كما حدَّثنا بشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {الْحَامِدُونَ}: قومٌ حَمِدوا الله على كلِّ حالٍ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: "{الْحَامِدُونَ} “Hamdedenler”: Her halükârda Allah'a hamdeden bir topluluktur ."
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن ثعلبةَ، قال: قال الحسنُ: {الْحَامِدُونَ}: الذين حَمِدوا اللَّهَ على أحايينِهم كلِّها، في السراءِ والضراءِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Sa'lebe'den nakletti; dedi ki: el-Hasan şöyle dedi: "{الْحَامِدُونَ} “Hamdedenler”: Bütün vakitlerinde, bollukta ve darlıkta Allah'a hamdedenlerdir ."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى منصورُ بن هارونَ، عن أبي إسحاقَ الفزاريِّ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ: {الْحَامِدُونَ}. قال: الحامِدون على الإسلامِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Mansûr b. Hârûn, Ebû İshak el-Fezârî'den, o Ebû Recâ'dan, o el-Hasan'dan nakletti: "{الْحَامِدُونَ} “Hamdedenler”: İslam üzere hamdedenlerdir ."
وأما قوله: {السَّائِحُونَ}، فإنه الصَّائمون.
O'nun: {السَّائِحُونَ} “seyahat edenler” sözüne gelince; bu , oruç tutanlardır.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عيسى الدَّامَغانيُّ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا سفيانُ، عن عمرِو بن دينارٍ، و حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: أخبرَني عمرُو بنُ الحارثِ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن عُبَيدِ بن عميرٍ، قال: سُئِل النبيُّ
Nitekim bana Muhammed b. Îsâ ed-Dâmeğânî ve İbn Vekî' anlattı, dediler ki: Bize Süfyân, Amr b. Dînâr'dan nakletti; ve bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Amr b. Dînâr'dan, o Ubeyd b. Umeyr'den haber verdi; o şöyle dedi: Peygamber
ﷺ عن السائحين، فقال: "هُمُ الصَّائمون" .
sallallâhu aleyhi ve sellem'e seyahat edenler [sâihûn] hakkında soruldu; O: "Onlar oruç tutanlardır" buyurdu .
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن بَزِيعٍ، قال: ثنا حكيمُ بنُ خِذامٍ ، قال: ثنا سليمانُ، عن أبي صالحٍ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسول الله ﷺ: "السَّائِحون هم الصَّائِمون" .
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Bezî' anlattı, dedi ki: Bize Hakîm b. Hızâm anlattı, dedi ki: Bize Süleymân, Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu : "Seyahat edenler [sâihûn], oruç tutanlardır ."
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن الأعْمشِ، عن أبي صالحٍ، عن أبي هريرةَ، قال: {السَّائِحُونَ}: الصَّائمون .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: "{السَّائِحُونَ} “seyahat edenler”: Oruç tutanlardır ."
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، عن زِرٍّ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: {السَّائِحُونَ}: الصَّائمون .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o Zirr'den, o Abdullah'tan nakletti; dedi ki: "{السَّائِحُونَ} “seyahat edenler”: Oruç tutanlardır ."
حدَّثنا ابن بشارٍ قال: ثنا يحيى، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثنى عاصمٌ، عن زِرٍّ، عن عبدِ اللَّهِ بمثلِه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bana Âsım, Zirr'den, o Abdullah'tan benzerini nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ عمارةَ الأسديُّ، قال: ثنا عُبَيدُ اللَّهِ، قال: أخبَرنا شَيبانُ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي عبدِ الرحمنِ، قال: السياحةَ الصيامُ .
Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah anlattı, dedi ki: Bize Şeybân, Ebû İshak'tan, o Ebû Abdirrahmân'dan haber verdi; dedi ki: Siyâhat, oruç tutmaktır .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابن عطيةَ، قال: ثنا إسرائيلَ، عن أشْعثَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: {السَّائِحُونَ}: الصائمون .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Atıyye anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Eş'as'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: "{السَّائِحُونَ} “seyahat edenler”: Oruç tutanlardır ."
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن أبيه وإسرائيلَ، عن أشْعثَ بن أبى الشعثاءِ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: {السَّائِحُونَ}: الصائمون.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından ve İsrâîl'den, o Eş'as b. Ebi'ş-Şa'sâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: "{السَّائِحُونَ} “seyahat edenler”: Oruç tutanlardır."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شريكٌ ، عن أشْعثَ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، قال: {السَّائِحُونَ}: الصائمون .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk , Eş'as'tan, o Saîd b. Cübeyr'den nakletti; dedi ki: "{السَّائِحُونَ} “seyahat edenler”: Oruç tutanlardır ."
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أشْعثَ بن أبي الشَّعْثاءِ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ مثلَه.
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Eş'as b. Ebi'ş-Şa'sâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan aynısını nakletti.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن عاصمٍ، عن زِرٍّ، عن عبدِ اللَّهِ مثلَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Âsım'dan, o Zirr'den, o Abdullah'tan aynısını nakletti.
حدَّثنا ابن وكيعٍ قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن أبي إسحاقَ، عن أبي عبدِ الرحمنِ، قال: {السَّائِحُونَ}: هم الصائمون.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından, o Ebû İshak'tan, o Ebû Abdirrahmân'dan nakletti; dedi ki: "{السَّائِحُونَ} “seyahat edenler”: Onlar oruç tutanlardır."
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam,
أبيه، عن ابن عباسٍ: {السَّائِحُونَ}. قال: يعنى بالسائحين: الصائمين .
babasından, o İbn Abbâs'tan nakletti: "{السَّائِحُونَ} “seyahat edenler”. Dedi ki: Seyahat edenler ile oruç tutanları kastetmektedir ."
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عُبَيدُ اللَّهِ، عن إسرائيلَ، عن [أبي يحيى] ، عن مجاهدٍ، قال: {السَّائِحُونَ}: هم الصائمون.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, İsrâîl'den, o [Ebû Yahyâ'dan] , o Mücâhid'den nakletti; dedi ki: "{السَّائِحُونَ} “seyahat edenler”: Onlar oruç tutanlardır."
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {السَّائِحُونَ}: الصائمون .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: "{السَّائِحُونَ} “seyahat edenler”: Oruç tutanlardır ."
[حدَّثني المُثَنَّى] ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ، قال: [كلُّ ما] ذَكَر اللَّهُ في القرآنِ السياحةَ، هم الصائمون .
[Bana el-Müsennâ anlattı] , dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Allah'ın Kur'an'da zikrettiği [bütün] siyâhat [kelimeleriyle kastedilenler], oruç tutanlardır .
[حدَّثنا ابن وكيعٍ] (٤)، قال: ثنا أبي، عن المسعوديِّ، عن أبي سِنانٍ، عن ابن أبى الهُذَيلِ، عن أبي عمرٍو العَبْديِّ، قال: {السَّائِحُونَ}: الذين يُدِيمون الصيامَ مِن المؤمنين .
[Bize İbn Vekî' anlattı] (٤), dedi ki: Bize babam, el-Mes'ûdî'den, o Ebû Sinân'dan, o İbn Ebi'l-Hüzeyl'den, o Ebû Amr el-Abdî'den nakletti; dedi ki: "{السَّائِحُونَ} “seyahat edenler”: Müminlerden oruca devam edenlerdir ."
