حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ قال لأهلِ قُباءٍ: "إِنَّ الله قد أحسَن عليكم الثَّناء في الطُّهُورِ، فما
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; [Katâde] şöyle dedi: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Kubâ ehline şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah temizlik hususunda sizi pek güzel övdü; peki siz ne
تَصْنَعون؟ ". قالوا: إِنَّا نغسِلُ عَنَّا أَثَرَ الغائطِ والبولِ .
yapıyorsunuz?" Onlar: "Biz üzerimizden dışkı ve idrarın eserini suyla yıkıyoruz " dediler.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ، قال: لمَّا نَزَلَت {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا}، قال النبي ﷺ: "يا معشرَ الأنصارِ، ما هذا الطُّهُورُ الذي أثْنَى اللَّهُ عليكم فيه؟ ". قالوا: إنَّا نَسْتطِيبُ بالماءِ إذا جِئْنا مِن الغائطِ .
Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti; [Katâde] şöyle dedi: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır” ayeti indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ey Ensâr topluluğu! Allah'ın sizi kendisinden dolayı övdüğü bu temizlik nedir?" Onlar: "Biz tuvaletten çıktığımızda suyla taharetleniriz " dediler.
حدَّثني جابرُ بنُ الكُرْدِيِّ، قال: ثنا محمدُ بنُ سابقٍ، قال: ثنا مالكُ بنُ مِغْولٍ، عن سَيَّارٍ أبى الحَكَمِ، عن شهرِ بن حوشبٍ، عن محمدِ بن عبدِ اللَّهِ بن سَلَامٍ، قال: قام علينا رسولُ اللَّهِ ﷺ، فقال: "ألَا أخْبِرُوني؛ فإن الله قد أثْنَى عليكم بالطُّهُور خيرًا؟ ". فقالوا: يا رسولَ اللَّهِ، إِنَّا نَجِدُ عندَنا مكتوبًا في التوراةِ: الاستنجاءُ بالماءِ.
Bana Câbir b. el-Kürdî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sâbık anlattı, dedi ki: Bize Mâlik b. Mığvel, Seyyâr Ebü'l-Hakem'den, o Şehr b. Havşeb'den, o Muhammed b. Abdillâh b. Selâm'dan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza geldi ve: "Bana haber vermez misiniz; şüphesiz Allah sizi temizlik hususunda hayırla övdü?" buyurdu. Onlar da: "Ey Allah'ın Resûlü, biz Tevrat'ta yanımızda şöyle yazılı buluyoruz: Su ile istinca yapmak" dediler.
حدَّثنا سفيان بن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن مالكِ بن مِغْولٍ، قال: سَمِعتُ سَيَّارًا أبا الحَكَمِ غيرَ مَرَّةٍ، يُحَدِّثُ عن شَهْرِ بن حوشبٍ، عن محمدِ بن عبدِ اللَّهِ ابن سلَامٍ، قال: لمَّا قَدِم النبيُّ ﷺ على أهلِ قباءٍ قال: "إِنَّ اللَّهَ قد أَثْنَى عليكم بالطُّهُورِ خيرًا". يعنى قولَه: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا}. قالوا: إذا نَجِدُه مكتوبًا عندَنا في التوراةِ: الاستنجاءُ
Bize Süfyân b. Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Mâlik b. Mığvel'den anlattı; [Mâlik] dedi ki: Seyyâr Ebü'l-Hakem'i bir kereden fazla Şehr b. Havşeb'den, o Muhammed b. Abdillâh b. Selâm'dan naklederken işittim; [Muhammed b. Abdillâh] şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kubâ ehline geldiğinde şöyle buyurdu: «إِنَّ اللَّهَ قد أَثْنَى عليكم بالطُّهُورِ خيرًا» «Şüphesiz Allah, sizi temizlik hususunda hayırla övdü.» -Yani O'nun: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır” sözünü [kastetmektedir]-. Onlar şöyle dediler: "Biz onu Tevrat'ta yanımızda [şöyle] yazılı buluruz: İstincâ...
بالماءِ .
Su ile istinca yapmak " dediler.
حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ ، قال: ثنا مالكُ بنُ مِغْولٍ، عن سَيَّارٍ، عن شهرِ بن حوشبٍ، عن محمدِ بن عبدِ الله سَلَامٍ، قال يحيى: ولا أعلمُه إلا عن أبيه، قال: قال النبيُّ ﷺ لأهلِ قُباءٍ: "إِنَّ اللَّهَ قد أثْنَى عليكم في الطُّهُورِ خيرًا". قالوا: إنا نَجِدُه مكتوبًا عندَنا في التوراةِ: الاستنجاءُ بالماءِ. وفيه نَزَلَت: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا} .
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem anlattı , dedi ki: Bize Mâlik b. Mığvel, Seyyâr'dan, o Şehr b. Havşeb'den, o Muhammed b. Abdillâh b. Selâm'dan nakletti. -Yahyâ dedi ki: "Bunu sadece babasından naklettiğini biliyorum"-; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kubâ ehline şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah sizi temizlik hususunda hayırla övdü." Onlar: "Biz Tevrat'ta yanımızda şöyle yazılı buluyoruz: Su ile istinca yapmak" dediler. İşte bu hususta {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır” ayeti nazil oldu .
حدَّثني عبد الأَعْلَى بنُ واصلٍ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ صُبيحٍ اليَشْكُرِيُّ، قال: ثنا أبو أُويسٍ المَدَنيُّ، عن شُرَحْبيلَ بن سعدٍ، عن عُويمِ بن ساعدةَ - وكان مِن أهلِ بدرٍ - قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ لأهلِ قُباءٍ: "إِنِّي أَسْمَعُ اللَّهَ قد أَحسَن عليكم الثَّناءَ في الطُّهُورِ، فما هذا الطُّهُورُ؟ ". قالوا: يا رسولَ اللَّهِ، ما نعلَمُ شيئًا، إلا أن جيرانًا لنا مِن اليهودِ رَأَيناهم يَغْسِلون أدبارَهم مِن الغائطِ، فَغَسَلْنا كما غَسَلوا.
Bana Abdüla'lâ b. Vâsıl anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Subeyh el-Yeşkürî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üveys el-Medenî, Şurahbîl b. Sa'd'dan, o Bedir ehlinden olan Uveym b. Sâide'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kubâ ehline şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah'ın temizlik konusunda sizi pek güzel övdüğünü işitiyorum; bu temizlik nedir?» Onlar dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü! [Özel] bir şey bilmiyoruz; ancak Yahudilerden komşularımız vardı, onların büyük abdestten sonra arkalarını yıkadıklarını gördük ve biz de onlar gibi yıkadık."
حدثني محمدُ بنُ عمارةَ، قال: ثنا محمدُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ محمدٍ، عن شُرَحْبيلَ بن سعد قال: سَمِعتُ خُزَيمةَ بنَ ثابتٍ يقولُ: نَزَلَت هذه الآيةُ: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ}. قال: كانوا يَغْسِلُون أَدْبارَهم مِن الغائطِ .
Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize İbrâhim b. Muhammed, Şurahbîl b. Sa'd'dan nakletti, dedi ki: Huzeyme b. Sâbit'i şöyle derken işittim: Şu ayet nazil oldu: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever”. [Şurahbîl] dedi ki: Onlar büyük abdestten sonra avret yerlerini suyla yıkıyorlardı .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن أبي ليلى، عن عامرٍ، قال: كان أناسٌ مِن أهلِ قباءٍ يَسْتَنجون بالماءِ، فنَزَلَت: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ}.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İbn Ebî Leylâ'dan, o Âmir'den nakletti; o şöyle dedi: Kubâ ehlinden birtakım kimseler suyla istinca yaparlardı. Bunun üzerine: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever” ayeti nazil oldu.
