Binûn

İçinde Tevbe'nin Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 25. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال: فلما جلَستُ بينَ يَدَيه قلتُ: يا رسولَ اللهِ، إِن مِن تَوْبَتى أن أنْخلِعَ مِن مالى صدقةً إلى اللهِ وإلى رسوله. فقال رسولُ الله ﷺ: "أَمْسِكْ بعضَ مالك، فهو خيرٌ لك". قال: فقلتُ: فإني أُمْسِكُ سَهْمىَ الذي بخيبرَ. وقلتُ: يا رسول اللهِ، إن الله إنما أنْجانى بالصدقِ، وإن مِن تَوْبتى أن لا أُحدِّثَ إلا صدقًا ما بَقِيتُ. قال: فوالله ما علمتُ أحدًا من المسلمين أَبْلاه الله في صِدْقِ الحديث، منذ ذكَرتُ

[Ka'b] dedi ki: Resûlullah'ın huzurunda oturduğumda: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'a ve Resûlü'ne bir sadaka olmak üzere malımdan tamamen soyutlanıp [ondan vazgeçmem] tevbemin bir gereğidir" dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Malının bir kısmını elinde tut, bu senin için daha hayırlıdır» buyurdu. [Ka'b] dedi ki: Ben de: "O halde Hayber'deki hissemi elimde tutuyorum" dedim ve [şöyle] söyledim: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah beni ancak doğru sözlülükle kurtardı. Yaşadığım sürece sadece doğruyu konuşmam da tevbemin bir gereğidir." [Ka'b devamla] dedi ki: "Allah'a yemin olsun ki bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediğim andan itibaren, doğru sözlülük hususunda Allah'ın Müslümanlardan hiçbir kimseyi sınadığı..."

ذلك لرسول الله ﷺ، أحسن مما ابْتَلاني ، والله ما تَعمَّدتُ كذبةً مُذْ قلتُ ذلك لرسول الله ﷺ إلى يومى هذا، وإنى أرجو [أن يَحْفَظَني] الله فيما بقي. قال: فأنزل الله: {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ} حتى بَلَغَ: {اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ}. قال كعبٌ: والله ما أنعم الله عليَّ من نعمةٍ قَطُّ بعد أن هَدانى للإسلام أعظمَ في نفسى مِن صِدْقى رسولَ اللهِ ﷺ أن لا أكونَ كَذَبْتُه فأَهْلِكَ كما هلَك الذين كذبوا ، فإِنَّ الله قال للذين كَذَبوا حينَ أَنزَل الوحى شَرَّ ما قال لأحدٍ: {سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} إلى قوله: {لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} [التوبة: ٩٦].

beni sınadığından daha güzel bir şekilde sınadığını bilmiyorum. Allah'a yemin olsun ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu söylediğim andan bugünüme kadar kasten hiçbir yalan söylemedim ve Allah'ın geri kalan ömrümde de [beni koruyacağını] umuyorum.' [Ka'b] dedi ki: Bunun üzerine Allah: {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ} “Andolsun ki Allah, Peygamber'i ve ona uyan Muhacirler ile Ensar'ı bağışladı...” ayetinden {اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} “Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun” sözüne kadar indirdi. Ka'b dedi ki: 'Allah'a yemin olsun ki, beni İslam'a hidayet buyurduktan sonra Allah'ın bana bahşettiği hiçbir nimet, nefsimde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru söyleyip yalan söyleyenlerin helak olduğu gibi helak olmamaktan daha büyük gelmemiştir . Zira Allah vahyi indirdiği zaman yalan söyleyenler hakkında herhangi bir kimseye söylediği en ağır sözü söyledi: {سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} [التوبة: ٩٦] “Onların yanına döndüğünüz zaman kendilerinden vazgeçesiniz diye Allah'a yemin edeceklerdir; siz de onlardan yüz çevirin! Çünkü onlar pistir. Kazandıklarının cezası olarak varacakları yer de cehennemdir” ayetinden {لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} “[Allah] yoldan çıkmış o fâsıklar topluluğundan asla razı olmaz” sözüne kadar.'

قال كعبٌ: كُنَّا خُلِّفْنا، أَيُّها الثلاثةُ، عن أمر أولئك الذين قَبِلَ رسولُ اللهِ ﷺ توبتَهم حينَ حَلَفُوا له، فبايَعَهم واسْتغفَر لهم، وأَرْجَأَ رسولُ الله ﷺ ما أمرنا حتى قَضَى الله فيه، فبذلك قال الله: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا}. وليس الذي ذكر الله مما خُلِّفْنا عن الغزو، إنما هو تَخْليفُه إيَّانا وإرْجاؤُه أَمْرَنا عمن حلف له واعْتَذَرَ إليه، فقبل منه.

Ka'b dedi ki: 'Biz üç kişi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine yemin ettiklerinde tevbelerini kabul buyurduğu, biatlerini alıp haklarında istiğfarda bulunduğu o kimselerin durumundan geriye bırakıldık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah bu hususta hüküm verinceye kadar bizim durumumuzu tehir etti. İşte Allah bundan dolayı: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} “Ve [haklarındaki hüküm] ertelenen o üç kişinin [tevbesini de kabul etti]” buyurmuştur. Allah'ın zikrettiği bu [geriye bırakılma], bizim gazveden geri kalmamızdan ibaret değildir; bu ancak, Resûlullah'ın kendisine yemin edip özür beyan eden ve özrü kabul edilen kimselerden bizi sonraya bırakması ve bizim durumumuzu ertelemesidir.'

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى الليثُ، عن عَقِيلٍ، عن ابن شهابٍ، قال: أخبَرني عبدُ الرحمن بن عبد الله بن كعبِ بن مالكٍ، أن عبد الله بن كعب بن مالك - وكان قائدَ كعبٍ مِن بَنِيه حينَ عَمِيَ - قال: سَمِعتُ كعبَ بنَ مالكٍ يُحدِّثُ حديثَه حينَ تَخَلَّفَ عن رسول الله ﷺ في غزوة تبوك. فذكر نحوَه .

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana el-Leys, Ukayl'den, o İbn Şihâb'dan nakletti; dedi ki: Bana Abdurrahman b. Abdillâh b. Ka'b b. Mâlik, Abdullah b. Ka'b b. Mâlik'in -ki o, gözleri görmez olduğunda Ka'b'ın oğulları arasından onun kılavuzuydu- şöyle dediğini haber verdi: Ka'b b. Mâlik'in, Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldığı andaki hadisesini anlatırken işittim. Sonra benzerini zikretti .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن الزهريِّ، عن عبد الرحمن بن كعبٍ، عن أبيه، قال: لم أتخَلَّفْ عن النبيِّ ﷺ في غزاةٍ غزاها إلا بدرًا، ولم يُعاتب النبيُّ ﷺ أحدًا تَخَلَّفَ عن بدرٍ، ثم ذَكَرَ نحوَه .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o ez-Zührî'den, o Abdurrahman b. Ka'b'dan, o da babasından nakletti; dedi ki: 'Bedir hariç, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çıktığı hiçbir gazveden geri kalmadım. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de Bedir'den geri kalan hiç kimseyi kınamamıştı.' Sonra benzerini zikretti .

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاق، عن ابن شهابٍ الزهريِّ، عن عبد الرحمن بن عبدِ اللهِ بن كعب بن مالكٍ الأنصاريِّ، ثم السُّلميِّ، عن أبيه، أن أباه عبد الله بن كعبٍ - وكان قائدَ أبيه كعب حينَ أُصِيبَ بصرُه - قال: سَمِعتُ أبي كعبَ بنَ مالكٍ يُحَدِّثُ حديثَه حين تخلَّف عن رسول الله ﷺ في غزوة تبوك، وحديث صاحبيه، قال: ما تخلَّفتُ عن رسول الله ﷺ في غزوة غَزاها، غير أني كنتُ تَخَلَّفْتُ عنه في غزوة بدر. ثم ذَكَر نحوَه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o İbn Şihâb ez-Zührî'den, o Abdurrahman b. Abdillâh b. Ka'b b. Mâlik el-Ensârî sonra es-Sülemî'den, o da babasından nakletti; babası Abdullah b. Ka'b -ki babası Ka'b'ın gözleri görmez olduğunda onun kılavuzuydu- şöyle dedi: Babam Ka'b b. Mâlik'i, Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldığı zamanki hadisesini ve iki arkadaşının hadisesini anlatırken dinledim; şöyle dedi: «ما تخلَّفتُ عن رسول الله ﷺ في غزوة غَزاها، غير أني كنتُ تَخَلَّفْتُ عنه في غزوة بدر» «Bedir Gazvesi'nde ondan geri kalmış olmam müstesna, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çıktığı hiçbir gazvede ondan geri kalmadım.» Sonra [rivayetin] benzerini zikretti.

القولُ في تأويل قوله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (١١٩)}.

Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (١١٩)} “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun” sözünün tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين مُعَرِّفَهم سبيلَ النجاة من عقابه، والخلاص من أليم عذابه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} بالله ورسوله، {اتَّقُوا اللَّهَ}، وراقبوه بأداء فرائضه وتَجَنُّبِ حدودِه، {وَكُونُوا}، في الدنيا، مِن أهل ولاية الله وطاعته، تكونوا في الآخرةِ {مَعَ الصَّادِقِينَ}، في الجنة. يعنى: مع من صدق الله الإيمانَ به، فحَقَّقَ قولَه بفعلِه، ولم يكُنْ مِن أهل النفاق فيه، الذين يُكذِّبُ قيلَهم فعلُهم.

Allah -zikri yücedir-, müminlere azabından kurtuluş ve elim azabından felah yolunu bildirerek şöyle buyurmaktadır: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” Allah'a ve Resûlü'ne [iman edenler], farzlarını eda ederek ve [yasakladığı] sınırlarından sakınarak {اتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'a karşı gelmekten sakının” ve O'nun murakabesinde olun. Dünyada Allah'ın dostluğu ve itaati ehlinden {وَكُونُوا} “olun ki”, ahirette cennette {مَعَ الصَّادِقِينَ} “doğrularla beraber” olasınız. Yani Allah'a olan imanlarında sadık davranıp sözlerini fiilleriyle doğrulayan ve fiilleri sözlerini yalanlayan münafıklardan olmayan kimselerle [beraber olun].

وإنما معنى الكلام: وكونوا مع الصادقين في الآخرة باتقاء الله في الدنيا، كما قال جلّ ثناؤه: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ} [النساء: ٦٩].

