابٍ عظيمٍ، وذلك عذابُ جهنمَ.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] der ki: Bu konuda bana göre doğruya en yakın olan görüş şöyle denilmesidir: Şüphesiz aziz ve celil olan Allah, nifakta direten bu münafıklara iki kez azap edeceğini haber vermiş; fakat bu iki azabın keyfiyetini bilmeye ulaştıracak bir delil bize koymamıştır. Bize haber ulaştırılan görüş sahiplerinden aktardığımız [hususların] bir kısmının [vuku bulmuş] olması caizdir; fakat bunlardan hangisinin hangisi olduğuna dair bizde kesin bir bilgi yoktur. Şu kadar var ki şanı yüce olanın: {ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ} “Sonra da onlar büyük bir azaba döndürülürler” buyruğunda, her iki azabın da onların cehennem ateşine girmelerinden önce olduğuna dair bir delalet vardır. İki defadan birinin kabirde olması ise en kuvvetli ihtimaldir. O'nun: {ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ} “Sonra da onlar büyük bir azaba döndürülürler” buyruğu ise; Allah'ın onlara iki kez azap etmesinden sonra bu münafıklar büyük bir azaba döndürülürler ki bu da cehennem azabıdır, anlamına gelmektedir.

القولُ في تأويلِ قولهِ: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢)}.

{وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢)} “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler. Onlar iyi bir amelle kötü olan diğer bir ameli birbirine karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [Tevbe: 102] ayetinin tefsiri:

يقولُ تعالى ذكرُه: ومن أهلِ المدينةِ مُنافقون مَرَدُوا على النفاقِ، ومنهم آخرون {اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ}، يقولُ: أقَرُّوا بذنوبِهم، {خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا}. يعنى جلّ ثناؤه بالعملِ الصالحِ الذي خَلَطوه بالعملِ السَّيِّئِ: اعتِرَافهم بذنوبِهم، وتوبتَهم منها، والآخرُ السَّيِّئُ هو تَخَلُّفُهم عن رسولِ اللهِ ﷺ حينَ خَرَج محارِبًا ، وتَركُهم الجهادَ مع المسلمين.

Şanı yüce olan buyurur ki: Medine halkından nifakta direten münafıklar olduğu gibi, onlardan bir kısmı da {اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ} günahlarını itiraf edenlerdir; yani günahlarını ikrar ettiler. {خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا} “iyi bir ameli karıştırdılar”. Şanı yüce olan, kötü amelle karıştırdıkları iyi amel ile günahlarını itiraf edip ondan tövbe etmelerini kastetmektedir. Diğer kötü amel ise, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem savaşa çıktığında ondan geri kalmaları ve Müslümanlarla birlikte cihada katılmayı terk etmeleridir.

فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا}. وإنما الكلامُ: خَلَطُوا عملًا صالحًا بآخرَ سَيِّئٍ؟ قيل: قد اختَلَف أهلُ العربيةِ في ذلك؛ فكان بعضُ نَحوييِّ البصرةِ يقولُ: قيل ذلك كذلك، وجائزٌ في العربيةِ أن يكونَ بآخرَ ، كما تقولُ: استَوى الماءُ والخشبةُ. أي: بالخشبةِ، وخَلَطتُ الماءَ واللبنِ. [أي: باللبنِ. وقال بعضُ نحوييِّ الكوفةِ: ذلك نظيرُ قولِ القائلِ: خلَطتُ الماءَ واللبنَ] . وأنكَر أن يكون نظيرَ قولِهم: استوَى الماءُ والخشبةَ. واعتلَّ في ذلك أن الفعلَ في الخلطِ عاملٌ في الأولِ والثانى، وجائزٌ تقديمُ كلِّ واحدٍ منهما على صاحبِه، وأن تقديمَ الخشبةِ على الماءِ غيرُ جائزٍ في قولِهم: استوى الماءُ والخشبةُ. وكان ذلك عندَه دليلًا على مُخالفةِ ذلك الخلطَ.

Eğer biri: "Cümlenin aslı 'salih bir ameli diğer kötü amele karıştırdılar' [şeklinde harf-i cer ile] olması gerekirken nasıl {خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا} [iki mef'ûl ile] denilmiştir?" derse, şöyle denilir: Arap dili âlimleri bu konuda ihtilaf etmişlerdir. Basra nahivcilerinden bazıları şöyle diyordu: Bu ayet böyle söylenmiştir ve Arapçada 'diğeri ile' manasında olması caizdir; nitekim 'Su ağaçla beraber eşitlendi' anlamında (استَوى الماءُ والخشبةُ) ve 'Sütü su ile karıştırdım' anlamında (خَلَطتُ الماءَ واللبنِ) [yani süt ile] dersin. [Kûfe nahivcilerinden bazıları ise: Bu, söz söyleyenin 'Suyu ve sütü karıştırdım' (خلَطتُ الماءَ واللبنَ) demesi gibidir, dedi] . Ve bunun, onların (استوَى الماءُ والخشبةَ) sözü gibi olduğunu kabul etmedi. Buna gerekçe olarak da karıştırma fiilinin hem birinciye hem ikinciye etki ettiğini (âmil olduğunu) ve bunlardan her birinin diğerinin önüne geçirilmesinin caiz olduğunu; oysa (استوى الماءُ والخشبةُ) sözünde 'ağaç' (el-haşebe) kelimesinin 'su' (el-mâ') kelimesinin önüne geçirilmesinin caiz olmadığını gösterdi. Bu durum onun nezdinde , bu ifadenin karıştırma (halt) fiilinden farklı olduğuna bir delildi.

قال أبو جعفرٍ: والصوابُ من القولِ في ذلك عندى، أنه بمعنى قولِهم: خَلَطتُ

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] der ki: Bu hususta bana göre doğru olan görüş, [bu ifadenin] onların: “Karıştırdım...” sözü anlamında olduğudur.

الماء واللبنَ. بمعنى: خلطتُه باللبنِ.

"Sütü su ile karıştırdım" yani "Onu sütle karıştırdım" (خَلَطتُ الماءَ واللبنَ) sözü anlamında olduğudur.

{عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ}. يقولُ: لعلَّ الله أن يتوبَ عليهم. و (عسى) من اللهِ واجبٌ، وإنما معناه: سيتوبُ اللهُ عليهم. ولكنه في كلامِ العربِ على ما وصفتُ، {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. يقولُ: إن الله ذو صَفحٍ وعَفوٍ لمن تابَ من ذنوبِه، وساترٌ له عليها، {رَحِيمٌ} به أن يُعذِّبَه بها.

{عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder”. [Yani] belki Allah onların tövbesini kabul eder, demektir. Allah hakkında 'asâ (عسى / umulur ki) ifadesi kesinlik (vücûb) bildirir; manası ise: "Allah onların tövbelerini kabul edecektir" demektir. Fakat bu, Arap kelamında nitelediğim şekildedir. {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. Şöyle buyurur: Şüphesiz Allah günahlarından tövbe eden kimse için çok bağışlayıcı ve affedicidir, onun günahlarını örtendir; {رَحِيمٌ} günahları sebebiyle ona azap etmeme hususunda ona karşı çok merhametlidir.

وقد اختلف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بهذه الآيةِ، والسببِ الذي من أجلِه أُنزِلت فيه؛ فقال بعضُهم: نَزَلت في عشْرةِ أنفسٍ كانوا تخلَّفوا عن رسولِ اللهِ ﷺ في غزوةِ تبوكَ، منهم أبو لُبابةَ، فرَبَطَ سبعةٌ منهم أنفسَهم بالسَّوارى عندَ مَقدَمِ رسولِ اللهِ ﷺ؛ توبةً منهم من ذنبِهم.

