وقال آخرون: هو مِن التأوُّهِ.
Başkaları ise: 'O, teevvüh (âh çekme, inleme) kökündendir' dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن المُثَنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي يونسَ القُشَيريِّ، عن قاصٍّ كان بمكةَ، أن رجلًا كان في الطوافِ فَجَعَل يقولُ: أَوَّهْ. قال: فَشَكاه أبو ذَرٍّ [إلى النبيِّ] ﷺ فقال: "دَعْهُ، إِنَّه أَوَّاهٌ".
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Yûnus el-Kuşeyrî'den, o Mekke'de bulunan bir kıssacıdan nakletti: Bir adam tavaftayken 'Evveh (âh)' deyip duruyordu. Dedi ki: Ebû Zerr onu [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikayet etti ; bunun üzerine [Peygamber]: "Onu bırak, şüphesiz o bir evvâhtır" buyurdu.
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن شُعبةً، عن أبي يونسَ الباهليِّ، قال: سمِعتُ رجلًا بمكةَ كان أصلُه روميًّا، يُحدِّثُ عن أبي ذرٍّ، قال: كان رجلٌ يطوفُ بالبيتِ ويقولُ في دُعائِهِ: أَوَّهْ أَوَّهْ. فذُكِر ذلك للنبيِّ ﷺ فقال: "إنَّه أَوَّاهٌ". زادَ أبو كُرَيبٍ في حديثِه قال: فخَرَجتُ ذاتَ ليلةٍ، فإذا رسولُ اللَّهِ ﷺ يَدْفِنُ ذلك الرجلَ ليلًا ومعه المصباحُ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; ve bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Şu'be'den, o Ebû Yûnus el-Bâhilî'den nakletti; dedi ki: Mekke'de aslen Rum olan bir adamın Ebû Zerr'den şöyle anlattığını işittim: Bir adam Beyt'i tavaf ediyor ve duasında: 'Evveh, evveh' diyordu. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlatılınca: "Şüphesiz o bir evvâhtır" buyurdu. Ebû Küreyb kendi rivayetinde şunu ekledi: Dedi ki: Bir gece dışarı çıktım, bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geceleyin yanında bir kandille o adamı defnediyor .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا زيدُ بن الحُبابِ، عن جعفرِ بن سليمانَ، قال: ثنا أبو عِمْرانَ، عن عبدِ اللَّهِ بن رباحٍ، عن كعبٍ، قال: الأَوَّاهُ إِذا ذَكَر النارَ قال: أَوَّهْ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb, Ca'fer b. Süleymân'dan nakletti, dedi ki: Bize Ebû İmrân, Abdullah b. Rabâh'tan, o da Ka'b'dan nakletti; dedi ki: Evvâh, cehennemi andığı zaman 'Evveh (âh)' diyendir.
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ بنُ عبدِ الصمدِ العَمِّيُّ ، عن أبي عِمْران الجَوْنيِّ، عن عبدِ الله بن رباحٍ، عن كعبٍ، قال: كان إِذا ذَكَرَ النارَ قال: أَوَّهْ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz b. Abdisssamed el-Ammî , Ebû İmrân el-Cevnî'den, o Abdullah b. Rabâh'tan, o da Ka'b'dan nakletti; dedi ki: Cehennemi andığı zaman 'Evveh (âh)' derdi.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، عن جعفرِ بن سليمانَ، قال: أخبَرنا أبو عِمْرانَ، قال: سمِعتُ عبدَ اللَّهِ بنَ رباحٍ الأنصاريَّ يقولُ: سمِعتُ كعبًا يقولُ: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ}. قال: إذا ذَكَر النارَ قال: أَوَّهْ مِن النارِ.
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ca'fer b. Süleymân'dan haber verdi, dedi ki: Bize Ebû İmrân haber verdi, dedi ki: Abdullah b. Rabâh el-Ensârî'yi şöyle derken işittim: Ka'b'ı {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ} “Şüphesiz İbrahim çok içli/duyguludur” [ayeti hakkında] şöyle derken işittim: O, cehennemi andığı zaman 'Ateşten evveh (âh)!' derdi.
وقال آخرون: معناه أنه فَقِيهٌ.
Başkaları ise: 'Bunun anlamı fakih (derin anlayış sahibi) olduğudur' dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ}. قال: فَقِيهٌ.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ} “Şüphesiz İbrahim çok içli/duyguludur” ayeti hakkında nakletti; [Mücâhid]: 'Fakihtir' dedi.
وقال آخرون: هو المتُضَرِّعُ الخاشعُ.
Başkaları ise: 'O, [Allah'a] yalvarıp yakaran, huşû sahibi kimsedir' dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحَجَّاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَهْرامَ، قال: ثنا شهرُ بنُ حوشبٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن شَدَّادِ بن الهادِ، قال: بينَما رسولُ اللَّهِ ﷺ جالسٌ، قال رجلٌ: يا رسولَ اللَّهِ، ما الأَوَّاهُ؟ قال: "المتُضَرِّعُ". قَالَ: " {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ} " .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Abdülhamîd b. Behrâm anlattı, dedi ki: Bize Şehr b. Havşeb, Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd'dan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem otururken bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, evvâh nedir?' dedi. [Resûlullah]: 'Yalvarıp yakarandır' buyurdu. Şöyle dedi: '{إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ} “Şüphesiz İbrahim çok içli/duygulu ve pek yumuşak huyludur” .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَغْراءَ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Meğrâ anlattı, [o da] ...'den
عبدِ الحميدِ، عن شهرٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن شدادٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "الأَوَّاهُ الخاشعُ المتُضَرِّعُ".
Abdülhamîd'den, o Şehr'den, o da Abdullah b. Şeddâd'dan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Evvâh; huşû duyan, yalvarıp yakaran kimsedir' buyurdu.
وأَوْلى الأقوالِ في ذلك عندى بالصواب القولُ الذي قاله عبدُ اللَّهِ بنُ مسعودٍ، الذي رَواه عنه زِرٌّ، أنه الدَّعَّاءُ.
Bu konuda bana göre doğruya en yakın olan görüş, Abdullah b. Mes'ûd'un söylediği ve Zirr'in ondan rivayet ettiği; onun 'çokça dua eden (ed-da''â)' olduğu görüşüdür.
وإنما قلنا ذلك أَولى بالصوابِ؛ لأن الله ذَكَرَ ذلك ووَصَف به إبراهيمَ خليلَه، صلواتُ اللَّهِ عليه، بعدَ وَصْفه إيَّاه بالدُّعاءِ والاستغفارِ لأبيه، فقال: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ} وتَرَكَ الدعاءَ والاستغفارَ له، ثم قال: إن إبراهيم لدعَّاءٌ لربِّه ، شاكٍ له، حليمٌ عمَّن سَبَّه ونالَه بالمكروهِ. وذلك أنه، صلواتُ اللَّهِ عليه، وَعَدَ أباه بالاستغفارِ له ودعاءِ اللَّهِ له بالمغفرةِ عندَ وعيدِ أبيه إياه وتَهدُّدِه له بالشتمِ بعدَما رَدَّ عليه نصيحتَه في اللَّهِ وقولِه: {أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَاإِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا}. فقال له صلواتُ اللَّهِ عليه: {سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا} [مريم: ٤٦ - ٤٨] فوفَى لأبيه بالاسْتغفارِ له حتى تَبَيَّنَ له أنه عدوٌّ للَّهِ، فوَصَفَه اللَّهُ بأنه دَعَّاءٌ لربِّه، حليمٌ عمَّن سَفِهَ عليه.
Bunun doğruya daha yakın olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah, dostu İbrahim'i -Allah'ın salâtı üzerine olsun- babası için dua ve istiğfar etmesiyle niteledikten sonra bunu zikretmiş ve onu bununla niteleyerek şöyle buyurmuştur: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ} “İbrahim'in babası için bağışlanma dilemesi, ancak ona verdiği bir sözden dolayı idi. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine belli olunca, ondan uzaklaştı” ve onun için dua ve istiğfar etmeyi bıraktı. Sonra şöyle buyurdu: Şüphesiz İbrahim, Rabbine çokça dua eden , O'na sızlanan, kendisine söven ve kötülük edene karşı pek yumuşak huylu olandır. Bu da şundandır ki, o -Allah'ın salâtı üzerine olsun- babası, Allah yolundaki nasihatini ve sözünü reddettikten sonra kendisini sövmekle tehdit edip korkuttuğunda: {أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَاإِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا} “[Babası:] Ey İbrahim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Eğer vazgeçmezsen mutlaka seni taşlarım! Uzun bir süre benden uzak dur! dedi” [Meryem: 46] deyince; İbrahim -Allah'ın salâtı üzerine olsun- ona istiğfarda bulunacağını ve Allah'tan onun için bağışlanma dileyeceğini vadetmişti. Ona şöyle demişti: {سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا} [Meryem: 46 - 48] “[İbrahim:] Selam sana olsun! Senin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim; zira O bana karşı pek lütufkârdır. Sizden de, Allah'tan başka yalvardıklarınızdan da ayrılıyorum ve Rabbime dua ediyorum. Umulur ki Rabbime ettiğim dua ile bedbaht olmam”. Babasının bir Allah düşmanı olduğu kendisine belli oluncaya kadar onun için istiğfar sözünü yerine getirdi. Allah da onu, Rabbine çokça dua eden ve kendisine karşı cahillik edene karşı yumuşak huylu olan biri olarak niteledi.
وأصلُه مِن التأوُّهِ؛ وهو التَّضَرُّعُ والمسألةُ بالحُزْنِ والإشفاقِ، كما رَوَى عبدُ اللَّهِ بن شَدَّادِ عن النبيِّ ﷺ، وكما رَوَى عقبةُ بنُ عامرٍ الخبرَ الذي حدَّثَنيه يَحيى بنُ عثمانَ بن صالحٍ السَّهْمِيُّ، قال: ثنا أبى، قال: ثنا ابن لَهِيعَةَ، قال: ثني الحرثُ بنُ يزيدَ، عن عليّ بن رباحٍ، عن عقبةَ بن عامرٍ، أنه قال لرجلٍ يقالُ له: ذو البِجادَيْنِ:
Bunun aslı 'teevvüh'ten (iç çekip sızlanmaktan) gelmektedir. O da hüzün ve acıma duygusuyla yalvarıp yakarmak ve talepte bulunmaktır. Nitekim Abdullah b. Şeddâd'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği ve Ukbe b. Âmir'in de rivayet ettiği haberde [bu durum] böyledir. Bana Yahyâ b. Osmân b. Sâlih es-Sehmî anlatıp dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize İbn Lehîa anlattı, dedi ki: Bana el-Hâris b. Yezîd, Ali b. Rabâh'tan, o da Ukbe b. Âmir'den naklettiğine göre o, kendisine Zü'l-Bicâdeyn denilen bir adama şöyle demiştir:
إنه أوَّاهٌ". وذلك أنه رجلٌ كان يكثِرٌ ذكرَ اللَّهِ بالقرآنِ والدعاءِ، ويرفَعُ صوتَه .
'O, bir evvâhtır'. Çünkü o; Kur'an'la ve duayla Allah'ı çokça zikreden ve sesini yükselten bir adamdı .