Kelamın anlamı ancak şöyledir: Dünyada Allah'tan sakınmak suretiyle ahirette doğrularla beraber olun. Nitekim şânı yüce olan şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ} [النساء: ٦٩] “Kim Allah'a ve Peygamber'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler”.

وإنما قلنا: ذلك معنى الكلام؛ لأن كون المُنافقِ مع المؤمنين غيرُ نافعه بأيِّ وجوهِ الكون كان معهم، إن لم يكُنْ عاملًا عملهم، وإذا عَمِلَ عَمَلَهم فهو منهم، وإذا كان منهم، كان وَجْهُ الكلام أن يقال: {اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ}. ولتوجيه الكلام إلى ما وَجَّهْنا من تأويله، فَسَّر ذلك مَن فَسَّره مِن أهل التأويل بأن قال: معناه: وكونوا مع أبي بكرٍ وعمرَ، أو: مع النبيِّ ﷺ والمهاجرين، ﵃.

Bu kelamın anlamı böyledir dememizin sebebi şudur: Çünkü münafığın müminlerle beraber bulunması, onların amel ettiği gibi amel etmedikçe hangi şekilde beraber olursa olsun kendisine bir fayda vermez. Eğer onların amel ettiği gibi amel ederse zaten onlardandır. Onlardan olunca da kelamın yönü şöyle demek olur: {اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} “Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun”. Sözü yönlendirdiğimiz bu tevil doğrultusunda tevil ehlinden bunu açıklayan kimse şöyle tefsir etmiştir: Bunun anlamı; 'Ebû Bekir ve Ömer ile beraber olun' yahut 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve Muhacirler ile -radıyallâhu anhüm- beraber olun' demektir.

ذكرُ من قال ذلك أو غيره في تأويله

Bunu veya bunun dışındaki görüşleri tevilinde söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن زيدِ بن أسلمَ، عن نافع في قولِ اللهِ:

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb, Zeyd b. Eslem'den, [o da] Nâfi'den Allah'ın şu sözü hakkında anlattı:

{اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ}. قال: مع النبيِّ ﷺ، وأصحابه .

{اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} “Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun”. Dedi ki: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbıyla beraber [olun]” .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حَبُّويَه أبو يزيدَ، عن يعقوبَ القُمِّيِّ، عن زيدِ بن أسلمَ، عن نافعٍ، قال: قيل للثلاثة الذين خُلِّفُوا: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ}. محمد وأصحابه.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Habbûye Ebû Yezîd, Ya'kûb el-Kummî'den, [o] Zeyd b. Eslem'den, [o da] Nâfi'den anlattı; dedi ki: Geri bırakılan o üç kişiye: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun” [yani] Muhammed ve ashâbıyla [beraber olun] denildi.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ بن إسماعيل، عن عبد الرحمن المُحاربيِّ، عن جُوَيبرٍ، عن الضَّحَّاكِ في قوله: {وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ}. قال: مع أبي بكرٍ وعمرَ وأصحابهما، ﵃ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak b. İsmâil, Abdurrahman el-Muhâribî'den, [o] Cüveybir'den, [o da] Dahhâk'ten O'nun: {وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} “Ve doğrularla beraber olun” kavli hakkında rivayet etti; [Dahhâk] şöyle dedi: “Ebû Bekir, Ömer ve ikisinin ashâbı -radıyallâhu anhüm- ile beraber [olun]” .

قال: ثنا محمدُ بنُ يحيى، قال: ثنا إسحاقُ بنُ بشرٍ الكاهليُّ، قال: ثنا خلفُ بنُ خليفةَ، عن أبي هاشمٍ الرُّمَّانيِّ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ في قولِ اللهِ: {اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ}. قال: مع أبي بكرٍ وعمرَ، ﵄ .

Dedi ki: Bize Muhammed b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize İshak b. Bişr el-Kâhilî anlattı, dedi ki: Bize Halef b. Halîfe, Ebû Hâşim er-Rummânî'den, [o da] Saîd b. Cübeyr'den Allah'ın: {اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} “Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun” kavli hakkında rivayet etti; [Saîd] dedi ki: “Ebû Bekir ve Ömer -radıyallâhu anhümâ- ile beraber [olun]” .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ قوله: {اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ}. قال: مع المهاجرين الصادِقين .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} “Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun” kavli hakkında nakletti; [İbn Cüreyc] dedi ki: “Sadık Muhacirler ile beraber [olun]” .

وكان ابن مسعودٍ فيما ذُكر عنه يَقْرَؤُه: (وكُونُوا مِنَ الصَّادِقِين).

İbn Mes‘ûd'un da -kendisinden rivayet edildiğine göre- bu [ayeti]: (وكُونُوا مِنَ الصَّادِقِين) “Ve doğrulardan olun” şeklinde okuduğu [nakledilmiştir].

ويتأوَّلُه أن ذلك نَهىٌ من الله عن الكذب .

Ve bunu, Allah'ın yalandan nehyetmesi olarak tevil ederdi .

ذكرُ الرواية عنه بذلك

Bu hususta ondan gelen rivayetin zikri:

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا آدمُ العَسْقَلانيُّ، قال: ثنا شعبةُ، عن عمرو بن مُرَّةَ، قال: سمعت أبا عُبَيدةَ بن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ يقولُ: قال ابن مسعود: إن الكذب لا يَحِلُّ منه جدٌّ ولا هَزَلٌ، اقرءوا إن شئتم: (يا أيُّها الذين آمَنُوا اتَّقُوا الله وكُونُوا من الصَّادِقِينَ). قال: وكذلك هي قراءةُ ابن مسعودٍ: (مِن الصادقين). فهل تَرَون في الكذب رُخْصَةً ؟

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Amr b. Mürre'den anlattı; dedi ki: Ebû Ubeyde b. Abdillâh b. Mes'ûd'u şöyle derken işittim: İbn Mes'ûd dedi ki: “Şüphesiz yalanın ne ciddisi ne de şakası helaldir. İsterseniz: (يا أيُّها الذين آمَنُوا اتَّقُوا الله وكُونُوا من الصَّادِقِينَ) ‘Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve doğrulardan olun’ [ayetini] okuyun.” Dedi ki: “İbn Mes'ûd'un kıraati de böyledir: (مِن الصادقين) ‘Doğrulardan [olun]’. Yalan hususunda bir ruhsat görüyor musunuz ?”

قال: ثنا سُوَيدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبَرنا ابن المباركِ، عن شعبةَ، عن عمرو بن مُرَّةَ، قال: سَمِعتُ أبا عبيدةَ، عن عبدِ اللهِ، نحوَه .

Dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Şu'be'den, [o] Amr b. Mürre'den bildirdi; dedi ki: Ebû Ubeyde'den, [o da] Abdullah'tan benzerini işittim .

قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن عمرِو بن مُرَّةَ، قال: سَمِعتُ أبا عُبَيدةَ يُحَدِّثُ عن عبد الله، قال: الكَذِبُ لا يَصْلُحُ منه جدٌّ ولا هَزْلٌ، اقْرَءوا إن شئتم: (يأيُّها الذين ءامنوا اتقوا الله وكونوا من (٢) الصادقين). وهي كذلك في قراءة عبدِ اللهِ، فهل تَرَون مِن رُخْصَةٍ في الكذب ؟

Dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Amr b. Mürre'den anlattı; dedi ki: Ebû Ubeyde'yi Abdullah'tan şöyle rivayet ederken işittim: “Yalanın ne ciddisi ne de şakası uygun olur. İsterseniz: (يأيُّها الذين ءامنوا اتقوا الله وكونوا من (٢) الصادقين) ‘Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve doğrulardan olun’ [ayetini] okuyun.” Bu, Abdullah'ın kıraatinde de böyledir; yalan hususunda herhangi bir ruhsat görüyor musunuz ?

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن الأعْمشِ، عن إبراهيم، عن عبدِ اللهِ، قال: لا يَصلُحُ الكذبُ في هَزْلٍ ولا جِدٍّ. ثم تلا عبد الله: {اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا} …

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, el-A'meş'ten, [o] İbrâhim'den, [o da] Abdullah'tan [şöyle dediğini] anlattı: “Yalanın ne şakası ne de ciddisi uygun olur.” Sonra Abdullah: {اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا} “Allah'tan sakının ve [...] olun” [ayetini] okudu...

لا أدْرى أقال: (مِنَ الصَّادِقِين). أو: {مَعَ الصَّادِقِينَ}. وهو في كتابي: {مَعَ الصَّادِقِينَ} .

Bilmiyorum; (مِنَ الصَّادِقِين) “Doğrulardan [olun]” mu dedi, yoksa {مَعَ الصَّادِقِينَ} “Doğrularla beraber [olun]” mu dedi? Benim kitabımdaki ise {مَعَ الصَّادِقِينَ} “Doğrularla beraber [olun]” şeklindedir .

[قال: ثنا أبي، عن الأعمش، عن مجاهدٍ، عن أبي مَعْمَرٍ، عن عبدِ الله مثله] .

[Dedi ki: Bize babam, el-A'meş'ten, [o] Mücâhid'den, [o] Ebû Ma'mer'den, [o da] Abdullah'tan benzerini anlattı] .

قال: ثنا أبي، عن الأعْمش، عن عمرِو بن مُرَّةَ، عَن أَبي عُبَيدةَ، عن عبدِ اللهِ مثله .

Dedi ki: Bize babam, el-A'meş'ten, [o] Amr b. Mürre'den, [o] Ebû Ubeyde'den, [o da] Abdullah'tan benzerini anlattı .

والصحيحُ من التأويل في ذلك، هو التأويلُ الذي ذَكَرْناه عن نافعٍ والضحاكِ، وذلك أن رسومَ المصاحب كلِّها مُجْمِعَةٌ على: {وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ}، وهى القراءةُ التي لا أستجيزُ لأحدٍ القراءة بخلافها.

Bu hususta doğru olan tevil, Nâfi' ve Dahhâk'ten zikrettiğimiz tevildir. Çünkü mushaf resimlerinin (yazılarının) tamamı: {وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} “Ve doğrularla beraber olun” üzerinde icmâ etmiştir. Bu da hilafına kıraat edilmesini hiç kimse için caiz görmediğim kıraattir.

وتأويلُ عبد الله، رحمةُ الله عليه، في ذلك على قراءته، تأويلٌ [صحيحٌ، غير] أنَّ القراءة بخلافها.

Abdullah'ın -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- bu hususta kendi kıraatine göre yaptığı tevil, [doğru] bir tevildir; [ancak] kıraat bunun hilafınadır.