حدَّثنا الحسنُ بنُ عَرفةَ، قال: ثنا شَبابةُ بنُ سَوَّارٍ، عن شُعبةَ، عن مسلمٍ القُرِّيِّ ، قال: قلتُ لابنِ عباسٍ: أصُبُّ على رأسى؟ - وهو محرِمٌ - قال: ألم تسمَعِ اللَّهَ يقولُ: {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ} [البقرة: ٢٢٢].
Bize el-Hasan b. Arefe anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe b. Sevvâr, Şu'be'den, o Müslim el-Kurrî'den nakletti; [Müslim] dedi ki: İbn Abbâs'a -ihramlı iken-: "Başıma su dökeyim mi?" diye sordum. O da: "Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ} “Şüphesiz Allah çok tövbe edenleri sever, çok temizlenenleri de sever” [el-Bakara: 222] buyurduğunu işitmedin mi?" dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حَفْصٌ، عن داودَ، وابنِ أبي ليلى، عن الشعبيِّ، قال: لمَّا نَزَلَت: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا}، قال رسولُ اللَّهِ ﷺ لأهلِ قُباءٍ: "ما هذا الذي أثْنَى اللَّهُ عليكم؟ ". قالوا: ما مِنَّا مِن أحدٍ إلا وهو يَسْتَنْجِى مِن الخلاءِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Hafs, Dâvûd ve İbn Ebî Leylâ'dan, onlar da eş-Şa'bî'den nakletti; o şöyle dedi: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır” ayeti nazil olduğunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kubâ ehline: "Allah'ın sizi kendisiyle övdüğü bu şey nedir?" diye sordu. Onlar: "Bizden tuvaletten çıktıktan sonra istinca yapmayan hiç kimse yoktur " dediler.
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هُشَيمٌ، عن عبدِ الحميدِ
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Abdülhamîd...
المَدَنيِّ، عن إبراهيمَ بن إسماعيلَ الأنصاريِّ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال لعُويمِ بن ساعدةَ: "ما هذا الذي أثْنَى اللَّهُ به عليكم: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ}؟ ". قال: [يا رسولَ اللَّهِ، إِنَّا] نغسلُ الأدْبارَ بالماءِ .
el-Medenî'den, o İbrâhim b. İsmâil el-Ensârî'den nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uveym b. Sâide'ye: "Allah'ın {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever” [ayetiyle] sizi kendisiyle övdüğü şey nedir ?" diye sordu. [Uveym]: "[Ey Allah'ın Resûlü! Biz] avret yerlerimizi suyla yıkıyoruz " dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعدٍ، قال: أخبَرنا أبو جعفرٍ، عن حُصَينٍ، عن موسى بن أبي كثيرٍ، قال: بَدْءُ حديثِ هذه الآيةِ في رجالٍ من الأنصارِ مِن أهلِ قُباءٍ: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ}، فَسَأَلهم النبيُّ ﷺ، قالوا: نَسْتَنْجِي بالماءِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, Husayn'dan, o Mûsâ b. Ebî Kesîr'den nakletti; o şöyle dedi: Bu {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever” ayetinin iniş hadisesinin başlangıcı, Kubâ ehlinden Ensar'a mensup birtakım adamlar hakkında olmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara sorunca: "Biz su ile istinca yaparız" dediler.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أَصْبَغُ بنُ الفرجِ، قال: أخبَرني ابن وَهْبٍ، قال: أخبَرني يونسُ، عن أبي الزِّنادِ، قال: أخبَرني عُروةُ بنُ الزبيرٍ، عن عُويمِ بن ساعدةَ مِن بني عمرِو بن عوفٍ، ومَعْنِ بن عَدِيٍّ مِن بنى العَجْلانِ، وأبى الدَّحْداحِ؛ فأَمَّا عُويمُ بنُ ساعدةَ، فهو الذي بَلَغَنا أنه قال لرسولِ اللَّهِ ﷺ: مَن الذين قال اللَّهُ فيهم: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ} فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "نِعْمَ الرجلُ منهم عُوَيمُ بن ساعدةَ". لم يَبْلُغنا أنه سَمَّى منهم رجلًا غيرَ عُوَيمٍ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Asbağ b. el-Ferec anlattı, dedi ki: Bana İbn Vehb bildirdi, dedi ki: Bana Yûnus, Ebû'z-Zinâd'dan bildirdi; o şöyle dedi: Bana Urve b. ez-Zübeyr, Benî Amr b. Avf'tan Uveym b. Sâide'den, Benî'l-Aclân'dan Ma'n b. Adiy'den ve Ebû'd-Dahdâh'tan bildirdi. Uveym b. Sâide'ye gelince; bize ulaştığına göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Allah'ın haklarında: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever” buyurduğu kimseler kimlerdir?" diye soran kimsedir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Onlardan ne güzel adamdır Uveym b. Sâide!" buyurdu. Bize onun, onlardan Uveym'den başka bir kimseyi ismen zikrettiği ulaşmadı .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبَرنا ابن المبَاركِ، عن هشامِ بن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Hişâm b.
حَسّانَ، قال: ثنا الحسنُ، قال: لمَّا نَزَلَت هذه الآيةُ: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ} ?، قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "ما هذا الذي ذَكَرَكم اللَّهُ به في أمرِ الطُّهُورِ، فأثْنَى به عليكم؟ ". قالوا: نغسِلُ أَثَرَ الغائطِ والبولِ.
Hassân'dan bildirdi, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bu {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah'ın temizlik hususunda sizi kendisiyle andığı ve sizi kendisiyle övdüğü bu şey nedir?" diye sordu. Onlar: "Biz büyük ve küçük abdestin eserini [suyla] yıkarız" dediler.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سُويدٌ، قال: أخبَرنا ابن المباركِ، عن مالكِ بن مِغْولٍ، قال: سَمِعتُ سَيَّارًا أبا الحَكَمِ يُحدِّثُ، عَن شَهْرِ بن حَوشبٍ، عن محمدِ بن عبدِ اللَّهِ بن سَلَامٍ، قال: لمَّا قَدِم رسولُ اللَّهِ ﷺ المدينةَ - أو قال: قَدِمَ علينا رسولُ اللَّهِ ﷺ - فقال: "إن اللَّهَ قد أَثْنى عليكم في الطُّهُورِ خيرًا، أفلا تُخْبِرونى؟ ". قالوا: يا رسولَ اللَّهِ، إنا نَجِدُ عندنا مكتوبًا في التوراةِ: الاستْنجاءُ بالماءِ. قال مالكٌ: يعنى قولَه: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا} .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Mâlik b. Miğvel'den bildirdi, dedi ki: Seyyâr Ebû'l-Hakem'i Şehr b. Havşeb'den, o Muhammed b. Abdillâh b. Selâm'dan naklederken işittim; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde -yahut: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza geldiğinde- şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah temizlik konusunda sizi hayırla övdü; bana haber vermez misiniz?" Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü! Biz yanımızda Tevrat'ta su ile istinca yapmayı yazılı buluyoruz" dediler. Mâlik dedi ki: O'nun: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır” sözünü kastetmektedir.