Tefsir ehli, bu ayette kastedilenler ve ayetin haklarında inmesine sebep olan olay hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalan on kişi hakkında inmiştir ki onlardan biri de Ebû Lübâbe'dir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dönüşünde onlardan yedisi günahlarından tövbe etmek maksadıyla kendilerini direklere bağlamışlardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المُثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا}. قال: كانوا عشَرَةَ رَهْطٍ تَخَلَّفوا عن رسولِ اللهِ ﷺ في غزوةِ تبوكَ، فلما حَضَر رجوعُ النبيِّ ﷺ أوثَقَ سبعةٌ منهم أنفسَهم بسَوارى المسجدِ، فكان ممَرُّ النبيِّ ﷺ إذا رَجَع في المسجدِ عليهم، فلما رآهم قال: "من هؤلاء المُوثِقُون أنفسَهم بالسَّواري؟ ". قالوا: هذا أبو لُبابةَ وأصحابٌ له تَخلَّفوا عنك يا رسولَ اللهِ؛ حتى تُطلِقَهم وتَعذِرَهم. فقال النبيُّ ﷺ: "وأنا أُقسِمُ باللهِ لا أطلِقُهم ولا أَعذِرُهم حتى يكونَ اللهُ هو الذي يُطلِقُهم؛ رَغِبوا عنِّي وتَخَلَّفوا عن الغزوِ مع المسلمين". فلما

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'ın {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا} “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler. Onlar iyi bir amelle kötü olan diğer bir ameli birbirine karıştırdılar” ayeti hakkındaki şu sözünü anlattı: O şöyle dedi: "Onlar, Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalan on kişilik bir gruptu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dönüş vakti gelince onlardan yedisi kendilerini mescidin direklerine bağladılar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döndüğünde mescitteki geçiş yolu onların üzerinden geçiyordu. Onları görünce: «Kendilerini direklere bağlayan bu kimseler kimdir?» buyurdu. [Oradakiler]: «Ey Allah'ın Resûlü! Bu, Ebû Lübâbe ve senden geri kalan arkadaşlarıdır; sen onları serbest bırakıp mazeretlerini kabul edinceye kadar [böyle kalacaklar]» dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise: «Ben de Allah'a yemin ederim ki, onları serbest bırakan Allah oluncaya kadar onları çözmeyecek ve mazeretlerini kabul etmeyeceğim. Zira onlar benden yüz çevirdiler ve Müslümanlarla birlikte gazveye çıkmayıp geri kaldılar» buyurdu. Ne zaman ki...

بَلَغهم ذلك قالوا: ونحن واللهِ لا نطلقُ أنفسَنا حتى يكونَ اللهُ الذي يُطلِقُنا. فأنزل اللهُ ﷿: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ}. و"عسى" من اللهِ واجبٌ، فلما نَزَلت، أرسلَ إليهم النبيُّ ﷺ فأطلقهم وعَذَرَهم .

bu durum ulaşınca: "Allah'a yemin olsun ki, bizi serbest bırakan Allah oluncaya kadar biz de kendimizi çözmeyeceğiz" dediler. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler. Onlar iyi bir amelle kötü olan diğer bir ameli birbirine karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder” ayetini indirdi. Allah hakkında 'asâ (عسى / umulur ki) ifadesi kesinlik bildirir. Bu ayet inince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara [haber] gönderip onları serbest bıraktı ve özürlerini kabul etti .

وقال آخرون: بل كانوا ستةً، أحدُهم أبو لُبابةَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlar altı kişiydi ve onlardan biri Ebû Lübâbe idi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}، وذلك أن رسولَ الله ﷺ غَزا غزوةَ تبوكَ، فتَخلَّف أبو لُبابةَ وخمسةٌ معه عن النبيِّ ﷺ، ثم إنّ أبا لُبابةَ ورَجلَين معه تَفَكَّروا ونَدِموا وأيقَنوا بالهلَكةِ، وقالوا: نكونُ في الكِنِّ والطمأنينةِ مع النساءِ، ورسولُ اللهِ والمؤمنون معه في الجهادِ، واللهِ لنُوثِقَنَّ أنفسَنا بالسَّوارى، فلا نطلقُها حتى يكونَ رسولُ اللهِ ﷺ هو يُطلِقُنا ويَعْذِرُنا. فانطلَقَ أبو لُبابةَ فأوثَقَ نفسَه ورجلان معه بسَوارى المسجدِ، وبَقِىَ ثلاثةُ نفرٍ لم يُوثِقوا أنفسَهم، فرَجَع رسولُ اللهِ ﷺ من غزوتِه، وكان طريقُه في المسجدِ، فمرَّ عليهم فقال: "من هؤلاء المُوثِقو أنفسِهم بالسَّوارِى؟ ". فقالوا: هذا أبو لُبابةَ وأصحابٌ له؛ تخلَّفوا عن رسولِ اللهِ، ﷺ فعاهدوا الله ألّا يُطلِقوا أنفسَهم حتى تكون أنت الذي تُطلِقُهم وترضَى عنهم، وقد اعترَفوا بذنوبِهم. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "والله لا أُطلِقُهم حتى أُومَرَ

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [naklen] onun şu ayet hakkındaki sözünü anlattı: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Diğerleri ise günahlarını itiraf ettiler; iyi bir ameli başka kötü bir amelle karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'ne çıktı. Ebû Lübâbe ile beraberindeki beş kişi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldılar. Sonra Ebû Lübâbe ile beraberindeki iki adam düşünüp pişman oldular ve helak olacaklarını anladılar. Ve: "Biz kadınlarla birlikte gölgede ve huzur içinde olacağız; Resûlullah ve beraberindeki müminler ise cihadda olacaklar [öyle mi]?! Vallahi kendimizi direklere bağlayacağız ve bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi çözüp mazeretimizi kabul edinceye kadar da kendimizi çözmeyeceğiz!" dediler. Bunun üzerine Ebû Lübâbe gitti, kendisini ve beraberindeki iki adamı mescidin direklerine bağladı. Diğer üç kişi ise kendilerini bağlamadı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gazvesinden döndü; yolu mescitten geçiyordu. Onların yanına uğrayıp: «Kendilerini direklere bağlayan bu kimseler kimdir?» diye sordu. Dediler ki: "Bu, Ebû Lübâbe ve arkadaşlarıdır; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldılar. Bizzat sen onları çözüp onlardan razı oluncaya kadar kendilerini çözmeyeceklerine dair Allah'a söz verdiler ve günahlarını da itiraf ettiler." Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Vallahi, [onları serbest bırakmam] bana emredilinceye kadar...»

بإطلاقِهم، ولا أَعْذِرُهم حتى يكون اللهُ هو يَعْذِرُهم، وقد تَخَلَّفوا عنى ورَغِبُوا بأنفسِهم عن غزوِ المسلمين وجهادِهم". فأنزل الله ﷿ برحمتِه: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} و"عسى" من اللهِ واجبٌ، فلما نَزَلت الآيةُ أطلقَهم رسولُ الله ﷺ وعَذَرَهم، وتجاوزَ عنهم .

kadar onları çözmem ve bizzat Allah onların mazeretini kabul edinceye kadar da mazeretlerini kabul etmem. Onlar benden geri kaldılar ve canlarını Müslümanların savaşına ve cihadına katılmaktan esirgediler" buyurdu. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah merhametiyle: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler. Onlar iyi bir amelle kötü olan diğer bir ameli birbirine karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” ayetini indirdi. Allah hakkında 'asâ (عسى / umulur ki) kesinlik bildirir. Bu ayet inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları çözdü, özürlerini kabul etti ve onları affetti .

وقال آخرون: الذين رَبَطوا أنفسَهم بالسَّوارى كانوا ثمانيةً.

Başkaları ise şöyle demiştir: Kendilerini direklere bağlayanlar sekiz kişiydi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن زيدِ بن أسلمَ {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢)} قال: هم الثمانيةُ الذين رَبَطوا أنفسَهم بالسَّوارِى؛ منهم: كَرْدَمٌ ومِرْداسٌ، وأبو لُبابةَ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb, Zeyd b. Eslem'den: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢)} “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler. Onlar iyi bir amelle kötü olan diğer bir ameli birbirine karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” ayeti hakkında rivayet etti; dedi ki: Onlar kendilerini direklere bağlayan sekiz kişidir; aralarında Kerdem, Mirdâs ve Ebû Lübâbe vardır .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن يعقوبَ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ، قال: الذين رَبَطوا أنفسَهم بالسَّوارِى؛ هلالٌ، وأبو لُبابةَ، وكَرْدَمٌ، ومِرْداسٌ، وأبو قيسٍ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Ya'kûb'dan, o Ca'fer'den, o da Saîd'den rivayet etti; Saîd dedi ki: Kendilerini direklere bağlayanlar Hilâl, Ebû Lübâbe, Kerdem, Mirdâs ve Ebû Kays'tır .