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن ثعلبةَ بن سهيلٍ، قال: قال الحسنُ: {السَّائِحُونَ}: الصائمون.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hakkâm, Sa'lebe b. Süheyl'den nakletti; dedi ki: el-Hasan şöyle dedi: "{السَّائِحُونَ} “seyahat edenler”: Oruç tutanlardır."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى منصور بن هارونَ، عن أبي إسحاقَ الفَزاريِّ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنُ، قال: {السَّائِحُونَ}: الصائمون شهرَ رمضانَ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Mansûr b. Hârûn, Ebû İshak el-Fezârî'den, o Ebû Recâ'dan, o el-Hasan'dan nakletti; dedi ki: "{السَّائِحُونَ} “seyahat edenler”: Ramazan ayını oruçla geçirenlerdir."
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ، قال: {السَّائِحُونَ}: الصائمون .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan nakletti; dedi ki: "{السَّائِحُونَ} “seyahat edenler”: Oruç tutanlardır ."
[حدَّثنا ابن وكيعٍ] ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ، قال: كلُّ شيءٍ في القرآنِ {السَّائِحُونَ} فإنه الصائمون.
[Bize İbn Vekî' anlattı] , dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan nakletti; dedi ki: Kur'an'da geçen her {السَّائِحُونَ} “seyahat edenler” [ifadesi], muhakkak ki oruç tutanlardır.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هُشَيمٌ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {السَّائِحُونَ}: الصائمون.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan haber verdi: "{السَّائِحُونَ} “seyahat edenler”: Oruç tutanlardır."
حُدِّثْتُ عن الحسينُ بن الفرجِ، قال: سَمِعتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أَخبرَنا عُبيَدٌ، قال: سَمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {السَّائِحُونَ}: يعنى الصَّائمين .
Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı, O'nun: {السَّائِحُونَ} “seyahat edenler” sözü hakkında şöyle derken işittim: Oruç tutanları kastetmektedir .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن نُمَيرٍ ويَعْلى وأبو أسامةَ، عن عبدِ الملكِ، عن عطاءٍ، قال: {السَّائِحُونَ}: الصائمون .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Ya'lâ ve Ebû Üsâme, Abdülmelik'ten, o Atâ'dan nakletti; dedi ki: "{السَّائِحُونَ} “seyahat edenler”: Oruç tutanlardır ."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرَنا هُشَيمٌ، عن عبدِ الملكِ، عن عطاءٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Abdülmelik'ten, o Atâ'dan aynısını haber verdi.
[حدَّثني المُثَنَّى]، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ الزبيرِ، عن ابن
[Bana el-Müsennâ anlattı], dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, İbn
عُيَينةَ، قال: ثنا عمرٌو، أنه سَمِعَ وَهْبَ بنَ مُنَبِّهٍ يقولُ: كانت السياحةُ في بني إسرائيلَ، وكان الرجلُ إذا ساحَ أربعينَ سنةَ رأى ما كان يرى السائحون قبلَه. فساحَ وَلَدُ بَغِيٍّ أربعين سنةً فلم يَرَ شيئًا، فقال: أيْ ربِّ، أرأيتَ إن أساءَ أبواى وأحسنتُ أنا! قال: فَأُرِى ما أُرِىَ السائحون قبلَه .
Uyeyne'den nakletti; dedi ki: Bize Amr, Vehb b. Münebbih'i şöyle derken işittiğini anlattı: Siyâhat İsrâiloğulları'nda vardı; bir adam kırk yıl seyahat ettiğinde (ibadete çekildiğinde), kendisinden önceki seyyahların gördüğü şeyleri görürdü. Bir zina çocuğu kırk yıl seyahat etti de hiçbir şey görmedi. Bunun üzerine: 'Ey Rabbim! Ya anne babam kötülük edip ben iyilik ettiysem!' dedi. [Vehb] dedi ki: Bunun üzerine ona da kendisinden önceki seyyahlara gösterilenler gösterildi .
قال ابن عُيَينةَ: إذا تَرَكَ الطعامَ والشرابَ والنساءَ فهو السائحُ .
İbn Uyeyne şöyle dedi: Yemeyi, içmeyi ve kadınları bıraktığı zaman o, sâihtir .
حدثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {السَّائِحُونَ}: قومٌ أَخَذوا مِن أبدانِهم صومًا للَّهِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: "{السَّائِحُونَ} “seyahat edenler”: Allah için bedenlerinden oruç [hakkı] alan bir topluluktur ."
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ يزيدَ، عن الوليدِ بن عبدِ اللَّهِ، عن عائشةَ، قالت: سياحةُ هذه الأمَّةِ الصيامُ .
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Yezîd, el-Velîd b. Abdillâh'tan, o Âişe'den nakletti; dedi ki: "Bu ümmetin siyâhati, oruçtur ."
وقوله: {الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ}. يعنى: المُصَلِّين، الراكِعِين في صلاتِهم، الساجدِين فيها.
O'nun: {الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ} “rüku edenler, secde edenler” sözü; namaz kılanları, namazlarında rüku ve secde edenleri kastetmektedir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى منصورُ بنُ هارونَ، عن أبي إسحاقَ الفَزاريِّ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ: {الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ}. قال: الصلاةُ المفروضةُ .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Mansûr b. Hârûn, Ebû İshak el-Fezârî'den, o Ebû Recâ'dan, o el-Hasan'dan nakletti: "{الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ} “rüku edenler, secde edenler”. Dedi ki: Farz kılınan namazdır ."
وأما قوله: {الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَر}، فإنه يعنى
O'nun: {الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَر} “İyiliği emredenler ve kötülükten sakındıranlar” sözü ise [şunu] kastetmektedir:
أنهم يأمُرون الناسَ بالحقِّ في أديانهم واتِّباعِ الرشدِ والهُدى والعملِ، ويَنْهَونهم عن المنكرِ، وذلك نَهْيُهم الناسَ عن كلِّ فعلٍ وقولٍ نَهَى اللَّهُ عبادَه عنه.
onların insanlara dinlerinde hakkı, doğru yola ve hidayete uymayı ve amel etmeyi emretmeleri; onları münkerden sakındırmalarıdır ki bu da insanları, Allah'ın kullarına yasakladığı her türlü fiil ve sözden sakındırmalarıdır.
وقد رُوِيَ عن الحسنِ في ذلك ما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني منصورُ بنُ هارونَ، عن أبي إسحاقَ الفَزاريِّ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ: {الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ}: لا إلهَ إلا اللَّهُ، {وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَر}: عن الشركِ .
Bu hususta el-Hasan'dan, bize el-Kâsım'ın anlattığı şu rivayet nakledilmiştir: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Mansûr b. Hârûn, Ebû İshak el-Fezârî'den, o Ebû Recâ'dan, o el-Hasan'dan nakletti: "{الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ} “İyiliği emredenler”: 'Lâ ilâhe illallâh'tır, {وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَر} “kötülükten sakındıranlar”: Şirkten [sakındıranlardır] ."