القولُ في تأويل قوله: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١٢٠)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١٢٠)} “Medine halkına ve onların çevresinde bulunan bedevilere, Resûlullah'tan geri kalmaları ve kendi canlarını onun canından üstün tutmaları yakışmaz. Bu, onların Allah yolunda çektikleri hiçbir susuzluk, hiçbir yorgunluk ve hiçbir açlık; kâfirleri öfkelendirecek bastıkları hiçbir adım ve düşmandan elde ettikleri hiçbir zafer olmasın ki, mutlaka bunun karşılığında kendilerine salih bir amel yazılmış olması sebebiyledir. Şüphesiz Allah, iyilik edenlerin ecrini zayi etmez.”

يقولُ تعالى ذكرُه: لم يكنْ لأهل المدينة، مدينة رسول الله ﷺ {وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ} سُكَّانِ البَوادى الذين تَخَلَّفوا عن رسول الله ﷺ في غزوة تبوكَ، وهم من أهل الإيمان به، أن يَتَخَلَّفوا في أهاليهم ولا [دارٍ لهم]، [ولا] أن يَرْغَبوا بأنفسهم عن نفسه في صُحْبتِه في سفره والجهاد معه، ومعاونته على ما يُعانيه في غزوِه، {ذَلِكَ}. يقولُ: إنما لم يكن لهم هذا {بِأَنَّهُمْ}؛ من أجل أنهم، وبسبب أنهم {لَا يُصِيبُهُمْ} في سفرهم إذا كانوا معه {ظَمَأٌ}. وهو العطشُ، {وَلَا نَصَبٌ}. يقولُ: ولا تَعَبٌ. {وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}. يعنى: ولا مجاعةٌ في إقامة دينِ اللهِ ونُصْرتِه، وهَدْمِ مَنَارِ الكفر، {وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا}. يعنى أرضًا. يقولُ: ولا يطئونَ أرضًا، {يَغِيظُ الْكُفَّارَ}، وَطُؤُهم إياها، {وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا}. يقولُ: ولا يُصيبون [من عدوِّ اللهِ وعدوِّهم] شيئًا في أموالهم وأنفسهم وأولادهم، إلا كتب الله لهم بذلك كلِّه ثواب عملٍ صالحٍ قد ارْتَضَاه، {إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ}. يقولُ: إن الله لا يَدَعُ مُحْسِنًا مِن خلقه أحسَن في عمله فأطاعَه فيما أمَرَه، وانتهى عما نهاه عنه، أن يُجازيَه على إحسانه، ويُثيبَه على صالحِ عملهِ. فلذلك كتب لمن فعل ذلك من أهل المدينة ومَن حولَهم من الأعرابِ ما ذكَر في هذه الآية، الثوابَ على كلِّ ما فعَل، فلم

Allah -zikri yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Medine ehline -Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'si- {وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ} “ve onların çevresindeki bedevîlere” -ki onlar Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalan ve ona iman etmiş olan çöl sakinleridir-, ailelerinin yanında veya [kendilerine ait] bir yurtta geri kalmaları [ve] yolculuğunda ve beraberindeki cihadda onunla birlikte bulunmaktan ve gazvesinde karşılaştığı zorluklarda ona yardım etmekten kendi canlarını onun canından üstün tutmaları yakışmazdı/onlara caiz değildi. {ذَلِكَ} “Bu”. Şöyle demektedir: Onlara bunun caiz olmaması sırf {بِأَنَّهُمْ} “onların”; bundan dolayı ve şu sebepledir ki {لَا يُصِيبُهُمْ} “onlara ... isabet etmez”; onunla birlikte olduklarında yolculuklarında {ظَمَأٌ} “ne bir susuzluk” -o susuzluktur-, {وَلَا نَصَبٌ} “ne bir yorgunluk” -yani ne de bir meşakkat-, {وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “ne de Allah yolunda bir açlık” -yani ne Allah'ın dinini ikame etme, ona yardım etme ve küfrün meşalesini yıkma yolunda bir açlık-, {وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا} “ve ne ... bir yere ayak basarlar” -yani bir toprağa; şöyle demektedir: Ne de bir toprağa basarlar ki-, {يَغِيظُ الْكُفَّارَ} “kâfirleri öfkelendirecek” -onların oraya ayak basması [onları öfkelendirir]-, {وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا} “ve ne de bir düşmana karşı bir zafer kazanırlar”. Şöyle demektedir: Ne de mallarında, canlarında ve çocuklarında [Allah'ın düşmanına ve kendi düşmanlarına] bir zarar verirler ki, mutlaka Allah bunlardan ötürü kendilerine razı olduğu salih bir amelin sevabını yazmış olmasın. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz Allah, iyilik edenlerin ecrini zayi etmez.” Şöyle demektedir: Şüphesiz Allah, yarattıklarından amelini güzel yapan, emrettiği hususlarda kendisine itaat eden ve yasakladığı şeylerden de kaçınan bir muhsini, ihsanına karşılık mükâfatlandırmaktan ve salih ameline sevap vermekten asla mahrum bırakmaz. İşte bundan dolayı, Medine ehlinden ve çevrelerindeki bedevîlerden bunu yapan kimseye bu ayette zikrettiği mükâfatı, yaptığı her şeyin sevabını yazmış, böylece...

يُضَيِّعْ له أجرَ فعلِه ذلك.

bu fiilinin ecrini zayi etmemiştir.

وقد اختَلَف أهلُ التأويل في حكم هذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: هي مُحْكَمةٌ، وإنما كان ذلك لرسول الله ﷺ خاصةً، لم يكن لأحدٍ أن يَتَخَلَّفَ إِذا غَزا خِلافَه، فيَقْعُدَ عنه، إلا من كان ذا عُذْرٍ، فأما غيرُه مِن الأئمة والولاة، فإن لمن شاء مِن المؤمنين أن يَتَخَلَّفَ خِلافَه، إذا لم يكنْ بالمسلمين إليه ضرورةٌ.

Tevil ehli bu ayetin hükmü hususunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bu ayet muhkemdir ve bu durum sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustu; o gazveye çıktığında, mazereti olan müstesna, arkasında kalıp ondan geri durmak hiç kimseye caiz değildi. Ondan başka imamlar ve idarecilere gelince, Müslümanların kendisine bir zarureti/ihtiyacı bulunmadığı sürece müminlerden dileyen kimsenin onun ardından geri kalması caizdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ}: هذا إذا غَزا نبيُّ الله بنفسِه، فليس لأحدٍ أن يَتَخَلَّفَ. ذكر لنا أن نبيَّ الله ﷺ قال: "لولا أن أشُقَّ على أُمَّتِى ما تَخَلَّفْتُ خَلْفَ سَرِيَّةٍ تَغْزُو في سبيل الله، لكني لا أجِدُ سَعَةً فأَنْطَلِقَ بهم معى، ويَشُقُّ عليَّ - أو: أكْرَهُ - أن أدَعَهم بعدي" .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında anlattı: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ} “Medine halkına ve onların çevresinde bulunan bedevilere, Allah'ın Resûlü'nden geri kalmak ve onun canından önce kendi canlarının kaygısına düşmek yakışmaz”: Bu, Allah'ın Nebisi bizzat gazaya çıktığı zamandır; hiç kimsenin geri kalması caiz değildir. Bize zikredildiğine göre Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Ümmetime meşakkat vermeyecek olsaydım, Allah yolunda gaza eden hiçbir seriyyenin arkasında kalmazdım. Fakat onları da beraberimde götürecek bir imkân bulamıyorum ve onları arkamda bırakmak da bana ağır geliyor -veya: bundan hoşlanmıyorum-” .

حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا الوليدُ بن مسلمٍ، قال: سمعتُ الأوزاعيَّ، وعبدَ الله بن المباركِ، والفَزاريَّ، والسَّبِيعيَّ، وابنَ جابرٍ، وسعيدَ بنَ عبد العزيز، يقولون في هذه الآية: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ}. إلى آخر الآية: إنها لأوَّل هذه الأمة وآخرها من المجاهدين في سبيل الله .

Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: el-Evzâî, Abdullah b. el-Mubârek, el-Fezârî, es-Sebî'î, İbn Câbir ve Saîd b. Abdilazîz'i şu ayet hakkında şöyle derken işittim: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ} “Medine halkına ve onların çevresinde bulunan bedevilere, Allah'ın Resûlü'nden geri kalmak ... yakışmaz” ayetin sonuna kadar: “Bu ayet, bu ümmetin evvelinden ahirine kadar Allah yolunda cihad edenler hakkındadır” .

وقال آخرون: هذه الآيةُ نزلت وفى أهل الإسلامِ قِلَّةٌ، فلما كَثُروا نسخها الله،

Başkaları ise şöyle demiştir: Bu ayet, İslâm ehlinde azlık varken inmiştir. Sayıları çoğalınca ise Allah bu [hükmü] neshetti,

وأباحَ التَّخَلَّفَ لمن شاء، فقال: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً}.

ve dileyen kimse için geri kalmayı mubah kıldı da şöyle buyurdu: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez”.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ}. فقرأ حتى بلَغ: {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}. قال: هذا حين كان الإسلامُ قليلًا، فلمَّا كَثُرَ الإسلامُ بعدُ ، قال: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} إلى آخر الآية .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ} “Medine halkına ve onların çevresinde bulunan bedevilere, Allah'ın Resûlü'nden geri kalmak yakışmaz” kavli hakkında okudu ve şu kavle kadar vardı: {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “...ki Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın”. Dedi ki: “Bu, İslâm az ikendi; daha sonra İslâm çoğalınca şöyle buyurdu: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} ‘Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez. Onların her fırkasından bir topluluğun sefere çıkması gerekmez miydi?’ ayetin sonuna kadar” .