ولذلك قيل للمُتوجِّعِ مِن أَلمٍ أو مرضٍ: لم تَتأَوَّهُ. كما قال المُثَقَّبُ العَبْدِيُّ :
Bu yüzden bir acıdan veya hastalıktan dolayı sızlanan kimseye: 'Lime tete'evvehu (Niçin âh ediyorsun)?' denilmiştir. Nitekim el-Müsekkab el-Abdî şöyle demiştir:
إذا ما قُمْتُ أَرْحَلُها بِلَيْلٍ … تَأوَّهُ آهَةَ الرَّجُلِ الحَزَينِ
Geceleyin onu semerlemek için kalktığımda … Hüzünlü bir adamın âh edişi gibi âh çeker.
ومنه قولُ الجَعْدِيِّ :
el-Ca'dî'nin şu sözü de bu kabildendir:
ضرُوحٍ مَرُوحٍ تُتْبِعُ الوُرْقَ بَعْدَما … يُعَرِّسْنَ شكوى آهَةً وتَذَمُّرَا
Tepici, kıvrak bir deve; güvercinler gece konaklayıp şikâyet, âh ve inilti çıkardıktan sonra onların ardına düşer.
ولا تكادُ العربُ تَنْطِقُ منه بـ "فعَل يَفْعُلُ"، وإنما تقولُ فيه: تَفَعَّل يَتَفعَّلُ. مثل: تأوَّه يتأوَّهُ، وأَوَّه يُؤَوَّهُ.
Araplar bundan neredeyse hiç 'fe'ale yef'ulü' kalıbında telaffuz etmezler; ancak bunda 'tefe''ale yetefe''alü' derler; 'te'evvehe yete'evvehu' ve 'evvehe yü'evvihu' gibi.
كما قال الراجزُ:
Recez şairinin dediği gibi:
* فَأَوَّهَ الرَّاعِى وَضَوْضَى أكْلُبُهْ *
* Çoban 'âh' dedi, köpekleri de havlayıp gürültü kopardı *
وقالوا أيضًا: أَوَّهْ منك. ذكر الفراءُ أن أبا الجَرَّاحِ أَنشَدَه:
Ayrıca 'Evveh minke (Senden dolayı vah/âh)' da demişlerdir. el-Ferrâ , Ebu'l-Cerrâh'ın kendisine şu beyti okuduğunu zikretmiştir:
فأَوِّهُ مِن الذِّكْرَى إِذا ما ذَكَرْتُها … ومِن بُعْدِ أَرضٍ بَيْنَنَا وسَماءِ
Onu her andığımda hatırasından ve aramızdaki yer ile göğün uzaklığından ötürü âh [çekerim]!
قال: وربما أَنشَدنا: "فَأَو مِن الذِّكْرَى" بغير هاءٍ.
Dedi ki: Bazen de bize [sonunda] 'he' harfi olmaksızın: 'Fe-ev mine'z-zikrâ' şeklinde okurdu.
ولو جاء "فعَل" منه على الأصلِ لكان: آه يَئُوهُ أَوْهًا.
Eğer bundan 'fe'ale' kalıbı aslı üzere gelseydi: 'Âhe yeûhu evhen' şeklinde olurdu.
ولأن معنى ذلك تَوجَّعَ وتَخَزَّنَ وتَضرَّعَ، اختَلَف أهلُ التأويلِ فيه الاختلافَ الذي ذكرتُ؛ فقال مَن قال معناه الرحمةُ: إِنَّ ذلك كان مِن إبراهيم على وجهِ الرِّقَّةِ على أبيه، والرحمةِ له ولغيرِه مِن الناسِ.
Bunun anlamı sızlandı, hüzünlendi ve yalvardı demek olduğundan, tevil ehli onda zikrettiğim şekilde ihtilaf etmiştir. Anlamının rahmet olduğunu söyleyen kimse: 'Bu durum İbrahim'den; babasına acıması, ona ve diğer insanlara merhamet etmesi şeklinde idi' demiştir.
وقال آخرون: إنما كان ذلك منه لصحةِ يَقينِه، وحسن معرفته بعظمة اللَّهِ، وتواضعِه له.
Başkaları ise: 'Bu durum ondan; yakîninin sağlamlığı, Allah'ın azametini iyi bilmesi ve O'na karşı tevazusu sebebiyleydi' dediler.
وقال آخرون: كان لصحةِ إيمانِه بربِّه.
Başkaları: 'Rabbine olan imanının sağlamlığından idi' dediler.
وقال آخرون: كان ذلك منه عندَ تلاوتِه تنزيلَ اللَّهِ الذي أنزَله عليه.
Başkaları: 'Bu durum ondan; Allah'ın kendisine indirdiği vahyi okuduğu sırada oluyordu' dediler.
وقال آخرون: كان ذلك منه عندَ ذكرِ ربِّه.
Başkaları: 'Bu durum ondan; Rabbini andığı sırada oluyordu' dediler.
وكلُّ ذلك عائدٌ إلى ما قلتُ، وتَقارَبَ معنى بعض ذلك من بعضٍ؛ لأن الحزينَ المُتَضَرِّعَ إلى ربِّه، الخاشعَ له بقلبِه، يَنوبُه ذلك عند مسألِته ربَّه ودعائِه إيَّاه في حاجتِه، وتَعْتَورُه هذه الخِلالُ التي وَجَّهَ المفسِّرون إليها تأويلَ قولِ اللَّهِ: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ}.
Bunların hepsi söylediğim şeye dönmektedir ve bazısının anlamı bazısına yakındır; çünkü Rabbine yalvarıp yakaran, O'na kalbiyle huşû duyan hüzünlü kişi, ihtiyacı hususunda Rabbinden istediğinde ve O'na dua ettiğinde bu durum başına gelir ve müfessirlerin, Allah'ın: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ} “Şüphesiz İbrahim çok içli/duygulu ve pek yumuşak huyludur” sözünün tevilini kendilerine yönelttikleri bu hasletler onu kuşatır.
القول في تأويلِ قولِه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١١٥)}.
{وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١١٥)} “Allah, bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptıracak değildir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir” ayetinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: وما كان اللَّهُ ليَقْضِيَ عليكم في استغفارِكم لمَوْتاكم
Allah Teâlâ -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Allah, ölüleriniz için bağışlanma dilemeniz sebebiyle sizin hakkınızda
المشركين - بالضلالِ، بعدَ إذ رَزَقَكم الهدايةَ، وَوَفَّقَكم للإيمانِ به وبرسولِه، حتى يَتَقدَّمَ إليكم بالنَّهْيِ عنه، فتترُكوا الانتهاءَ عنه، فأما قبلَ أن يُبَيِّنَ لكم كراهيةَ ذلك بالنهيِ عنه، ثم تتَعدَّوْا نهيَه إلى ما نَهاكم عنه، فإنه لا يَحكُمُ عليكم بالضلالِ؛ لأن الطاعةَ والمعصيةَ إنما يكونان مِن المأمورِ والمَنَّهِيِّ، فأما مَن لم يُؤمَرُ ولم يُنْهَ، فغيرُ كائنٍ مُطِيعًا أو عاصيًا، فيما لم يُؤمَرُ به ولم يُنْهَ عنه. {إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن اللَّهَ ذو علمٍ بما خالَطَ أنفسَكم عندَ نَهْيِ اللَّهِ إِياكم عن الاستغفارِ لمَوْتاكم المشركين، من الجَزَعِ على ما سَلَفَ منكم مِن الاسْتغفارِ لهم قبلَ تَقَدُّمه إليكم بالنهيِ عنه، وبغيرِ ذلك مِن سَرائرِ أمورِكم وأمورِ عبادِه وظَواهرِها، فبَيَّنَ لكم حِلْمَهُ في ذلك عليكم؛ ليَضَعَ عنكم ثِقَلَ الوَجْدِ بذلك.
hidayet nasip ettikten, O'na ve Resûlü'ne iman etmeye muvaffak kıldıktan sonra -size bundan nehyi önceden bildirip de siz bundan vazgeçmeyi terk etmedikçe- sapıklıkla hükmedecek değildir. Ancak O, bundan nehyederek bunun çirkinliğini size açıklamadan önce, sonra da siz O'nun yasağını aşıp nehyettiği şeye yönelmedikçe, sizin aleyhinize sapıklık hükmü vermez. Çünkü itaat ve isyan ancak emredilen ve nehyedilen kimse için söz konusu olur; emredilmeyen ve nehyedilmeyen kimse ise emredilmediği ve nehyedilmediği hususlarda itaat eden veya isyan eden biri olamaz. {إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir”. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Allah, ölmüş müşrikleriniz için istiğfar etmenizi size nehyettiği sırada; O'nun size bundan nehyi önceden bildirmesinden evvel onlar için geçmişte yapmış olduğunuz istiğfardan ötürü içinizi kaplayan üzüntüyü, gizli ve açık diğer işlerinizi ve kullarının işlerini hakkıyla bilendir. Bu durumdaki hüznün ağırlığını üzerinizden kaldırmak için size olan hilmini açıkladı.
وبنحو ما قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ}. قال: بيانُ اللَّهِ للمؤمنين في الاستغفار للمشركين خاصةً، وفي بيانِه طاعتَه ومعصيتَه عامةً ، [فافْعَلوا أو ذَرُوا] .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ} “...sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptıracak değildir” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: Allah'ın müminlere özel olarak müşrikler için istiğfar etmeyi, genel olarak da O'na itaati ve isyanı açıklamasıdır ; [artık yapın yahut bırakın] .
حدَّثني المُثَنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da
مجاهدٍ: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ}. قال: بيانُ اللَّهِ للمؤمنين [أن لا يَسْتَغْفروا] للمشركين خاصةً، وفي بيانِه طاعتُه ومعصيتُه عامةً، فافْعَلوا أو ذَرُوا.
o da Mücâhid'den {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ} “Allah, bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptıracak değildir” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: Allah'ın müminlere özel olarak müşrikler için [istiğfar etmemelerini] , genel olarak da O'na itaat ve isyanı açıklamasında olup; artık yapın yahut bırakın.
قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، نحوَه .
Dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun benzerini anlattı .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ، قوله: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ}. قال: يُبَيِّنُ الله للمؤمنين في أن لا يَسْتَغْفروا للمشركين، في بيانِه في طاعتِه وفي معصيتِه، فافعَلوا أو ذَرُوا.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den O'nun: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ} “Allah, bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptıracak değildir” sözü hakkında nakletti; dedi ki: Allah'ın müminlere müşrikler için istiğfar etmemeleri hususunda, O'na itaat ve isyanı açıklamasındadır; artık yapın yahut bırakın.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (١١٦)}.
{إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (١١٦)} “Şüphesiz göklerin ve yerin mülkü yalnız Allah'ındır; O diriltir ve öldürür. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” ayetinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: إن الله، أيُّها الناسُ، له سلطانُ السماواتِ والأرضِ ومُلْكُهما، وكلُّ مَن دونَه مِن الملوكِ فعبيدُه ومماليكُه، بيده حياتُهم وموتُهم، يُحْيى مَن يشاءُ منهم، ويُمِيتُ مَن يشاءُ منهم، فلا تَجْزَعوا، أَيُّها المؤمنون، مِن قتالِ مَن كفَر بى من الملوكِ؛ ملوكَ الرومِ كانوا أو ملوكَ فارسَ والحبشةِ أو غيرَهم، وجاهِدُوهم في طاعتى، فإنىَ المُعِزُّ مَن أشاءُ منهم ومنكم، والمُذِلُّ مَن أَشَاءُ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Göklerin ve yerin hâkimiyeti ve mülkü yalnızca Allah'a aittir; O'nun dışındaki bütün hükümdarlar ise O'nun kulları ve mülküdür. Onların dirimi de ölümü de O'nun elindedir; onlardan dilediğini yaşatır, dilediğini de öldürür. Ey müminler! Bana kâfir olan hükümdarlarla savaşmaktan dolayı telaşa kapılmayın; bunlar ister Bizans hükümdarları, ister Fars, Habeş hükümdarları veya başkaları olsun. Bana itaat uğrunda onlarla cihad edin; zira onlardan ve sizden dilediğini aziz kılan da dilediğini zelil kılan da ancak Ben'im.
وهذا حَضٌّ مِن اللَّهِ، جلّ ثناؤُه، المؤمنين على قتالِ كلِّ مَن كفَر به مِن المماليكِ، وإغراءٌ منه لهم بحَرْبِهم.
Bu, Allah -şânı yücedir- tarafından müminleri, O'na kâfir olan bütün tebaayla savaşmaya bir teşvik ve onlarla harp etmeye bir yönlendirmedir.
وقوله: {وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ}. يقولُ: وما لكم مِن أحدٍ هو لكم حَليفٌ مِن دونِ اللَّهِ، يُظاهِرُكم عليه، إن أنتم خالَفْتُم أمرَ اللَّهِ فَعاقَبَكم على خلافِكم أمرَه؛ يَسْتَنْقِذُكم مِن عقابِه، ولا نصيرٍ يَنْصُرُكم منه، إن أرادَ بكم سُوءًا. يقولُ: فباللَّهِ فثِقُوا، وإيَّاه فارْهَبوا، وجاهِدوا في سبيلِه مَن كفَر به، فإنه قد اشْتَرَى منكم أنفسَكم وأموالَكم بأن لكم الجنةَ، تُقاتِلون في سبيلِه فتَقْتُلون وتُقْتَلون.
O'nun: {وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ} “Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” sözü ise şöyle demektir: Şayet siz Allah'ın emrine muhalefet ederseniz ve O da emrine muhalefetinizden ötürü sizi cezalandırırsa, O'na karşı size arka çıkıp sizi O'nun cezasından kurtaracak Allah'tan başka hiçbir müttefikiniz yoktur ve eğer sizin için bir kötülük dilerse O'na karşı size yardım edecek hiçbir yardımcı da yoktur. Şöyle buyurmaktadır: Öyleyse yalnızca Allah'a güvenin, yalnız O'ndan korkun ve O'na kâfir olanlarla O'nun yolunda cihad edin; çünkü O, cennet karşılığında sizden canlarınızı ve mallarınızı satın almıştır; siz O'nun yolunda savaşırsınız, öldürürsünüz ve öldürülürsünüz.
القولُ في تأويلِ قولِه: {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ (١١٧)}.
{لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ (١١٧)} “Andolsun ki Allah; Peygamber'in, içlerinden bir kısmının kalpleri kaymaya yüz tuttuktan sonra güçlük zamanında ona uyan Muhacirlerin ve Ensar'ın tevbelerini kabul etti; sonra onların tevbelerini kabul buyurdu. Şüphesiz O, onlara karşı pek şefkatlidir, çok merhametlidir” ayetinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: لقد رزَق اللَّهُ الإنابةَ إلى أمرِه وطاعتِه، نبيَّه محمدًا، ﷺ، والمهاجرين ديارَهم وعشيرتَهم إلى دارِ الإسلامِ، وأنصارَ رسولِه في اللَّهِ، الذين اتَّبَعوا رسولَ اللَّهِ ﷺ في ساعةِ العُسْرةِ منهم؛ من النفقة والظَّهْرِ والزَّادِ والماءِ، {مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ}. يقولُ: مِن بعدِ ما كادَ يَميلُ قلوبُ بعضهم عن الحقِّ، ويَشُكُّ في دينِه، ويَرْتابُ بالذي نالَه مِن المَشقَّةِ والشِّدَّةِ في سفرِه وغزوِه. {ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ}. يقولُ: ثم رزَقهم، جلَّ ثناؤُه، الإنابةَ والرجوعَ
Cenâb-ı Hak buyuruyor ki: Allah; Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, yurtlarını ve aşiretlerini [terk edip] İslâm yurduna hicret eden Muhacirlere ve Allah yolunda O'nun Resûlü'nün yardımcıları olan Ensar'a -ki onlar harcama (nafaka), binek, azık ve su hususunda darlık vaktinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tâbi olmuşlardı- Kendi emrine ve itaatine yönelmeyi (inâbeyi) lütfetmiştir. {مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ} “...içlerinden bir kısmının kalpleri kaymaya yüz tuttuktan sonra...”. Yani; içlerinden bazılarının kalpleri haktan sapmaya, dinleri hususunda şüpheye düşmeye ve yolculukları ile gazveleri esnasında maruz kaldıkları meşakkat ve zorluktan ötürü tereddüde kapılmaya yaklaştıktan sonra [onların tevbelerini kabul buyurdu]. {ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ} “...sonra da onların tevbelerini kabul etti”. Yani; sonra O -senâsı yüce olsun- onlara yönelmeyi ve dönmeyi...
إلى الثباتِ على دينِه، وإبصارَ الحقِّ، الذي كان قد كاد يَلْتَبِسُ عليهم، {إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ}. يقول: إن ربَّهم بالذين خالَطَ قلوبَهم ذلك لِما نالَهم في سفرِهم مِن الشدَّةِ والمَشقَّةِ، رءوفٌ بهم رحيمٌ أن يُهْلِكَهم، فيَنْزِعَ منهم الإيمانَ، بعدَما قد أَبْلَوْا في الله ما أبْلَوا مع رسولِه، وصَبَروا عليه من البأساءِ والضَّرّاءِ.
O'nun dini üzere sebat etmeye ve neredeyse kendilerine karışık gelecek olan hakkı görmeye yönelmeyi nasip etti. {إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz O, onlara karşı pek şefkatlidir, çok merhametlidir”. Yani; şüphesiz Rableri, yolculuklarında uğradıkları sıkıntı ve meşakkat sebebiyle kalplerine bu düşünceler karışan kimselere karşı, Allah yolunda Resûlü ile birlikte onca imtihana göğüs gerdikten, darlık ve sıkıntılara sabrettikten sonra onları helak edip imanlarını ellerinden alma konusunda pek şefkatli ve çok merhametlidir.
وبنحوِ ما قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {سَاعَةِ الْعُسْرَةِ}: في غزوةِ تَبوكَ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {سَاعَةِ الْعُسْرَةِ} “Güçlük zamanında” [ayeti hakkında] nakletti; [Mücâhid]: 'Tebük Gazvesi'nde' dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن محمدِ بن عَقِيلٍ: {فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ}. قال: خَرَجوا في غزوةِ تبوكَ ، الرجلان والثلاثةُ على بعيرٍ، وخَرَجُوا في حرٍّ شديدٍ، وأصابَهم يومَئذٍ عطشٌ شديدٌ، فجَعَلُوا يَنْحَرون إبلَهم، فيَعْصِرُون أَكْراشَها، ويَشْرَبون ماءَها ، وكان ذلك عُسْرةً مِن الماءِ، وعُسْرةً مِن الظَّهْرِ، وعُسْرةً مِن النفقةِ .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Abdullah b. Muhammed b. Akīl'den {فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ} “Güçlük zamanında” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: Tebük Gazvesi'ne çıktılar ; iki ve üç kişi bir deveye biniyordu. Şiddetli bir sıcakta çıktılar ve o gün başlarına şiddetli bir susuzluk geldi; öyle ki develerini kesiyor, işkembelerini sıkıp suyunu içiyorlardı . Bu da su bakımından güçlük, binek bakımından güçlük ve azık/harcama bakımından güçlük idi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجُ، عن ابن جُرَيجٍ، عن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da...
مجاهدٍ: {سَاعَةِ الْعُسْرَةِ}. قال: غزوة تبوك. قال: العُشرة: أصابهم جهدٌ شديدٌ حتى إن الرجلين ليَشُقَّانِ التمرة بينهما، وإنهم ليمُصُّون التمرة الواحدة، ويشربون عليها الماء.
o da Mücâhid'den {سَاعَةِ الْعُسْرَةِ} “Güçlük zamanında” [ayeti hakkında] nakletti; [Mücâhid]: 'Tebük Gazvesi' dedi. Dedi ki: Güçlük şuydu: Onlara öyle şiddetli bir darlık isabet etti ki, iki kişi aralarında bir hurmayı bölüşüyor, hatta bir tek hurmayı emiyor ve üzerine su içiyorlardı.
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا ابن نُمَيرٍ، عن ورقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد: {الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ}. قال: غزوة تبوك .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ} “Güçlük zamanında ona uyan...” [ayeti hakkında] nakletti; [Mücâhid]: 'Tebük Gazvesi' dedi .
قال: ثنا زكريا بنُ عَدِيٍّ ، عن ابن مُبارك، عن مَعْمَرٍ، عن عبدِ الله بن محمدِ بن عَقِيلٍ، عن جابرٍ: {الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ}. قال: عُسْرة الظَّهر، [وعُسْرة الزَّادِ] ، وعُسْرة الماء .