وقال آخرون: بل كانوا سبعةً.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlar yedi kişiydi.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ}. ذُكِر لنا أنهم كانوا سبعةَ رَهْطٍ تَخَلَّفوا عن غزوةِ تبوكَ، فأمَّا أربعةٌ فَخَلَطوا عملًا صالحًا وآخَرَ سيئًا؛ جَدُّ بن قيسٍ، وأبو لُبابةَ، وجذامٌ، وأوسٌ، وكلُّهم مِن الأنصارِ، وهم الذين قيل فيهم: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ} الآية [التوبة: ١٠٣].

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “Diğer bir kısmı ise günahlarını itiraf ettiler; onlar salih bir ameli kötü olan diğeriyle karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bize anlatıldığına göre onlar, Tebük Gazvesi'nden geri kalan yedi kişilik bir topluluktu. Dördü salih bir ameli kötü olan diğeriyle karıştırdı: Ced b. Kays, Ebû Lübâbe, Cüzâm ve Evs. Bunların hepsi Ensâr'dandır ve haklarında: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ} “Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin bir sadaka al...” [Tevbe: 103] ayeti söylenen kimselerdir.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عَن قتادةَ: {خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا}. قال: هم نَفَرٌ ممن تَخلَّفَ عن تبوكَ ؛ منهم أبو لُبابةَ، ومنهم جَدُّ بنُ قَيْسٍ، تِيبَ عليهم. قال قتادةُ: وليسوا بالثلاثةِ .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا} “Onlar iyi bir amelle kötü olan diğer bir ameli birbirine karıştırdılar” ayeti hakkında rivayet etti; dedi ki: Onlar Tebük'ten geri kalan birkaç kişidir ; aralarında Ebû Lübâbe ve Ced b. Kays vardır; tövbeleri kabul edilmiştir. Katâde dedi ki: Onlar o üç kişi değillerdir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ}. قال: هم سبعةٌ؛ منهم أبو لُبابةَ، كانوا تَخَلَّفوا عن غزوةِ تبوكَ، وليسوا بالثلاثةِ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ} “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler”. Dedi ki: Onlar yedi kişidir; aralarında Ebû Lübâbe de vardır. Tebük Gazvesi'nden geri kalmışlardı ve o üç kişi değillerdir.

حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمعتُ أبا مُعاذٍ، قال: حدَّثنا عُبَيدُ بنُ سليمانَ، قال: سَمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا}، نَزَلَت في أبى لُبابةَ وأصحابِه، تَخَلَّفوا عن نبيِّ

Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı, O'nun {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا} “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler; onlar iyi bir amelle kötü olan diğer bir ameli birbirine karıştırdılar” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: [Bu ayet] Ebû Lübâbe ve arkadaşları hakkında inmiştir; onlar Allah'ın Peygamberi

اللهِ ﷺ في غزوةِ تبوكَ، فلمَّا قَفَلَ رسولُ اللهِ ﷺ من غزوتِه، و كان قريبًا مِن المدينةِ، نَدِموا على تَخَلُّفِهم عن رسولِ اللَّهِ ﷺ، وقالوا: نكونُ في الظِّلالِ والأطعمةِ والنساءِ، ونبيُّ اللهِ في الجهادِ واللَّأْواءِ! واللَّهِ لنُوثِقَنَّ أنفسَنا بالسَّوارِى، ثم لا نطلقُها حتى يكونَ نبيُّ اللهِ ﷺ يُطْلِقُنا ويَعْذُرُنا. وأوثَقوا أنفسَهم، وبَقِيَ ثلاثةٌ لم يُوثِقوا أنفسَهم بالسواري ، فَقَدِمَ رسولُ اللهِ ﷺ مِن غزوتِه، فمرَّ في المسجدِ، وكان طريقَه، فأبصَرهم، فسأل عنهم، فقيل له: أبو لُبابة وأصحابُه تَخَلَّفوا عنك يا نبيَّ اللَّهِ، فصَنَعوا بأنفسِهم ما تَرَى، وعاهَدوا الله لا يُطْلِقُوا أنفسَهم حتى تكون أنتَ الذي تُطْلِقُهم. فقال نبيُّ اللِه ﷺ: "لا أُطْلِقُهم حتى أُومَرَ بإطلاقِهم، ولا أعْذُرُهم حتى يَعْذُرَهم اللهُ. و قد رَغَبُوا بأنفسِهم عن غزوةِ المسلمين". فأنزل اللهُ ﷿: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ} إلى: {عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} و (عسى) مِن اللهِ واجبٌ، فأطْلَقَهم نبيُّ اللهِ وعَذَرَهم .

sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gazvesinden dönüp Medine'ye yaklaşınca , Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldıklarına pişman oldular ve: "Allah'ın Peygamberi cihatta ve sıkıntılar içindeyken biz gölgelerde, yiyecekler ve kadınlarla beraber mi olacağız?! Vallahi kendimizi direklere bağlayacağız ve sonra Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bizi serbest bırakıp özrümüzü kabul edinceye kadar da kendimizi çözmeyeceğiz" dediler. Kendilerini bağladılar; üç kişi ise kendilerini direklere bağlamayıp kaldı . Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gazvesinden geldi, mescidin içinden geçti ki yolu orasıydı, onları gördü ve onlar hakkında sordu. Ona: "Ebû Lübâbe ve arkadaşları senden geri kaldılar ey Allah'ın Peygamberi; kendilerine gördüğün bu şeyi yaptılar ve bizzat sen onları serbest bırakıncaya kadar kendilerini çözmeyeceklerine dair Allah'a söz verdiler " denildi. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem: "Onların serbest bırakılması bana emrolununcaya kadar onları çözmem ve Allah onların özrünü kabul edinceye kadar da mazeretlerini kabul etmem. Oysa onlar canlarını Müslümanların gazvesine katılmaktan esirgediler" buyurdu. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ} “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler...” ayetinden {عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder” kısmına kadar indirdi. Allah hakkında 'asâ (عسى / umulur ki) kesinlik bildirir. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi onları serbest bıraktı ve özürlerini kabul etti .

وقال آخرون: بل عُنِى بهذه الآيةِ أبو لُبابةَ خاصةً، وذنبُه الذي اعتَرَف به، فتِيبَ عليه منه، ما كان مِن أمرِه في بني قُريظةَ.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bu ayetle sadece Ebû Lübâbe kastedilmiştir; itiraf ettiği ve tövbesinin kabul olunduğu günahı ise Benî Kurayza hakkındaki durumudur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيع، قال: ثنا ابن نُمَيرٍ، عن ورقاء، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ}. قال: نَزَلَت في أبي لُبابةَ، قال لقُريظةَ ما قال .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ} “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler” ayeti hakkında rivayet etti; dedi ki: Kurayza'ya söylediğini söyleyen Ebû Lübâbe hakkında inmiştir .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ}. قال: أبو لُبابةَ، إذ قال لقُريظةَ ما قال، أشارَ إلى حلقِه: إن محمدًا ذابحُكم إن نَزَلتم على حُكْمِ اللَّهِ.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ} “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler” ayeti hakkında rivayet etti; dedi ki: [O kişi] Ebû Lübâbe'dir; Kurayza'ya söylediğini söylediğinde, boğazına işaret ederek: "Eğer Allah'ın hükmüne razı olup teslim olursanız, Muhammed sizi boğazlar" demişti.

