Binûn

İçinde Tevbe'nin Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ورسولَه من عهدِ المشركين ومنهم بَرِيئان.

...ve Resûlü, müşriklerin ahdinden ve onlardan uzaktırlar.

كما حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ}. أي: بعدَ هذه الحَجَّةِ .

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan naklen anlattı: {أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ} “Allah ve Resûlü müşriklerden uzaktır”; yani bu hacdan sonra .

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٢)}.

Allah Teâlâ’nın: {فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٢)} “Eğer tövbe ederseniz, bu sizin için daha hayırlıdır. Şayet yüz çevirirseniz, bilin ki siz Allah’ı aciz bırakamazsınız. İnkâr edenleri can yakıcı bir azapla müjdele!” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: فإن تُبْتُم مِن كفرِكم، أيُّها المشركون، ورَجَعتم إلى توحيدِ اللهِ، وإخلاصِ العبادةِ له دونَ الآلهةِ والأنْدادِ، فالرجوعُ إلى ذلك خيرٌ لكم مِن الإقامةِ على الشِّرْكِ في الدنيا والآخرةِ، {وَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ}. يقولُ: وإِن أَدْبَرْتم عن الإيمانِ باللهِ، وأَبَيْتُم إلا الإقامةَ على شِرْكِكم، {فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ}. يقولُ: فأيْقِنوا أنكم لا تُفِيتون الله بأنفسِكم مِن أن يَحِلُّ بكم عذابُه الأليمُ، وعِقابُه الشديدُ على إقامتِكم على الكفرِ، كما فُعِل بِذَوِيكُم مِن أَهلِ الشِّرْكِ، مِن إنزالِ نِقَمِه به، وإحلالِه العذابَ عاجلًا بساحتهِ، {وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا}. يقولُ: وأعْلِم، يا محمدُ، الذين جَحَدوا نُبُوَّتك، وخالَفوا أمرَ رَبَّهم بعذابٍ مُوجِعٍ يَحِلُّ بهم.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey müşrikler! Küfrünüzden tövbe eder de ilahları ve putları bırakıp Allah’ın birliğine ve O’na ihlasla ibadet etmeye dönerseniz, buna dönmek dünyada da ahirette de şirk üzere kalmaktan sizin için daha hayırlıdır. {وَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ} Yani Allah’a iman etmekten yüz çevirir ve şirkiniz üzere kalmaktan başka bir şeye yanaşmazsanız, {فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ} yani kesinlikle bilin ki küfür üzere kalmanız sebebiyle O’nun can yakıcı azabının ve şiddetli cezasının başınıza inmesinden kendinizi kurtarıp Allah’ı aciz bırakamazsınız; tıpkı şirk ehlinden olan benzerlerinize O’nun intikamını indirmesi ve azabı hemen yurtlarına getirmesi şeklinde yapıldığı gibi. {وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا} Yani: Ey Muhammed! Peygamberliğini inkâr eden ve Rablerinin emrine karşı gelenleri, başlarına inecek can yakıcı bir azapla haberdar et/müjdele.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ قولَه: {فَإِنْ تُبْتُمْ}. قال: آمَنْتُم.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc’den naklen [Allah Teâlâ’nın]: {فَإِنْ تُبْتُمْ} “Eğer tövbe ederseniz” buyruğu hakkında: “İman ederseniz” dediğini anlattı.

القولُ في تأويلِ قوله: {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٤)}.

[Allah Teâlâ’nın] şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٤)} “Ancak kendileriyle antlaşma yaptığınız müşriklerden bilahare size karşı hiçbir eksiklik yapmayan ve aleyhinize hiçbir kimseye arka çıkmayanlar müstesnadır. Artık onların antlaşmalarını süreleri bitinceye kadar tamamlayınız. Şüphesiz ki Allah, [kendisine karşı gelmekten] sakınanları sever.”