Dedi ki: Bize Zekeriyyâ b. Adiy , İbnü'l-Mübârek'ten, o Ma'mer'den, o Abdullah b. Muhammed b. Akīl'den, o da Câbir'den {الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ} “Güçlük zamanında ona uyan...” [ayeti hakkında] nakletti; [Câbir]: 'Binek güçlüğü, [azık güçlüğü] ve su güçlüğü' dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ} الآية. الذين اتَّبعوا رسول الله في غزوة تبوك، قبل الشامِ في لَهَبَانِ الحَرِّ على ما يعلمُ اللَّهُ مِن الجُهْدِ، أصابَهم فيها جَهْدٌ شديدٌ، حتى لقد ذكر لنا أن الرجلين كانا يَشُقَّان التمرة بينهما، وكان النَّفَرُ يَتداولون التمرة بينهم يَمُصُّها هذا، ثم يشرب عليها، ثم يمُصُّها هذا، ثم يشربُ عليها، فتابَ اللهُ عليهم وأَقْفَلَهَم مِن غزوهم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini nakletti: {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ} “Andolsun ki Allah; Peygamber'in, güçlük zamanında ona uyan Muhacirlerin ve Ensar'ın tövbesini kabul etti...” ayeti hakkında [şöyle dedi]: [Onlar], Tebük Gazvesi'nde, Şam cihetinde, kavurucu sıcakta ve Allah'ın bildiği o büyük meşakkat altında Resûlullah'a uyanlardır. Orada başlarına son derece çetin bir meşakkat geldi; öyle ki bize anlatıldığına göre iki kişi bir tek hurmayı aralarında bölüşürdü. [Bazen de] birkaç kişilik bir topluluk, aralarında bir hurmayı nöbetleşe paylaşırlardı; biri onu emer, ardından üzerine su içerdi; sonra diğeri emer, ardından üzerine su içerdi. Nihayet Allah onların tövbelerini kabul etti ve onları seferlerinden sağ salim geri döndürdü.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: أخبرني عمرو بن الحارث، عن سعيد بن أبي هلال، عن عُتبة [بن أبي عُتبة]، عن نافع بن جُبيرِ بن مُطْعِمٍ، عن عبدِ اللهِ بن عباسٍ، أنه قيل لعمر بن الخطاب، ﵁، في شأنِ العُسْرِةِ، فقال عمرُ: خَرَجْنا مع رسول الله ﷺ إلى تبوك في قَيْظٍ شَدِيدٍ، فَنَزَلْنَا مَنْزِلًا أَصابَنا فيه عَطَشٌ شديدٌ، حتى ظَنَنَّا أن رقابنا ستنقطِعُ، [حتى إن كان الرجلُ ليذهَبُ يلتمسُ الماء، فلا يرجعُ حتى يَظُنُّ أن رقبته ستنقطِعُ]، حتى إن الرجل ليَنْحَرُ بعيره، فيَعْصِرُ فَرْثَه فيشربُه، ويجعَلُ ما بقى على كَبِده. فقال أبو بكرٍ: يا رسول اللهِ، إن الله قد عَوَّدَك في الدعاء خيرًا، فادع لنا. [قال: "تُحِبُّ ذلك؟ ". قال نعم]. فرفع يديه، فلم يَرْجِعُهما حتى [قالت السماءُ]، فأظَلَّت ثم سَكَبَتْ، فمَلَئُوا ما معهم، [ثم ذهَبْنا ننظرُ. ننظُرُ، فلم نَجِدْها جاوَزَتِ العسكر].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Saîd b. Ebî Hilâl'den, o Utbe [b. Ebî Utbe]'den, o Nâfi' b. Cübeyr b. Mut'ım'den, o da Abdullah b. Abbâs'tan nakletti ki: Ömer b. el-Hattâb'a -radıyallâhu anh- Usre (zorluk) [gazvesi] hakkında soruldu. Bunun üzerine Ömer şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte şiddetli bir sıcakta Tebük'e çıktık. Öyle bir konaklama yerine indik ki orada başımıza şiddetli bir susuzluk geldi; öyle ki [susuzluktan] boyunlarımızın kopacağını sandık. [Hatta kişi su aramak için gidiyor, boynunun kopacağını sanıncaya kadar da geri dönemiyordu]. Hatta kişi devesini kesiyor, işkembesini sıkıp suyunu içiyor, kalanını da ciğerinin üzerine koyuyordu. Bunun üzerine Ebû Bekir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz Allah, duada sana hayrı âdet kılmıştır (duanı hep kabul etmiştir), bizim için dua et' dedi. [Resûlullah: «Bunu ister misin?» buyurdu. O da: 'Evet' dedi]. Bunun üzerine [Resûlullah] ellerini kaldırdı, [gökyüzü bulutlanıncaya] kadar ellerini indirmedi; ardından gölge yaptı ve boşaldı (yağdı). Yanlarındaki kapları doldurdular. [Sonra gidip baktık, yağmurun ordugâhı aşmadığını gördük].
حدَّثني إسحاقُ بن زيادةَ العَطَّارُ، قال: ثنا يعقوبُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبد الله بن وَهْبٍ، قال: ثنا عمرُو بن الحارث، عن سعيد بن أبي هلالٍ، عن نافع بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: قيل لعمر بن الخطاب، ﵁: حَدَّثْنا عن شأن جيشِ العُشرة. فقال عمرُ: خَرَجْنا مع رسول الله ﷺ. ثم ذكر نحوه .
Bana İshâk b. Ziyâde el-Attâr anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Vehb anlattı, dedi ki: Bize Amr b. el-Hâris, Saîd b. Ebî Hilâl'den, o Nâfi' b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Ömer b. el-Hattâb'a -radıyallâhu anh-: 'Bize Usre (zorluk) ordusunun durumunu anlat' denildi. Ömer: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktık...' dedi, sonra benzerini zikretti .
القولُ في تأويل قوله: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١١٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١١٨)} “[Savaştan] geri bırakılan o üç kişinin de [tevbesini kabul etti]. Sonunda yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmiş, nefisleri de kendilerini sıktıkça sıktı; Allah'tan [kaçıp] yine O'ndan başka sığınılacak hiçbir yer olmadığını anlamışlardı. Sonra tevbe etsinler diye onların tevbesini kabul buyurdu. Şüphesiz Allah, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir” sözünün tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكرُه: لقد تاب الله على النبيِّ والمهاجرين والأنصار وعلى الثلاثةِ الذين خُلِّفوا. وهؤلاء الثلاثةُ الذين وَصَفَهم الله في هذه الآية بما وَصَفَهم به، فيما قيل ، هم الآخرون الذين قال جلّ ثناؤُه: {وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} [التوبة: ١٠٦]. فتاب عليهم، عزّ ذكرُه، وتَفضَّلَ عليهم.
Allah -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Andolsun ki Allah, Peygamber'i, Muhacirleri, Ensar'ı ve [hükümleri] geri bırakılan o üç kişiyi bağışladı. Allah'ın bu ayette kendilerini nitelediği vasıflarla nitelediği bu üç kişi, söylendiğine göre , şânı yüce olanın: {وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} [Tevbe: 106] “[Savaşa katılmayanlardan] diğer bir kısmı da Allah'ın emrine bırakılmışlardır; O bunlara ya azap eder yahut tevbelerini kabul eder. Allah her şeyi bilendir, hikmet sahibidir” buyurduğu diğer kimselerdir. Allah -zikri azizdir- onların tevbelerini kabul etmiş ve onlara lütufta bulunmuştur.
وقد مَضَى ذكرُ مَن قال ذلك مِن أهل التأويل بما أغْنَى عن إعادته في هذا الموضع.
Tefsir ehlinden bunu söyleyenlerin görüşleri, bu yerde tekrar edilmesine gerek bırakmayacak şekilde daha önce geçmişti.
فتأويلُ الكلامِ إِذًا: ولقد تابَ اللهُ على الثلاثة الذين خَلَّفهم الله عن التوبة، فأَرْجَأَهم عمَّن تابَ عليه ممن تَخَلَّفَ عن رسول الله ﷺ.
Buna göre sözün tevili şöyledir: Andolsun ki Allah, tevbe edilmesini ertelediği ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalıp da tevbeleri kabul edilenlerden sonraya bıraktığı o üç kişinin de tevbesini kabul etti.
كما حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، عن مَعْمَرٍ، عمَّن سَمِعَ عكرمة في قوله: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا}. قال: خُلِّفُوا عن التوبة .
Nitekim bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, Ma'mer'den, o da İkrime'nin: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} “[Savaştan] geri bırakılan o üç kişinin de...” ayeti hakkında şöyle dediğini işiten birinden nakletti: 'Onlar tevbeden geri bırakıldılar (tevbeleri ertelendi)' .
حدَّثنا بشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: أما قولُه: {خُلِّفُوا}. فخُلِّفوا عن التوبة .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {خُلِّفُوا} “Geri bırakılanlar” sözüne gelince; onlar tevbeden geri bırakıldılar .
{حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ}. يقولُ: بِسَعتِها، غَمًّا وندمًا على تَخلُّفِهم عن الجهادِ مع رسول الله ﷺ {وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ}، بما نالهم من الوَجْدِ والكَرْبِ بذلك، {وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ}. يقولُ: وأَيْقَنُوا بقلوبهم أن لا شيء لهم يَلْجَئُون إليه مما نَزَلَ بهم مِن أمرِ اللهِ مِن البَلاءِ بتَخَلُّفِهم خلافَ رسولِ الله ﷺ، يُنجِّيهم مِن كَرْبِه، ولا مما يَحْذَرون من عذابِ اللهِ - إلا الله، ثم رَزَقَهم الإنابة إلى طاعته، والرجوع إلى ما يُرْضيه عنهم، ليُنيبوا إليه، ويَرْجعوا إلى طاعته، والانتهاء إلى أمره ونَهْيِه، {إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ}. يقولُ: إن الله هو الوَهَّابُ لعباده الإنابةَ إلى طاعتِه، الموفِّقُ مَن أحبَّ توفيقه منهم لما يُرْضِيه عنه، {الرَّحِيمُ} بهم، أن يُعاقبهم بعد التوبة، أو يَخْذُلَ مَن أراد منهم التوبة والإنابة ولا يتوبَ عليه. وبنحو ما قُلنا في تأويل ذلك قال أهلُ التأويل.
{حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ} “Bütün genişliğine rağmen yeryüzü onlara dar gelmişti.” [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte cihada gitmeyip geri kalmalarından ötürü duydukları keder ve pişmanlık sebebiyle, [yeryüzü] bütün genişliğine rağmen [onlara dar gelmişti]. {وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ} “ve nefisleri de kendilerini daralttıkça daraltmıştı”; bundan dolayı içlerine düşen derin üzüntü ve keder sebebiyle [kendi canları dahi kendilerine dar gelmişti]. {وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ} “ve hiçbir sığınak olmadığını anlamışlardı.” [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Kalpleriyle kesin olarak anladılar ki, Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hilafına [savaştan] geri kalmaları sebebiyle Allah'ın takdiriyle başlarına gelen beladan ve korktukları Allah'ın azabından kendilerini kurtaracak Allah'tan başka hiçbir sığınak yoktur. Sonra O'na yönelmeleri, O'nun itaatine dönmeleri ve emri ile yasağına riayet etmeleri için, kendilerine O'nun itaatine yönelmeyi ve kendilerini O'nun rızasına ulaştıracak amellere dönmeyi nasip etti. {إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Şüphesiz Allah, tevbeleri çokça kabul eden ve merhameti bol olandır.” [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, kullarına Kendisine itaate yönelmeyi bağışlayandır; onlardan dilediğini Kendisini razı edecek şeylere muvaffak kılandır. {الرَّحِيمُ} “Merhamet edendir”; tevbe ettikten sonra onları cezalandırmaktan veya aralarından tevbe ve inâbede bulunmak isteyeni yardımsız bırakıp tevbesini kabul etmemekten [kullarını esirgeyip] onlara merhamet edendir. Bu ayetin tevilinde bizim söylediğimize benzer açıklamaları tevil ehli (müfessirler) de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاوية، عن الأعمشِ، عن أبي سفيانَ، عن جابر في قوله: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا}. قال: كعبُ بنُ مالكٍ، وهلالُ بن أميةَ، ومُرَارةُ بنُ ربيعةَ، وكُلُّهم مِن الأنصارِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o da Câbir'den {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} “[Savaştan] geri bırakılan o üç kişinin de...” ayeti hakkında nakletti; [Câbir]: 'Ka'b b. Mâlik, Hilâl b. Ümeyye ve Mürâre b. Rebîa'dır; hepsi de Ensar'dandır' dedi .
حدَّثني عُبَيدُ بنُ محمد الورَّاقُ، قال: ثنا أبو أسامة، عن الأعْمش، عن أبي سُفيان، عن جابرٍ بنحوه، إلا أنه قال: ومُرارةُ بنُ الربيع، أو ابن ربيعة. شَكَّ أبو أسامة.