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أن الله عنَى بها الذين وصفهم بقوله: {وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ} الآية. ثم قال جل ثناؤُه: ما كان لأهل المدينة الذين تَخَلَّفوا عن رسول الله، ولا لمَن حولَهم من الأعراب الذين قَعَدوا عن الجهاد معه، أن يَتَخَلَّفُوا خِلافَه، ولا يَرْغَبوا بأنفسهم عن نفسه. وذلك أن رسول الله ﷺ كان ندَب في غزوتِه تلك كلُّ مَن أطاقَ النهوضَ معه إلى الشُّخُوص إلا مَن أَذِنَ له، أو أمره بالمُقام بعدَه، فلم يكنْ لمَن قدَر على الشُّخُوص التَّخَلُّفُ، فَعَدَّدَ جل ثناؤُه مَن تَخَلَّفَ منهم، فأظهر نِفاقَ مَن كان تَخَلُّفُه منهم نِفاقًا، وعَذَرَ مَن كان تَخَلُّفُه كان لعُذْرٍ، وتابَ على من كان تَخَلُّفُه تَفْرِيطًا مِن غَيرِ شَكٍّ ولا ارْتِيابٍ في أمرِ اللهِ، إذ تابَ مِن خطأ ما كان منه مِن الفعل. فأما التَّخَلُّفُ عنه في حالِ

Bu hususta bana göre doğru olan görüş; Allah’ın bununla {وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ} “Bedevîlerden mazeret ileri sürenler kendilerine izin verilsin diye geldiler...” ayetinde nitelendirdiği kimseleri kastettiğidir. Sonra Senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: Resûlullah'tan geri kalan Medine halkına ve onunla birlikte cihada katılmayıp oturan çevredeki bedevilere, onun ardından geri kalmak ve kendi canlarını onun canından üstün tutmak yakışmazdı. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu gazvesinde, kendisine izin verdiği yahut kendisinden sonra [Medine'de] kalmasını emrettiği kimseler müstesna, kendisiyle birlikte sefere çıkmaya güç yetiren herkesi sefere çağırmıştı. Dolayısıyla sefere çıkmaya gücü yeten kimse için geri kalmak caiz değildi. Bunun üzerine Senâsı yüce olan [Allah], onlardan geri kalanları tek tek saydı; geri kalışı nifak kaynaklı olanların nifakını açığa çıkardı, geri kalışı bir özre dayananları mazur gördü, geri kalışı Allah'ın emrinde hiçbir şüphe ve tereddüt taşımaksızın sırf bir ihmalden kaynaklananların ise işledikleri bu hatalı fiilden tövbe etmeleri üzerine tövbelerini kabul buyurdu. [Resûlullah'ın] ona ihtiyaç duymadığı durumdaki geri kalışa gelince;

اسْتِغْنائه، فلم يكنْ مَحْظورًا، إذا لم يكنْ عن كراهةٍ منه ﷺ ذلك. وكذلك حكمُ المسلمين اليومَ إزاءَ إمامهم، فليس بفَرْضٍ على جميعهم النهوضُ معه، إلا في حالِ حاجتِه إليهم لما لابدَّ للإسلام وأهله من حضورِهم واجتماعهم، واسْتِنَهاضِه إياهم، فيَلْزَمُهم حينَئذٍ طاعتُه.

ihtiyacı olmadığı durumdaki geri kalış ise, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hoşnutsuzluğundan kaynaklanmadıkça yasak değildi. Bugün de Müslümanların imamlarına karşı hükmü böyledir; İslâm'ın ve ehlinin onların hazır bulunmasına ve toplanmasına kaçınılmaz ihtiyacı olduğu ve [imamın] onları sefere çağırdığı durum müstesna, hepsinin onunla birlikte sefere çıkması farz değildir; işte o takdirde ona itaat etmeleri gerekir.

وإذا كان ذلك معنى الآية، لم تكنْ إحدى الآيتين اللتين ذَكَرْنا ناسخةً للأخرى، إذ لم تكنْ إحداهما نافيةً حكمَ الأخرى من كلِّ وجوهِه، ولا جاءَ خبرٌ يُوَجِّهُ الحُجَّةَ بأن إحداهما ناسخةٌ للأخرى.

Ayetin anlamı bu olunca, zikrettiğimiz iki ayetten biri diğerini neshedici olamaz; zira ikisinden biri diğerinin hükmünü her yönden ortadan kaldırmamaktadır ve birinin diğerini neshettiğine dair hüccet teşkil edecek bir rivayet de gelmemiştir.

وقد بَيَّنَّا معنى "المَخْمَصةِ" وأنها المَجاعةُ، بشواهدِه، وذَكَرْنا الرواية عمَّن قال ذلك في موضعٍ غير هذا، فأغنى ذلك عن إعادته ههنا .

el-Mahmasa (المخمصة) kelimesinin açlık demek olduğunu şahitleriyle açıklamış ve bunu söyleyenlerden gelen rivayeti bundan başka bir yerde zikretmiştik; bu sebeple burada tekrar etmeye lüzum kalmamıştır .

وأما "النَّيْلُ"، فهو مصدرٌ من قول القائل: نالَنى يَنالُنى، ونِلْتُ الشيءَ، فهو مَنيلٌ. وذلك إذا كنتَ تنالُه بيدِك، وليس من التَّناوُلِ، وذلك أن التناولَ مِن النَّوالِ، يقالُ منه: نُلْتُ له، أنولُ له، من العَطِيَّةِ.

en-Neyl (النيل) kelimesine gelince; o, söz söyleyenin: ‘Bana ulaştı’ (نالني ينالني) ve ‘Şeye ulaştım/onu elde ettim, o elde edilmiştir’ (نلت الشيء فهو منيل) sözünden bir mastardır. Bu, bir şeye elinle ulaştığın zamandır. Bu kelime tenâvül (التناول) kökünden değildir; zira tenâvül, nevâl (النوال) kökünden olup, bağış ve ihsan manasında: ‘Ona verdim, veririm’ (نلت له، أنول له) denir.

وكان بعضُ أهل العلم بكلام العرب يقولُ: النَّيْلُ مصدرٌ مِن قول القائل: نالنى بخير يَنولُنى نَوالًا، وأنالَنى خيرًا إنالةً. وقال: كأَنَّ النَّيْلَ مِن الواو، أُبْدِلَت يَاءً لخِفَّتِها وثقَلِ الواو.

Arap kelâmını bilen bazı kimseler şöyle derdi: en-Neyl, söz söyleyenin: ‘Bana bir hayır ulaştırdı’ (نالني بخير ينولني نوالًا) ve ‘Bana bir hayır verdi’ (أنالني خيرًا إنالة) sözünün mastarıdır. Ve dedi ki: ‘Sanki neyl kelimesinin aslı vâv harfindendir; yâ harfinin hafifliği ve vâv harfinin ağırlığı sebebiyle yâ'ya dönüştürülmüştür.’

وليس ذلك بمعروفٍ في كلامِ العرب، بل من شأن العرب أن تُصَحِّحَ الواوَ مِن ذواتِ الواو إذا سَكَنَتْ وانفَتَح ما قبلَها، كقولِهم: القَوْلُ، والعَوْلُ، والحَوْلُ. ولو جازَ ما قال، لجازَ القَيْلُ.

Bu ise Arap kelâmında bilinen bir şey değildir. Bilakis Arapların âdeti, aslı vâv olan kelimelerde vâv sâkin olup bir önceki harf fethalı olduğunda vâv harfini sahih kılmaktır (aslî hâliyle telaffuz etmektir); nitekim onların: el-Kavl (القول), el-Avl (العول) ve el-Havl (الحول) demeleri böyledir. Şayet onun söylediği câiz olsaydı, [el-kavl yerine] el-kayl demek de câiz olurdu.

القولُ في تأويل قوله: {وَلَا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً وَلَا يَقْطَعُونَ وَادِيًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً وَلَا يَقْطَعُونَ وَادِيًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١)} “Küçük veya büyük bir harcama yapmazlar ve hiçbir vadiyi katetmezler ki, Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın diye mutlaka [bu] kendilerine yazılmış olmasın” sözünün tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذكرُه: ذلك بأنهم لا يُصيبُهم ظمأٌ - وسائرُ ما ذَكَر - ولا يَنالُون من عدوٍّ نيلًا، ولا يُنْفِقون نفقةً صغيرةً [ولا كبيرةً] في سبيل الله، ولا يَقْطَعون مع رسول الله ﷺ في غزوه واديًا إلا كتب الله لهم أجر عملهم ذلك، جزاءً لهم عليه، كأحسن ما يَجْزِيهم على أحسن أعمالهم التي كانوا يَعْمَلونها وهم مُقِيمون في منازلِهم.

Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Bu, onlara ne bir susuzluk -ve zikrettiği diğer hususlar- isabet etmemesi, ne düşmana karşı bir başarı kazanmamaları, ne Allah yolunda küçük [veya büyük] bir harcama yapmamaları ve ne de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gazvesinde bir vadiyi katetmemeleri sebebiyle Allah'ın bu amellerinin ecrini, evlerinde ikamet ederken yapmakta oldukları en güzel amellerine verdikleri mükâfatın en güzeli gibi bir mükâfat olarak mutlaka kendilerine yazmış olmasındandır.

كما حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {وَلَا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً} الآية. قال: ما ازْداد قومٌ من أهليهم في سبيل اللهِ بُعْدًا إلا ازْدادُوا مِن اللهِ قُرْبًا .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً} “Küçük veya büyük bir harcama yapmazlar...” ayeti hakkında rivayet etti; [Katâde] dedi ki: “Bir topluluk Allah yolunda ailelerinden ne kadar uzaklaşırsa, Allah'a o kadar yakınlaşmış olurlar” .

القولُ في تأويل قوله: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (١٢٢)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (١٢٢)} “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez. Onların her fırkasından bir topluluğun dinde derin anlayış sahibi olmak ve kavimleri kendilerine döndüklerinde onları uyarmak için sefere çıkması gerekmez miydi? Umulur ki sakınırlar” sözünün tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذكرُه: ولم يكن المؤمنون ليَنْفِروا جميعًا.

Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Müminlerin hepsinin birden sefere çıkmaları uygun/gerekli değildir.

وقد بَيَّنَّا معنى الكافَّةِ بشواهدِه، وأقوالَ أهل التأويل فيه، فأغنى عن

Biz, kâffe (كافّة) kelimesinin anlamını delilleriyle ve tefsir ehlinin bu konudaki görüşleriyle birlikte açıklamıştık; dolayısıyla bu [açıklama],

إعادته في هذا الموضعِ .

tekrar etmekten müstağni kılmıştır .

ثم اختَلَف أهلُ التأويل في المَعْنَى الذي عَناه الله بهذه الآية، وما النَّفْرُ الذي كَرِهَه لجميعِ المؤمنين؟ فقال بعضُهم: هو نَفْرٌ كان من قوم كانوا بالبادية، بعثهم رسول الله ﷺ لا يُعَلِّمون الناسَ الإسلام، فلما نَزَلَ قولُه: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ}. انْصَرَفوا عن البادية إلى النبيِّ ﷺ، خشية أن يَكونوا ممن تَخَلَّفَ عنه وممن عُنِىَ بالآية، فأَنزَل الله في ذلك عُذْرَهم بقوله: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً}. وكَرِهَ انصراف جميعهم من البادية إلى المدينة.