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن ثَعْلَبةَ بن سهيلٍ، قال: قال الحسنُ في قولِه: {الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ}. قال: أمَا إنهم لم يأمُروا الناسَ حتى كانوا مِن أهلِها، {وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ}. قال: أمَا إنهم لم يَنْهَوا عن المنكرِ حتى انتهَوا عنه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Sa'lebe b. Süheyl'den nakletti; dedi ki: el-Hasan O'nun: {الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ} “iyiliği emredenler” sözü hakkında şöyle dedi: "Dikkat edin, onlar kendileri onun ehlinden olmadıkça insanlara emretmediler. {وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ} “kötülükten sakındıranlar” [hakkında da] şöyle dedi: Dikkat edin, onlar kendileri vazgeçmedikçe münkerden sakındırmadılar ."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثني إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ، قال: كلُّ ما ذَكَر اللَّهُ في القرآنِ مِن الأمرِ بالمعروفِ والنهيِ عن المنكرِ، فالأمرُ بالمعروفِ دعاءٌ من الشركِ إلى الإسلامِ، والنهيُ عن المنكرِ نهىٌ عن عبادةِ الأوثانِ والشياطينِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den, o Ebi'l-Âliye'den nakletti; dedi ki: Allah'ın Kur'an'da iyiliği emretme ve kötülükten sakındırma hususunda zikrettiği her şeyde ; iyiliği emretmek şirkten İslam'a davet etmek, kötülükten sakındırmak ise putlara ve şeytanlara tapmaktan nehyetmektir.
وقد دَلَّلنا فيما مَضَى قبلُ على صحةِ ما قُلنا؛ مِن أن المعروف هو كلُّ ما أمَر
Daha önce, marufun Allah'ın emrettiği her şey olduğuna dair söylediğimiz [sözün] doğruluğuna delil getirmiştik;
اللَّهُ به عبادَه أو رسولُه ﷺ، [والمنكر] هو كلُّ ما نَهَى اللَّهُ عنه عبادَه أو رسولُه . وإذ كان ذلك كذلك، ولم يكنْ في الآيةِ دلالةٌ على أنها عُنِى بها خصوصٌ دونَ عمومٍ، ولا في خبرٍ عن الرسولِ، ولا في فطرةِ عقلٍ، فالعمومُ بها أَوْلى؛ لما قد بَيَّنَّا في غير موضعٍ مِن كُتُبِنا.
ve [münkerin] Allah'ın veya Resûlü'nün kullarına yasakladığı her şey olduğuna dair söylediğimiz sözün doğruluğuna delil getirmiştik. Durum böyle olunca, ayette genel değil de özel bir anlamın kastedildiğine dair ne bir delil, ne Resûl'den gelen bir haberde , ne de aklın fıtratında buna dair bir karine bulunmadığına göre, kitaplarımızın başka yerlerinde de açıkladığımız üzere [ayette] genel anlam esas alınmaya daha layıktır.
وأما قولُه: {وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ}، فإنه يعنى: المؤدُّون فَرائضَ اللَّهُ، المُنْتَهون إلى أمرِه ونهِيه، الذين لا يُضَيِّعون شيئًا ألزمَهم العملَ به، ولا يَرْتكِبون شيئًا نَهاهم عن ارْتِكابِه.
O'nun: {وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ} “ve Allah'ın sınırlarını koruyanlar” sözüne gelince; Allah'ın farzlarını eda eden, O'nun emrine ve yasağına riayet eden, kendilerine yapmayı zorunlu kıldığı hiçbir şeyi zayi etmeyen ve işlemelerini yasakladığı hiçbir şeyi işlemeyenleri kastetmektedir.
كالذي حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبد اللَّهُ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ}: يعنى: القائِمين على طاعةِ اللَّهِ. وهو شرطٌ اشْتَرَطه اللَّهُ على أهلِ الجهادِ، إذا وَفَوا للَّهِ بشرطِه، وَفَى لهم بشرطِهم .
Bana el-Müsennâ'nın anlattığı gibi; dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: "{وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ} “ve Allah'ın sınırlarını koruyanlar”: Allah'a itaat üzere kaim olanları kastetmektedir. Bu, Allah'ın cihat ehline koştuğu bir şarttır; eğer onlar Allah'ın şartını yerine getirirlerse , O da onların şartını yerine getirir ."
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ}. قال: القائِمون على طاعةِ اللَّهِ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan nakletti: "{وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ} “ve Allah'ın sınırlarını koruyanlar”. Dedi ki: Allah'a itaat üzere kaim olanlardır."
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا حَكَّام، عن ثعلبةَ بن سهيلٍ، قال: قال الحسنُ في قوله: {وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ}. قال: القائمون على أمرِ اللَّهُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Sa'lebe b. Süheyl'den nakletti; dedi ki: el-Hasan O'nun: {وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ} “ve Allah'ın sınırlarını koruyanlar” sözü hakkında şöyle dedi: "Allah'ın emri üzere kaim olanlardır ."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى منصورُ بنُ هارونَ، عن أبي إسحاقَ الفَزاريِّ، عن أبي رجاءٍ عن الحسنِ: {وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ}. قال: لفرائض اللَّهِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Mansûr b. Hârûn, Ebû İshak el-Fezârî'den, o Ebû Recâ'dan, o el-Hasan'dan nakletti: "{وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ} “ve Allah'ın sınırlarını koruyanlar”. Dedi ki: Allah'ın farzlarını [koruyanlardır] ."
وأما قولُه: {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ}، فإنه يعنى: وبَشِّرِ المُصَدِّقِين بما وَعَدَهم اللَّهُ إذا هم [وَفَّوا اللَّهُ بعهدِهم] ، أنه مُوَفٍّ لهم بما وَعَدَهم من إدخالِهم الجنةَ.
O'nun: {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} “ve müminleri müjdele” sözüne gelince; Allah'ın kendilerine vadettiği şeyi tasdik edenleri, [Allah'a verdikleri ahitlerini yerine getirdiklerinde] , kendilerini cennete koyma konusundaki vaadini eksiksiz vereceğiyle müjdele demektir.
كما حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا هَوْذَةُ بن خليفة، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ} حتى خَتَمَ الآيةَ، قال: هم الذين وَفَوا ببيعتِهم ، {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ} حتى خَتَمَ الآيةَ، فقال: هذا عملُهم وسيرُهم في الرخاءِ، ثم لَقُوا العدوَّ فصَدَقوا ما عاهَدوا اللَّهَ عليه.
Nitekim bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hevze b. Halîfe anlattı, dedi ki: Bize Avf, el-Hasan'dan nakletti: "Ayetin sonuna kadar {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ} “Şüphesiz Allah müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır” [hakkında]; 'Onlar biatlarına vefa gösterenlerdir ' dedi. Ayetin sonuna kadar {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ} “Tövbe edenler, ibadet edenler, hamdedenler” [hakkında da] şöyle dedi: 'Bu, onların bolluk anındaki amelleri ve yaşayışlarıdır; sonra düşmanla karşılaştılar ve Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar.'"
وقال بعضُهم: معنى ذلك: وبَشِّرْ مَن فَعَل هذه الأفعالَ - يعنى قولَه: {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ} إلى آخرِ الآيةِ - وإن لم يَغْزُوا.