يقولُ تعالى ذكرُه: {وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ}، إلا مِن عَهْدِ الذين عاهَدْتم من المشركين، أيُّها المؤمنون {ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا} مِن عَهْدِكم الذي عاهَدْتُموهم، {وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا} مِن عدوِّكم، فيُعِينوهم بأنفسِهم وأبدانِهم، ولا بسلاحٍ، ولا خيلٍ، ولا رجالٍ، {فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ}. يقولُ: فَفُوا لهم بعهدِهم الذي عاهَدْتُموهم عليه، ولا تَنْصِبوا لهم حَرْبًا إلى انقضاءِ أجلِ عَهْدِهم الذي بينَكم وبينَهم، {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ}. يقولُ: إن الله يُحِبُّ مَن اتَّقَاه بطاعتِه بأداءِ فرائضِه واجْتِنابِ مَعاصِيه.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: {وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ} “Allah ve Resûlü’nden Hacc-ı Ekber gününde insanlara bir ilandır ki: Şüphesiz Allah müşriklerden uzaktır, Resûlü de...” Ancak ey müminler, kendileriyle antlaşma yaptığınız müşriklerden olanların ahdi müstesnadır; {ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا} kendileriyle yaptığınız ahidlerinden hiçbir şeyi eksiltmemiş, {وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا} düşmanlarınızdan herhangi birine bizzat kendileri ve bedenleriyle, silahla, atla veya adamla yardım ederek aleyhinize arka çıkmamış olanlar [müstesnadır]. {فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ} Şöyle buyurmaktadır: Kendileriyle üzerine anlaştığınız ahitlerini onlar için tastamam yerine getirin ve aranızdaki ahitlerinin süresi sona erinceye kadar onlara savaş açmayın. {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ} Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, farzlarını yerine getirip günahlarından kaçınarak Kendisine itaat etmek suretiyle Kendisinden sakınanları sever.

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ}. يقولُ: إِلى أَجَلِهم .

Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ} “Onların antlaşmalarını süreleri bitinceye kadar tamamlayınız”; [es-Süddî] şöyle demektedir: Sürelerinin sonuna kadar .

حدَّثنا ابن حُمَيَدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}. أي: العهدَ الخاصَّ إلى الأجلِ المُسَمَّى {ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا} الآية .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan nakletti: {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Ancak kendileriyle antlaşma yaptığınız müşrikler müstesnadır”; yani belirlenmiş bir vakte kadar olan özel ahdi [kastediyor]; {ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا} “sonra size karşı hiçbir eksiklik yapmamış olanlar” ayetin sonuna kadar .

[حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا] وَلَمْ يُظَاهِرُوا [عَلَيْكُمْ أَحَدًا}]

[Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin şu sözünü nakletti: {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا} “Ancak kendileriyle antlaşma yaptığınız, sonra size karşı hiçbir eksiklik yapmamış”] {وَلَمْ يُظَاهِرُوا} “ve arka çıkmamış olan” [{عَلَيْكُمْ أَحَدًا} “size karşı hiç kimseye”]

الآية. قال: هم مُشْرِكو قريشٍ الذين عاهَدهم رسولُ اللهِ ﷺ زمنَ الحُدَيبيةِ، وكان بَقِي مِن مُدَّتِهم أربعةُ أشهرٍ بعد يومِ النَّحْرِ، فأمَر اللهُ نبيَّه أن يُوَفِّيَ لهم بعهدِهم إلى مُدَّتِهم، ومَن لا عهدَ له إلى انسلاخِ المُحرَّمِ، ونَبَذَ إلى كلِّ ذى عهدٍ عهدَه، وأمَره بقتالِهم حتى يَشْهَدوا أن لا إله إلا اللهُ، وأن محمدًا رسولُ اللهِ، وأن لا يَقْبَلَ منهم إلا ذلك .