حدَّثني أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا فُضَيلُ بنُ مرزوقٍ، عن عطيةَ، قال: لمَّا نَزَلَت هذه الآيةُ: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا}. سَأَلهم رسولُ الله ﷺ: "ما طُهُورُكم هذا الذي ذَكَر الله؟ ". قالوا: يا رسولَ اللَّهِ، كُنَّا نَسْتَنْجى بالماءِ في الجاهليةِ، فلما جاء الإسلامُ لم نَدَعْه. قال: "فلا تَدَعُوه".
Bana Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. Merzûk, Atıyye'den nakletti; o şöyle dedi: Bu {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: "Allah'ın zikrettiği bu temizliğiniz nedir?" diye sordu. Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü, biz Câhiliye döneminde suyla istinca yapardık; İslâm gelince de bunu bırakmadık" dediler. [Resûlullah da]: "Onu bırakmayın" buyurdu.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: كان في مسجدِ قُباءٍ رجالٌ مِن الأنصارِ يُوضِّئون سَفِلتَهم بالماءِ، يَدْخُلُون النخلَ والماءُ يَجْرِى فَيَتوضَّئون، فأثْنَى اللَّهُ ذلك عليهم، فقال: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا}. الآية.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Kubâ Mescidi'nde Ensar'dan birtakım adamlar vardı ki avret yerlerini su ile yıkarlar, su akarken hurmalığa girip abdest alırlardı. Allah onların bu halini övdü ve şöyle buyurdu: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır...” ayetinin sonuna kadar.
حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا طلحةُ بنُ عمرٍو، عن عطاءٍ، قال:
Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Talha b. Amr, Atâ'dan nakletti; o şöyle dedi:
أحْدَث قومٌ الوضوءَ بالماءِ مِن أهلِ، قُباءٍ فنَزَلَت فيهم: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ} .
Kubâ ehlinden bir topluluk su ile abdest almayı / temizlenmeyi adet edindi; bunun üzerine haklarında: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever” ayeti nazil oldu.
وقيل: {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ}، وإنما هو المُتطهِّرين، ولكن أُدغِمت "التاءُ" في "الطاءِ"، فجُعِلَت "طاءً" مشددةً؛ لقربِ مَخْرجِ إحداهما من الأخرى.
{وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ} denilmiştir; aslı ise 'el-mütetahhirîn'dir (المُتطهِّرين), ancak mahreçlerinin birbirine yakınlığı sebebiyle 'te' harfi 'tı' harfine idğam edilmiş ve şeddeli bir 'tı' yapılmıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠٩)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri: {أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠٩)} “Binasını Allah'a karşı takva ve O'nun rızası üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa binasını yıkılmak üzere olan bir yarın kenarına kurup da onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlanan kimse mi? Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez”.
اخْتَلَفَت القرأة في قراءةِ قولِه: {أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ}؛ فقَرَأ ذلك بعضُ قرأةِ أهلِ المدينةِ: (أَفمَنْ أُسِّسَ بُنْيانُهُ على تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمَّنْ أُسِّسَ بُنْيانُهُ) على وَجْهِ ما لم يُسمَّ فاعله في الحرفَين كليهما .
Kurrâ, O'nun: {أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ} sözünün okunuşunda ihtilaf etti. Medine ehlinin bazı kurrâsı bunu, her iki kelimede de meçhul sığa ile (أَفمَنْ أُسِّسَ بُنْيانُهُ على تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمَّنْ أُسِّسَ بُنْيانُهُ) "Efemen üssise bünyânühû... em men üssise bünyânühû" şeklinde okudu .
وقرَأت ذلك عامةُ قرأةِ الحجازِ والعراقِ: {أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ}. على وصفِ "مَن" [بأنَّه هو] الفاعلُ الذي أَسَّس بنيانَه.
Hicaz ve Irak kurrâsının geneli ise bunu {أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ} "Efemen essese bünyânehû" şeklinde, binasını kuran failin bizzat 'men' (kimse) olduğu niteliğiyle okudu .
وهما قراءتان مُتَّفِقَتا المعنى، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ، غيرَ أن قراءتَه بتَوجيهِ الفعلِ إلى "مَن" إذ كان هو المؤسِّسَ، أعجبُ إليَّ.
Bunlar, anlamı birbiriyle uyuşan iki kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Ne var ki bizzat kuran o kimse olduğu için, fiili 'men' [lafzına] isnat ederek okumak bana daha sevimlidir.
فتأويلُ الكلامِ إذًا: أيُّ هؤلاء الذين بَنَوا المساجدَ خيرٌ، أيها الناسُ، عندَكم؛ الذين ابْتَدَءُوا بناء مسجدِهم [على اتقاءِ اللَّهِ، بطاعتِه] في بنائِه وأداءِ فرائضِه، ورضًا مِن اللَّهِ لبنائِهم ما بَنَوه مِن ذلك، وفعلِهم ما فَعَلوه خيرٌ، أم الذين ابْتَدَءُوا بناءَ مسجدِهم] على شَفا جُرُفٍ هارٍ؟.
Buna göre sözün anlamı şöyledir: Ey insanlar! Mescit inşa eden şu kimselerden hangisi katınızda daha hayırlıdır; mescitlerinin inşasına [onun yapımında ve farzlarının edasında O'na itaat ederek Allah'tan sakınma] ve o yaptıklarını inşa etmelerinden ve işlediklerini yapmalarından ötürü Allah'tan bir rıza [üzerine başlayanlar mı] daha hayırlıdır, yoksa mescitlerinin inşasına] göçmek üzere olan bir yarın kenarında başlayanlar mı?
يعنى بقوله: {عَلَى شَفَا جُرُفٍ}: على حرفِ جُرفٍ هارٍ .
{عَلَى شَفَا جُرُفٍ} sözüyle: Yıkılmak üzere olan bir yarın kenarında demektir .
والجُرُفُ، من الركايا ، ما لم يُبْنَ له جُولٌ .
el-Cürüf (الجُرُفُ) ise, kuyulardan etrafına taş duvar örülmemiş olanıdır .
{هَارٍ} يعنى: متهوِّرٍ، وإنما هو هائرٌ، ولكنه قُلِبَ، فأُخِّرَت ياؤُها، فقيل: {هَارٍ} كما قيل: هو شاكي السلاحِ و: شائكٌ. وأصلُه مِن: هارَ يَهورُ فهو هائرٌ. وقيل: هو مِن هارَ يَهارُ. إذا انهدَم، ومَن جَعَله مِن هذه اللغةِ قال: هِرْتَ يا جُرُفُ. ومَن جَعَله مِن: هارَ يَهُورُ، قال: هُرْتَ يا جُرُفُ.
{هَارٍ} kelimesi; göçüp yıkılmaya yüz tutmuş demektir. Aslı 'hâir'dir (هائر), fakat kalb (harf değişimi) yapılmış, 'yâ' harfi sona bırakılmış ve tıpkı 'silahlı' anlamında 'şâki's-silâh' (شاكي) ve 'şâik' (شائك) denildiği gibi {هَارٍ} "hâr" denilmiştir. Aslı ise 'hâre yehûru' (هارَ يَهورُ) fiilinden gelir ve o 'hâir'dir. Şöyle de denilmiştir: Yıkıldığı zaman kullanılan 'hâre yehâru' (هارَ يَهارُ) fiilindendir. Bu lehçeden sayan kimse: 'Hirte yâ cürüf' (هِرْتَ يا جُرُفُ) [Ey yar, çöktün] der. 'Hâre yehûru' fiilinden sayan kimse ise: 'Hurte yâ cürüf' (هُرْتَ يا جُرُفُ) der.