Bazıları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; savaşa gitmemiş olsalar bile —ayetin sonuna kadar O'nun: {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ} “Tövbe edenler, ibadet edenler” sözünü kastederek— bu fiilleri yapan kimseleri müjdele demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى منصورُ بن هارونَ، عن أبي إسحاقَ الفزاريِّ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ: {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ}. قال: الذين
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Mansûr b. Hârûn, Ebû İshâk el-Fezârî'den, o Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'dan [şöyle dediğini] rivayet etti: {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri müjdele”. [Hasan] dedi ki: [Onlar,] şu...
لم يَغْزوا .
Savaşa gitmeyenlerdir ."
القولُ في تأويلِ قوله: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (١١٣) وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (١١٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (١١٣) وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (١١٤)} “Cehennemlik oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra, akraba dahi olsalar, müşrikler için mağfiret dilemek Peygamber'e ve iman edenlere yaraşmaz. İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi ise sadece ona verdiği bir sözden ötürüydü. Fakat onun Allah'ın bir düşmanı olduğu kendisine açıkça belli olunca ondan uzaklaştı. Şüphesiz İbrahim çok yufka yürekli ve pek yumuşak huylu idi.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ما كان يَنْبَغى للنبيِّ محمدٍ ﷺ والذين آمنوا به، {أَنْ يَسْتَغْفِرُوا}. يقولُ: أن يَدْعوا بالمغفرةِ للمشركين، ولو كان المشركون الذين يَسْتَغْفرون لهم ذَوى قَرابةٍ لهم، {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ}. يقولُ: مِن بعدِ ما ماتوا على شِرْكِهم باللَّهِ وعبادةِ الأوثانِ، فتَبَيَّنَ لهم أنهم مِن أهلِ النارِ؛ لأن اللَّهُ قد قَضَى أن لا يَغْفِرَ لمشركٍ، فلا يَنْبَغِى لهم أن يَسْأَلُوا ربَّهم أن يفعلَ ما قد عَلِموا أنه لا يفعلُه.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Peygamber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ona iman edenlere {أَنْ يَسْتَغْفِرُوا} “mağfiret dilemek” —yani kendileri için mağfiret diledikleri müşrikler yakın akrabaları dahi olsa onlar için bağışlanma dileğinde bulunmak— yaraşmaz; {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} “onların cehennemlik oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra”. Şöyle buyurmaktadır: Onlar Allah'a şirk koşmak ve putlara tapmak üzere öldükten sonra, cehennem ehlinden oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra [bunu yapamazlar]. Çünkü Allah bir müşriki bağışlamayacağına hükmetmiştir ; dolayısıyla yapmayacağını bildikleri bir şeyi Rablerinden istemeleri kendilerine yakışmaz.
فإن قالوا: فإن إبراهيمَ قد اسْتَغْفر لأبيه وهو مشركٌ؟ فلم يكن استغفارُ إبراهيمَ لأبيه إلا لمَوعدةٍ وَعَدَها إياه، {فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ} وعَلِمَ أنه للَّهِ عدوٌّ، خَلَّاه وتَرَكَه، وتَرَكَ الاستغفارَ له، وآثَرَ اللَّهَ وأمْرَه عليه، فتبرَّأَ منه حينَ تَبَيَّنَ له أَمرُه.
Eğer: 'İbrahim de müşrik olduğu halde babası için mağfiret dilemişti?' derlerse; İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi ancak ona verdiği bir sözden ötürüydü. {فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ} “Fakat kendisine açıkça belli olunca” ve onun Allah'ın bir düşmanı olduğunu bilince, onu kendi haline bıraktı, terk etti, onun için bağışlanma dilemeyi bıraktı, Allah'ı ve O'nun emrini ona tercih etti ve durumu kendisine açıkça belli olunca ondan uzaklaştı.
واختَلف أهلُ التأويلِ في السببِ الذي نَزَلَت هذه الآيةُ فيه؛ فقال بعضُهم: نَزَلَت في شأنِ أبي طالبٍ عمِّ النبيِّ ﷺ؛ لأن النبيَّ ﷺ أرادَ أن يستغفرَ له بعدَ موتِه، فنَهاه اللَّهُ عن ذلك.
Ehl-i tevil (müfessirler), bu ayetin iniş sebebi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: [Bu ayet], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcası Ebû Tâlib hakkında inmiştir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun vefatından sonra kendisi için mağfiret dilemek istemiş, Allah da onu bundan nehyetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا عن محمدُ بنُ عبدِ الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، [عن مَعْمَرٍ] ، [عن الزهريِّ، عن سعيدِ بن المسيبِ، عن أبيه] ، قال: لمَّا حَضَرَت أبا طالبٍ الوفاة، دَخَلَ عليه النبيُّ ﷺ وعندَه أبو جهلٍ وعبد اللَّهُ بنُ أبي أميةَ، فقال: "يا عَمِّ، قُلْ: لا إله إلا اللَّهُ، كلمةً أُحَاجُّ لك بها عندَ اللَّهِ". فقال له أبو جهلٍ وعبدُ اللَّهُ بنُ أبى أميةَ: يا أبا طالبٍ، أترغبُ عن ملةِ عبدِ المطلبِ؟ فلم يزالا يكلمانِه حتى قالَ آخِرَ شيءٍ تكلَّم به: أنا على ملةِ عبدِ المطلبِ. فقال النبيُّ ﷺ: "لأَسْتَغْفِرَنَّ لك ما لم أُنْهَ عنك". فنَزَلَت: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} الآية، ونَزَلَت: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} [القصص: ٥٦].
Bize nakledildi , Muhammed b. Abdil-A'lâ'dan; dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, [Ma'mer'den] , [ez-Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o babasından] nakletti; dedi ki: Ebû Tâlib'e vefat anı geldiğinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına girdi. Yanında Ebû Cehil ve Abdullah b. Ebî Ümeyye vardı. [Peygamber]: "Ey amcam! 'Lâ ilâhe illallâh' de ki Allah katında senin lehine onunla hüccet getireyim" buyurdu. Ebû Cehil ve Abdullah b. Ebî Ümeyye ona: "Ey Ebû Tâlib! Abdülmuttalib'in dininden yüz mü çeviriyorsun?" dediler. Onunla konuşmaya devam ettiler; nihayet onun son söylediği söz: "Ben Abdülmuttalib'in dini üzereyim" oldu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Senin hakkında nehyolunmadığım sürece senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim" buyurdu. Bunun üzerine ayetin sonuna kadar: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} “Müşrikler için mağfiret dilemek Peygamber'e ve iman edenlere yaraşmaz” ayeti indi ve {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} [el-Kasas: 56] “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin” ayeti indi.
حدَّثني أحمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ بن وَهْبٍ، قال: ثنا عمى عبدُ اللَّهِ بنُ وَهْبٍ، قال: ثني يونسُ، عن الزهريِّ، قال: أخبرَني سعيدُ بنُ المسيبِ، عن أبيه، قال: لمَّا حَضَرَت أبا طالبٍ الوفاةُ، جاءه رسولُ اللَّهُ ﷺ فوجَدَ عندَه أبا جهلِ بنَ هشامٍ وعبدَ اللَّهِ بنَ أبي أميةَ بن المغيرةِ، فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "يا عم، قل: لا إله إلا اللَّهُ، كلمةً
Bana Ahmed b. Abdirrahmân b. Vehb anlattı, dedi ki: Bize amcam Abdullah b. Vehb anlattı, dedi ki: Bana Yûnus, ez-Zührî'den anlattı; dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb bana babasından naklen haber verdi ki şöyle demiştir: Ebû Tâlib'e vefat anı geldiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına geldi. Yanında Ebû Cehil b. Hişâm ile Abdullah b. Ebî Ümeyye b. el-Mugîre'yi buldu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey amcam! 'Lâ ilâhe illallâh' de; [öyle bir] kelime [ki]» buyurdu.