حدَّثني المُثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ}. فَذَكَر نحوَه، إلا أنه قال: إن نَزَلْتم على حكمِه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ} “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler” ayeti hakkında benzerini nakletti; şu kadar var ki o: "Eğer onun hükmüne razı olup teslim olursanız" dedi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن لَيْثٍ، عن مجاهدٍ: رَبَطَ أبو لُبابةَ نفسَه إلى ساريةٍ، فقال: لا أحُلُّ نفسى حتى يَحُلَّنى اللهُ ورسولُه. قال: فحَلَّه النبيُّ ﷺ، وفيه أُنزِلَت هذه الآيةُ: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا} الآية.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o da Mücâhid'den anlattı: Ebû Lübâbe kendisini bir direğe bağladı ve: "Beni Allah ve Resûlü çözmedikçe kendimi çözmem" dedi. [Mücâhid] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu çözdü ve onun hakkında: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا} “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler. Onlar iyi bir amelle...” ayeti indi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا المُحارِبيُّ، عن لَيْثٍ، عن مجاهدٍ: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ}. قال: نَزَلَت في أبي لُبابةَ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Leys'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ} “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler” ayeti Ebû Lübâbe hakkında inmiştir .

وقال آخرون: بل نَزَلَت في أبي لُبابةَ بسببِ تَخلُّفِه عن تبوكَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis [bu ayet], Tebük'ten geri kalması sebebiyle Ebû Lübâbe hakkında inmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، قال: قال الزهريُّ: كان أبو لُبابةَ ممن تخلَّفَ عن النبيِّ ﷺ في غزوةِ تبوكَ، فرَبَطَ نفسَه بساريةٍ، فقال: واللهِ لا أَحُلُّ نفسى منها، ولا أذوقُ طعامًا ولا شرابًا حتى أموتَ، أو يتوبَ اللهُ عليَّ. فمكَتَ سبعةَ أيامٍ لا يذوقُ فيها طعامًا ولا شرابًا، حتى خَرَّ مَغْشِيًّا عليه. قال: ثم تابَ اللهُ عليه، ثم قيل له: قد تِيبَ عليك يا أبا لُبابةَ. فقال: واللهِ لا أَحلُّ نفسى حتى يكونَ رسولُ اللهِ ﷺ هو يَحُلُّنى. قال: فجاءَ النبيُّ - ﷺ فَحَلَّه بيدِه، ثم قال أبو لُبابةَ: يا رسولَ اللهِ، إن مِن تَوْبتى أن أهجُرَ دارَ قومى التي أصبتُ فيها الذنبَ، وأن أنخلِعَ مِن مالى كلِّه صدقةً إلى اللهِ وإلى رسولِه. قال: "يُجْزِئُك يا أبا لُبابةَ الثُّلثُ .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den anlattı, dedi ki: ez-Zührî şöyle dedi: Ebû Lübâbe, Tebük Gazvesi'nde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalanlardandı. Kendisini bir direğe bağladı ve: "Vallahi ya ölünceye ya da Allah tövbemi kabul edinceye kadar kendimi bundan çözmeyeceğim, ne bir yiyecek ne de bir içecek tadacağım" dedi. Yedi gün boyunca ne bir yiyecek ne de bir içecek tatmadan kaldı; nihayet bayılarak yere düştü. [Zührî] dedi ki: Sonra Allah onun tövbesini kabul etti. Ardından ona: "Ey Ebû Lübâbe, tövben kabul edildi" denildi. O ise: "Vallahi beni bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çözmedikçe kendimi çözmeyeceğim " dedi. Dedi ki: Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gelip onu kendi eliyle çözdü. Sonra Ebû Lübâbe: "Ey Allah'ın Resûlü! Günah işlediğim kavmimin yurdunu terk etmem ve malımın tamamından Allah ve Resûlü için bir sadaka olarak vazgeçmem tövbemdendir" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Ey Ebû Lübâbe, üçte bir [sadaka vermen] sana yeter " buyurdu.

وقال بعضُهم: عُنِى بهذه الآيةِ الأعرابُ.

Bazıları da şöyle demiştir: Bu ayetle bedeviler kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا}. قال: فقال: إنهم مِن الأعرابِ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا} “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler; iyi bir ameli diğer bir kötüyle karıştırdılar”. Dedi ki: [İbn Abbâs] şöyle dedi: "Onlar bedevilerdendir."

حدَّثنا ابن وكيعٍ قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، عن حَجَّاجِ بن أَبي زينبَ ، قال: سمعتُ أبا عثمانَ يقولُ: ما في القرآنِ آيةٌ أَرْجَى عندى لهذه الأمةِ مِن قولِه: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ} إلى: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, Haccâc b. Ebî Zeyneb'den rivayet etti, dedi ki: Ebû Osmân'ın şöyle dediğini işittim: Kur'an'da bu ümmet için bana göre: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ} “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler...” ayetinden {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kısmına kadar olan ayetten daha ümit verici bir ayet yoktur .

قال أبو جعفرٍ: وأَوْلى هذه الأقوالِ بالصوابِ في ذلك، قولُ مَن قال: نَزَلَت هذه الآيةُ في المُعْترِفِين بخطإِ فعلِهم في تَخَلُّفِهم عن رسولِ اللهِ ﷺ، وتَرْكِهم الجهادَ معه، والخروجَ لغزوِ الرومِ حينَ شَخَصَ إلى تبوكَ، وإن الذين نَزَل ذلك فيهم جماعةٌ أحدُهم أبو لُبابةَ.

Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda görüşlerin doğruya en yakın olanı: "Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'e yöneldiğinde ondan geri kalıp onunla birlikte cihada ve Rumlarla savaşmaya çıkmama şeklindeki hatalı fiillerini itiraf edenler hakkında inmiştir; haklarında bu ayetin indiği kimseler de bir gruptur ve Ebû Lübâbe onlardan biridir" diyenin sözüdür.

وإنما قُلنا: ذلك أولَى بالصوابِ في ذلك؛ لأن الله جلَّ ثناؤُه قال: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ}. فأخبَر عن اعترافِ جماعةٍ بذنوبِهم، ولم يكنِ المُعترِفُ بذنبِه المُوثِقُ نفسَه بالساريةِ في حصارِ قُريظةَ غيرَ أبي لُبابةَ وحدَه، فإذ كان ذلك، وكان اللهُ ﵎ قد وَصَفَ في قولِه: {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ}. بالاعترافِ بذنوبِهم جماعةً، عُلِمَ أن الجماعة الذين وَصَفَهم بذلك ليست الواحدَ، فقد تَبَيَّن بذلك أن هذه الصفةَ إذ لم تكنْ إلا لجماعةٍ، وكان لا جماعةَ فَعَلَت ذلك - فيما نَقَلَه أهلُ السيرِ والأخبارِ، وأجمَع عليه أهلُ التأويلِ - إلا جماعةٌ من المُتخلفِين عن غزوةِ تبوكَ، صَحَّ ما قُلنا في ذلك. وقُلنا: كان منهم أبو لُبابةَ؛ لإجماعِ الحجةِ مِن أهلِ التأويلِ على ذلك.

Bizim bu konuda bunun doğruya en yakın olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah -şânı yücedir- {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ} “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler...” buyurmuştur. Böylece bir topluluğun günahlarını itiraf ettiğini haber vermiştir; Kurayza kuşatmasında günahını itiraf edip kendini direğe bağlayan ise sadece Ebû Lübâbe'den başkası değildi. Durum böyle olunca ve Allah celle celâluhû {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ} “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler...” buyruğunda günahlarını itiraf etme niteliğini bir topluluğa atfettiğine göre, kendilerini bu şekilde vasfettiği topluluğun tek bir kişi olmadığı anlaşılmış olur. Böylece bu vasfın sadece bir topluluğa ait olduğu ve siyer ile haber ehlinin naklettiği, tevil ehlinin de üzerinde icma ettiği üzere Tebük Gazvesi'nden geri kalan bir topluluk dışında bunu yapan bir topluluk da bulunmadığı için bu hususta söylediğimiz şey sahih olmuştur. Tevil ehli arasındaki hüccet [âlimlerin] bu konudaki icmaından ötürü Ebû Lübâbe'nin de onlardan biri olduğunu söyledik.