وإنما هذا مَثَلٌ. يقولُ تعالى ذكرُه: أيُّ هذين الفريقَين خيرٌ؟ وأيُّ هذين البناءَين أثبتُ؟ أمن ابتدَأ أساسَ بنائِه على طاعةِ اللَّهِ، وعلمٍ منه بأنَّ بناءه للهِ طاعةٌ، واللَّهُ به راضٍ، أم مَن ابتَدَأه بنفاقٍ وضلالٍ، وعلى غير بصيرةٍ منه بصوابِ فعلِه مِن خطئِه، فهو لا يَدْرِى متى يَتَبَيَّنُ له خطأُ فعلِه وعظيمُ ذنبِه، فيَهْدِمَه، كما بانى
Şüphesiz bu bir temsildir. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu iki gruptan hangisi daha hayırlıdır ve bu iki yapıdan hangisi daha sağlamdır? Yapısının temelini Allah'a itaat üzere ve binasının Allah için bir itaat olduğunu, Allah'ın da bundan razı bulunduğunu bilerek atan kimse mi; yoksa onu nifak ve sapkınlık üzere, yaptığı işin doğruluğu ile yanlışlığı hususunda herhangi bir basireti olmaksızın başlatan kimse mi? O [münafık], yaptığı işin yanlışlığı ve günahının büyüklüğü kendisine ne zaman ayan beyan ortaya çıkacak da onu yıkacak [bunu] bilemez; tıpkı binayı kuran
البِناءِ على جُرُفِ رَكِيَّةٍ، لا حابسَ لمياهِ السيولِ عنها ولغيرِه من المياهِ، ثريةِ الترابِ متناثرتِه ، لا تُلْبِثُه السيولُ [والندَى] أن تَهْدِمَه وتَنثُرَه؟
üzerinden sel sularını ve diğer suları tutacak hiçbir engeli bulunmayan, toprağı yaş ve ufalanan , sellerin [ve nemin] çok geçmeden yıkıp darmadağın edeceği bir kuyunun yar kenarına kuran kimse gibi.
يقولُ اللَّهُ جَلَّ ثناؤُه: {فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ}. يعنى: فانْتَثَرَ الجُرُفُ الهَارِي ببنائِه في نارِ جهنمَ.
Şanı yüce olan Allah: {فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ} “onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlandı” buyurmaktadır. Yani: O çöken yar, üzerindeki yapısıyla birlikte cehennem ateşine döküldü demektir.
كما حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {فَانْهَارَ بِهِ}. يعني: قواعدَه في نارِ جهنمَ .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan {فَانْهَارَ بِهِ} hakkında nakletti: Yani onun temelleri cehennem ateşine [yuvarlandı] demektir .
حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سَمِعتُ أبا معاذ يقولُ: أخبَرنا عُبيدٌ، قال: سَمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {فَانْهَارَ بِهِ}. يقولُ: فَخَرَّ به .
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'ı, O'nun: {فَانْهَارَ بِهِ} sözü hakkında şöyle derken işittim: Onunla birlikte [ateşe] düştü demektir.
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ} إلى قوله: {فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ}. قال: واللَّهِ ما تَناهَى أَنْ وَقَع في النارِ. ذُكِر لنا أنه حُفِرَت بقعةٌ منها فرُؤِىَ منها الدخانُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ} “Binasını Allah'a karşı takva ... üzerine kuran kimse mi” [ayetinden] {فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ} “...onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlandı” kavline kadar [olan ayetler] hakkında şöyle dedi: “Vallahi [bina] duraksamaksızın nihayet ateşe düştü. Bize anlatıldığına göre oradan bir yer kazılmış ve oradan duman [çıktığı] görülmüştür.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، قال: قال ابن جُرَيجٍ: بنو عمرِو بن عوفٍ اسْتأذَنوا النبيَّ ﷺ في بُنيانِه، فأَذِن لهم، ففَرَغُوا منه يومَ الجمعةِ، فصَلَّوْا فيه يومَ الجمعةِ، ويومَ السبتِ، ويومَ الأحدِ. قال: وانْهار يومَ الاثنينِ. قال: وكان قد اسْتَنْظَرَهم ثلاثًا، السبتَ، والأحدَ، والاثنينِ، {فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ} مسجدُ المنافقين، انهارَ فلم يَتَناهَ دونَ أن وَقَعَ في النارِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc nakletti, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: Benî Amr b. Avf, onun inşası için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istediler, o da onlara izin verdi. Cuma günü onu bitirdiler; cuma günü , cumartesi günü ve pazar günü orada namaz kıldılar. Dedi ki: Pazartesi günü ise çöktü. Dedi ki: [Allah] onlara cumartesi, pazar ve pazartesi olmak üzere üç gün mühlet vermişti; {فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ} “münafıkların mescidi onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlandı”; çöktü ve ateşe düşmekten başka bir yerde durmadı.
قال ابن جُرَيجٍ: ذُكِر لنا أن رجالًا حَفَروا فيه، فأَبْصَرُوا الدخانَ يخرجُ منه .
İbn Cüreyc dedi ki: Bize anlatıldığına göre birtakım adamlar orayı kazdılar ve oradan duman çıktığını gördüler .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ بنُ المختارِ، عن عبدِ اللَّهِ الداناجِ، عن طَلْقٍ بن حبيبٍ، عن جابرٍ قولَه: {وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا}، قال: رأيتُ المسجدَ الذي بُنِىَ ضِرارًا يخرجُ منه الدخانُ على عهدِ النبيِّ ﷺ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz b. el-Muhtâr, Abdullah ed-Dânâc'dan, o Talk b. Habîb'den, o Câbir'den nakletti; O'nun: {وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا} “Bir de zarar vermek amacıyla mescit edinenler...” sözü hakkında [Câbir] dedi ki: Zarar vermek amacıyla inşa edilen o mescitten, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında duman çıktığını gördüm .
حدَّثنا محمدُ بنُ مرزوق البَصْرِيُّ، قال: ثنا أبو سَلَمةَ. قال: ثنا عبدُ العزيزِ بنُ المختارِ، عن عبدِ اللَّهِ الداناجِ، قال: ثني طلقُ العَنَزِيُّ، عن جابرِ بن عبدِ اللَّهِ، قال: رأيتُ الدخانَ يخرجُ مِن مسجدِ الضِّرارِ.
Bize Muhammed b. Merzûk el-Basrî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Seleme anlattı. Dedi ki: Bize Abdülazîz b. el-Muhtâr, Abdullah ed-Dânâc'dan anlattı, dedi ki: Bana Talk el-Anezî, Câbir b. Abdillâh'tan nakletti; o şöyle dedi: Mescid-i Dırâr'dan duman çıktığını gördüm.