أشْهَدُ لك بها عندَ اللَّهِ". قال أبو جهلٍ وعبدُ اللَّهِ بنُ أبي أميةَ: يا أبا طالبٍ، أترغبُ عن ملةِ عبدِ المطلبِ؟! فلم يَزَلْ رسولُ اللَّهِ ﷺ يَعْرِضُها عليه ويعيدُ له تلك المقالةَ، حتى قال أبو طالبٍ آخِر ما كَلَّمَهم: هو على ملةِ عبدِ المطلبِ. وأبَى أن يقولَ: لا إلهَ إلا اللَّهُ، فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "واللَّهِ لأسْتَغْفِرَنَّ لك ما لم أُنْهَ عنك". فأنْزَل اللَّهُ ﷿: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ}، وأنزل اللَّهُ في أبى طالبٍ، فقال لرسولِ اللَّهِ ﷺ: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} الآية [القصص: ٥٦].
onunla Allah katında senin lehine şahitlik edeyim" buyurdu. Ebû Cehil ve Abdullah b. Ebî Ümeyye: "Ey Ebû Tâlib! Abdülmuttalib'in dininden yüz mü çeviriyorsun?!" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu ona teklif etmeye ve bu sözü ona tekrarlamaya devam etti; nihayet Ebû Tâlib onlarla son konuştuğunda söylediği söz: "O, Abdülmuttalib'in dini üzeredir" oldu ve "Lâ ilâhe illallâh" demekten kaçındı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah'a yemin olsun ki senin hakkında nehyolunmadığım sürece senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim" buyurdu. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} “Müşrikler için mağfiret dilemek Peygamber'e ve iman edenlere yaraşmaz” [ayetini] indirdi. Allah, Ebû Tâlib hakkında da [ayet] indirip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin” ayeti [el-Kasas: 56].
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ}. قال: [قولُ المؤمنين] : ألا نستغفرُ لآبائِنا وقد استغفرَ إبراهيمُ لأبيه كافرًا؟ فأنزَل الله: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ} الآية.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} “Müşrikler için mağfiret dilemek Peygamber'e ve iman edenlere yaraşmaz”. Dedi ki: [Müminlerin sözü] : 'İbrahim kâfir olduğu halde babası için bağışlanma dilemişken, biz babalarımız için bağışlanma dilemeyelim mi?' [şeklindeydi]. Bunun üzerine Allah: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ} “İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi, ancak ona vermiş olduğu bir sözden ötürüydü” ayetini indirdi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شبْلٌ، عن عمرِو بن دينارٍ، أن النبيَّ ﷺ قال: "اسْتَغْفرَ إبراهيمُ لأبيه وهو مُشْرِكٌ، فلا أزالُ أستغفرُ لأبي طالبٍ حتى يَنْهانى عنه رَبِّي". فقال أصحابُه: لنَسْتَغْفرنَّ لآبائِنا كما استغفرَ النبيُّ ﷺ لعَمِّه. فأنزل اللَّهُ: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} إلى قوله: {تَبَرَّأَ مِنْهُ}.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, Amr b. Dînâr'dan nakletti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İbrâhim müşrik olduğu halde babası için bağışlanma diledi; Rabbim beni bundan nehyedinceye kadar Ebû Tâlib için bağışlanma dilemeye devam edeceğim.» Bunun üzerine ashabı: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem amcası için bağışlanma dilediği gibi biz de mutlaka babalarımız için bağışlanma dileyeceğiz" dediler. Bunun üzerine Allah [Teâlâ]: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} “Müşrikler için mağfiret dilemek Peygamber'e ve iman edenlere yaraşmaz” ayetinden {تَبَرَّأَ مِنْهُ} “ondan uzaklaştı” kavline kadar [olan kısmı] indirdi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، عن سفيانَ بن حسينٍ ، عن الزهريِّ، عن سعيدِ بن المسيبِ، قال: [لمَّا حُضِر أبو طالبٍ] ، أتاه رسولُ اللَّهِ ﷺ وعندَه عبدُ اللَّهِ بنُ أبي أميةَ وأبو جهلِ بنُ هشامٍ، فقال له رسولُ اللَّهِ ﷺ: "أَيْ عمِّ، إنك أعظمُ الناسِ عليَّ حَقًّا، وأحسنُهم عندى يدًا، ولأنتَ أعظمُ عليَّ حقًّا مِن والِدِي، فقلْ كلمةً تجبُ لى بها الشفاعةُ يومَ القيامةِ؛ قلْ: لا إلهَ إِلا اللَّهُ". ثم ذَكَر نحوَ حديثِ ابن عبدِ الأعْلى عن محمدِ بن ثورٍ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, Süfyân b. Hüseyn'den , ez-Zührî'den, Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti; dedi ki: [Ebû Tâlib'e vefat anı geldiğinde] , Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına geldi. Yanında Abdullah b. Ebî Ümeyye ile Ebû Cehil b. Hişâm vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Ey amcam! Sen üzerimde hakkı en büyük olan ve bana en güzel iyilikte bulunan insansın. Şüphesiz senin üzerimdeki hakkın babamdan daha büyüktür. Kıyamet günü sana şefaat etmemin vacip olacağı bir kelime söyle; 'Lâ ilâhe illallâh' de!" buyurdu. Sonra İbn Abdil-A'lâ'nın Muhammed b. Sevr'den rivayet ettiği hadisin benzerini zikretti .
وقال آخرون: بل نَزَلَت في سببِ أُمِّ رسولِ اللَّهِ ﷺ، وذلك أنه أرادَ أن يستغفرَ لها فمُنِعَ من ذلك.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in annesi sebebiyle indi; zira o, annesi için mağfiret dilemek istemiş, fakat bundan menedilmişti.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا أحمدُ بن إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا فُضَيلٌ، عن عطيةَ، قال: لمَّا قَدِمَ رسولُ اللَّهِ ﷺ، مكةَ، وَقَفَ على قبرِ أمِّه حتى سَخِنَت عليه الشمسُ؛ رجاءَ أن يُؤذَنَ له فيستغفرَ لها، حتى نَزَلَت: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} إلى قوله: {تَبَرَّأَ مِنْهُ}.
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Fudayl, Atıyye'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye geldiğinde, kendisine izin verilip de annesi için mağfiret dileyebilme ümidiyle, güneş kendisini yakıp ısıtıncaya kadar annesinin kabri başında durdu; nihayet: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} “Cehennem ehli oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra, akraba dahi olsalar, müşrikler için mağfiret dilemek Peygamber'e ve iman edenlere yaraşmaz” ayetinden O'nun: {تَبَرَّأَ مِنْهُ} “ondan uzaklaştı” kavline kadar olan kısım indi.
حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا قيسٌ، عن عَلْقمةَ بن مَرْثدٍ، عن سليمانَ بن بُرَيدةَ، عن أبيه، أن النبيَّ ﷺ [لمَّا قدِم مكةَ] أَتَى رَسْمَ، قال: وأكبرُ
Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Kays, Alkame b. Mersed'den, o Süleymân b. Büreyde'den, o da babasından nakletti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [Mekke'ye geldiğinde] bir kalıntı/iz [başına] geldi. [Râvi] dedi ki: Ve zannımca en kuvvetli
ظَنِّي أنه قال: قبرٍ، فجَلَسَ إليه، فجَعَل يُخاطِبُ، ثم قامَ مُسْتَعْبِرًا . فقلنا : يا رسولَ اللَّهِ، إنَّا رأينا ما صنعتَ. قال: "إِنِّي اسْتأذَنتُ رَبِّي في زيارةِ قبرِ أمِّي فأَذِنَ لي، واسْتأذَنتُه في الاسْتغفارِ لها فلم يَأذَنْ لى". فما رُؤِىَ باكيًا أكثرَ مِن يومئذٍ .
muhtemeldir ki 'kabir' dedi. Onun yanına oturdu, konuşmaya başladı, sonra gözleri yaşarmış halde ayağa kalktı . Biz: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ne yaptığını gördük ' dedik. Şöyle buyurdu: "Rabbimden annemin kabrini ziyaret etmek için izin istedim, bana izin verdi; onun için mağfiret dilemek hususunda O'ndan izin istedim, fakat bana izin vermedi." O günden daha çok ağladığı hiç görülmemişti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} إلى: {أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ}: فإن رسول اللَّهِ ﷺ ما أرادَ أن يستغفرَ لأمِّه، فنَهاه اللَّهُ عن ذلك، فقال: "فإنَّ إبراهيمَ خليلَ اللَّهِ قد اسْتَغْفر لأبيه". فأنَزل اللَّهُ ﷿: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ} إلى: {لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ} .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; O'nun: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} “Müşrikler için mağfiret dilemek Peygamber'e ve iman edenlere yaraşmaz” ayetinden {أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} “onların cehennem ehli oldukları” kavline kadar olan kısmı hakkında [şöyle dedi]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem annesi için mağfiret dilemek istediğinde Allah onu bundan nehyetti. Bunun üzerine o: "Allah'ın dostu (Halîlullah) İbrahim de babası için mağfiret dilemişti" buyurdu. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ} “İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi [başka bir şeyden ötürü] değildi” kavlinden {لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ} “elbette çok duygulu ve pek yumuşak huylu idi” kavline kadar olan kısmı indirdi.
وقال آخرون: بل نَزَلَت مِن أجلِ أن قومًا من أهلِ الإيمان كانوا يَسْتَغْفِرون لمَوتاهم مِن المشركين، فنُهُوا عن ذلك.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu ayet, iman ehlinden bir topluluğun müşrik olan ölüleri için mağfiret dilemeleri ve bundan nehyedilmeleri sebebiyle inmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنى عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ}: فكانوا يَسْتَغْفِرُون لهم حتى نَزَلَت هذه الآيةُ، فلما نَزَلَت أَمْسَكوا عن الاستغفارِ لأمواتِهم، ولم يَنْهَهم أن يَسْتَغْفروا للأحياءِ حتى يَموتوا، ثم أنزَل الله: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ} الآية.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [nakletti]: O, {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} “Cehennem ehli oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra, akraba bile olsalar müşrikler için mağfiret dilemek Peygamber'e ve iman edenlere yaraşmaz” kavli hakkında şöyle demiştir: Bu ayet ininceye kadar onlar için mağfiret diliyorlardı. Bu ayet indiğinde ölüleri için mağfiret dilemekten vazgeçtiler. [Fakat Allah], onlar ölünceye kadar hayatta olanlar için mağfiret dilemelerini yasaklamadı. Sonra Allah: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ} “İbrâhim'in babası için mağfiret dilemesi ise, sırf ona vermiş olduğu bir sözden dolayı idi” ayetini indirdi.
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى} الآية: ذُكِرَ لنا أن رجالًا من أصحابِ النبيِّ ﷺ قالوا: يا نبيَّ اللَّهِ، إن مِنْ آبائِنَا مَن كان يُحْسِنُ الجِوارَ، ويَصِلُ الأرحامَ، ويَفُلُّ العانيَ، ويُوفِي بالذِّمَمِ، أفلا نستغفرُ لهم؟ قال: فقال النبيُّ ﷺ: "بلى، واللَّهِ لأَسْتَغْفِرَنَّ لأبي كما اسْتغفَرَ إبراهيمُ لأبيه". قال: فأنزَل اللَّهُ: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} حتى بَلَغَ {الْجَحِيمِ}، ثم عَذَرَ اللَّهُ إبراهيمَ فقال: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ}. قال: وذُكِرَ لنا أن نبيَّ اللَّهِ ﷺ قال: "أُوحِيَ إليَّ كلماتٌ فَدَخَلْنَ فِي أُدْنِي وَوَقَرْنَ فِي قلبي؛ أُمِرتُ أن لا أستغفِرَ لَمن ماتَ مُشْرِكًا، ومَن أعطَى فضلَ مالِه فهو خيرٌ له، ومَن أمسَكَ فهو شرٌّ له، ولا يلومُ اللَّهُ على كَفافٍ" .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu ayeti hakkında nakletti: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى} “Akraba dahi olsalar, müşrikler için mağfiret dilemek Peygamber'e ve iman edenlere yaraşmaz” ayeti: Bize nakledildi ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseler: "Ey Allah'ın Peygamberi! Babalarımızdan öyleleri vardı ki komşuluğu güzel yapar, akrabalık bağlarını gözetir, esiri kurtarır ve ahitlere vefa gösterirdi; onlar için bağışlanma dilemeyelim mi?" dediler. [Katâde] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Evet, Allah'a yemin olsun ki İbrahim'in babası için bağışlanma dilediği gibi ben de babam için mutlaka bağışlanma dileyeceğim" buyurdu. [Katâde] dedi ki: Bunun üzerine Allah {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} “Müşrikler için mağfiret dilemek Peygamber'e ve iman edenlere yaraşmaz” ayetini {الْجَحِيمِ} “cehennem” kavline kadar indirdi. Sonra Allah İbrahim'i mazur görerek şöyle buyurdu: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ} “İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi, ancak ona vermiş olduğu bir sözden ötürüydü. Fakat onun Allah'ın bir düşmanı olduğu kendisine açıkça belli olunca ondan uzaklaştı”. [Katâde] dedi ki: Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bana birtakım kelimeler vahyedildi; kulağıma girdi ve kalbime yerleşti: Müşrik olarak ölen kimse için bağışlanma dilememem emrolundu. Kim malının fazlasını verirse bu kendisi için hayırlıdır, kim de tutarsa bu kendisi için şerdir. Allah yetecek miktara (kifaf) kınama yapmaz" .
واختَلف أهلُ العربيةِ في معنى قولِه: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ}.
Arap dili âlimleri, O'nun: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} “Müşrikler için bağışlanma dilemek Peygamber'e ve iman edenlere yaraşmaz” kavlinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir.