ayeti[ni nakletti]. [Katâde] dedi ki: Bunlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Hudeybiye zamanında kendileriyle antlaşma yaptığı Kureyş müşrikleridir. Kurban Günü’nden sonra onların sürelerinden dört ay kalmıştı. Allah Peygamberi’ne, onların ahitlerini süreleri bitinceye kadar tastamam yerine getirmesini, ahdi olmayan kimseye ise Muharrem ayı çıkıncaya kadar [mühlet vermesini] emretti ve her ahit sahibine ahdini bozup attı; Allah’tan başka ilah olmadığına ve Muhammed’in Allah’ın Resûlü olduğuna şehadet edinceye kadar onlarla savaşmasını ve onlardan bundan başkasını kabul etmemesini emretti .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: مُدَّةُ مَن كان له عهدٌ من المشركين قبلَ أن تَنْزِلَ "براءةُ" أربعةُ أشهرٍ مِن يومَ أُذِّن بـ "براءةَ" إلى عشرٍ مِن شهرِ ربيعٍ الآخرِ، وذلك أربعةُ أشهرٍ، فإن نَقَض المشركون عهدَهم وظاهَروا عدوًّا، فلا عهدَ لهم، وإن وَفَّوْا بعهدِهم الذي بينَهم وبينَ رسولِ اللهِ ﷺ، ولم يُظاهِروا عليه عدوًّا، فقد أَمِرَ أن يُؤدِّيَ إليهم عهدَهم ويَفِيَ به .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan naklen anlattı; [İbn Abbâs] şöyle demiştir: Berâe inmeden önce müşriklerden ahdi bulunan kimsenin süresi, Berâe’nin ilan edildiği günden Rebîülâhir ayının onuncu gününe kadar dört aydır; işte bu dört aydır. Eğer müşrikler ahitlerini bozar ve bir düşmana arka çıkarlarsa onlar için ahit yoktur. Şayet kendileriyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasındaki ahitlerine vefa gösterir ve onun aleyhine hiçbir düşmana arka çıkmazlarsa, [Resûlullah’a] onların ahitlerini yerine getirmesi ve buna vefa göstermesi emredilmiştir .

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥)}.

Allah Teâlâ’nın: {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥)} “Haram aylar çıkınca artık o müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün, onları yakalayın, onları kuşatın ve her gözetleme yerinde onlar için pusu kurun! Eğer tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse yollarını serbest bırakın. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” buyruğunun tefsiri.

يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ}: فَإِذا انقَضَى وَمَضَى وخرَج.

Övgüsü yüce olan Allah, {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ} “Haram aylar çıkınca” buyruğuyla: [Haram aylar] sona erdiğinde, geçip gittiğinde ve bittiğinde [demek istemektedir].

يقالُ منه سَلَحْنا شهرَ كذا نَسْلَخُه سَلْخًا وسُلُوخًا. بمعنى: خَرَجْنا منه. ومنه قولُهم: شاةً مَسْلوخةٌ. بمعنى: المنزوعةُ من جلدِها، المُخْرجَةُ منه.

Bu kökten hareketle; falan ayı tamamlayıp çıktık anlamında selahnâ şehra kezâ neslahuhû selhan ve sulûhan (سَلَخْنَا شهرَ كذا نَسْلَخُه سَلْخًا وسُلُوخًا) denilir ki bu, “ondan çıktık” manasındadır. Yine derisi soyulmuş, yani derisinden çekilip çıkarılmış [koyun] anlamında şâtün meslûhatün (شَاةٌ مَسْلُوخَةٌ) denilmesi de bu köktendir.

ويعنى بالأشهرِ الحُرُمِ؛ ذا القَعْدةِ، وذا الحِجَّةِ، والمُحَرَّمَ.

Haram aylarla Zilkâde, Zilhicce ve Muharrem’i kastetmektedir.

وإنما أُرِيدَ في هذا الموضعِ انسلاخُ المحرَّمِ وحدَه؛ لأن الأذانَ كان بـ"براءةَ" يومَ الحَجِّ الأكبرِ. فمعلومٌ أنهم لم يكونوا أجَّلوا الأشهرَ الحرمَ كلَّها - وقد دللَّنا على صحةِ ذلك فيما مضَى - ولكنه لمَّا كان مُتَّصِلًا بالشهرَين الآخرَين قبلَه الحرامَين، وكان هو لهما ثالثًا، وهى كلُّها مُتَّصِلٌ بعضُها ببعضٍ، قيل: فإذا انسلَخ الأشهرُ الحرمُ.