حدَّثني سلامُ بنُ سالمٍ الخُزاعيُّ، قال: ثنا حلفُ بنُ ياسينَ الكوفيُّ، قال: حَجَجْتُ مع أبى في ذلك الزمانِ - يعنى: زمانَ بني أُميةَ - فمَرَرْنا بالمدينة، فرأيتُ مسجدَ القِبْلتَين - يعنى: مسجدَ الرسولِ - وفيه قبلةُ بيتِ المقدسِ، فلما كان زمانُ أبي جعفرٍ، قالوا: يدخُلُ الجاهلُ فلا يعرِفُ القبلةَ. فهذا البناءُ الذي يَرَون جَرَى على
Bana Sellâm b. Sâlim el-Huzâî anlattı, dedi ki: Bize Halef b. Yâsîn el-Kûfî anlattı, dedi ki: O dönemde -yani Emevîler döneminde- babamla birlikte hacca gittim. Medine'ye uğradık; Mescid-i Kıbleteyn'i -yani Resûlullah'ın mescidini- gördüm, içinde Beytü'l-Makdis kıblesi [de] vardı. Ebû Ca'fer dönemi olunca: "[Mescide] cahil kimse giriyor da kıbleyi bilemiyor" dediler. İşte insanların gördüğü bu yapı...
يدِ عبدِ الصمدِ بن عليٍّ. ورأيتُ مسجدَ المنافقين الذي ذَكَره اللَّهُ في القرآنِ، وفيه حَجَرٌ يخرُجُ منه الدخانُ، وهو اليومَ مَزبَلةٌ.
Abdüssamed b. Ali eliyle yapılmıştır. Allah'ın Kur'an'da zikrettiği münafıkların mescidini de gördüm; içinde içinden duman çıkan bir taş vardı ve bugün orası bir çöplüktür.
وقوله: {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}. يقولُ: واللَّهُ لا يُوفِّقُ للرَّشادِ في أفعالِه، مَن كان بانيًا بناءَه في غيرِ حَقِّه وموضعِه، ومَن كان مُنافِقًا مُخالِفًا بفعِله أمرَ اللَّهِ وأمرَ رسولِه.
O'nun: {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” sözü ise şöyle demektir: Allah, binasını hak olmayan bir amaçla ve yerine uygunsuz olarak kuran, münafık olan ve fiiliyle Allah'ın ve Resûlü'nün emrine muhalefet eden kimseyi işlerinde doğru yola muvaffak kılmaz.
القولُ في تأويلِ قولِه: {لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١١٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri: {لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١١٠)} “Kurdukları bina, kalpleri parça parça olmadıkça yüreklerinde bir şüphe [ve nifak kaynağı] olmaya devam edecektir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir”.
يقولُ تعالى ذكرُه: لا يزالُ بُنيانُ هؤلاء {وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا} . يقولُ: لا يزالُ مسجدُهم الذي بَنَوه {رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ} يعنى: شَكًّا ونِفاقًا في قلوبِهم، يَحْسَبون أنهم كانوا في بنائِهِ مُحْسِنِينَ، {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ}. يعنى: إلا أن تَتَصدَّعَ قلوبهم فَيَموتوا، {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} بما عليه هؤلاء المنافقون الذين بَنَوا مسجدَ الضِّرارِ مِن شَكِّهم في دينِهم، وما قَصَدوا في بِنائِهموه وأرادوه، وما إليه صائرٌ أمرُهم في الآخرةِ، وفى الحياةِ ما عاشوا، وبغيرِ ذلك مِن أُمورِهم وأمورِ غيرِهم: {حَكِيمٌ} في تَدْبيرِه إياهم، وتَدْبيرِ جميعِ خلقِه.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurur: Şunların {وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا} “Zarar vermek ve küfür amacıyla bir mescit edinenlerin” kurdukları o mescit, onların inşasında iyi bir iş yaptıklarını sanmaları sebebiyle {رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ} “kalplerinde bir şüphe” yani bir şüphe ve nifak olarak kalmaya devam edecektir; {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} “kalpleri parça parça olmadıkça”, yani kalpleri parçalanıp ölmedikçe. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir”; Mescid-i Dırâr'ı inşa eden bu münafıkların dinlerindeki şüphelerini, onu inşa ederken neyi kastettiklerini ve neyi amaçladıklarını, ahiretteki ve yaşadıkları müddetçe hayattaki akıbetlerinin ne olacağını ve gerek onların gerekse başkalarının diğer işlerini hakkıyla bilendir. {حَكِيمٌ} “tam hüküm ve hikmet sahibidir”; onları ve bütün yarattıklarını sevk ve idare etmesinde hikmet sahibidir.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ}. يعنى: شَكًّا، {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ}: يعنى الموتَ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ} “Kurdukları bina kalplerinde bir şüphe olmaya devam edecektir” sözü hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Yani bir şüphe [olacaktır], {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} “ancak kalpleri parçalanırsa başka” ifadesi hakkında ise: Yani ölüm [demektir].
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ}. قال: شكٌّ في قلوبِهم، {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ}: إلى أن يموتوا .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ} hakkında: "Kalplerinde bir şüphedir"; {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} hakkında ise: "Ölünceye kadar" dedi .
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ}. يقولُ: حتى يَموتوا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} “Kurdukları bina, kalpleri parça parça olmadıkça yüreklerinde bir şüphe olmaya devam edecektir” sözü hakkında nakletti; [Katâde] şöyle demektedir: Yani ölünceye kadar.
حدَّثني مطرُ بنُ محمدٍ الضَّبِّيُّ، قال: ثنا أبو قُتَيبةَ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحَكَمِ، عن مجاهدٍ في قوله: {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ}. [قال: الموتُ] .
Bana Matar b. Muhammed ed-Dabbî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Kuteybe anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den, o Mücâhid'den O'nun: {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} “kalpleri parça parça olmadıkça” sözü hakkında nakletti: [Şöyle dedi: Ölüm demektir] .
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: حدَّثنا ابن أبي عديٍّ، عن شعبةَ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ: {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ}] . قال: إلا أن يَموتوا.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Şu'be'den, o el-Hakem'den, o Mücâhid'den {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ}] “kalpleri parça parça olmadıkça” hakkında nakletti. Dedi ki: Ancak ölmeleri müstesna.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ}. قال: يَموتوا.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} “kalpleri parça parça olmadıkça” hakkında nakletti; [Mücâhid]: "Ölmeleridir" dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da
مجاهدٍ: {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ}. قال: يَموتوا.
Mücâhid'den {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} “kalpleri parça parça olmadıkça” hakkında nakletti; [Mücâhid]: "Ölmeleridir" dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aynısını nakletti .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن مَعْمَرٍ، عَنِ قتادةَ والحسنِ: {لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ}. قالا: شَكًّا قلوبِهم .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Ma'mer'den, o Katâde ve el-Hasan'dan nakletti: {لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ} “Kurdukları bina kalplerinde bir şüphe olmaya devam edecektir” hakkında; ikisi de: "Kalplerinde bir şüphedir " dediler.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا إسحاقُ الرازيُّ، قال: ثنا أبو سِنانٍ، عن حبيبٍ {لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ}. قال: غَيْظًا في قلوبِهم .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İshak er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sinân, Habîb'den {لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ} “Kurdukları bina kalplerinde bir şüphe olmaya devam edecektir” hakkında nakletti: "Kalplerinde bir öfkedir " dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن نُمَيرٍ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ}. قال: يَموتوا.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} “kalpleri parça parça olmadıkça” hakkında nakletti; [Mücâhid]: "Ölmeleridir" dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا إسحاقُ الرازيُّ، عن أبي سنانٍ، عن حبيبٍ: {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ}. قال: إلا أن يَموتوا.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İshak er-Râzî, Ebû Sinân'dan, o Habîb'den {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} “kalpleri parça parça olmadıkça” hakkında nakletti; [Habîb]: "Ancak ölmeleri müstesnadır" dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا قَبِيصةُ، عن سفيانَ، عن السُّدِّيِّ: {رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ}. قال: كُفَرًا. قلتُ: أكفَرَ مُجمِّعُ بن جاريةَ؟ قال: لا، ولكنها حَزَازَةٌ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa, Süfyân'dan, o es-Süddî'den {رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ} “kalplerinde bir şüphe” hakkında nakletti; [es-Süddî]: "Küfür[dür]" dedi. Ben: "Mücemmi' b. Câriye kâfir mi oldu?" dedim. [es-Süddî]: "Hayır, lakin bu bir sızıdır (hazâze)" dedi.