Sonra tevil ehli, Allah'ın bu ayetle kastettiği mana ve bütün müminler için hoş görmediği seferin ne olduğu hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Bu, çölde yaşayan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in insanlara İslâm'ı öğretmeleri için gönderdiği bir topluluğun çıkışıydı. {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ} “Medine halkına ve onların çevresinde bulunan bedevilere, Allah'ın Resûlü'nden geri kalmak yakışmaz” kavli nazil olunca, ondan geri kalanlardan ve bu ayetle kastedilenlerden olma korkusuyla çölden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına döndüler. Bunun üzerine Allah: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez” kavliyle onların mazeretini beyan etti ve hepsinin çölden Medine'ye dönmesini hoş görmedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ}. قال: ناسٌ من أصحاب محمدٍ ﷺ خرَجوا في البَوادي، فأصابوا من الناس معروفًا، ومن الخِصْب ما يَنْتَفِعون به، ودعَوا مَن وجَدوا من الناس إلى الهُدى، فقال الناسُ لهم: ما نَراكم إلا قد ترَكْتُم أصحابَكم وجئْتُمونا، فوجَدوا في أنفسهم من ذلك تحرُّجًا، وأقْبَلوا من البادية كلُّهم حتى دخلوا على النبيِّ ﷺ، فقال اللهُ: {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} يَبْتَغون الخيرَ، {لِيَتَفَقَّهُوا} وليَسْمَعوا ما في الناسِ، وما أنزَل الله بعدَهم {وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ} الناس كلَّهم {إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ}.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den [şöyle nakletti]: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} “Müminlerin hepsinin birden toptan sefere çıkması uygun değildir. Onların her fırkasından bir topluluğun sefere çıkması gerekmez miydi?” Dedi ki: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimseler çöllere/kırsala çıktılar. İnsanlardan bir iyilik ve kendisinden istifade edecekleri bir bolluk elde ettiler; insanlardan karşılaştıkları kimseleri de hidayete davet ettiler. Bunun üzerine insanlar onlara: «Biz sizin ancak arkadaşlarınızı bırakıp bize geldiğinizi görüyoruz» dediler. Bundan dolayı içlerinde bir vebal/sıkıntı hissettiler ve hepsi çölden gelip nihayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} “Onların her fırkasından bir topluluğun sefere çıkması gerekmez miydi?” -hayrı talep ederek-, {لِيَتَفَقَّهُوا} “iyice anlayıp kavramaları için” -ve insanlar arasında ne olduğunu ve kendilerinden sonra Allah'ın ne indirdiğini işitmeleri için-, {وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ} “ve kavimlerini uyarmaları için” -bütün insanları-, {إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} “onlara geri döndüklerinde; umulur ki sakınırlar” [buyurdu].

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفة، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله، إلا أنه قال في حديثِه: فقال الله: {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ}: خَرجَ بعضٌ، وقَعَدَ بعضٌ يَبْتَغون الخيرَ.

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den benzerini anlattı; ancak o hadisinde şöyle dedi: Allah: {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} “Onların her fırkasından bir topluluğun sefere çıkması gerekmez miydi?” [yani] hayrı aramak üzere bir kısmı sefere çıksaydı, bir kısmı da otursaydı [buyurdu].

قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الله، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَ حديثِه عن أبي حُذَيفة .

Dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, [o] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den Ebû Huzeyfe'den olan rivayetinin benzerini anlattı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ نحو حديثِ المُثَنَّى عن أبي حُذَيفةَ، غيرَ أنه قال في حديثِه: ما نَراكم إلا قد تَرَكْتُم صاحِبَكم. وقال: {لِيَتَفَقَّهُوا}: ليَسْمَعوا ما في الناسِ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den el-Müsennâ'nın Ebû Huzeyfe'den olan rivayetinin benzerini anlattı; şu kadar var ki o hadisinde: ‘Görüyoruz ki arkadaşınızı terk etmişsiniz’ dedi ve: {لِيَتَفَقَّهُوا} ‘derin anlayış sahibi olmak için’ [ifadesini]: İnsanlar arasında ne olup bittiğini işitmek için [diye tefsir etti].

وقال آخرون: معنى ذلك: وما كان المؤمنون ليَنْفروا جميعًا إلى عدوِّهم ويَتْرُكوا نبيَّهم ﷺ وحدَه.

Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı; müminlerin hep birlikte düşmanlarına karşı sefere çıkıp Peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'i tek başına bırakmaları uygun olmaz [şeklindedir].

كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً}. قال: ليَذْهَبوا كلُّهم، فلولا نفَر مِن كلِّ حيٍّ وقبيلةٍ طائفةٌ، [وتَخَلَّفَ طائفةٌ] {لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ}؛ لِيَتَفَقَّهَ المُتَخَلِّفون مع النبيِّ ﷺ في الدِّينِ، وليُنْذِرَ المُتَخَلِّفون النافِرِين إذا رَجَعوا إليهم لعلهم يَحْذَرون.

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez” kavli hakkında şöyle dedi: [Yani] hepsinin gitmesi [gerekmez]. Her kabile ve oymaktan bir topluluk sefere çıksa [ve bir topluluk da geride kalsa] {لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ} “dinde derin anlayış sahibi olmak için”; geride kalanlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte dinde derin anlayış kazansınlar ve geride kalanlar, sefere çıkanlar kendilerine döndüklerinde onları sakınsınlar diye uyarsınlar diye [böyle yapmaları gerekmez miydi?].

[ذكرُ مَن قال ذلك]

[Bunu söyleyenlerin zikri]

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الله، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti:

قولَه: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً}. يقولُ: ما كان المؤمنون ليَنْفِروا جميعًا، ويَتْرُكوا النبيَّ ﷺ وحدَه، {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ}. يعني عُصْبةً، يعنى السَّرايا، ولا يَتَسَرَّوا إلا بإذنه، فإذا رجَعت السَّرايا، وقد نزَل بعدَهم قرآنٌ، تَعَلَّمَه القاعدون من النبيِّ ﷺ، قالوا: إن الله قد أنزل على نبيِّكم بعدَكم قُرآنًا وقد تَعَلَّمْناه. فتَمْكُثُ السَّرايا يتعلَّمون ما أنزل الله على نبيِّهم [بعدَهم، ويبعثَ سرايا أخر، فذلك قولُه: {لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ}. يقولُ: يتعلَّمُون ما أنزل الله على نبيِّه] ، ويُعَلِّمُوا السَّرايا إذا رجَعت إليهم لعلهم يَحْذَرون .

O, {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez” kavli hakkında şöyle demiştir: Müminlerin hep birlikte sefere çıkıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i tek başına bırakmaları uygun olmaz. {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} “Onların her fırkasından bir topluluğun sefere çıkması gerekmez miydi?” [kavliyle] bir grubu, yani seriyyeleri kastetmektedir. Onlar da ancak onun izniyle seriyye olarak çıkarlar. Seriyyeler döndüğünde, şayet kendilerinden sonra bir Kur'an [ayeti] inmiş ve geride kalanlar bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den öğrenmişlerse, [dönenlere]: ‘Allah sizden sonra Peygamberinize bir Kur'an indirdi ve biz onu öğrendik’ derler. Böylece seriyyeler, Allah'ın Peygamberlerine [kendilerinden sonra] indirdiği şeyleri öğrenmek üzere kalırlar [ve o da başka seriyyeler gönderir. İşte Allah'ın: {لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ} ‘dinde derin anlayış sahibi olmak için’ kavli budur. Şöyle demektedir: Allah'ın Peygamberine indirdiği şeyleri öğrensinler] ve seriyyeler kendilerine döndüklerinde, sakınırlar diye onlara da öğretsinler .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً}. إلى قوله: {لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ}. قال: هذا إذا بعَث نبيُّ الله الجيوشَ، أمرَهم ألا يُعْرُوا نبيَّه، وتقيمُ طائفةٌ مع رسول الله ﷺ تَتَفَقَّهُ في الدين، وتَنْطلِقُ طائفةٌ تَدْعو قومَها، وتُحذِّرُهم وقائع الله في من خَلا قبلَهم .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez” kavlinden {لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} “umulur ki sakınırlar” kavline kadar [olan ayet] hakkında rivayet etti; [Katâde] dedi ki: Bu, Allah'ın Peygamberi orduları gönderdiği zaman, Peygamberini [yalnız ve] korumasız bırakmamalarını emretmesidir. Bir topluluk Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında kalıp dinde derin anlayış kazanır, diğer topluluk ise kavmini davet etmek ve kendilerinden önce gelip geçmiş kimselerin başına gelen Allah'ın azap günlerini hatırlatarak onları uyarmak üzere yola çıkar .

حدَّثنا الحسينُ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضَّحَّاكَ يقولُ في قوله: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً}، الآية كان نبيُّ الله ﷺ إذا غَزا بنفسِه لم يَحِلُّ لأحدٍ من المسلمين أن يَتَخَلَّفَ عنه، إلا أهل العُذرِ، وكان إذا أقامَ فَأُسِرَّت السَّرايا، لم يَحِلُّ لهم أن يَنْطَلِقوا إلا بإذنه، فكان

Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez” ayeti hakkında şöyle derken işittim: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat kendisi gazaya çıktığında, mazeret sahipleri hariç Müslümanlardan hiçbir kimsenin geride kalması helal olmazdı. O ikamet edip seriyyeler gönderildiğinde ise onun izni olmaksızın [sefere] çıkmaları onlara helal olmazdı. Böylece...

الرجلُ إذا أسْرى فنَزَل بعدَه قرآنٌ، تَلاه نبيُّ الله على أصحابه القاعدين معه، فإذا رجَعت السَّرِيةُ، قال لهم الذين أقاموا مع رسول الله ﷺ: إِن الله أَنزَل بعدكم على نبيِّه قرآنًا. فيُقْرِئونهم، ويُفَقِّهونهم في الدين، وهو قولُه: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً}. يقولُ: إذا أقام رسولُ الله ﷺ: {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ}. يعنى بذلك أنه لا يَنْبغى للمسلمين أن يَنْفِرُوا جميعًا ونبيُّ اللهِ قاعدٌ، ولكن إذا قعَد نبيُّ اللهِ تَسرَّتِ السَّرايا، وقعَد معه عُظمُ الناسِ .