القولُ في تأويلِ قولِه: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣)}.

{خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣)} “Onların mallarından bir sadaka al ki bununla onları temizleyip arındırasın; onlara dua et. Şüphesiz senin duan onlar için bir huzurdur. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” [Tevbe: 103] ayetinin tefsiri:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: يا محمدُ، خُذْ مِن أموالِ هؤلاءِ الذين اعْتَرَفوا بذنوبِهم، فتابوا منها، {صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ} مِن دَنَسِ ذنوبِهم، {وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا}. يقولُ: وتُنَمِّيهم وتَرْفعُهم عن خَسيسِ منازلِ أهلِ النفاقِ بها، إلى منازلِ أهلِ الإخلاصِ، {وَصَلِّ عَلَيْهِمْ}. يقولُ: وادْعُ لهم بالمغفرةِ لذنوبِهم، واستغفِرْ لهم منها، {إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ}. يقولُ: إن دعاءَك واستغفارَك طُمأنينةٌ لهم، بأن الله قد عَفا عنهم، وقبل توبتَهم، {وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}. يقولُ: واللهُ سميعٌ لدعائِك إذا دعوتَ لهم، ولغيرِ ذلك مِن كلامِ خلقِه، {عَلِيمٌ} بما تطلبُ لهم بدعائِك ربَّكَ لهم، وبغيرِ ذلك مِن أمورِ عبادِه.

Şanı yüce olan, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurur: Ey Muhammed! Günahlarını itiraf edip onlardan tövbe eden bu kimselerin mallarından {صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ} günahlarının kirinden onları temizleyecek bir sadaka al; {وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا} “ve bununla onları arındır”. Şöyle buyurur: Ve bu sadaka ile onları geliştirip münafıkların aşağı mertebelerinden ihlas ehlinin mertebelerine yükseltesin. {وَصَلِّ عَلَيْهِمْ} “Onlara dua et”. Şöyle buyurur: Günahlarının bağışlanması için onlara dua et ve onlar için af dile. {إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ} “Şüphesiz senin duan onlar için bir huzurdur”. Şöyle buyurur: Şüphesiz senin duan ve istiğfarın, Allah'ın onları affettiğine ve tövbelerini kabul ettiğine dair onlar için bir güvence ve iç huzurudur. {وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”. Şöyle buyurur: Onlar için dua ettiğin zaman Allah senin duanı ve mahlukatının diğer sözlerini hakkıyla işitendir; Rabbin katından onlar için duanla istediklerini ve kullarının diğer hallerini {عَلِيمٌ} hakkıyla bilendir.

وبنحوِ ما قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المُثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ، قال: جاءوا بأموالِهم - يعنى أبا لُبابةَ وأصحابَه - حينَ أُطلِقوا، فقالوا: يا رسولَ اللهِ، هذه أموالُنا فتَصَدَّقْ بها عنا، واستغفرْ لنا. قال: "ما أُمِرْتُ أن آخُذَ مِن أموالِكم شيئًا". فأنزَل اللهُ: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا}، يعنى بالزكاةِ: طاعةَ اللهِ والإخلاصَ، {وَصَلِّ عَلَيْهِمْ}. يقولُ: استغفرْ لهم.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Serbest bırakıldıklarında mallarıyla geldiler –Ebû Lübâbe ve arkadaşlarını kastediyor– ve: "Ey Allah'ın Resûlü, bunlar mallarımızdır; bunları bizim adımıza sadaka olarak ver ve bizim için bağışlanma dile" dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Mallarınızdan herhangi bir şey almakla emrolunmadım» buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا} “Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka al” ayetini indirdi; tezkiye (arındırma) ile Allah'a itaati ve ihlâsı kastetmektedir; {وَصَلِّ عَلَيْهِمْ} “ve onlara dua et” [ayetindeki dua etme emri için de] şöyle demektedir: Onlar için mağfiret dile.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: لمَّا أطْلَق رسولُ اللهِ ﷺ أبا لُبابةَ وصاحِبَيه، انطَلَق أبو لُبابةَ وصاحِباه بأموالِهم، فأتَوا بها رسولَ اللهِ ﷺ، فقالوا: خُذْ مِن أموالنا فتَصدَّقْ بها عَنَّا، وصَلِّ علينا - يقولون: استغفرْ لنا - وطَهِّرْنا. فقال رسول الله ﷺ: "لا آخُذُ منها شيئًا حتى أُومَرَ". فأنزَل اللهُ: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ}. يقولُ: استغفِرْ لهم من ذنوبِهم التي كانوا أصابوا. فلما نَزَلَت هذه الآيةُ أخذ رسولُ اللهِ ﷺ جزءًا من أموالهم، فتَصدَّقَ بها عنهم .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Lübâbe ve iki arkadaşını serbest bırakınca, Ebû Lübâbe ile iki arkadaşı mallarını alıp gittiler ve onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirip: "Mallarımızdan al ve bunları bizim adımıza sadaka olarak ver, bize dua et -yani bizim için mağfiret dile- ve bizi temizle" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bana emrolununcaya kadar onlardan hiçbir şey almam" buyurdu. Bunun üzerine Allah: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ} “Onların mallarından bir sadaka al ki bununla onları temizleyip arındırasın; onlara dua et. Şüphesiz senin duan onlar için bir huzurdur” ayetini indirdi; yani işledikleri günahlarından dolayı onlar için bağışlanma dile, buyurmaktadır. Bu ayet inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların mallarından bir kısmını aldı ve onlar adına sadaka olarak verdi .

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن زيدِ بن أسلمَ، قال: لمَّا أطْلَقَ النبيُّ ﷺ أبا لُبابةَ، والذين رَبَطوا أنفسَهم بالسَّوارِى، قالوا: يا رسولَ اللهِ، خُذْ من أموالِنا صدقةً تُطَهِّرْنا بها. فأنزَل اللهُ: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ} الآية .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb, Zeyd b. Eslem'den nakletti, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Lübâbe'yi ve kendilerini direklere bağlayanları serbest bırakınca onlar: "Ey Allah'ın Resûlü! Mallarımızdan bizi kendisiyle temizleyeceğin bir sadaka al" dediler. Bunun üzerine Allah: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ} “Onların mallarından bir sadaka al ki bununla onları temizleyesin...” ayetini indirdi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جَريرٌ، عن يعقوبَ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، قال: قال الذين رَبَطوا أنفسَهم بالسَّوارِى حينَ عَفا اللهُ عنهم: يا نبيَّ اللهِ، طَهِّرْ أموالَنا. فأنزَل اللهُ: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا}، وكان الثلاثةُ إذا اشْتَكَى أحدُهم اشْتَكَى الآخران مثلَه، وكان عَمِيَ منهم اثنان، فلم يَزَلِ الآخرُ يَدْعو حتى عَمِيَ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Ya'kûb'dan, o Ca'fer'den, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti, dedi ki: Kendilerini direklere bağlayanlar, Allah kendilerini affettiğinde: "Ey Allah'ın Peygamberi! Mallarımızı temizle" dediler. Bunun üzerine Allah: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا} “Onların mallarından bir sadaka al ki bununla onları temizleyip arındırasın” ayetini indirdi. Bu üç kişiden biri bir şeyden rahatsızlansa diğer ikisi de onun gibi rahatsızlanırdı. Onlardan ikisi kör olmuştu; diğeri de kör oluncaya kadar dua etmeye devam etti .

حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: الأربعةُ؛ جَدُّ بنُ

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd nakletti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti, dedi ki: [Söz konusu] dört kişi; Cedd b.

قيسٍ، وأبو لُبابةَ، وجذامٌ ، وأوسٌ، وهم الذين قيل فيهم: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ}. أي: وقارٌ لهم، وكانوا وَعَدوا من أنفسِهم أن يُنْفِقوا، ويُجاهِدوا، ويَتَصَدَّقوا .