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاق، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن السُّدِّيِّ: {لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ}، قال: حَزَازَةٌ في قلوبِهم.
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den {لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ} “Kurdukları bina kalplerinde bir şüphe olmaya devam edecektir” hakkında nakletti; [Süddî]: "Kalplerinde bir sızıdır" dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ}: لا يزالُ ريبةً في قلوبِهم راضِين بما صَنَعوا؛ [أولئك المنافقون يَرَون أنَّهم قد أحسَنوا وصنَعوا] ، كما حُبِّبَ العجلُ في قلوبِ أصحابِ موسى، وقَرَأ: {وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ} [البقرة: ٩٣]. قال: حُبَّه. {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ}. قال: لا يزالُ ذلك في قلوبِهم حتى يَموتوا، يعنى المنافقين .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ} “Kurdukları bina kalplerinde bir şüphe olmaya devam edecektir” sözü hakkında şöyle dedi: "Yaptıklarından hoşnut olarak kalplerinde bir şüphe olmaya devam edecektir; [o münafıklar kendilerinin iyi bir iş yaptıklarını ve başardıklarını sanırlar] ; nitekim Mûsâ'nın kavminin kalplerine buzağı sevdirilmişti." Ve {وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ} “inkârları yüzünden buzağı [sevgisi] kalplerine sindirildi” [Bakara: 93] ayetini okudu ve: "Onun sevgisidir" dedi. {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} “kalpleri parça parça olmadıkça” hakkında da: "Ölünceye kadar bu durum onların kalplerinde kalacaktır; yani münafıkların " dedi.
[حدَّثني الحارثُ، قال: حدَّثنا عبدُ العزيزِ، قال: قال سفيانُ: {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ}. قال: إلا أن يَموتُوا. قال: وكان أصحاب عبدِ اللَّهِ يَقْرءُونها: (ريبةً في قلوبِهم ولو قُطِّعَت قلوبُهم)] .
[Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Süfyân {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} “kalpleri parça parça olmadıkça” hakkında: "Ancak ölmeleri müstesnadır" dedi. [Süfyân] dedi ki: Abdullah'ın arkadaşları bu ayeti (kalplerinde bir şüphe olarak kalacaktır, hatta kalpleri paramparça olsa bile) şeklinde okurlardı] .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا قيسٌ، عن السُّدِّيِّ، عن إبراهيمَ: {رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ}. قال: شَكًّا. قال: قلتُ: يا أبا عمرانَ، تقولُ هذا وقد قرأتَ القرآنَ؟ قال: إنما هي حَزَازَةٌ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Kays, es-Süddî'den, o İbrâhim'den {رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ} “kalplerinde bir şüphe” hakkında nakletti; [İbrâhim]: "Bir şüphedir" dedi. [Râvi] dedi ki: "Ey Ebû İmrân, Kur'an'ı okuduğun halde bunu mu söylüyorsun?" dedim. O: "O ancak [içte kalan] bir sızıdır " dedi.
واخْتَلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ}.
Kurrâ, {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} “kalpleri paramparça olmadıkça” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir.
فقَرَأ ذلك بعضُ قرأةِ الحجازِ والمدينةِ والبصرةِ والكوفةِ: (إِلَّا أَنْ تُقَطَّعَ قُلُوبُهُم) بضمِّ "التاء" مِن "تَقطَّعَ" على أنه لم يُسَمَّ فاعلُه، وبمعنى: إلا أن يُقَطِّعَ الله قلوبَهم.
Hicaz, Medine, Basra ve Kûfe kurrâsından bazıları bunu, fâili zikredilmemiş (meçhul) fiil olarak ve "Allah onların kalplerini parçalamadıkça" anlamında "takatta'a" kelimesinin "tâ" harfini ötreli yaparak (إِلَّا أَنْ تُقَطَّعَ قُلُوبُهُم) şeklinde okumuşlardır.
وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ المدينةِ والكوفةِ {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} بفتحِ "التاءِ" من "تَقطَّعَ" على أن الفعلَ للقلوبِ. بمعنى: إلا أن تَتقطَّعَ قلوبُهم، ثم حُذِفَت إحدى التاءَين .
Medine ve Kûfe kurrâsından bazıları ise fiilin kalplere ait olması üzere, "takatta'a" kelimesinin "tâ" harfini üstün ile {إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} şeklinde okumuşlardır. Bu, "kalpleri paramparça olmadıkça (tetekatta'a)" anlamında olup sonra iki "tâ"dan biri hazfedilmiştir .
وذُكِر أن الحسنَ كان يقرؤه: (إلى أنْ تقطعَ قلوبَهم) . بمعنى: حتى تَتقطَّعَ قلوبُهم. وذُكِرَ أنها في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (وَلَوْ قُطِّعَتْ قُلُوبُهم) وعلى الاعتبارِ بذلك قرَأ مَن قرَأ ذلك: (إِلَّا أَنْ تُقَطَّعَ) بضمِّ "التاءِ".
el-Hasan'ın bunu "kalpleri parçalanıncaya kadar" anlamında (إلى أنْ تقطعَ قلوبَهم) şeklinde okuduğu zikredilmiştir. Abdullah'ın kıraatinde ise (وَلَوْ قُطِّعَتْ قُلُوبُهم) "kalpleri paramparça olsa bile" şeklinde olduğu zikredilmiştir. Buna itibar ederek "tâ" harfini ötre ile (إِلَّا أَنْ تُقَطَّعَ) şeklinde okuyanlar okumuştur.
والقولُ عندى في ذلك أن الفتحَ في "التاءِ" والضمَّ مُتقارِبا المعنى؛ لأن القلوبَ لا تَتقطَّعُ إذا تَقَطَّعَت إلا بتقطيع الله إيَّاها، ولا يُقَطِّعُها اللَّهُ إلا وهى مُتقطِّعةٌ. وهما قراءتان معروفتان، قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما جماعةٌ مِن القرأةِ، فبأيَّتهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ الصوابَ في قراءِته.
Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: "Tâ"nın üstün ve ötre okunması anlam bakımından birbirine yakındır; zira kalpler parçalandığı zaman ancak Allah'ın onları parçalamasıyla parçalanır ve Allah da onları ancak onlar parçalanırken parçalar. Bunlar bilinen iki kıraattir; kurrâdan bir topluluk bu iki kıraatin her birini okumuştur. Dolayısıyla okuyan kimse bunlardan hangisiyle okursa okusun kıraatinde isabet etmiştir.
وأما قراءةُ مَن قرأ ذلك: (إلى أن تُقَطَّعَ) فقراءةٌ لمصاحفِ المسلمين مخالفةٌ، ولا أرَى القراءةَ بخلافِ ما في مصاحفِهم جائزةً.
Bunu (إلى أن تُقَطَّعَ) şeklinde okuyanın kıraatine gelince; bu, Müslümanların mushaflarına aykırı bir kıraattir ve ben onların mushaflarındakine aykırı olan [bir] kıraati caiz görmüyorum.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.