Bir kimse seriyyeye çıktığında ve onun ardından bir Kur'an [ayeti] indiğinde, Allah'ın Peygamberi bunu yanında kalan ashâbına okurdu . Seriyye döndüğünde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte kalanlar onlara: ‘Allah sizden sonra Peygamberine bir Kur'an indirdi’ derlerdi; böylece onlara [o ayetleri] okutur ve onları dinde anlayış sahibi kılarlardı. İşte O'nun: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez” kavli budur. Şöyle demektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [Medine'de] kaldığında : {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} “Onların her fırkasından bir topluluğun sefere çıkması gerekmez miydi?” [buyurmuştur]. Bununla, Allah'ın Peygamberi [Medine'de] otururken Müslümanların hep birlikte sefere çıkmasının uygun olmadığını kastetmektedir. Aksine, Allah'ın Peygamberi oturduğu zaman seriyyeler yola çıkar ve insanların büyük çoğunluğu onunla birlikte kalırdı .

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ما هؤلاء الذين نفَروا بمؤمنين، ولو كانوا مؤمنين لم يَنْفِرْ جميعُهم، ولكنهم مُنافِقون، ولو كانوا صادِقين أنهم مؤمنون، لنَفَرَ بعضٌ ليَتَفَقَّه في الدين، وليُنْذِرَ قومَه إِذا رَجَعَ إِليهم.

Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bunun anlamı; o sefere çıkanlar mümin değillerdir, eğer mümin olsalardı hepsi toptan sefere çıkmazdı; fakat onlar münafıktırlar. Şayet mümin olduklarında samimi olsalardı, bir kısmı dinde derin anlayış sahibi olmak ve kavimlerine döndüklerinde onları uyarmak için sefere çıkardı [şeklindedir].

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ، قولَه: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً}: فإنها ليست في الجهادِ، ولكنْ لمَّا دَعا رسولُ اللهِ ﷺ على مُضَرَ بالسنين، أجْدَبَتْ بلادُهم، وكانت القبيلةُ منهم تُقبِلُ بأَسْرِها حتى يَحِلُّوا بالمدينة من الجَهْدِ، ويَعْتَلُّوا بالإسلام وهم كاذبون، فضَيَّقوا على أصحاب النبيِّ ﷺ وأجْهَدوهم، وأنْزَل الله يُخْبِرُ رسول الله أنهم ليسوا مؤمنين، فردهم رسول الله الله إلى عشائرهم، وحذَّر قومهم أن يَفْعَلُوا فِعْلهم، فذلك قولُه: {وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'ın {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} “Müminlerin hepsinin toptan [sefere] çıkmaları gerekmez” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu [ayet] cihat hakkında değildir. Fakat Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Mudar [kabilesi] aleyhine kıtlık yılları için beddua edince yurtları çoraklaştı. Onlardan bir kabile, çektikleri sıkıntı yüzünden toptan gelip Medine'ye konaklar ve yalancı oldukları halde Müslüman olduklarını ileri sürerlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını sıkıntıya sokup zora koştular. Bunun üzerine Allah, Resûlullah'a onların mümin olmadıklarını haber veren [ayeti] indirdi. Resûlullah da onları aşiretlerine geri gönderdi ve kavimlerini onların yaptığını yapmaktan sakındırdı. İşte O'nun: {وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} “...ve kavimlerine döndükleri zaman onları uyarsınlar, umulur ki sakınırlar” sözü [bunun hakkındadır] .

وقد رُوِى عن ابن عباسٍ في ذلك قولٌ ثالثٌ، وهو ما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً}. إلى قوله: {لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ}. قال: كان يَنْطَلِقُ مِن كلِّ حيٍّ من العرب عصابةٌ فيَأْتون النبيَّ ﷺ فيَسْألونه عما يريدُونه من دينِهم، ويَتَفَقَّهُون في دينِهم، ويقولون لنبيِّ اللهِ: ما تأمُرُنا أن نفعلَه، وأخبِرْنا ما نقولُ لعشائرِنا إذا انْطَلَقْنا إليهم؟ قال: فيأمُرُهم نبيُّ الله بطاعة الله وطاعة رسوله، ويَبْعَثُهم إلى قومِهم بالصلاة والزكاة، وكانوا إذا أتَوا قومَهم نادَوا: إن مَن أسلمَ فهو مِنَّا. ويُنْذِرُونهم، حتى إن الرجلَ ليُفارِقُ أباه وأمَّه، وكان رسولُ اللهِ ﷺ يخبرُهم ويُنْذِرون قومَهم، فإذا رَجَعوا إليهم يَدْعونهم إلى الإسلام، ويُنْذِرونهم النار ويُبَشِّرونهم بالجنة .

İbn Abbâs'tan bu konuda üçüncü bir görüş daha rivayet edilmiştir ki o da bana Muhammed b. Sa'd'ın anlattığı şu rivayettir: Dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez” kavlinden {لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} “umulur ki sakınırlar” kavline kadar [olan ayet] hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: Arap kabilelerinin her birinden bir grup yola çıkıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelir, dinlerinden öğrenmek istedikleri şeyleri ona sorar ve dinlerinde derin anlayış kazanırlardı. Allah'ın Peygamberine: ‘Bize ne yapmamızı emredersin? Onlara gittiğimizde kabilelerimize ne söyleyeceğimizi bize bildir’ derlerdi. Allah'ın Peygamberi de onlara Allah'a ve Resûlüne itaati emreder, onları namaz ve zekâtla kavimlerine gönderirdi. Onlar kavimlerine vardıklarında: ‘Kim Müslüman olursa bizdendir!’ diye seslenir ve onları uyarırlardı; öyle ki kişi anne ve babasından ayrılırdı . Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara [hükümleri] bildirir, onlar da kavimlerini uyarırlardı. Onlara döndüklerinde onları İslam'a davet eder, cehennemle uyarır ve cennetle müjdelerlerdi .

وقال آخرون: إنما هذا تَكْذيبٌ من الله لمُنافقين أَزْرَوْا بأعراب المسلمين وعزَرُوهم في تَخلُّفِهم خلافَ رسول الله ﷺ، وهم ممن قد عذَره الله بالتَّخلُّف.

Başkaları ise şöyle dedi: Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ardından sefere çıkmayıp geride kaldıkları için Müslüman bedevileri ayıplayan ve onları kınayan münafıklara Allah'ın bir yalanlamasıdır; oysa onlar Allah'ın geride kalmalarını mazur gördüğü kimselerdendir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عُيَينة، عن سليمانَ الأحولِ، عن عكرمةَ، قال: لمَّا نزَلت هذه الآيةُ: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ}. إلى: {إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ}: قال ناسٌ مِن المنافقين: هَلَكَ مَن تَخَلَّفَ. فَنَزَلَت: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً}. إلى: {لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ}. ونَزَلَت: {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ} [الشورى: ١٦]. الآية.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Süleymân el-Ahvel'den, o da İkrime'den anlattı; dedi ki: Şu ayet indiğinde: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ} “Medine halkına ve çevrelerindeki bedevilere Resûlullah'tan geri kalmak yaraşmaz...” [ayetinden] {إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz Allah, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez” [ayetine kadar]: Münafıklardan birtakım kimseler: “Geride kalanlar helak oldu” dediler. Bunun üzerine: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} “Müminlerin topyekûn sefere çıkmaları uygun değildir...” [ayetinden] {لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} “...umulur ki sakınırlar” [ayetine kadar] indi. [Yine] şu ayet indi: {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ} [eş-Şûrâ: 16] “[O'nun çağrısına] icabet edildikten sonra Allah hakkında tartışanların delilleri hükümsüzdür...” ayeti.

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبد اللهِ بن الزبير، عن ابن عُيَينةَ، قال: ثنا سليمان الأحولُ، عن عكرمة، قال: سمعته يقولُ: لما نزلت: {إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} [التوبة: ٣٩]. {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ}. إلى قوله: {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}: قال المنافقون: هَلَكَ أصحابُ البَدْوِ الذين تَخَلَّفوا عن محمدٍ ولم ينفروا معه. وقد كان ناسٌ مِن أصحاب رسول الله ﷺ خرجوا إلى البَدْوِ، إلى قومِهم يُفقِّهونهم، فأَنزَل اللهُ: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ}. إلى قوله: {لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ}. ونزلت: {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ} الآية.

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, İbn Uyeyne'den anlattı, dedi ki: Bize Süleymân el-Ahvel, İkrime'den anlattı; [İbn Uyeyne] dedi ki: [İkrime]'yi şöyle derken işittim: {إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} [et-Tevbe: 39] “Eğer sefere çıkmazsanız, [Allah] sizi elem verici bir azapla cezalandırır” [ayeti ile] {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ} “Medine halkına ve onların etrafındaki bedevilere... yaraşmaz” kavlinden {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın diye” kavline kadar [olan ayetler] indiğinde, münafıklar: ‘Muhammed'den geri kalıp onunla sefere çıkmayan çöl ehli helak oldu’ dediler. Hâlbuki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından birtakım kimseler çöle, kavimlerinin yanına onları dinde anlayış sahibi kılmak üzere çıkmışlardı. Bunun üzerine Allah: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez. Onların her fırkasından bir topluluğun sefere çıkması gerekmez miydi?” kavlinden {لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} “umulur ki sakınırlar” kavline kadar [olan ayeti] indirdi. Ayrıca: {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ} “[O'nun çağrısına] icabet edildikten sonra Allah hakkında tartışıp duranlar...” ayeti indi.

واختلف الذين قالوا: عُنِى بذلك النهى عن نَفْرِ الجميع في السريةِ وتَرْكِ النبيِّ ﷺ وحده - في المعنيِّين بقوله: {لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ}؛ فقال بعضُهم: عُنى به الجماعة المتخلِّفة مع رسول الله ﷺ. وقالوا: معنى الكلام: فهَلَّا نَفَر مِن كلِّ فرقة طائفةٌ للجهادِ؛ ليَتَفَقَّهَ المتخلِّفون في الدِّينِ، وليُنْذِروا قومهم الذين نَفَروا في السرية إذا رجعوا إليهم مِن غزوِهم؟

Bununla, herkesin seriyyeye çıkıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalnız bırakmasının nehyedildiğini söyleyenler; {لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ} “Dinde derin anlayış sahibi olsunlar ve kavimleri kendilerine döndüklerinde onları uyarsınlar diye” ayetiyle kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı: “Bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında geride kalan topluluk kastedilmiştir.” demişlerdir. Onlar şöyle demiştir: “Sözün anlamı şudur: Her fırkadan bir grup cihada çıksaydı da geride kalanlar dinde derin anlayış sahibi olsalardı ve seriyyeye çıkan kavimleri gazvelerinden kendilerine döndüklerinde onları uyarsalardı ya!”

وذلك قول قتادة. وقد ذكرنا رواية ذلك عنه من رواية سعيد بن أبي عروبةَ .