Kays, Ebû Lübâbe, Cüzâm ve Evs'tir. Haklarında: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ} “Onların mallarından bir sadaka al ki bununla onları temizleyip arındırasın; onlara dua et. Şüphesiz senin duan onlar için bir huzurdur” buyurulan kimseler bunlardır. Yani [senin duan] onlar için bir vakardır. Onlar kendi kendilerine [mallarından] harcayacaklarına, cihat edeceklerine ve sadaka vereceklerine söz vermişlerdi .

حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سَمِعتُ أبا مُعاذٍ، قال: أخبَرنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سَمِعتُ الضحاكَ، قال: لمَّا أطلَق نبيُّ اللهِ ﷺ أبا لُبابةَ وأصحابه، أتوا نبيَّ اللهِ بأموالِهم، فقالوا: يا نبيَّ اللهِ، خُذْ مِن أموالِنا فتصَدَّق به عنا، وطَهِّرْنا وصَلِّ علينا. يقولون: استغفِرْ لنا. فقال نبيُّ اللهِ: "لا أَخُذُ مِنْ أَمْوَالِكُمْ شَيئًا حتى أُومَرَ فيها". فأنزَل اللهُ، ﷿: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ} من ذنوبِهم التي أصابُوا، {وَصَلِّ عَلَيْهِمْ}. يقولُ: استغفِرْ لهم. ففَعَل نبيُّ اللهِ، ﵊، ما أمَره اللهُ به .

Bana Hüseyin b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı şöyle derken işittim: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Lübâbe'yi ve arkadaşlarını serbest bırakınca, mallarıyla Allah'ın Peygamberi'ne geldiler ve: "Ey Allah'ın Peygamberi! Mallarımızdan al ve bunları bizim adımıza sadaka olarak ver, bizi temizle ve bize dua et" dediler; yani bizim için bağışlanma dile, diyorlardı. Allah'ın Peygamberi: "Bu hususta bana emredilinceye kadar mallarınızdan hiçbir şey almam" buyurdu. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ} “Onların mallarından bir sadaka al ki bununla onları temizleyesin” -işledikleri günahlarından arındırasın- {وَصَلِّ عَلَيْهِمْ} “onlara dua et” ayetini indirdi; yani onlar için bağışlanma dile, buyurdu. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi aleyhisselâm Allah'ın kendisine emrettiği şeyi yaptı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ قولَه: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً}: أبو لُبابةَ وأصحابُه، {وَصَلِّ عَلَيْهِمْ}. يقولُ: استغفِرْ لهم لذنوبِهم التي كانوا أصابوا.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً} “Onların mallarından bir sadaka al” buyruğu hakkında: [Kastedilen] Ebû Lübâbe ve arkadaşlarıdır; {وَصَلِّ عَلَيْهِمْ} “onlara dua et” buyruğu ise: İşlemiş oldukları günahları sebebiyle onlar için bağışlanma dile, demektir, dedi.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ}. قال: هؤلاء ناسٌ مِن المنافقين ممن كان تَخلَّف عن النبيِّ ﷺ في غزوةِ تبوكَ، اعتَرَفوا بالنِّفاقِ، وقالوا: يا رسولَ اللهِ، قد ارْتَبْنا ونافَقْنا وشَكَكْنا، ولكن توبةٌ جديدةٌ، وصدقةٌ نُخْرِجُها من أموالِنا، فقال اللهُ لنبيِّه، ﵊: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا}، بعدَما قال: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} [التوبة: ٨٤].

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ} “Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka al ve onlara dua et; çünkü senin duan onlar için bir huzurdur” buyruğu hakkında şöyle dedi: Bunlar, Tebük Gazvesi'nde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalan münafıklardan birtakım kimselerdir. Münafıklıklarını itiraf edip: “Ey Allah'ın Resûlü! Biz şüpheye düştük, münafıklık ettik ve tereddüt yaşadık; fakat bu yeni bir tövbedir ve mallarımızdan çıkarıp verdiğimiz bir sadakadır” dediler. Bunun üzerine Allah, Peygamberi aleyhisselâm'a: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin namazını asla kılma ve kabrinin başında da durma!” [âyetini] indirdikten sonra: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا} “Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka al” buyurdu.

واخْتَلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ رفعِ {وَتُزَكِّيهِمْ}؛ فقال بعضُ نحويى البصرةِ: رفعُ {وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا} في الابتداءِ، وإن شئتَ جعلتَه من صفةِ الصدقةِ، ثم جئتَ بها توكيدًا، وكذلك {تُطَهِّرُهُمْ}.

Arap dili âlimleri {وَتُزَكِّيهِمْ} “ve onları arındırasın” kelimesinin merfu (ötreli) okunma yönü hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: {وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا} “bununla onları arındırasın” ibaresinin merfu olması ibtida (müstakil yeni bir cümle oluşu) sebebiyledir; istersen bunu sadakanın sıfatı yaparsın, sonra pekiştirme (tekit) olarak getirmiş olursun; aynı şekilde {تُطَهِّرُهُمْ} “onları temizlersin” [kelimesi] de böyledir.

وقال بعضُ نحويى الكوفةِ: إن كان قولُه: {تُطَهِّرُهُمْ} للنبيِّ، ﵊، فالاختيارُ أن تجزمَ؛ لأنه لم يَعُدْ على الصدقةِ عائدٌ، {تُزَكِّيهِمْ} مُستأنَفٌ. وإن كانت الصدقةُ تُطَهِّرُهم، وأنت تُزَكِّيهم بها، جازَ أن تجزمَ الفعلَين وترفعَهما .

Kûfeli bazı nahivciler de şöyle demiştir: Eğer O'nun {تُطَهِّرُهُمْ} “onları temizlersin” sözü Peygamber aleyhisselâm'a hitap ise, tercih edilen meczum kılınmasıdır; çünkü sadakaya dönen bir zamir yoktur, {تُزَكِّيهِمْ} “onları arındırırsın” ise müste'neftir (yeni cümledir). Şayet onları temizleyen sadaka ise ve sen onları onunla arındırıyorsan, her iki fiili de meczum kılmak veya merfu kılmak caiz olur .

قال أبو جعفرٍ: والصوابُ في ذلك مِن القولُ أن قولَه: {تُطَهِّرُهُمْ} مِن صلةِ الصدقةِ؛ لأن القرأةَ مُجْمِعَةٌ على رفِعها، وذلك دليل على أنه مِن صلةِ الصدقةِ. وأما قوله: {تُزَكِّيهِمْ بِهَا} فخبرٌ مُسْتأنَفٌ، بمعنى: وأنت تُزَكِّيهم بها، فلذلك رُفِعَ.

Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda doğru olan görüş şudur: O'nun {تُطَهِّرُهُمْ} “onları temizler” sözü sadakanın sılasıdır (sıfatıdır); zira kıraat âlimleri onun merfu okunduğu hususunda icmâ etmiştir. Bu da onun sadakanın sılası olduğuna delildir. O'nun {تُزَكِّيهِمْ بِهَا} “onları arındırırsın” sözü ise: "Sen onları bununla arındırırsın" anlamında müste'nef bir haberdir (yeni başlangıç cümlesidir); bundan dolayı merfu kılınmıştır.

واخْتلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ}.

Tevil ehli, {إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ} “Şüphesiz senin duan onlar için bir huzurdur” buyruğunun tevili hakkında ihtilaf etti.

فقال بعضُهم: رحمةٌ لهم.

Onlardan bazısı: Onlar için bir rahmettir, dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المُثَنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn

عباسٍ: {إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ}. يقولُ: رحمةٌ لهم .

Abbâs'tan nakletti: {إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ} “Şüphesiz senin duan onlar için bir huzurdur” [ayeti hakkında] şöyle der: Onlar için bir rahmettir .

وقال آخرون: بل معناه: إن صلاتَك وَقارٌ لهم.

Diğerleri ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı: "Şüphesiz senin duan onlar için bir vakardır."

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ}. أي: وَقارٌ لهم .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ} “Şüphesiz senin duan onlar için bir huzurdur”; yani: Onlar için bir vakardır .