القول في تأويلِ قولِه: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١١)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١١)} “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını, kendilerine cennet verilmek üzere satın almıştır. Onlar Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler. Bu, Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da O'nun üzerine hak bir vaaddir. Allah'tan daha çok ahdine vefa gösteren kim vardır? O halde yapmış olduğunuz bu alışverişinizden dolayı sevinin! İşte büyük kurtuluş budur.”
يقولُ تعالى ذكرُه: إن اللَّهَ جَلَّ ثناؤُه ابْتَاعَ مِن المؤمنين أنفسَهم وأموالَهم بالجنةِ، {وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا}. يقولُ: وَعَدَهم الجنةَ، جلَّ ثناؤُه، وعدًا عليه حقًّا أن يُوفِيَ لهم به، في كتبِه المنزَّلَةِ؛ التوراةِ والإنجيلِ والقرآنِ، إذا هم وَفُوا بما عاهَدوا اللَّهَ، فقاتَلوا في سبيلِه ونُصْرةِ دينِه أعداءَه، فقَتَلوا وقُتِلوا، {وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ}. يقولُ جلّ ثناؤُه: ومَن أحسنُ وفاءً بما ضَمِنَ وشَرَطُ مِن اللَّهِ، {فَاسْتَبْشِرُوا}. يقولُ ذلك للمؤمنين: فاسْتَبْشِروا، أيُّها المؤمنون، الذين صَدَقوا الله فيما عاهَدوا {بِبَيْعِكُمُ} أنفسَكم وأموالَكم بالذي بِعْتُموها مِن ربِّكم ، فإن ذلك هو الفوزُ العظيمُ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz övgüsü yüce olan Allah, cennet karşılığında müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır. {وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا} “O'nun üzerine hak bir vaaddir”. Şöyle buyurmaktadır: İndirdiği kitaplarında; Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da, Allah'a verdikleri sözü yerine getirip O'nun yolunda ve dinine yardım uğrunda düşmanlarıyla savaşıp öldürdükleri ve öldürüldükleri takdirde, onlara bu vaadi yerine getirmeyi Kendi üzerine hak bir vaat kılmıştır. {وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan daha çok ahdine vefa gösteren kim vardır?”. Övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Üstlendiği ve şart koştuğu şeyi yerine getirme hususunda Allah'tan daha vefalı kim vardır? {فَاسْتَبْشِرُوا} “O halde sevinin!”. Bunu müminlere söylemektedir: Ey Allah'a verdikleri sözde sadık kalan müminler, Rabbinizden satın aldığınız şeye karşılık canlarınızı ve mallarınızı {بِبَيْعِكُمُ} “satmış olmanızla sevinin!” Çünkü bu, büyük kurtuluşun ta kendisidir.
كما حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن حفصِ بن حميدٍ، عن شِمْرِ بن عطيةَ، قال: ما مِن مسلمٍ إلا وللَّهِ في عنقِه بَيْعةٌ، وَفَى بها أو مات عليها، في قولِ اللَّهِ: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}. ثم حَلَّاهم فقال: {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ} إلى {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ}.
Bize İbn Humeyd'in anlattığı gibi; dedi ki: Bize Ya'kûb, Hafs b. Humeyd'den, o Şimr b. Atıyye'den nakletti; o şöyle dedi: Hiçbir Müslüman yoktur ki Allah'ın şu: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını, kendilerine cennet verilmek üzere satın almıştır. Onlar Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler. [Bu,] Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da O'nun üzerine hak bir vaaddir. Verdiği sözü Allah'tan daha iyi yerine getiren kim vardır? O hâlde yapmış olduğunuz bu alışverişinizden dolayı sevinin! İşte büyük kurtuluş ve kazanç budur” sözü gereğince, [ister] onu yerine getirsin [isterse] bu uğurda vefat etsin, boynunda Allah'a [ait] bir biat bulunmasın. Sonra [Allah] onları vasıflandırıp şöyle buyurdu: {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ} “Tevbe edenler, ibadet edenler...” [ayetinden] {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} “...ve müminleri müjdele” [kavline] kadar.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ [بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ}. قال: ثامَنَهم واللَّهِ، فأغلَى لهم] .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ [بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ} “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını, kendilerine cennet verilmek üzere satın almıştır” sözü hakkında nakletti; [İbn Abbâs]: "Allah'a yemin olsun ki onlarla pazarlık etti ve onlar için paha biçti] " dedi.
حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابن المباركِ، عن محمدِ بن يسارٍ، عن قتادةَ، أنه تَلَا هذه الآيةَ: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ}. قال: ثامَنَهُم [واللَّهِ] ، فأغْلَى لهم الثمنَ .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Muhammed b. Yesâr'dan, o Katâde'den nakletti; o şu ayeti okudu: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ} “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını, kendilerine cennet verilmek üzere satın almıştır”. [Katâde]: "[Allah'a yemin olsun ki] onlarla pazarlık etti ve onlar için bedeli pek yüksek tuttu " dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى منصورُ بنُ هارونَ ، عن أبي إسحاقَ الفَزَارِيِّ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ، أنه تَلَا هذه الآيةَ: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ}. قال: بايَعَهم فأَغْلَى لهم .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Mansûr b. Hârûn , Ebû İshak el-Fezârî'den, o Ebû Recâ'dan, o el-Hasan'dan nakletti; o şu ayeti okudu: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ} “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır”. [el-Hasan]: "Onlarla alışveriş yaptı ve onlar için [bedeli] pek yüksek tuttu " dedi.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو مَعْشرٍ، عن محمدِ بن كعبٍ
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ma‘şer, Muhammed b. Ka‘b'dan [nakletti]:
القُرَظِيِّ وغيرِه، قالوا: قال عبدُ اللَّهِ بنُ رواحةَ لرسولِ اللَّهِ ﷺ: اشْتَرِطْ لربِّك ولنفسِك ما شئتَ. قال: "أَشْتَرِطُ لربِّي أن تَعْبُدُوه ولا تُشْرِكوا به شيئًا، وأَشْتَرِطُ لنَفْسى أن تَمْنَعونى مما تَمْنَعون منه أنفسَكم وأموالَكم". قالوا: فإذا فَعَلنا ذلك فماذا لنا؟ قال: "الجنةُ". قالوا: رَبِح البيعُ، لا نُقِيلُ ولا نستقيلُ. فنَزَلَت: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ} الآية .
el-Kurazî ve başkalarından nakletti; dediler ki: Abdullah b. Revâha, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Rabbin için ve kendin için dilediğin şartı koş" dedi. [Allah Resûlü]: "Rabbim için O'na kulluk etmenizi ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanızı şart koşuyorum; kendim için ise canlarınızı ve mallarınızı koruduğunuz şeylerden beni de korumanızı şart koşuyorum" buyurdu. Onlar: "Bunu yaptığımızda bize ne var?" dediler. O: "Cennet" buyurdu. Onlar: "Alışveriş karlı çıktı; ne bu anlaşmayı bozarız ne de bozulmasını isteriz!" dediler. Bunun üzerine {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ} “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını, kendilerine cennet verilmek üzere satın almıştır” ayeti indi .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا عُبَيْدُ بنُ طُفَيلٍ العَبْسِيُّ، قال: سمعتُ الضحاكَ بنَ مُزاحِمٍ، وسأله رجلٌ عن قولِه: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ} الآية. قال الرجلُ: أَلَا أَحْمِلُ على المشركين فأُقاتِلَ حتى أُقْتَلَ؟ قال: وَيْلك، أين الشرطُ؟ {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ} الآية.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ubeyd b. Tufeyl el-Absî anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk b. Müzâhim'i işittim; bir adam ona: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ} “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını satın almıştır” ayetini sordu. Adam: "Müşriklere saldırıp öldürülünceye kadar savaşmayayım mı?" dedi. [ed-Dahhâk]: "Yazık sana, şart nerede? {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ} [ayetine bak]" dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٢)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri: {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٢)} “Tevbe edenler, ibadet edenler, hamdedenler, seyahat edenler [oruç tutanlar], rükû edenler, secde edenler, iyiliği emredip kötülükten alıkoyanlar ve Allah'ın sınırlarını koruyanlar... Müminleri müjdele!”