Bu, Katâde'nin görüşüdür. Nitekim buna dair Saîd b. Ebî Arûbe rivayetini daha önce zikretmiştik .

وقد حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادة: {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ} الآية. قال: ليَتَفَقَّه الذين قعدوا مع نبيِّ اللهِ، {وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ}. يقولُ: ليُنْذِروا الذين خَرَجوا إِذا رَجَعوا إليهم .

Bize Muhammed b. Abdilâlâ da anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ} “Onların her fırkasından bir topluluğun dinde derin anlayış sahibi olmak için sefere çıkması gerekmez miydi?” ayeti hakkında rivayet etti; [Katâde] dedi ki: Allah'ın Peygamberi ile birlikte oturanlar dinde derin anlayış kazansınlar, {وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ} “ve kavimlerine döndüklerinde onları uyarsınlar” kavli hakkında ise: [Savaşa] çıkanlar kendilerine döndüklerinde onları uyarsınlar [demektir] dedi .

حدَّثنا محمد بن عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن الحسن وقتادة: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً}، قالا: كافةً ويَدَعوا النبيَّ ﷺ .

Bize Muhammed b. Abdilâlâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] el-Hasan ve Katâde'den {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez” kavli hakkında rivayet etti; her ikisi de: Toptan [sefere çıkıp] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i [yalnız] bırakmaları [uygun olmaz] dediler .

وقال آخرون منهم: بل معنى ذلك: لتتفقَّهَ الطائفةُ النافرةُ دون المتخلِّفة، وتُحذِّر النافرة المتخلفة.

Onlardan başkaları ise şöyle dedi: Aksine bunun anlamı; geride kalan topluluk değil, sefere çıkan topluluk dinde derin anlayış kazansın ve sefere çıkan topluluk geride kalanı uyarsın [şeklindedir].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن الحسن: {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ}. قال: ليَتَفَقَّهُ الذين خرجوا بما يُرِيهم اللهُ من الظهور على المشركين والنُّصرة، ويُنذِروا قومَهم إذا رَجَعوا إليهم.

Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da el-Hasan'dan nakletti: {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ} “Onların her fırkasından bir topluluğun dinde derin anlayış kazanmak... için sefere çıkması gerekmez miydi?” [el-Hasan] şöyle dedi: [Bu,] sefere çıkanların, Allah'ın müşriklere karşı kendilerine gösterdiği zafer ve yardım vesilesiyle dinde derin kavrayış kazanmaları ve [yurtlarına] döndüklerinde kavimlerini uyarmaları içindir.

وأَوْلى الأقوال في تأويل ذلك بالصواب أن يقال: تأويلُه: وما كان المؤمنون ليَنْفِروا جميعًا ويتركوا رسول الله ﷺ وحده، وأن اللَّهَ نهى بهذه الآيةِ المؤمنين به أن يَخْرُجوا في [غزوٍ وجهادٍ] وغير ذلك من أمورهم، ويدعوا رسول الله ﷺ وحيدًا، ولكن عليهم إذا سَرَّى رسول اللهِ ﷺ سَريةً، أن يَنْفِرَ معَها مِن كُلِّ قبيلةٍ مِن قبائل العرب - وهى الفرقةُ - طائفةٌ، وذلك من الواحد إلى ما بلغ من العدد، كما قال اللهُ جلّ ثناؤُه: {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ}. يقولُ: فَهَلَّا نَفَرَ مِن كُلِّ فرقةٍ منهم طائفةٌ؟ وهذا إلى هاهنا على أحد الأقوال التي رُويت عن ابن عباسٍ، وهو قولُ الضَّحَّاكِ وقتادة.

Bu konudaki yorumların doğruya en yakın olanı şöyle denilmesidir: Bunun tevili; müminlerin hep birlikte sefere çıkıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i tek başına bırakmaları uygun olmaz [şeklindedir]. Allah bu ayetle O'na inanan müminlerin, [bir gazve ve cihatta] veya diğer işlerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalnız bırakıp çıkmalarını yasaklamıştır. Fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyye gönderdiğinde, Arap kabilelerinden her bir kabileden -ki bu fırkadır- bir topluluğun onunla birlikte sefere çıkması gerekir; bu da birden başlayıp ulaşabildiği sayıya kadardır. Nitekim senası yüce olan Allah: {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} “Onların her fırkasından bir topluluğun sefere çıkması gerekmez miydi?” buyurmuştur. Yani onlardan her fırkadan bir topluluk sefere çıksa ya? demiştir. Buraya kadar olan kısım İbn Abbâs'tan rivayet edilen görüşlerden birine uygundur ki bu, Dahhâk ve Katâde'nin de görüşüdür.

وإنما قلنا: هذا القولُ أَوْلى الأقوال في ذلك بالصواب؛ لأن الله تعالى ذكرُه حظَر التخلُّفَ خلاف رسولِ اللهِ ﷺ على المؤمنين به من أهل المدينة مدينة الرسول ﷺ ومن الأعراب، لغير عُذْرٍ يُعْذَرون به، إذا خرج رسول الله ﷺ لغزوٍ وجهادٍ عدوٍّ قبل هذه الآيةِ بقوله: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ}. ثم عقَّب ذلك جلّ ثناؤُه بقوله: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً}. فكان معلومًا بذلك، إذ كان قد عَرَّفَهم في الآية التي قبلها اللازم لهم من فرضِ النَّفْرِ، والمباحَ لهم مِن تَرْكه في حال غزو رسول ﷺ، وشخوصِه عن مدينته لجهادِ عدوٍّ، وأعْلَمَهم أنه لا يَسَعُهم التَّخلُّفُ خِلافَه إلا لعُذْرٍ، بعدَ اسْتِنهاضِه بعضَهم وتَخْليفِه بعضَهم - أن يكونَ عَقِيبَ تعريفهم ذلك تَعْريفُهم الواجب عليهم عند مقامِ رسول الله ﷺ بمدينته، وإشخاص غيرِه عنها، كما كان الابتداءُ بتَعْرِيفهم الواجب عندَ شُخوصِه وتَخْليفِه بعضَهم.

Bu konuda bu görüşün doğruya en yakın görüş olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü zikri yüce olan Allah, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gazveye ve düşmanla cihada çıktığında, bu ayetten önce: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ} “Medine halkına ve çevrelerindeki bedevilere, Resûlullah'tan geri kalmak yaraşmaz” kavliyle, Medine -yani Resûl'ün şehri- halkından ve bedevilerden O'na inananların, mazur görülebilecekleri bir mazeret olmaksızın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ardından geri kalmalarını yasaklamıştır. Ardından senası yüce olan [Allah] bunu: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} “Müminlerin hep birlikte sefere çıkmaları uygun olmaz” kavliyle takip ettirmiştir. Böylece anlaşılmıştır ki, bir önceki ayette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gazveye çıkıp düşmanla cihat etmek üzere şehrinden ayrılması durumunda onlara sefere çıkma farzından gerekeni ve [sefere çıkmayı] terk etmekten mubah olanı bildirmiş; [Resûlullah'ın] bazısını sefere teşvik edip bazısını geride bırakmasından sonra bir mazeret olmaksızın O'nun ardından geri kalmalarının kendilerine caiz olmadığını bildirmiştir. Bunu bildirmesinin hemen ardından da, tıpkı başlangıçta Resûlullah'ın bizzat sefere çıkıp bazısını geride bıraktığı vakit üzerlerine vacip olanı bildirmesi gibi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'sinde ikamet edip başkalarını [sefere] gönderdiği vakit üzerlerine vacip olanı onlara bildirmesi [murat edilmiştir].

وأما قوله: {لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ}. فإن أَوْلى الأقوال في ذلك بالصواب قولُ مَن قال: لتَتَفَقَّهَ الطائفةُ النافرة بما تُعايِنُ مِن نصر اللهِ أهل دينه وأصحاب رسوله ﷺ على أهل عداواته والكفر به، فيَفْقَهَ بذلك من مُعاينتِه حقيقة علم أمر الإسلام وظهوره على الأديانِ مَن لم يكنْ فَقِهَه، وليُنْذِرُوا قومَهم فيُحَذِّروهم أن ينزِلَ بهم من بأس الله مثلُ الذي نزل بمن شاهَدوا وعاينوا ممن ظَفِرَ بهم المسلمون من أهل الشرك، إذا هم رجعوا إليهم مِن غزوهم، {لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ}. يقولُ: لعلَّ قومَهم إذا هم حَذَروهم ما عاينوا من ذلك، يَحْذَرون فيؤمنون باللهِ ورسوله، حَذَرًا أن ينزِلَ بهم ما نَزَل بالذين أُخبِروا خبرَهم.

{لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ} “dinde derin anlayış sahibi olmak ve kavimlerine döndüklerinde onları uyarmak için” kavline gelince: Bu konuda görüşlerin doğruya en yakın olanı şöyle diyenin sözüdür: Sefere çıkan topluluk, Allah'ın kendi dininin ehline ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbına, O'na düşmanlık edenlere ve küfredenlere karşı verdiği yardımı bizzat görerek dinde anlayış kazansın; böylece bunu bizzat görmesiyle, daha önce anlamamış olan kimse İslam davasının hakikatinin ilmini ve diğer dinlere üstünlüğünü anlasın ve gazvelerinden kavimlerine döndüklerinde, Müslümanların galip geldiği müşriklerden bizzat görüp şahit oldukları kimselerin başına gelen Allah'ın azabının bir benzerinin kendi başlarına da inmesinden onları sakındırıp uyarsınlar [diye böyle yapmalıdırlar]. {لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} “umulur ki sakınırlar” [kavli ise] şöyle demektedir: Umulur ki kavimleri, onlar bizzat gördükleri bu şeylerden kendilerini sakındırdıklarında sakınırlar da haberleri kendilerine verilen kimselerin başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesinden çekinerek Allah'a ve Resûlüne iman ederler.

وإنما قُلنا: ذلك أولى الأقوال بالصواب - وهو قول الحسن البصريِّ الذي رَوَيناه عنه - لأن النَّفْرَ قد بَيَّنَّا فيما مضى، أنه إذا كان مطلقًا بغير صلةٍ بشيءٍ، أن الأغلب من استعمال العرب إياه في الجهاد والغزو . فإذا كان ذلك هو الأغلبَ مِن المعانى فيه، وكان جلّ ثناؤه قال: {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ}. عُلِمَ أن قولَه: {لِيَتَفَقَّهُوا}. إنما هو شرطٌ للنَّفْرِ لا لغيره، إذ كان يَليه دون غيره من الكلام.