واختَلَفَت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأَته قرأةُ المدينةِ (إِنَّ صَلَوَاتِكَ سَكَنٌ لَهُمْ). بمعنى: دَعواتِك.

Kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir: Medine kıraat ehli bunu: (إِنَّ صَلَوَاتِكَ سَكَنٌ لَهُمْ) "Şüphesiz senin duaların onlar için bir huzurdur", yani: "Duaların" anlamında okumuştur.

وقرَأ قرأةُ العراقِ وبعضُ المكيِّين: {إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ}. بمعنى: إِن دعاءَك. وكأن الذين قَرَءُوا ذلك على التوحيدِ، رَأَوْا أن قراءتَه بالتوحيدِ أصحُّ؛ لأن في التوحيدِ مِن معنى الجمعِ وكثرةِ العددِ ما ليس في قولِه: (إِنَّ صَلَوَاتِكَ سَكَنٌ لَهُمْ)، إذ كانت الصلواتُ هي جمعٌ لِما بينَ الثلاثِ إلى العشرِ مِن العددِ، دونَ ما هو أكثرُ من ذلك. والذي قالوا مِن ذلك، عندَنا كما قالوا: وبالتوحيدِ عندَنا القراءةُ لا [العلةُ؛ لأن] ذلك في العددِ أكثرُ من الصلواتِ، ولكن المقصودَ منه الخبر عن دعاءِ النبيِّ ﷺ وصلواتِه أنه سَكَنٌ لهؤلاءِ القومِ، لا الخبرُ عن العددِ. وإذا كان ذلك كذلك، كان التوحيدُ في الصلاةِ أَوْلى.

Irak kıraat ehli ve Mekkelilerin bir kısmı ise bunu: {إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ} “Şüphesiz senin duan onlar için bir huzurdur”; yani: "Şüphesiz senin duan..." anlamında okumuşlardır. Bunu tekil (tevhid) olarak okuyanlar, tekil okuyuşun daha doğru olduğunu düşünmüş gibidirler; zira tekil lafızda, (إِنَّ صَلَوَاتِكَ سَكَنٌ لَهُمْ) "Şüphesiz senin duaların onlar için bir huzurdur" sözünde bulunmayan bir çoğul anlamı ve sayı çokluğu vardır. Çünkü "salavât" (dualar), bundan daha fazlası için değil, üç ile on arasındaki sayılar için kullanılan [cem'i kıllet] çoğuludur. Onların bu konuda belirttikleri husus bize göre de dedikleri gibidir. Bizim katımızda da okuyuş tekildir; fakat bu [tercih], bunun sayıca "salavât"tan daha çok olması [gerekçesiyle] değildir; bilakis bundan maksat, sayı hakkında haber vermek değil, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in duasının ve yakarışlarının bu topluluk için bir huzur ve sükûnet olduğunu haber vermektir. Durum böyle olunca, "salât" kelimesini tekil okumak daha evladır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤)} “Bilmediler mi ki, kullarından tövbeyi kabul eden ve sadakaları alan ancak Allah'tır; ve şüphesiz Allah tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir? (104)”

وهذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه، أخبرَ المؤمنين به أن قبولَ توبةِ مَن تابَ مِن المنافقين، وأخْذَ الصدقةِ مِن أموالِهم إذا أعْطَوها - ليسا إلى نبيِّ اللهِ ﷺ، وأن نبيَّ الله حينَ أبَى أن يُطْلِقَ مَن رَبَطَ نفسَه بالسَّوارِى من المتخلفين عن الغزوِ معه، وحينَ تَرَكَ قبولَ صَدَقتِهم بعدَ أن أطلقَ اللهُ عنهم حتى أَذِنَ له في ذلك - إنما فَعَلَ ذلك مِن أجلِ أن ذلك لم يكنْ إليه ﷺ، وأن ذلك إلى اللهِ تعالى ذكرُه دونَ محمدٍ، وأن محمدًا إنما يفعلُ ما يفعلُ مِن تَرْكٍ وإطلاقٍ وأخْذٍ صدقةٍ، وغيرِ ذلك مِن أفعالِه بأمرِ اللهِ. فقال جلَّ ثناؤُه: ألم يعلمْ هؤلاءِ المُتَخَلِّفون عن الجهادِ مع المؤمنين، المُوثِقو أنفسِهم بالسَّوارِى، القائلون: لا تُطلِقُ أنفسَنا حتى يكونَ رسولُ اللهِ ﷺ هو الذي يُطْلِقُنا. السَّائلو رسولِ اللهِ ﷺ أخْذَ صدقةِ أموالِهم - أنَّ ذلك ليس إلى محمدٍ، وأن ذلك إلى اللهِ، وأن الله هو الذي يقبلُ توبةَ مَن تابَ مِن عبادِه، أو يَرُدُّها، ويأخُذُ صدقةَ مَن تَصدَّقَ منهم، أو يَرُدُّها عليه دونَ محمدٍ، فيُوجِّهوا توبتَهم وصدقتَهم إلى اللهِ، ويقصِدوا بذلك قصدَ وجهِه دونَ محمدٍ وغيرِه، ويُخلِصوا التوبةَ له ويُريدوه بصدقتِهم، ويَعْلَموا أن الله هو التوابُ الرحيمُ؟ يقولُ: [المُراجِعُ لعبيدِه] إلى العفوِ عنهم إذا رجَعوا إلى طاعتِه، الرحيمُ بهم إذا هم أنابُوا إلى رِضاه مِن عقابِه.

Bu, zikri yüce olan Allah'tan, müminlere bir haberdir; O müminlere, münafıklardan tövbe edenlerin tövbesini kabul etmenin ve verdiklerinde onların mallarından sadakayı almanın Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in elinde olmadığını haber vermektedir. Allah'ın Peygamberi, kendisiyle birlikte savaşa katılmayıp geri kalanlardan kendini direklere bağlayanları çözmeyi reddettiğinde ve Allah onları serbest bırakıncaya, kendisine bu konuda izin verinceye kadar onların sadakalarını kabul etmeyi bıraktığında, bunu sırf bu yetkinin kendisine sallallâhu aleyhi ve sellem ait olmamasından ve Muhammed'e değil zikri yüce Allah'a ait olmasından dolayı yapmıştı; zira Muhammed serbest bırakma, terk etme, sadaka alma ve diğer bütün fiillerinde ancak Allah'ın emriyle hareket etmektedir. Yüce senâsı olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Müminlerle birlikte cihattan geri kalan, kendilerini direklere bağlayan, "Bizi bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çözmedikçe kendimizi çözmeyiz" diyen ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den mallarının sadakasını almasını isteyen bu kimseler, bunun Muhammed'e değil Allah'a ait olduğunu, Muhammed'e değil ancak Allah'a ait olarak kullarından tövbe edenin tövbesini kabul edip veya reddedeceğini, sadaka verenin sadakasını alıp veya ona geri çevireceğini bilmediler mi ki tövbelerini ve sadakalarını Allah'a yöneltsinler, Muhammed'i ve başkasını değil yalnız O'nun rızasını gözetsinler, O'na tövbeyi ihlasla yapsınlar, sadakalarıyla yalnız O'nu dilesinler ve Allah'ın Tevvâb ve Rahîm olduğunu bilsinler? [Tevvâb ve Rahîm]: Kendisine itaate döndüklerinde kullarını affetmeye [dönen] , azabından O'nun rızasına yöneldiklerinde onlara merhamet eden, demektir.

وكان ابن زيدٍ يقولُ في ذلك ما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: قال الآخرون: يعنى الذين لم يَتوبوا من المُتخلِفين: هؤلاءِ، يعنى الذين

İbn Zeyd bu hususta, bana Yûnus'un anlattığı [şu rivayeti] söylerdi; [Yûnus] dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, [İbn Vehb] dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Diğerleri -yani [savaştan] geri kalanlardan tövbe etmemiş olanlar- şöyle dediler: "Şunlar -yani [o kimseler ki]

تابوا، كانوا بالأمسِ معنا لا يُكلَّمون ولا يُجالَسون، فما لهم؟ فقال اللهُ: {أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} .

tövbe edenler- dün bizimle beraberken kendileriyle konuşulmuyor ve oturulmuyordu; onlara ne oldu [ki şimdi affedildiler]?" Bunun üzerine Allah: {أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “...şüphesiz kullarından tövbeyi kabul eden ve sadakaları alan ancak Allah'tır; ve şüphesiz Allah tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir” [ayetini indirdi].