فقال بعضُ نَحويى البصرةِ: معنى ذلك: ما كان لهم الاستغفارُ، وكذلك معنى قوله: {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ} [يونس: ١٠٠]: وما كان لنفسٍ الإيمانُ {إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ}.
Basra nahivcilerinden bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı 'Onlar için bağışlanma dilemek olamaz/yoktur' demektir. Nitekim O'nun: {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ} [Yûnus: 100] “Hiçbir kimse iman edemez” kavlinin anlamı da: {إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} “Allah'ın izni olmadıkça” hiçbir kimseye iman [nasip] olmaz [şeklindedir].
وقال بعض نحويى الكوفةِ: معناه: ما كان يَنْبَغِى لهم أن يَسْتَغْفِرُوا لهم. قال: وكذلك إذا جاءت "أن" مع "كان"، فكلُّها بتأويلِ: ينبغي؛ {وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ} [آل عمران: ١٦١]: ما كان يَنْبَغِي له، ليس هذا من أخلاقِه. قال: فلذلك إذا دَخَلَت "أن" تدلُّ على الاستقبال؛ لأن "ينبغي" تطلب الاستقبالَ.
Kûfe nahivcilerinden bazıları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı 'Onlar için bağışlanma dilemeleri kendilerine yaraşmaz/yakışmazdı' demektir. Dedi ki: Aynı şekilde 'kâne' ile birlikte 'en' geldiğinde hepsi 'yenbağî' (yaraşır/yakışır) anlamındadır; {وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ} [Âl-i İmrân: 161] “Bir peygambere hıyanet etmek yaraşmaz” [ayeti]: Ona yaraşmazdı, bu onun ahlakından değildir [anlamındadır]. Dedi ki: Bundan dolayı 'en' dahil olduğunda geleceğe (istikbale) delalet eder; çünkü 'yenbağî' [fiili] geleceği (istikbali) gerektirir .
وأما قوله: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ}، فإن أهلَ التأويلِ اخْتَلَفوا في السببِ الذي أُنزِل فيه؛ فقال بعضُهم: أُنزِل مِن أجلِ أن النبيَّ ﷺ وأصحابَه كانوا يَسْتَغْفرون لمَوتاهم المشركين، ظَنًّا منهم أن إبراهيمَ خليلَ الرحمنِ قد فَعَل ذلك حينَ أنزَل اللَّهُ ﷿ قولَه خبرًا عن إبراهيمَ: {قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا} [مريم: ٤٧].
O'nun: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ} “İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi, ancak ona vermiş olduğu bir sözden ötürüydü” kavline gelince; tefsir ehli bunun iniş sebebi (esbâb-ı nüzûlü) hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının, aziz ve celil olan Allah'ın İbrahim'den haber vererek indirdiği: {قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا} [Meryem: 47] “[İbrahim] dedi ki: 'Sana selam olsun. Rabbimden senin için mağfiret dileyeceğim; çünkü O, bana karşı çok lütufkârdır'” kavli sebebiyle Rahmân'ın dostu İbrahim'in bunu yaptığını zannederek müşrik ölüleri için bağışlanma dilemeleri üzerine indirilmiştir.
وقد ذَكَرنا الروايةَ عن بعضِ مَن حَضَرَنا ذكرُه، [وسنذكُرُ عمَّن لم نذكُرْه] .
Hatırımıza gelen kimselerin bazısından rivayeti zikretmiştik; [zikretmediklerimizden olanı da zikredeceğiz] .
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي الخليلِ، عن عليٍّ، قال: سمِعتُ رجلًا يستغفرُ لوالدَيه وهما مُشْرِكان، [فقلتُ له: أتستغفِرُ لهما وهما مُشْرِكان]؟ فقال: أوَ لم يستغفِرْ إبراهيمُ
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Halîl'den, o da Ali'den [şöyle] nakletti, dedi ki: Bir adamın, ikisi de müşrik olduğu halde anne-babası için istiğfarda bulunduğunu işittim. [Bunun üzerine ona: 'İkisi de müşrik olduğu halde onlar için istiğfar mı ediyorsun?'] dedim. O da: 'İbrahim
لأبيه؟ قال: فأتيتُ النبيَّ ﷺ فذكَرتُ ذلك له، فأنزَل الله: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا} إلى {تَبَرَّأَ مِنْهُ} .
mağfiret dilemedi mi?' dedi. [Ali] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bunu ona anlattım. Bunun üzerine Allah {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا} “İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi, ancak vermiş olduğu bir sözden ötürüydü” ayetinden {تَبَرَّأَ مِنْهُ} “ondan uzaklaştı” kavline kadar olan kısmı indirdi.
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا يحيى، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي الخليلِ، عن عليٍّ، أن النبيَّ ﷺ كان يستغفِرُ لأبوَيه وهما مُشْرِكان، حتى نَزَلَت: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ} إلى قولِه: {تَبَرَّأَ مِنْهُ} .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Halîl'den, o da Ali'den nakletti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ} “İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi [başka bir şeyden ötürü] değildi” ayetinden O'nun: {تَبَرَّأَ مِنْهُ} “ondan uzaklaştı” kavline kadar olan kısım inene kadar, müşrik oldukları halde anne ve babası için mağfiret diliyordu .
وقيل: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ}، ومعناه: إلا مِن بعدِ موعدةٍ، كما يقالُ: ما كان هذا الأمرُ إلا عن سببِ كذا. بمعنى: مِن بعدِ ذلك السببِ أو مِن أجلِه. فكذلك قولُه: {إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ}: مِن أجلِ موعدةٍ وبعدَها.
Şöyle de denilmiştir: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ} “İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi, ancak bir sözden ötürüydü”; bunun anlamı: 'ancak bir sözden sonra' demektir. Nitekim 'Bu iş ancak şu sebepten ötürü oldu' denilir; yani o sebepten sonra veya o sebepten dolayı demektir. Aynı şekilde O'nun: {إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ} “ancak bir sözden ötürü” kavli de: bir sözden dolayı ve ondan sonra demektir.
وقد تأوَّلَ قومٌ قولَ اللَّهِ: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى} الآية، أن النَّهْيَ مِن اللَّهِ عن الاستغفارِ للمشركين بعدَ مَماتِهم؛ لقوله: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ}. وقالوا: ذلك لا يَتَبيَّنُه أحدٌ إلا بأن يموتَ على كفرِه، وأمَّا وهو حيٌّ فلا سبيلَ إلى علمِ ذلك، فللمؤمنين أن يَسْتغفروا لهم.
Bir topluluk, Allah'ın: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى} “Akraba bile olsalar, müşrikler için mağfiret dilemek Peygamber'e ve iman edenlere yakışmaz” ayetini, Allah'ın: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} “kendilerine onların cehennemlik oldukları apaçık belli olduktan sonra” kavlinden ötürü, Allah tarafından müşrikler için mağfiret dileme yasağının onların vefatından sonra olduğu şeklinde tevil etmiştir. Şöyle demişlerdir: 'Bu durum, bir kimsenin küfrü üzere ölmesi haricinde hiç kimseye apaçık belli olmaz. Hayatta olduğu müddetçe ise bunu bilmeye hiçbir yol yoktur; dolayısıyla müminlerin onlar için mağfiret dileme hakkı vardır.'