Bunun doğruya en yakın görüş olduğunu -ki bu, Hasan-ı Basrî'den rivayet ettiğimiz görüştür- söylememizin sebebi şudur: Çünkü daha önce açıkladığımız üzere, nefr (sefere çıkmak) kelimesi herhangi bir kayıt olmaksızın mutlak olarak kullanıldığında, Arapların kullanımında çoğunlukla cihat ve gazve anlamındadır . Onda en baskın anlam bu olunca ve senası yüce olan [Allah] da: {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ} “Onların her fırkasından bir topluluğun dinde derin anlayış sahibi olmak için sefere çıkması gerekmez miydi?” buyurunca, O'nun: {لِيَتَفَقَّهُوا} ‘derin anlayış sahibi olmak için’ sözünün kelamdaki başka bir şeyin değil, hemen ardından geldiği için sadece sefere çıkmanın bir gayesi/şartı olduğu anlaşılmıştır.

فإن قال قائل: وما تُنْكِرُ أن يكون معناه: ليتَفَقَّهَ المتُخَلِّفون في الدين؟

Şayet birisi: ‘Bunun anlamının; geride kalanların dinde derin anlayış sahibi olması şeklinde olmasını neden kabul etmiyorsun?’ derse;

قيل: تُنْكِرُ ذلك لاسْتِحالته؛ وذلك أن نَفْرَ الطائفة النافرة، لو كان سببًا لتفقُّهِ المُتَخَلِّفةِ، وجَب أن يكونَ مُقامُها معهم سببًا لجَهْلِهم وتَرْكِ التَّفَقُّهِ، وقد عَلِمنا أن مُقامَهم لو أقاموا ولم يَنْفِروا لم يكن [سببًا لمَنْعهم] مِن التَّفَقُّهِ

[Buna karşılık] şöyle denilir: İmkânsızlığından ötürü bunu kabul etmiyoruz. Çünkü sefere çıkan grubun sefere çıkışı, geride kalanların dinde derin anlayış (fıkıh) sahibi olmalarının bir sebebi olsaydı, onların [sefere çıkmayıp] geride kalanlarla birlikte ikamet etmelerinin de onların cehaletine ve dinde derin anlayış sahibi olmayı terk etmelerine sebep olması gerekirdi. Hâlbuki biz biliyoruz ki, şayet onlar yerlerinde kalıp sefere çıkmasalardı, onların [bu] ikameti dinde derin anlayış sahibi olmalarına [engel bir sebep] olmayacaktı.

وبعد، فإنه قال جلّ ثناؤه: {وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ}. عطفًا به على قولِه: {لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ}. ولا شكَّ أن الطائفة النافرةَ لم تنفِرْ إلا والإنذارُ قد تَقدَّمَ مِن الله إليها، وللإنذار وخوف الوعيدِ نفَرت، فما وَجْهُ إِنْدَارِ الطائفة المتخلفة الطائفة النافرة، وقد تساوتا في المعرفة بإنذار اللهِ إياهما؟ ولو كانت إحداهما جائزةٌ أن توصَفَ بإنذار الأخرى، لكان أحقَّهما بأن تُوصَفَ به الطائفةُ النافرةُ؛ لأنها قد عاينَت من قدرةِ اللهِ ونُصْرة المؤمنين على أهل الكفر به ما لم تُعاين المُقيمةُ، ولكن ذلك إن شاء الله كما قلنا، من أنها تُنْذِرُ مِن حَيِّها وقبيلتِها من لم يؤمنْ باللهِ إذا رجعت إليه، أن يَنْزِلَ به ما نزَلَ بَمَن عايَنَه ممن أظفَر اللهُ به المؤمنين مِن نُظَرائِهِ من أهل الشرك.

Bundan başka, senası yüce olan [Allah], {وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ} “ve kavimlerine döndüklerinde onları uyarmak için” buyurarak bunu {لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ} “dinde derin anlayış sahibi olmak için” kavline atfetmiştir. Şüphe yok ki sefere çıkan topluluk, ancak Allah'tan kendilerine bir uyarı geldikten sonra sefere çıkmıştır ve zaten o uyarı ve azap korkusu sebebiyle sefere çıkmıştır . Durum böyleyken, Allah'ın her ikisini de uyarmasını bilme hususunda eşit oldukları halde, geride kalan topluluğun sefere çıkan topluluğu uyarmasının nasıl bir mantığı olabilir? Eğer ikisinden birinin diğerini uyarmasıyla nitelenmesi caiz olsaydı , bununla nitelenmeye en layık olanı sefere çıkan topluluk olurdu; çünkü o, Allah'ın kudretini ve O'na küfredenlere karşı müminlere olan yardımını geride kalan topluluğun görmediği şekilde bizzat görmüştür. Fakat bu mesele -inşallah- bizim dediğimiz gibidir; yani o topluluk geri döndüğünde, kendi oymağından ve kabilesinden Allah'a iman etmemiş olanları, müşriklerden benzerleri olup da Allah'ın müminleri kendilerine galip kıldığı ve bizzat şahit oldukları kimselerin başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesiyle uyarır.

القولُ في تأويل قوله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٢٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٢٣)} “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın; onlar sizde bir sertlik bulsunlar. Bilin ki Allah, takvâ sahipleriyle beraberdir.” kavlinin tevili hakkında söz:

يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين به وبرسوله: يا أيُّها الذين صَدَّقوا اللَّهَ ورسوله، قاتِلوا من وليَكم من الكفارِ دونَ مَن [هو أبْعَدُ] منهم. يقولُ لهم: ابْدَءُوا بقتالِ الأقرب فالأقرب إليكم دارًا، دونَ الأبعد فالأبعد. وكان الذين يلُون المخاطبين بهذه الآية يومئذٍ الروم؛ لأنهم كانوا سكان الشام يومئذٍ، والشام كانت أقرب إلى المدينةِ

Zikri yüce olan [Allah], Kendisine ve Elçisine iman edenlere şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'ı ve Elçisini tasdik edenler! Kâfirlerden [daha uzakta] olanlarla değil, size yakın olanlarla savaşın! [Allah] onlara şöyle buyurmaktadır: Diyar bakımından daha uzakta olanlarla değil, size en yakın olandan başlayarak sırasıyla savaşın! O gün bu ayetin muhataplarına yakın olanlar ise Bizanslılardı (er-Rûm); zira o gün Şam ahalisi onlardı ve Şam, Medine'ye

من العراق. فأما بعد أن فَتَحَ اللهُ على المؤمنين البلاد، فإن الفرضَ على أهل كلِّ ناحيةٍ قتالُ مَن وَلِيَهم من الأعداءِ دونَ الأبعد منهم، ما لم يُضْطَرَّ إليهم أهلُ ناحيةٍ أخرى مِن نواحي بلاد الإسلام، فإن اضطرُّوا إليهم، لزِمهم عونهم ونصرهم؛ لأن المسلمين يَدٌ على مَن سواهم.

Irak'tan daha yakındı. Allah müminlere beldelerin fethini nasip ettikten sonra ise, İslam beldelerinin başka bir bölgesinin ahalisi onlara muhtaç kalmadıkça, her bölge halkına daha uzaktakilerle değil, kendilerine yakın olan düşmanlarla savaşmak farzdır. Şayet onlara muhtaç kalırlarsa, onlara yardım ve zafer sağlamaları üzerlerine vacip olur ; zira Müslümanlar kendilerinden başkalarına karşı tek bir el [ve güç] gibidirler.

ولصحة كون ذلك كذلك ، تأوَّلَ كلُّ مَن تأوَّلَ هذه الآية أن معناها إيجابُ الفرضِ على أهل [كلِّ ناحيةٍ] قتالَ مَن وَلِيَهم من الأعداء.

Durumun bu şekilde olmasının sıhhatinden dolayıdır ki , bu ayeti tevil eden herkes, ayetin anlamının [her bölge] halkına kendilerine yakın olan düşmanlarla savaşmayı farz kılmak olduğunu belirtmiştir.

ذكرُ الرواية بذلك عنهم

Bu hususta onlardan gelen rivayetin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيان، عن شبيب بن غَرْقَدَةَ البارقيِّ، عن رجلٍ مِن بني تميمٍ، قال: سألتُ ابن عمر عن قتالِ الدَّيْلم، قال: عليك بالروم .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, [o] Şebîb b. Garkade el-Bârikî'den, [o da] Benî Temîm'den bir adamdan rivayet etti; [o adam] dedi ki: İbn Ömer'e Deylemlilerle savaşmayı sordum; ‘Sana Rumlar düşer [önce onlarla savaş]’ dedi .

حدَّثنا ابن بَشَّارٍ وأحمدُ بنُ إسحاق [وسفيانُ بن وكيعٍ] ، قالوا: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا سفيانُ، عن يونسَ، عن الحسنِ: {قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً}. قال: الدَّيْلمُ.

Bize İbn Beşşâr, Ahmed b. İshak [ve Süfyân b. Vekî'] anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Yûnus'tan, [o da] el-Hasan'dan {قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً} “Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın; onlar sizde bir sertlik bulsunlar” kavli hakkında rivayet etti; [el-Hasan]: ‘Deylem’ dedi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن الربيع، الربيع، عن الحسن أنه كان إذا سُئِل عن قتال الروم والدَّيْلمِ، تلا هذه الآية: {قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ} .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, er-Rebî'den, [o da] el-Hasan'dan rivayet etti; kendisine Rumlar ve Deylemlilerle savaşmak sorulduğunda şu ayeti okurdu: {قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ} “Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın” .

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا يعقوب، قال: ثنا عِمْرانُ أخي، قال: سألتُ جعفر بن محمد بن عليِّ بن الحسين، فقلتُ: ما تَرَى في قتالِ الدَّيْلم؟ فقال: قاتلوهم ورابطُوهم، فإنهم من الذين قال الله: {قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize kardeşim İmrân anlattı, dedi ki: Ca'fer b. Muhammed b. Ali b. el-Hüseyin'e sorup: Deylemlilerle savaşma hakkında ne dersin? dedim. O da şöyle dedi: Onlarla savaşın ve nöbet tutun; zira onlar Allah'ın Haklarında: {قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ} “Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın” buyurduğu kimselerdendir .

حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو نُعَيمٍ، قال: ثنا سفيان، عن الربيع، عن الحسن أنه سُئِلَ عن الشام والدَّيلمِ، فقال: {قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ}: الدَّيْلمُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, er-Rebî'den, [o da] el-Hasan'dan rivayet etti; kendisine Şam ve Deylem sorulunca: {قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ} “Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın” [ayetini okuyup]: ‘Deylem’ dedi .