حدَّثنا محمدُ بن المُثَنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: أخبرَني رجلٌ كان يأتى حمادًا ولم يجلسْ إليه، قال شعبةُ: قال العَوَّامُ بنُ حَوْشَبٍ: هو قتادةُ، أو ابن قتادةَ، رجلٌ مِن مُحاربٍ، قال: سمِعتُ عبدَ اللهِ بنَ السائبِ - وكان جارَه - قال: سمِعتُ عبدَ اللهِ بنَ مسعودٍ يقولُ: ما من عبدٍ تَصدَّقَ بصدقةٍ إلا وَقَعَت في يدِ اللهِ، فيكونُ هو الذي يضعُها في يدِ السائلِ. وتَلَا هذه الآية: [(وهو الذي يَقْبَلُ التوبةَ عن عبادِه ويَأْخُذُ الصدقاتِ)] .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bana Hammâd'a gelen fakat onun meclisinde oturmayan bir adam haber verdi. Şu'be dedi ki: el-Avvâm b. Havşeb: "O, Katâde veya İbn Katâde'dir, Muhârib kabilesinden bir adamdır" dedi; o şöyle dedi: Abdullah b. es-Sâib'i -ki onun komşusuydu- şöyle derken işittim: Abdullah b. Mes'ûd'u şöyle derken işittim: "Sadaka veren hiçbir kul yoktur ki o sadaka Allah'ın eline düşmesin; böylece onu isteyenin eline koyan bizzat O olur." Ve şu ayeti okudu: [(وهو الذي يَقْبَلُ التوبةَ عن عبادِه ويَأْخُذُ الصدقاتِ)] “Kullarından tövbeyi kabul eden ve sadakaları alan O'dur” .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا الثوريُّ، عن عبدِ اللهِ بن السائبِ، عن عبدِ اللهِ بن قتادةَ المُحارِبيِّ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ قال: ما تصَدَّقَ رجلٌ بصدقةٍ إلا وَقَعَت في يدِ اللهِ قبلَ أن تَقَعَ في يدِ السائلِ، وهو يَضَعُها في يدِ السائلِ. ثم قرَأ: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ} .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Abdullah b. es-Sâib'den, o Abdullah b. Katâde el-Muhâribî'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan nakletti, dedi ki: "Bir kimse bir sadaka verdiğinde, o sadaka isteyenin eline düşmeden önce mutlaka Allah'ın eline düşer ve onu isteyenin eline O koyar." Sonra: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ} “Bilmediler mi ki, kullarından tövbeyi kabul eden ve sadakaları alan ancak Allah'tır” ayetini okudu.

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن عبدِ اللهِ بن

Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Abdullah b.

السائبِ، عن عبدِ اللهِ بن قتادةَ، عن ابن مسعودٍ بنحوِه.

es-Sâib'den, o Abdullah b. Katâde'den, o da İbn Mes'ûd'dan benzer şekilde nakletti.

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن الأعمْشِ، عن عبدِ اللهِ بن السائبِ، عن عبدِ اللهِ بن قتادَة، قال: قال عبدُ اللهِ: إن الصدقةَ تَقَعُ في يدِ اللهِ قبلَ أَن تَقَعَ في يدِ السائلِ، ثم قرَأ هذه الآيةَ: {هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, o Abdullah b. es-Sâib'den, o da Abdullah b. Katâde'den nakletti, dedi ki: Abdullah şöyle dedi: "Şüphesiz sadaka, isteyenin eline düşmeden önce Allah'ın eline düşer." Sonra şu ayeti okudu: {هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ} “Kullarından tövbeyi kabul eden ve sadakaları alan O'dur” .

حدَّثنا أبو كريبٍ، [قال: حدَّثنا وكيعٌ] ، قال: ثنا عبَّادُ بنُ منصورٍ، عن القاسمُ، أنه سمِع أبا هريرةَ قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إِنَّ الله يَقْبَلُ الصدقةَ، ويَأخُذُها بيمينِه، فيُربِّيها لأحدِكم كما يُربِّي أحدُكم مُهْرَه، حتى إِنَّ اللقمةَ لتصيرُ مثلَ أُحُدٍ" . وتصديقُ ذلك في كتابِ اللهِ: [(وهو الذي] يقبلُ التوبةَ عن عبادِه، ويأخذُ الصدقات) و {يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ} [البقرة: ٢٧٦].

Bize Ebû Küreyb anlattı, [dedi ki: Bize Vekî' anlattı] , dedi ki: Bize Abbâd b. Mansûr, el-Kâsım'dan nakletti; o Ebû Hureyre'yi şöyle derken işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah sadakayı kabul eder ve onu sağ eliyle alır; tıpkı birinizin tayını büyütüp beslediği gibi, bir lokma Uhud [dağı] gibi oluncaya kadar onu sizin biriniz için büyütüp bereketlendirir" . Bunun Allah'ın Kitabı'ndaki doğrulaması şudur: [(وهو الذي] يقبلُ التوبةَ عن عبادِه، ويأخذُ الصدقات) “Kullarından tövbeyi kabul eden ve sadakaları alan O'dur” ve {يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ} “Allah faizi tüketir, sadakaları ise bereketlendirir” [Bakara: 276].

حدَّثنا سليمانُ بنُ عمرَ بن الأقطعِ الرَّقِّيُّ ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن سفيانَ، عن عبّادِ بن منصورٍ، عن القاسمِ، عن أبي هريرةَ، ولا أُراه إلا قد رفَعه، قال: إن الله يَقْبَلُ الصدقةَ. ثم ذكَر نحوَه (٥).

Bize Süleymân b. Ömer b. el-Akta' er-Rakkî anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Süfyân'dan, o Abbâd b. Mansûr'dan, o el-Kâsım'dan, o da Ebû Hureyre'den nakletti -onu merfu kıldığını (Resûlullah'a nispet ettiğini) zannediyorum- dedi ki: "Şüphesiz Allah sadakayı kabul eder..." Sonra benzerini zikretti (٥).

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن أيوبَ، عن القاسمُ بن محمدٍ عن أبي هريرةَ قال: إِنَّ الله يَقْبَلُ الصدقةَ إذا كانت مِن طيِّبٍ،

Bize Muhammed b. Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o Eyyûb’dan, o el-Kâsım b. Muhammed’den, o da Ebû Hureyre’den nakletti; dedi ki: «Şüphesiz Allah, helal ve temiz kazançtan olduğu takdirde sadakayı kabul eder...»

ويَأْخُذُها بيمينِه، وإن الرجلَ يَتَصَدقُ بمثلِ اللقمةِ، فيُربِّيها اللهُ له، كما يُربِّي أحدُكم فَصِيلَه أو مُهْرَه، فتَرْبُو في كفِّ اللهِ - أو قال: في يدِ اللهِ - حتى تكونَ مثلَ الجبلِ .

ve onu sağ eliyle alır. Kişi bir lokma kadar sadaka verir de Allah, tıpkı birinizin sütten kesilmiş devesini veya tayını büyüttüğü gibi, o sadakayı onun için büyütür; nihayet o sadaka Allah'ın avucunda -veya Allah'ın elinde dedi- dağ gibi oluncaya kadar büyür .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ}، ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان يَقُولُ: "والذي نفسُ محمدٍ بيدِه، لا يَتَصدَّقُ رجلٌ بصدقةٍ فتَقَعُ في يدِ السائلِ حتى تَفَعَ في يدِ اللهِ".

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ} “Bilmediler mi ki, kullarından tövbeyi kabul eden ve sadakaları alan ancak Allah'tır” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: "Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, bir adamın verdiği sadaka Allah'ın eline düşmeden önce isteyenin eline düşmez."