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا سليمانُ بن عمرَ الرَّقِّيُّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ المباركِ، عن سفيانَ الثوريِّ، عن الشَّيْبانيِّ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، قال: ماتَ رجلٌ يهوديٌّ وله ابنٌ مسلمٌ فلم يخرُجْ معه، فذُكِر ذلك لابنِ عباسٍ فقال: كان يَنْبغِي له أن يمشِىَ معه ويَدْفِنَه ويَدْعوَ له بالصلاحِ ما دامَ حيًّا، فإذا ماتَ وَكَلَه إلى شأنِه. ثم قال: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ}: لم يَدْعُ .
Bize Süleymân b. Ömer er-Rakkî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek, Süfyân es-Sevrî'den, o eş-Şeybânî'den, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti; dedi ki: Müslüman bir oğlu olan Yahudi bir adam öldü ve [oğlu] onun [cenazesiyle] birlikte çıkmadı. Bu durum İbn Abbâs'a zikredilince şöyle dedi: 'Hayatta olduğu müddetçe onunla yürümesi, onu defnetmesi ve onun için ıslah duasında bulunması gerekirdi. Öldüğünde ise onu kendi haline bırakır.' Sonra: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ} “İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi, ancak ona vermiş olduğu bir sözden ötürüydü. Fakat onun Allah'ın bir düşmanı olduğu kendisine açıkça belli olunca ondan uzaklaştı” [ayetini okudu ve]: Dua etmedi dedi.
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا ابن فُضَيلٍ، عن ضِرَارِ بن مُرَّةَ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ قال: ماتَ رجلٌ نَصْرانيٌّ، فوَكَلَه ابنُه إلى أهلِ دينِه، فأتيتُ ابنَ عباسٍ فذَكَرتُ ذلك له، فقال: ما كان عليه لو مَشَى معه وأَجَنَّه واستغفَر له. ثم تَلَا: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ} الآية .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl , Dırâr b. Mürre'den, o Saîd b. Cübeyr'den nakletti; dedi ki: Hristiyan bir adam öldü ve oğlu onu kendi dininden olanlara bıraktı. Bunun üzerine İbn Abbâs'a gelip durumu ona anlattım. O da şöyle dedi: 'Onunla yürüseydi, onu defnetseydi ve [hayattayken] onun için mağfiret dileseydi ona ne vebal olurdu ki!' Sonra: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ} “İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi, ancak ona vermiş olduğu bir sözden ötürüydü” ayetini okudu .
وتأوَّلَ آخرون الاستغفارَ في هذا الموضعِ بمعنى الصلاةِ.
Başkaları ise bu yerdeki 'istiğfâr'ı (mağfiret dilemeyi) 'cenaze namazı kılmak' anlamında tevil etmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا إسحاقُ، قال: ثنا كثيرُ بنُ هشامٍ، عن جعفرِ بن بُرْقانَ، قال: ثنا حبيبُ بنُ أبى مرزوقٍ، عن عطاءِ بن أبي رباحٍ، قال: ما كنتُ أَدَعُ الصلاةَ على أحدٍ مِن أهلِ هذه القبلةِ، ولو كانت حَبَشِيَّةً حُبْلَى مِن الزِّنا؛ لأنى لم أَسْمَعِ اللَّهَ يَحْجُبُ الصلاةَ إلا عن المشركين، يقولُ اللَّهُ: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Kesîr b. Hişâm, Ca‘fer b. Bürkân'dan anlattı, dedi ki: Bize Habîb b. Ebî Merzûk, Atâ b. Ebî Rebâh'tan anlattı; o şöyle demiştir: "Zinadan hamile kalmış Habeşli bir kadın dahi olsa bu kıble ehlinden hiçbir kimsenin cenaze namazını kılmayı terk etmem. Zira ben Allah'ın, müşriklerden başkasına [cenaze] namazı kılınmasını yasakladığını işitmedim. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} “Müşrikler için bağışlanma dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışır”."
وتأوَّله آخرون بمعنى الاستغفارِ الذي هو دعاءٌ.
Başkaları ise bunu dua olan istiğfâr (bağışlanma dileme) anlamında tevil etmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن عصمةَ بن زاملٍ ، عن أبيه، قال: سَمِعتُ أبا هريرةَ يقولُ: رَحِمَ اللَّهُ رجلًا استغفَر لأبي هريرةَ ولأمِّه. قلت: ولأبيه؟ قال: لا، إن أبى ماتَ وهو مشركٌ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsme b. Zâmil'den , o babasından nakletti; dedi ki: Ebû Hüreyre'nin şöyle dediğini işittim: 'Ebû Hüreyre ve annesi için mağfiret dileyen kimseye Allah rahmet etsin.' 'Babası için de mi?' dedim. 'Hayır, çünkü babam müşrik olarak öldü' dedi .
قال أبو جعفرٍ: وقد دَلَّلنا على أن معنى الاستغفارِ مسألةُ العبدِ ربَّه غَفْرَ الذنوبِ . وإذ كان ذلك كذلك، وكانت مسألةُ العبدِ ربَّه ذلك قد تكونُ في الصلاةِ وفي غيرِ الصلاةِ، لم يكُنْ أحدُ القولَين اللذين ذَكَرنا فاسدًا؛ لأن اللَّهَ قد عَمَّ بالنهيِ عن الاستغفارِ للمشركِ بعدَما تبَيَّنَ له أنه مِن أصحابِ الجحيمِ، ولم يُخصِّصْ مِن ذلك حالًا أباحَ فيها الاستغفارَ له.
Ebû Ca'fer der ki: İstiğfârın anlamının, kulun Rabbinden günahların bağışlanmasını istemesi olduğuna delil getirmiştik . Durum böyle olunca ve kulun Rabbinden bunu istemesi hem namaz içinde hem de namaz dışında olabildiğine göre, zikrettiğimiz iki görüşten hiçbiri geçersiz (fâsid) değildir; zira Allah, cehennem ehlinden olduğu kendisine açıkça belli olduktan sonra müşrik için istiğfarda bulunmayı genel olarak nehyetmiş ve bunun içinden onun için istiğfar etmenin mubah olduğu hiçbir özel durum belirlememiştir.
وأما قولُه: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ}، فإن معناه ما قد بَيَّنتُ مِن أنه: من بعدِ ما يَعْلَمون بموتِه كافرًا أنه مِن أهلِ النارِ.
O'nun: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} “onların cehennem ehli oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra” kavline gelince; bunun anlamı açıkladığım üzere: kâfir olarak ölmesi sebebiyle cehennem ehlinden olduğunu bildikten sonra demektir.
وقيل: {أَصْحَابُ الْجَحِيمِ}؛ لأنهم سكانُها وأهلُها الكَائِنون فيها، كما يقالُ لسُكَّانِ الدارِ: هؤلاء أصحابُ هذه الدارِ. بمعنى: سُكَّانُها.
Şöyle denilmiştir: {أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} “cehennem ehli” denilmiştir; çünkü onlar oranın sakinleri, ehli ve içinde kalacak olanlardır. Nitekim bir evin sakinleri için: 'Bunlar bu evin ashabıdır' denilir; yani sakinleridir.
وبنحوِ ما قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.