Bana Ubeyd b. Muhammed el-Varrâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, el-A'meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o da Câbir'den benzerini nakletti; şu kadar var ki: 'Mürâre b. er-Rebî' yahut İbn Rebîa' dedi. Ebû Üsâme tereddüt etti.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن عكرمة وعامرٍ: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا}. قال: أرجئوا في أوسط "براءة".
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Câbir'den, o da İkrime ve Âmir'den {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} “[Savaştan] geri bırakılan o üç kişinin de...” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: 'Berâe (Tevbe) Suresi'nin ortalarında [durumları] ertelenen kimselerdir.'
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجُ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا}. قال: الذين أُرْجِئُوا في أوسط "براءة"؛ قوله: {وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ} [التوبة: ١٠٦]. هلالُ بنُ أمية، ومُرارةُ بنُ الرَّبيع ، وكعبُ بنُ مالكٍ .
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} “Geri bırakılan o üç kişi...” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: 'Berâe Suresi'nin ortasındaki {وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ} [Tevbe: 106] “[Savaşa katılmayanlardan] diğer bir kısmı da Allah'ın emrine bırakılmışlardır...” sözünde [durumları] ertelenen kimselerdir; Hilâl b. Ümeyye, Mürâre b. er-Rebî' ve Ka'b b. Mâlik'tir' .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا}: الذين أُرْجِئوا في وسط "براءة".
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} “[Savaştan] geri bırakılan o üç kişinin de...” [ayeti hakkında] nakletti; [Mücâhid]: 'Berâe'nin ortasında [durumları] ertelenen kimselerdir' dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن لَيْثٍ، عن مجاهدٍ: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا}. قال: كلُّهم من الأنصارِ؛ هلالُ بنُ أمية، ومُرارةُ بنُ
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından, o Leys'ten, o da Mücâhid'den {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} “[Savaştan] geri bırakılan o üç kişinin de...” [ayeti hakkında] nakletti; [Mücâhid]: 'Onların hepsi Ensar'dandır: Hilâl b. Ümeyye ve Murâre b.
ربيعة، وكعبُ بنُ مالكٍ.
Rebîa ve Ka'b b. Mâlik.'
قال: ثنا ابن نُمَيرٍ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا}. قال: الذين أُرْجِئوا.
Dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} “[Savaştan] geri bırakılan o üç kişinin de...” [ayeti hakkında] nakletti; [Mücâhid]: '[Durumları] ertelenen kimselerdir' dedi.
قال: ثنا جريرٌ، عن يعقوبَ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ، قال: {الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا}: كعبُ بنُ مالكٍ وكان شاعرًا، ومُرارةُ بنُ الربيع، وهلالُ بنُ أمية، وكلُّهم أنصاريٌّ .
Dedi ki: Bize Cerîr, Ya'kūb'dan, o Ca'fer'den, o da Saîd'den nakletti; dedi ki: '{الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} “Geri bırakılan o üç kişi...”; Ka'b b. Mâlik -ki o bir şairdi-, Mürâre b. er-Rebî' ve Hilâl b. Ümeyye'dir; hepsi de Ensarî'dir' .
قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ والمُحاربيُّ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ، قال: كلُّهم من الأنصارِ؛ هلالُ بنُ أميةَ، ومُرارةُ بنُ الرَّبيع ، وكعبُ بنُ مالكِ .
Dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer ve el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan nakletti; dedi ki: 'Hepsi Ensar'dandır; Hilâl b. Ümeyye, Mürâre b. er-Rebî' ve Ka'b b. Mâlik'tir' .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَونٍ، قال: أخبرنا هُشَيمٌ، عن جُوَيبرٍ، عن الضَّحَّاكِ قوله: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا}. قال: هلالُ بنُ أمية، وكعبُ بن مالكٍ، ومُرارةُ بنُ الربيع، كلُّهم من الأنصارِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'ın: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} “[Savaştan] geri bırakılan o üç kişinin de...” sözü hakkında nakletti; dedi ki: 'Hilâl b. Ümeyye, Ka'b b. Mâlik ve Mürâre b. er-Rebî'dir; hepsi Ensar'dandır.'
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا}. إلى قوله: {ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ}: كعبُ بنُ مالكٍ، وهلالُ بنُ أمية، ومُرارةُ بنُ ربيعةَ، تَخَلَّفوا في غزوة تبوك؛ ذُكر لنا أن كعب بن مالكٍ أوثق نفسه إلى ساريةٍ، فقال: لا أُطْلِقُها - أو لا أُطْلِقُ نفسى - حتى يُطلِقنى رسول الله ﷺ. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "والله لا أُطْلِقُه حتى يُطْلِقَه ربُّه إن شاءَ". وأما الآخَرُ فكان تَخَلَّفَ على حائطٍ له كان أَدْرَكَ، فَجَعَله
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} “[Savaştan] geri bırakılan o üç kişinin de [tövbelerini kabul etti]...” kavlinden {ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Sonra tövbe etsinler diye onların tövbelerini kabul etti. Şüphesiz Allah, tövbeleri çokça kabul eden ve çok merhamet edendir” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini nakletti: “Ka'b b. Mâlik, Hilâl b. Ümeyye ve Mürâre b. Rebîa; [bunlar] Tebük Gazvesi'nde geri kalmışlardı. Bize anlatıldığına göre Ka'b b. Mâlik, kendisini [mescidin] bir direğine bağlayıp şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni çözünceye kadar onu çözmeyeceğim -veya kendimi çözmeyeceğim-.» Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'a yemin olsun ki, eğer dilerse Rabbi onu çözünceye kadar ben onu çözmeyeceğim» buyurdu. Diğerine gelince; o, [meyveleri] olgunlaşmış olan bir bahçesi sebebiyle geri kalmıştı da onu...
صدقةً في سبيل الله، وقال: والله لا أطعمُه. وأما الآخرُ، فرَكِبَ المفاوز يَتْبَعُ رسول الله ﷺ، ترفَعُه أَرضٌ وتضَعُه أخرى، وقَدَماه تَشَلْشَلان دمًا .
Allah yolunda sadaka kıldı ve: «Allah'a yemin olsun ki ondan [bir şey] tatmayacağım» dedi. Ötekine gelince; o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ardından çöller aştı; bir tepe onu yükseltiyor, diğeri alçaltıyordu ve iki ayağından kan damlıyordu .'
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عُبيد الله، عن إسرائيل، عن السُّدِّيِّ، عن أبي مالكٍ، قال: {الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا}: هلالُ بنُ أمية، وكعبُ بنُ مالكٍ، ومرُارةُ بنُ ربيعةَ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, İsrâîl'den, o es-Süddî'den, o da Ebû Mâlik'ten nakletti; dedi ki: '{الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} “Geri bırakılan o üç kişi...”; Hilâl b. Ümeyye, Ka'b b. Mâlik ve Mürâre b. Rebîa'dır.'
قال: ثنا أبو داودَ الحَفَرِيُّ، عن سلامٍ أبي الأحْوصِ، عن سعيد بن مسروقٍ، عن عكرمة: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا}. قال: هلالُ بنُ أمية، ومُرارةُ، وكعبُ بنُ مالكٍ .
Dedi ki: Bize Ebû Dâvûd el-Haferî, Sellâm Ebü'l-Ahvas'tan, o Saîd b. Mesrûk'tan, o da İkrime'den {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} “[Savaştan] geri bırakılan o üç kişinin de...” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: 'Hilâl b. Ümeyye, Mürâre ve Ka'b b. Mâlik'tir' .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: أخبَرنا ابن عَوْنٍ، عن عمر بن كثيرِ بن أفلحَ، قال: قال كعبُ بنُ مالكٍ: ما كنتُ في غَزاةٍ أَيسرَ للظَّهرِ والنفقة مني في تلك الغزاة. قال كعبُ بنُ مالكٍ: لمَّا خرج رسولُ اللهِ ﷺ قلتُ: أَتَجَهَّزُ غدًا ثم أَلْحَقُه، فأَخَذتُ في جهازى، فأمسَيتُ ولم أفرُغْ، فلما كان اليومُ الثالثُ أَخَذْتُ في جهازى، فأمسَيتُ ولم أفرُغْ، فقلتُ: هَيْهَات، سارَ الناسُ ثلاثا، فأقمتُ، فلما قَدِمَ رسول الله ﷺ، جعل الناسُ يَعْتَذِرون إليه، فجئتُ حتى قُمْتُ بينَ يَدَيه، فقلتُ: ما كنتُ في غَزاةٍ أيسر للظهر والنفقة منى في هذه الغزاة. فأعرض عنى رسول الله ﷺ، فأمَر الناس أن لا يُكَلِّمونا، وأُمِرَتْ نِساؤنا أن يَتَحَوَّلُن عنَّا. قال: فتَسَوَّرت حائطًا ذاتَ يومٍ، فإذا أنا بجابر بن عبدِ اللهِ، فقلتُ: أَيْ جابرُ، نَشَدْتُك باللهِ، هل عَلِمْتَنى غَشَشْتُ الله ورسولَه يومًا قَطُّ؟ فسكت عنى، فجعل لا
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye nakletti, dedi ki: Bize İbn Avn, Ömer b. Kesîr b. Eflah'tan haber verdi; dedi ki: Ka'b b. Mâlik şöyle dedi: «Hiçbir gazvede binek ve nafaka (maddi imkân) bakımından bu gazvedekinden daha rahat/varlıklı durumda değildim.» Ka'b b. Mâlik [sözlerine devamla] dedi ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [sefere] çıktığında: 'Yarın hazırlanır, sonra ona yetişirim' dedim. Hazırlığıma başladım; akşam oldu fakat [işimi] bitiremedim. Üçüncü gün olunca yine hazırlığıma başladım; akşam oldu, yine bitiremedim. Bunun üzerine: 'Heyhat! İnsanlar üç günlük yol aldı' dedim ve [Medine'de] kaldım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [seferden] dönünce, insanlar ona mazeret beyan etmeye başladılar. Ben de gelip huzurunda durdum ve: 'Hiçbir gazvede binek ve nafaka bakımından bu gazvedekinden daha rahat ve varlıklı değildim' dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benden yüz çevirdi. İnsanlara bizimle konuşmamalarını emretti; kadınlarımıza da bizden ayrılmaları emredildi. [Ka'b] dedi ki: Bir gün bir bahçe duvarından aştım, bir de baktım ki Câbir b. Abdillâh oradaydı. Ona: 'Ey Câbir! Allah aşkına söyle, benim Allah'a ve Resûlü'ne bir gün olsun hıyanet ettiğimi/samimiyetsizlik yaptığımı hiç bildin mi?' dedim. Bana karşı sustu ve hiçbir şekilde...»
يُكَلِّمُني، فبَينا أنا ذاتَ يومٍ، إذ سمعتُ رجلًا على الثَّنيَّةِ يقولُ: [كعبُ كعبُ] . حتى دنا مني، فقال: بَشِّروا كعبًا .
benimle konuşmadı. Bir gün ben bu haldeyken, tepenin (Seniyye'nin) üstündeki bir adamın: [«Ka'b! Ka'b!»] dediğini işittim. Nihayet bana yaklaştı ve: «Ka'b'ı müjdeleyin!» dedi .'