يقولُ تعالى ذكرُه: إن اللَّهَ اشْتَرى مِن المؤمنين التائِبِين العابِدين أنفسَهم وأموالَهم. ولكنه رُفِعَ، إذ كان مُبْتدَأَ آيةٍ بعدَ تمَامِ أخرى قبلَها، والعربُ تفعلُ
Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, tevbe eden, ibadet eden müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır. Fakat o [kelimeler], kendisinden önceki başka bir [ayetin] tamamlanmasından sonra bir ayet başlangıcı olduğu için merfû kılınmıştır. Araplar da böyle...
ذلك، وقد تقدَّمَ بيانُنا ذلك في قوله: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ} بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضع .
yaparlar. Biz bu hususu daha önce {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ} “[Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler” sözünde bu makamda tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
ومعنى التائبين : الراجِعون مما يَكرهُه اللَّهُ ويسخطُه إلى ما يُحِبُّه ويَرْضاه.
Tövbe edenlerin anlamı : Allah'ın hoşlanmadığı ve gazap ettiği şeylerden, O'nun sevdiği ve razı olduğu şeylere dönenlerdir.
كما حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا حَكَّامُ بنُ سَلْمٍ، عن ثعلبةَ بن سُهَيلٍ، قال: قال الحسنُ في قولِ اللَّهِ: {التَّائِبُونَ}. قال: تابوا إلى الله من الذنوبِ كلِّها.
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm b. Selm, Sa'lebe b. Süheyl'den nakletti; dedi ki: el-Hasan, Allah'ın: {التَّائِبُونَ} “Tövbe edenler” sözü hakkında: "Günahların hepsinden Allah'a tövbe edenlerdir" dedi.
حدَّثنا سَوَّارُ بنُ عبدِ اللَّهِ العَنْبَرِيُّ، قال: ثنى أبي، عن أبي الأشْهَبِ، عن الحسن، أنه قرَأ: {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ}. قال: تابوا مِن الشركِ، وبَرِئُوا مِن النفاقِ.
Bize Sevvâr b. Abdillâh el-Anberî anlattı, dedi ki: Bana babam, Ebü'l-Eşheb'den, o el-Hasan'dan nakletti; o {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ} “Tövbe edenler, ibadet edenler” ayetini okudu ve: "Şirkten tövbe etmiş ve nifaktan uzak durmuşlardır" dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ قال: ثنا أبو أسامةَ، عن أبي الأشْهَبِ، قال: قرَأ الحسنُ: {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ}. قال: تابُوا مِن الشركِ، وبَرِئُوا مِن النفاقِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Ebü'l-Eşheb'den nakletti; dedi ki: el-Hasan {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ} “Tövbe edenler, ibadet edenler” ayetini okudu ve: "Şirkten tövbe etmiş ve nifaktan uzak durmuşlardır " dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثني منصورُ بن هارونَ، عن أبي إسحاقَ الفَزاريِّ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ، قال: {التَّائِبُونَ}: مِن الشركِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Mansûr b. Hârûn, Ebû İshâk el-Fezârî'den, o Ebû Recâ'dan, o el-Hasan'dan nakletti; [el-Hasan] şöyle dedi: {التَّائِبُونَ} “Tövbe edenler”, şirkten [tövbe edenlerdir].
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا جَريرُ بن حازمٍ، قال: سمِعتُ الحسنَ يقرَأُ هذه الآيةَ: {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ}. قال الحسنُ: تابوا واللهِ مِن الشركِ، ويَرِئُوا مِن النفاقِ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Cerîr b. Hâzim anlattı, dedi ki: el-Hasan'ı bu {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ} “Tövbe edenler, ibadet edenler” ayetini okurken işittim. el-Hasan: "Allah'a yemin olsun ki şirkten tövbe etmiş ve nifaktan uzak durmuşlardır" dedi.
حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {التَّائِبُونَ}. قال: تابوا مِن الشركِ، ثم لم يُنافِقوا في الإسلامِ .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {التَّائِبُونَ} “Tövbe edenler” sözü hakkında nakletti; [Katâde]: "Şirkten tövbe etmiş, sonra da İslam'da münafıklık yapmamışlardır " dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ: {التَّائِبُونَ}. قال: الذين تابوا من الذنوبِ، [ثم لم] يَعودوا فيها.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {التَّائِبُونَ} “Tövbe edenler” hakkında nakletti; dedi ki: "Günahlardan tövbe eden, [sonra da] onlara tekrar dönmeyenlerdir ."
وأما قولُه : {الْعَابِدُونَ}، فهم الذين ذَلُّوا خشيةً للهِ وتواضعًا له، فجَدُّوا في خدمته.
O'nun : {الْعَابِدُونَ} “ibadet edenler” sözüne gelince; onlar, Allah korkusuyla ve O'na tevazu göstererek boyun eğip O'na kulluk etmede gayret gösterenlerdir.
كما حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {الْعَابِدُونَ}: قومٌ أَخَذوا مِن أبدانِهم في ليلِهم ونهارِهم .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: "{الْعَابِدُونَ} “İbadet edenler”: Gece ve gündüzlerinde bedenlerinden [ibadet için pay] ayıran bir topluluktur ."
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن ثعلبةَ بن سهيلٍ، قال: قال الحسنُ في قولِ اللَّهِ ﷿: {الْعَابِدُونَ}. قال: عَبَدوا الله على أحايينِهم كلِّها، في السراءِ والضراءِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Sa'lebe b. Süheyl'den nakletti; dedi ki: el-Hasan, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {الْعَابِدُونَ} “İbadet edenler” sözü hakkında şöyle dedi: "Her anlarında, bollukta ve darlıkta Allah'a ibadet etmişlerdir ."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى منصورُ بنُ هارونَ، عن أبي
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Mansûr b. Hârûn, Ebû...
إسحاقَ الفزاريِّ، عن أبي رجاءٍ عن الحسنُ {الْعَابِدُونَ}. قال: العابِدون لربِّهم.
İshak el-Fezârî'den, o Ebû Recâ'dan, o el-Hasan'dan {الْعَابِدُونَ} “İbadet edenler” hakkında nakletti; [el-Hasan]: "Rablerine ibadet edenlerdir" dedi.
وأما قوله: {الْحَامِدُونَ}، فإنهم الذين يَحْمَدون اللَّهَ على كلِّ ما امتَحَنَهم به من خيرٍ وشرٍّ.
O'nun: {الْحَامِدُونَ} “hamdedenler” sözüne gelince; şüphesiz onlar, Allah'ın kendilerini imtihan ettiği her hayır ve şer hususunda O'na hamdeden kimselerdir.