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: أخبَرني يونسُ، عن ابن شهابٍ، قال: غَزا رسول الله ﷺ عزوة تبوكَ، وهو يريدُ الرومَ ونصارى العرب بالشام، حتى إذا بلغ تبوك، أقامَ بها بضعَ عَشرةَ ليلةً، ولَقِيَه بها وفد أذْرُحَ ووفدُ أيْلةَ، فصالحهم رسولُ اللهِ ﷺ على الجزية، ثم قَفَلَ رسولُ اللهِ ﷺ مِن تبوك ولم يُجاوِزْها، وأنزل الله: {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ} الآية. والثلاثةُ الذين خُلِّفُوا رَهْطُ منهم؛ كعبُ بنُ مالكٍ، وهو أحدُ بنى سَلِمةَ، ومُرارةُ بنُ ربيعة، وهو أحدُ بني عمرو بن عوفٍ، وهلالُ بنُ أميةَ، وهو من بنى واقفٍ، وكانوا تَخَلَّفوا عن رسول الله ﷺ في تلك الغزوة، في بضعةٍ وثمانين رجلًا، فلما رجع رسول الله ﷺ إلى المدينة، صَدَقَه أولئك حديثَهم، واعتَرَفوا بذنوبهم، وكَذَبَ، سائرُهم، فحَلَفوا لرسولِ اللهِ ﷺ ما حبَسهم إلا العُذْرُ، فقَبِلَ منهم رسولُ اللهِ وبايَعَهم، ووَكَلَهم في سرائرهم إلى اللهِ، ونهى رسولُ الله ﷺ عن كلام الذين خُلِّفوا، وقال لهم حينَ حَدَّثوه حديثهم، واعْتَرَفوا بذنوبهم: "قد صَدَقْتُم فقوموا حتى يَقْضِيَ اللهُ فيكم". فلما أنزل الله
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Bizanslıları ve Şam'daki Hristiyan Arapları hedefleyerek Tebük Gazvesi'ne çıktı. Nihayet Tebük'e varınca orada on küsur gece kaldı. Ezruh heyeti ile Eyle heyeti orada kendisiyle buluştu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cizye karşılığında onlarla barış yaptı. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'ün ötesine geçmeksizin oradan geri döndü ve Allah [şu ayeti] indirdi: {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ} “Andolsun ki Allah; Peygamber'in, muhacirlerin ve o zorluk anında ona uyan ensarın tevbelerini kabul buyurdu...” [Tevbe 117]. Geri bırakılan üç kişi de onlardan bir gruptu: Selemeoğulları'ndan biri olan Ka'b b. Mâlik, Amr b. Avfoğulları'ndan biri olan Mürâre b. Rebî'a ve Vâkıfoğulları'ndan olan Hilâl b. Ümeyye. Bunlar, seksen küsur kişiyle beraber o gazvede Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalmışlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye döndüğünde bu [üç] kimse ona doğruyu söylediler ve günahlarını itiraf ettiler. Diğerleri ise yalan söyleyerek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendilerini sadece mazeretin alıkoyduğuna dair yemin ettiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onların [zahiri beyanlarını] kabul edip onlardan biat aldı ve gizli hallerini Allah'a havale etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, geri bırakılan o [üç] kişiyle konuşulmasını yasakladı ve onlar durumlarını anlatıp günahlarını itiraf ettiklerinde kendilerine: «Doğruyu söylediniz; artık Allah hakkınızda hükmünü verinceye kadar kalkın gidin» buyurdu. Allah ne zaman ki...
القرآن تاب على الثلاثة، وقال للآخرين: {سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ}، حتى بلغ: {لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} [التوبة: ٩٥ - ٩٦].
Kur'an'ı indirdi, o üç kişinin tevbesini kabul etti ve diğerleri hakkında da: {سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ} [التوبة: ٩٥ - ٩٦] “Onların yanına döndüğünüz zaman kendilerinden vazgeçesiniz diye Allah'a yemin edeceklerdir...” ayetinden {لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} “[Allah] yoldan çıkmış o fâsıklar topluluğundan asla razı olmaz” sözüne kadar olan kısmı buyurdu.
قال ابن شهابٍ: وأخبرنى عبدُ الرحمن بنُ عبدِ اللهِ بن كعب بن مالكٍ أن عبد الله بن كعبِ بن مالكٍ - وكان قائدَ كعبٍ مِن بَنيه حينَ عَمِيَ - قال: سمِعتُ كعبَ بنَ مالكٍ يُحدِّثُ حديثَه حينَ تَخَلَّفَ عن رسولِ اللهِ ﷺ في غزوة تبوك، قال كعبٌ: لم أَتَخلَّفْ عن رسول الله ﷺ في غزوة غزاها قَطُّ، إلا في غزوة تبوك، غير أنِّى قد تَخَلَّفْتُ في غزوة بدرٍ، ولم يُعاتَبْ أَحدٌ تَخَلَّفَ عنها، إنما خرَج رسول الله ﷺ والمسلمون يُريدون عير قريشٍ، حتى جمع الله بينهم وبينَ عدوِّهم على غير ميعادٍ، ولقد شَهِدتُ مع رسول الله ﷺ ليلة العقبة، ليلة العقبة، حينَ تَواثَقْنا على الإسلام، وما أُحِبُّ أن لى بها مشهدَ بدرٍ، وإن كانت بدرٌ أذكرَ في الناس منها.
İbn Şihâb dedi ki: Bana Abdurrahman b. Abdillâh b. Ka'b b. Mâlik, Abdullah b. Ka'b b. Mâlik'in -ki o, gözleri görmez olduğunda Ka'b'ın oğulları arasından onun kılavuzuydu- şöyle dediğini haber verdi: Ka'b b. Mâlik'in, Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldığı andaki hadisesini anlatırken şöyle dediğini işittim: Ka'b dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çıktığı hiçbir gazveden Tebük Gazvesi hariç asla geri kalmadım. Şu var ki Bedir Gazvesi'nde de geri kalmıştım; fakat ondan geri kalan hiç kimse kınanmamıştı ; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar sadece Kureyş kervanını hedefleyerek çıkmışlardı, nihayet Allah hiçbir kararlaştırılmış vakit olmaksızın onları düşmanlarıyla karşılaştırdı. İslam üzerine sözleştiğimiz zaman Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Akabe gecesinde hazır bulunmuştum ve insanlar arasında Bedir daha çok anılsa bile, Akabe'de bulunmuş olmamı Bedir'de bulunmaya değişmem.'
فكان من خبرى حينَ تَخلَّفتُ عن النبيِّ ﷺ في غزوة تبوك أني لم أكُنْ قَطُّ أقوَى ولا أيسرَ منى حينَ تَخلَّفْتُ عنه في تلك الغزوة، والله ما جمعتُ قبلها راحلتين قَطُّ، حتى جمَعتُهما في تلك الغزوةِ، فَغَزاها رسولُ اللهِ ﷺ في حَرٍّ شديدٍ، واسْتقبل سفرًا بعيدًا ومَفاوِزَ، واستقبل عدوًّا كثيرًا، فجَلَّى للمسلمين أمرَهم، ليتأهَّبُوا أُهْبَةَ غَزْوهم، فأخبَرهم بوجههم الذي يريدُ، والمسلمون مع النبيِّ ﷺ كثيرٌ، ولا يجمعُهم كتابٌ حافظٌ - يريدُ بذلك الديوانَ - قال كعبٌ: فما رجلٌ يريدُ أن يَتَغيَّبَ إلا يَظُنُّ أن ذلك سَيَخْفى، ما لم ينزل فيه وَحْىٌ من الله، وغَزا رسولُ
Tebük Gazvesi'nde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldığım andaki durumum şudur ki: Bu gazvede ondan geri kaldığım sıradakinden daha güçlü ve daha varlıklı hiçbir zaman olmamıştım. Vallahi, bundan önce hiçbir zaman iki binek devesini bir araya getirememiştim; nihayet bu gazvede iki binek devesini birden temin etmiştim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu sefere son derece şiddetli bir sıcakta çıktı; uzak bir yolculuk ve tehlikeli çöllerle karşı karşıyaydı, kalabalık bir düşmanı göğüslemek durumundaydı. Bu sebeple Müslümanlara, gazveleri için hazırlıklarını tam yapabilmeleri maksadıyla meseleyi açıkça anlattı ve onlara gitmek istediği hedefi bildirdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte olan Müslümanlar pek çoktu; onları [kaydedip] bir araya toplayan koruyucu bir defter -bununla divanı kastediyor- yoktu. Ka'b dedi ki: [Seferden] geri kalmak isteyen her adam, Allah'tan bu hususta bir vahiy inmedikçe bu [durumunun] mutlaka gizli kalacağını sanırdı. Resûlullah
الله ﷺ تلك الغزوة حينَ طابَت الثمارُ والظِّلالُ، وأنا إليهما أصْعَرُ، فَتَجهَّز رسول الله ﷺ والمسلمون معه، وطَفِقْتُ أغْدو لكى أتَجهَّز معهم، فلم أقض مِن جَهازى شيئًا، ثم غَدوتُ فرَجَعتُ ولم أقض شيئًا، فلم يَزَلْ ذلك يَتَمادَى حتى أسْرَعوا وتفارَطَ الغَزْوُ، وهَمَمْتُ أن أرْتَحِلَ فَأُدْرِكَهم، فيا ليتني فعَلتُ، فلم يُقَدَّرْ ذلك لي، فَطَفِقْتُ إِذا خَرَجْتُ في الناس بعد خروج النبيِّ ﷺ يُحْزِنُنِى أَن لا أَرَى لى أُسوةً إلا رجلًا مَغْموصًا عليه في النفاقِ، أو رجلًا ممن عَذَرَ اللهُ مِن الضعفاء، ولم يَذْكُرْنى رسول الله ﷺ حتى بَلَغَ تبوكَ، فقال وهو جالسٌ في القوم بتبوك: "ما فَعَلَ كعبُ بن مالكٍ؟ ". فقال رجلٌ مِن بنى سَلِمةَ: يا رسولَ اللهِ، حَبَسَه بُرْداه، والنظرُ في عِطْفَيْه. فسَكَتَ رسول الله ﷺ، فبَيْنا هو على ذلك، رأى رجلًا مُبَيِّضًا يزولُ به السرابُ، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "كُنْ أبا خَيْثمةَ". فإذا هو أبو خَيْثمةَ الأنصاريُّ، وهو الذي تَصَدَّقَ بصاع التمرِ، فَلَمَزَه المنافقون. قال كعبٌ: فلما بلغنى أن رسول الله ﷺ. [قد توجَّه] قافِلًا من تبوك، حَضَرَني بَثِّي، فَطَفِقْتُ أتذكَّرُ الكذب، وأقولُ: بم أخرُجُ مِن سَخَطِه غدًا؟ وأستعينُ على ذلك بكلِّ ذى رأي من أهلي، فلما قيل لي: إن رسول الله ﷺ قد أَظَلَّ قادِمًا. زاحَ عنى الباطلُ، حتى
[Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem bu gazveye meyvelerin ve gölgelerin güzelleştiği bir vakitte çıktı; ben ise bunlara pek düşkündüm. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki Müslümanlar hazırlandılar. Ben de onlarla birlikte hazırlanmak için sabah erkenden çıkmaya başladım; fakat hazırlığımdan hiçbir şey bitiremiyordum. Sonra yine sabah çıkıp geri dönüyor ve hiçbir şey halledemiyordum. Onlar acele edip gazve uzaklaşıncaya kadar bu durum böylece uzayıp gitti. Yola çıkıp onlara yetişmeyi arzuladım; keşke yapsaydım! Fakat bu bana takdir edilmedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sefere çıktıktan sonra insanların arasına çıktığımda, kendime nifakla itham edilen bir kimseden veya Allah'ın mazur gördüğü zayıflardan başka örnek görememek beni üzmeye başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'e varıncaya kadar beni anmadı. Tebük'te cemaatin içinde otururken: «Ka'b b. Mâlik ne yaptı?» buyurdu. Benî Selime'den bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, onu iki hırkası ve omuzlarına (endamına) bakıp böbürlenmesi alıkoydu!' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu. O bu haldeyken serabın dalgalandırdığı beyazlar giyinmiş bir adam gördü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ebû Hayseme olasın!» buyurdu. Bir de baktılar ki o, Ebû Hayseme el-Ensârî idi; o ki bir sâ' hurma sadaka vermişti de münafıklar kendisini ayıplamıştı. Ka'b dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tebük'ten dönüşe geçtiği [yöneldiği] haberi bana ulaşınca kederim bastırdı. Yalan düşünmeye başladım ve: 'Yarın onun öfkesinden ne ile kurtulurum?' diyordum; bu hususta ailemden her re'y sahibi kimseden yardım istiyordum. Bana: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gelmek üzere yaklaştı' denilince benden bâtıl (yalan düşüncesi) sıyrılıp gitti; nihayet
عَرَفْتُ أني لن أنجوَ منه بشيءٍ أبدًا، فأجمَعتُ صدقه، وصبَّحَ رسول الله ﷺ قادمًا، وكان إذا قَدِم من سفر بدَأ بالمسجدِ فركَع فيه ركعتَين، ثم جلَس للناسِ، فلما فعَل ذلك جاءه المُخَلَّفُون، فطَفِقُوا يَعْتَذِرون إليه ويَحْلِفون له، وكانوا بضعةً وثمانين رجلًا، فقيل منهم رسول الله ﷺ علانيتَهم، وبايَعَهم واستغفر لهم، ووَكُل سرائرَهم إلى الله، حتى جئتُ، فلما سَلَّمْتُ تَبسَّمَ تَبَسُّمَ المُغْضَبِ، ثم قال: "تعالَ". فجئتُ أمشى حتى جلَستُ بينَ يَدَيه، فقال لي: "ما خَلَّفَكَ؟ ألم تكُنْ قد ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ؟ ". قال: قلتُ: يا رسولَ اللهِ، إِنّى والله لو جلَستُ عندَ غيرك مِن أهل الدنيا، لرأيتُ أنى سأخرُجُ مِن سَخَطِه بعُذرٍ، لقد أُعطيتُ جَدَلًا، ولكنى واللَّهِ لقد علمتُ لئن حَدَّثْتُك اليوم حديث كَذِبٍ تَرْضَى به عنى، لَيُوشِكُنَّ اللهُ أَن يُسْخِطَك عليَّ، ولئن حَدَّثْتُك حديثَ صِدقٍ تَجِدُ عليَّ فيه، إِنِّي لأرجو فيه عَفْوَ الله، والله ما كان لى عُذْرٌ، والله ما كنتُ قَطُّ أقوى ولا أيسر منى حينَ تَخَلَّفْتُ عنك. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "أمَّا هذا فقد صَدَقَ، قُمْ حَتى يَقْضِيَ اللهُ فيك". فقُمْتُ، وثارَ رجالٌ مِن بنى سَلِمةَ، فاتَّبَعونى وقالوا: واللَّهِ مَا عَلِمْناكَ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا قبلَ هذا، لقد عَجَزْتَ في أن لا تكونَ اعْتَذَرتَ إلى رسولِ اللهِ ﷺ بما اعْتَذَرَ به المُخَلَّفون! فقد كان كافيك ذنبَك استغفارُ رسولِ الله ﷺ لك. قال: فوالله ما زالوا يُؤَنِّبُوننى، حتى أردتُ أن أرجِعَ إلى رسولِ اللهِ ﷺ فأُكَذِّبَ نفسى. قال: ثم قلتُ لهم: هل لَقِى هذا معى أحدٌ؟ قالوا: نعم، لقيه معك رجلان قالا مثل ما قلت، وقيل لهما مثلُ ما قيل لك. قال: قلتُ: من هما؟ قالوا: مُرارةُ بنُ ربيع العامريُّ
ondan hiçbir şeyle asla kurtulamayacağımı anladım ve ona doğruyu söylemeye karar verdim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah vakti [şehre] geldi. O, bir yolculuktan döndüğünde önce mescide uğrar, orada iki rekat namaz kılar, sonra da insanların huzuruna otururdu. O böyle yapınca [sefere katılmayıp] geride kalanlar ona geldiler; mazeret beyan etmeye ve ona yemin etmeye başladılar. Bunlar seksen küsur adamdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların açıkladıkları [mazeretlerini] kabul etti, onlardan biat aldı, kendileri için istiğfarda bulundu ve gizli hallerini Allah'a havale etti. Nihayet ben geldim. Selam verdiğimde öfkeli bir kimsenin tebessümüyle gülümsedi ve sonra: «Gel!» buyurdu. Yürüyerek gelip önüne oturdum. Bana: «Seni [sefere çıkmaktan] alıkoyan neydi? Binek hayvanını satın almamış mıydın?» dedi. [Ka'b] dedi ki: Şöyle dedim: «Ey Allah'ın Resûlü! Allah'a yemin ederim ki, eğer dünyalıklardan senin dışındaki bir kimsenin yanında oturmuş olsaydım, bir mazeret ileri sürerek onun öfkesinden kurtulabileceğimi düşünürdüm; zira bana güçlü bir hitabet ve tartışma kabiliyeti verilmiştir. Fakat Allah'a yemin ederim ki kesinlikle anladım ki, bugün sana hoşnut olacağın yalan bir söz söylesem, çok geçmeden Allah seni bana karşı öfkelendirecektir. Şayet sana, içinde bana karşı öfkeleneceğin doğru bir söz söylersem, bunun hakkında Allah'ın affını umarım. Allah'a yemin olsun ki hiçbir mazeretim yoktu. Allah'a yemin olsun ki senden geri kaldığım zamanki kadar hiçbir vakit daha güçlü ve daha varlıklı olmamıştım.» Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bu kimse doğru söyledi. Kalk, senin hakkında Allah hüküm verinceye kadar [bekle]!» Ben de kalktım. Benî Selime'den birtakım adamlar galeyana gelip peşimden geldiler ve şöyle dediler: «Allah'a yemin olsun ki, bundan önce senin herhangi bir günah işlediğini bilmezdik. Geride kalanların mazeret beyan ettikleri gibi senin de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mazeret beyan etmemen hususunda gerçekten acizlik gösterdin! Halbuki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in senin için istiğfar etmesi günahına yeterdi.» [Ka'b] dedi ki: «Allah'a yemin olsun ki, beni o kadar kınayıp durdular ki, sonunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönüp kendimi yalanlamayı dahi istedim.» Dedi ki: «Sonra onlara: 'Benimle birlikte bu duruma maruz kalan başka kimse var mı?' dedim. 'Evet, seninle birlikte iki adam daha bu duruma maruz kaldı; onlar da senin söylediğin gibi söylediler ve onlara da sana söylenenin aynısı söylendi' dediler. 'O ikisi kimdir?' dedim. 'Murâre b. Rebî' el-Âmirî...
وهلالُ بنُ أميةَ الواقفيُّ. قال: فذَكَروا لي رجلَين صالحَين قد شَهِدا بدرًا فيهما أُسْوةٌ. قال: فمَضَيتُ حينَ ذَكَروهما لى، ونَهَى رسولُ الله ﷺ المسلمين عن كلامنا، أيُّها الثلاثةُ، مِن بين مَن تَخَلَّفَ عنه. قال: فاجْتَنَبَنا الناسُ وتَغَيَّروا لنا حتى تَنَكَّرَتْ لي في نفسي الأرضُ، فما هي بالأرض التي أعرِفُ، فَلَبِثْنا على ذلك خمسين ليلةً، فأما صاحباي، فاسْتَكَانا وقَعَدا في بُيوتهما يَبْكِيان، وأما أنا، فكنتُ أشَبَّ القومِ وأجلَدَهم، فكنتُ أخرُجُ وأشهَدُ الصلاة، وأطوفُ في الأسواق، ولا يُكَلِّمُني أحدٌ، وأتى رسول الله ﷺ، فأسلِّمُ عليه وهو في مجلسه بعد الصلاة، فأقولُ في نفسي: هل حَرَّكَ شفتَيه بردِّ السلام أم لا؟ ثم أُصَلِّى معه، وأَسارِقُه النظر، فإذا أقبلتُ على صلاتى نَظَرَ إليَّ، وإذا التفَتُّ نحوه أعرَضَ عنى، حتى إذا طال ذلك عليَّ مِن جفوة المسلمين، مشَيتُ حتى تَسَوَّرتُ جدارَ حائطِ أبي قتادة، وهو ابن عمِّى وأحبُّ الناس إليَّ، فسَلَّمْتُ عليه، فوالله ما رَدَّ عليَّ السلام، فقلتُ: يا أبا قتادةَ، أَنْشُدُك بالله، هل تعلَمُ أنى أحِبُّ الله ورسوله؟ فسكَتَ. قال: فعُدْتُ فناشَدتُه، فسكَت، فعُدْتُ فناشَدتُه، فقال: الله ورسوله أعلمُ. فَفَاضَتْ عَيْناى، وتَوَلَّيتُ حتى تَسَوَّرتُ الجدار، فبَيْنا أنا أمشى في سوق المدينة، إذا نبَطِيٌّ مِن نَبَطِ أهل الشام ممن قَدِمَ بالطعامِ يَبيعُه بالمدينة، يقولُ: مَن يدُلُّ على كعب بن مالكٍ؟ قال: فطَفِقَ الناسُ يُشيرون له حتى جاءني، فدفع إليَّ كتابًا مِن مَلكِ غَسَّانَ، وكنتُ كاتبًا، فقرأتُه، فإذا فيه: أمَّا بعدُ، فإنه قد بلَغَنا أن صاحبَك قد جَفاكَ، ولم يجعَلْك الله بدارِ هَوَانٍ ولا مَضْيَعةٍ، فالحقْ بِنا نُواسِكَ.
ve Hilâl b. Ümeyye el-Vâkıfî» dediler.' [Ka'b] dedi ki: 'Bana Bedir'de bulunmuş , kendilerinde örnek alınacak iki salih adamdan bahsettiler.' Dedi ki: 'Onları bana zikrettiklerinde yoluma devam ettim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ondan geri kalanlar arasından biz üçümüzle Müslümanların konuşmasını yasakladı.' Dedi ki: 'İnsanlar bizden kaçındılar ve bize karşı değiştiler; öyle ki yeryüzü içimde yabancılaştı, artık bildiğim yeryüzü değildi. Bu halde elli gece kaldık. İki arkadaşıma gelince; onlar boyun eğip evlerinde ağlayarak oturdular. Bana gelince; ben topluluğun en genci ve en dayanıklısı idim. Çıkıyor, namazda bulunuyor ve çarşılarda dolaşıyordum; fakat kimse benimle konuşmuyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip namazdan sonra meclisinde otururken ona selam veriyordum ve içimden: «Selamı almak için dudaklarını kıpırdattı mı kıpırdatmadı mı?» diyordum. Sonra onunla birlikte namaz kılıyor ve göz ucuyla ona bakıyordum; namazıma yöneldiğimde bana bakıyor, ona doğru döndüğümde ise benden yüz çeviriyordu. Müslümanların bu soğukluğu bana uzayıp gelince yürüdüm, nihayet amcamın oğlu ve bana insanların en sevimlisi olan Ebû Katâde'nin bahçe duvarına tırmandım. Ona selam verdim; Allah'a yemin olsun ki selamımı almadı. Bunun üzerine: «Ey Ebâ Katâde! Allah aşkına söyle, benim Allah'ı ve Resûlü'nü sevdiğimi biliyor musun?» dedim. Sustu. [Ka'b] dedi ki: Tekrar Allah aşkına sordum, yine sustu; tekrar sordum, bunun üzerine: «Allah ve Resûlü daha iyi bilir» dedi. Gözlerimden yaşlar boşandı ve dönüp duvardan aştım. Bir gün Medine çarşısında yürürken, Şam ehlinden yiyecek satmak üzere Medine'ye gelmiş Nabatîlerden bir Nabatînin: «Bana Ka'b b. Mâlik'i kim gösterir?» dediğini gördüm.' [Ka'b] dedi ki: 'İnsanlar ona beni işaret etmeye başladılar, nihayet bana geldi ve Gassân melikinden bir mektup verdi. Ben okuma yazma biliyordum; mektubu okudum, içinde şöyle yazıyordu: «İmdi, efendinin sana cefa ettiği haberi bize ulaştı. Allah seni hor görüleceğin ve zayi olacağın bir yurtta bırakmamıştır; bize katıl, seninle dayanışalım.»'
قال: فقلتُ حين [قرأتُها: وهذه] أيضًا من البلاء، [فتأمَّمتُ به]
[Ka'b] dedi ki: '[Onu okuduğumda: «Bu da] imtihandandır (beladandır)» dedim [ve onunla yöneldim]
التَّنُّورَ [فَسَجَرتُه به] ، حتى إذا مَضَتْ أربعون من الخمسين، واسْتَلْبَث الوحيُ، إذا رسولُ رسول الله ﷺ يأتينى، فقال: إن رسول الله ﷺ يأمُرُك أن تَعْتزلَ امرأتَك. قال: فقلتُ: أُطَلِّقُها أم ماذا أفعَلُ؟ قال: لا، بل اعْتَزِلُها فلا تَقْرَبَنَّها . قال: وأرسَل إلى صاحِبَيَّ بذلك. قال: فقلتُ لامرأتى: الحَقِى بأهلِك فكونى عندَهم، حتى يقضىَ الله في هذا الأمر. قال: فجاءت امرأةُ هلالٍ رسول الله ﷺ فقالت: يا رسولَ اللهِ، إن هلال بن أمية شيخٌ ضائعٌ ليس له خادمٌ، فهل تَكْرَهُ أن أخدُمَه؟ فقال: "لا، ولكنْ لا يَقْرَبَنَّكِ". قالت: فقلتُ: إنه والله ما به حركةٌ إلى شيءٍ، ووالله ما زالَ يَبْكى منذُ كان من أمره ما كان إلى يومه هذا. قال: فقال لى بعضُ أهلى: لو استأذنت رسول الله ﷺ في امرأتك؟ فقد أذن لامرأة هلالٍ أن تَخْدُمَه. قال: فقلتُ: لا أستأذن فيها رسول الله ﷺ، وما يُدْرِيني ماذا يقول لى إذا اسْتأذنتُه فيها، وأنا رجلٌ شابٌّ.
fırına attım [ve onu yaktım] . Elli geceden kırkı geçip de vahiy gecikince, birden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elçisi bana geldi ve: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sana eşinden uzak durmanı emrediyor» dedi. [Ka'b] dedi ki: «Onu boşayayım mı, yoksa ne yapayım?» dedim. «Hayır, bilakis ondan uzak dur, ona kesinlikle yaklaşma» dedi . [Ka'b] dedi ki: İki arkadaşıma da bu haberi gönderdi. Hanımıma: «Ailenin yanına git ve Allah bu meselede bir hüküm verinceye kadar onların yanında kal » dedim.' [Ka'b] dedi ki: 'Hilâl'in hanımı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz Hilâl b. Ümeyye bakıma muhtaç bir ihtiyardır, hizmetçisi de yoktur; ona hizmet etmemi hoş görmez misin?» dedi. [Resûlullah]: «Hayır, [hizmet edebilirsin] fakat sana kesinlikle yaklaşmasın» buyurdu. Kadın: «Allah'a yemin olsun ki onda hiçbir şeye mecal yoktur; Allah'a yemin olsun ki bu işin başına geldiği günden bugüne kadar durmadan ağlamaktadır» dedi.' [Ka'b] dedi ki: 'Ailemden bazıları bana: «Eşin konusunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istesen ya? Zira Hilâl'in eşine ona hizmet etmesi için izin verdi» dedi. Ben de: «Onun hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istemem; ben genç bir adamken onun hakkında izin istediğimde bana ne diyeceğini nereden bileyim?» dedim.'
فلَبِثْتُ بعد ذلك عشر ليالٍ، فَكَمَلَ لنا خمسون ليلةً مِن حين نهى رسولُ اللهِ ﷺ عن كلامنا، قال: ثم صلَّيتُ صلاة الفجرِ صباح خمسين ليلةً على ظهر بيتٍ من بُيُوتِنا، فبَيْنا أنا جالسٌ على الحالِ التي ذَكَرَ اللهُ مِنَّا، قد ضاقَت عليَّ نفسى، وضاقَت عليَّ الأرضُ بما رَحُبَتْ، سَمِعتُ صوت صارخٍ [أَوْفَى على جبلِ سَلْعٍ] يقولُ بأعلى صوته: يا كعبُ بنَ مالكٍ، أبشرْ. قال: فَخَرَرْتُ ساجدًا، وعَرَفْتُ أَنْ
Bundan sonra on gece daha kaldım; böylece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizimle konuşulmasını yasakladığı andan itibaren ellinci gece bizim için tamamlanmış oldu. [Ka'b] dedi ki: Sonra ellinci gecenin sabahında evlerimizden birinin damında sabah namazını kıldım. Allah'ın bizden zikrettiği o hâl üzere, canım iyice daralmış ve yeryüzü bütün genişliğine rağmen bana dar gelmiş vaziyette otururken, [Sel' Dağı'na çıkan] bir münadînin en yüksek sesiyle: «Ey Ka'b b. Mâlik! Müjdeler olsun!» dediğini işittim. [Ka'b] dedi ki: Hemen secdeye kapandım ve bildim ki...
قد جاء فرجٌ. قال: وآذَنَ رسولُ الله ﷺ بتوبة الله علينا حينَ صَلَّى صلاة الفجرِ، فذهَب الناسُ يُبَشِّرُونَنا، فذهَب قِبَلَ صاحِبَيَّ مُبَشِّرُون، وركَض رجلٌ إليَّ فرسًا، وسعَى ساعٍ مِن أسلمَ قِبَلى، وأَوْفَى الجبلَ، وكان الصوتُ أسرع من الفرس، فلما جاءنى الذي سَمِعتُ صوتَه يُبَشِّرُنى، نَزَعْتُ له ثَوْبَيَّ، فكَسَوتُهما إياه بِبَشارته، والله ما أَمْلِكُ غيرَهما يومَئذٍ، واسْتَعَرْتُ ثوبَين فلبستُهما، وانطلقتُ أتأمَّمُ رسولَ اللهِ ﷺ، فَتَلقَّانى الناسُ فوجًا فوجًا يُهَنِّئُونى بالتوبة، ويقولون: لِتَهْنِكَ توبة الله عليك حتى دخَلتُ المسجدَ، فإذا رسول الله ﷺ جالسٌ في المسجدِ حوله الناسُ، فقامَ إليَّ طلحةُ بنُ عُبَيدِ اللهِ يُهَرْولُ حتى صافَحَنى وهَنَّأَنى، واللَّهِ ما قامَ رجلٌ مِن المهاجرين غيرُه - قال: فكان كعبٌ لا يَنْساها لطلحةَ - قال كعبٌ: فلما سَلَّمْتُ على رسول الله ﷺ قال وهو يَبْرُقُ وجهُه من السرور: "أبْشرْ بخير يومٍ مَرَّ عليك منذُ وَلَدَتْك أمُّكَ". فقلتُ: أمِن عندِك يا رسولَ اللهِ، أم من عندِ اللهِ؟ قال: "لا، بَلْ مِن عِنْدِ الله". وكان رسول الله ﷺ إذا سُرَّ استنارَ وجهُه، حتى كأن وجهه قطعةُ قمرٍ، وكُنَّا نعرِفُ ذلك منه.
bir kurtuluş gelmişti.' Dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazını kıldığında Allah'ın tevbemizi kabul ettiğini ilan etti. İnsanlar bizi müjdelemeye koştular; iki arkadaşımın tarafına müjdeciler gitti. Bir adam bana doğru atını koşturdu, Eslem kabilesinden bir koşucu da bana doğru koştu ve dağa tırmandı; ses attan daha hızlı ulaştı. Müjde vermek üzere sesini işittiğim adam yanıma gelince, verdiği müjde karşılığında üzerimdeki iki elbisemi çıkarıp ona giydirdim; Allah'a yemin olsun ki o gün o ikisinden başka elbisem yoktu. İki elbise ödünç alıp giydim ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gitmek üzere yola çıktım. İnsanlar beni kafile kafile tevbemden dolayı tebrik ederek karşılıyor ve: «Allah'ın tevbeni kabul etmesi sana kutlu olsun !» diyorlardı. Nihayet mescide girdim; bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mescidde oturuyor, etrafında da insanlar var. Talha b. Ubeydillâh koşarak bana doğru kalktı, nihayet benimle el sıkıştı ve beni tebrik etti; Allah'a yemin olsun ki Muhacirlerden ondan başka kimse kalkmadı -[râvi] dedi ki: Ka'b, Talha'nın bu hareketini hiç unutmazdı-.' Ka'b dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam verdiğimde, yüzü sevinçten parıldayarak: «Annenin seni doğurduğundan beri üzerinden geçen en hayırlı günün mübarek olsun!» buyurdu. «Ey Allah'ın Resûlü! Senin katından mı, yoksa Allah katından mı?» dedim. «Hayır, bilakis Allah katından!» buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sevindiği zaman yüzü öyle nurlanırdı ki sanki yüzü ay parçası gibi olurdu; biz bunu onun yüzünden anlardık.'