Burada sadece Muharrem’in çıkışı kastedilmiştir; çünkü Berâe ile yapılan ilan Hacc-ı Ekber gününde idi. Dolayısıyla onlara haram ayların tamamı için süre verilmediği malumdur -ki bunun doğruluğunu daha önce delillendirmiştik-. Fakat [Muharrem ayı], kendisinden önceki diğer iki haram aya bitişik olduğu ve o ikisinin üçüncüsü olup hepsi de birbiri ardınca bitişik bulunduğu için: “Haram aylar çıktığında” denilmiştir.

ومعنى الكلامِ: فإذا انقَضَت الأشهرُ الحرم الثلاثةُ على الذين لا عهدَ لهم، أو عن الذين كان لهم عهدٌ فنَقَضوا عهدَهم بمُظاهرتِهم الأعداءَ على رسولِ اللهِ وعلى أصحابِه، أو كان عهدُهم إلى [غير أجلٍ] معلومٍ.

Sözün anlamı şudur: Ahdi bulunmayan kimseler hakkında veya ahdi olup da Resûlullah’a ve ashabına karşı düşmanlara arka çıkmak suretiyle ahdini bozan kimseler yahut ahitleri belirli [olmayan bir süreye] kadar olan kimseler hakkında bu üç haram ay sona erdiğinde...

{فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ}. يقولُ: فاقْتُلُوهم {حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ}. يقولُ: حيثُ لَقِيتُموهم من الأرضِ، في الحَرَمِ وغيرِ الحَرَمِ، في الأشهرِ الحُرُمِ وغيرِ الأشهرِ الحُرُمِ، {وَخُذُوهُمْ}. يقولُ: وأَسِرُوهم، {وَاحْصُرُوهُمْ}. يقولُ: وامْنَعوهم مِن التصرفِ في بلادِ الإسلامِ ودخولِ مكةَ، {وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ}. يقولُ: واقْعُدوا لهم بالطَّلَبِ لقَتْلِهم أو أسْرِهم {كُلَّ مَرْصَدٍ}. يعنى: كلَّ طريقٍ ومَرْقَبٍ، وهو مَفْعَلٌ مِن قولِ القائلِ: رَصَدتُ فلانًا أَرْصُدُه رَصْدًا، بمعنى: رَقَبْتُه.

{فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ} “o müşrikleri öldürün” buyurmaktadır; {حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “onları bulduğunuz yerde” yani yeryüzünde onlarla nerede karşılaşırsanız; Harem dâhilinde ve Harem dışında, haram aylarda ve haram ayların dışında [onları öldürün] buyurmaktadır; {وَخُذُوهُمْ} “onları yakalayın” yani onları esir alın buyurmaktadır; {وَاحْصُرُوهُمْ} “onları kuşatın” yani onları İslam beldelerinde serbestçe dolaşmaktan ve Mekke’ye girmekten engelleyin buyurmaktadır; {وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ} “ve her gözetleme yerinde onlar için pusu kurun” buyurmaktadır; yani onları öldürmek veya esir almak için her yolu ve gözetleme yerini tutarak peşlerine düşün; {كُلَّ مَرْصَدٍ} her yol ve gözetleme yeri demektir. Bu, bir kimsenin birini gözetledim anlamında söylediği “رَصَدتُ فلانًا أَرْصُدُه رَصْدًا” sözünden türemiş bir mef‘al kalıbıdır, yani: “onu gözetledim” demektir.

{فَإِنْ تَابُوا}. يقولُ: فإن رَجَعُوا عما هم عليه مِن الشِّرْكِ باللهِ وجُحُودِ نُبوَّةِ نبيِّه محمدٍ ﷺ، إلى توحيدِ اللهِ وإخلاصِ العبادةِ له، دونَ الآلهةِ والأنْدادِ، والإقرار بنُبَّوةِ محمدٍ ﷺ، {وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ}. يقولُ: وأَدَّوْا مَا فَرَضَ اللهُ عليهم مِن الصلاةِ بحدودِها وأعْطَوُا الزَّكاةَ التي أوجَبها اللهُ عليهم في أموالِهم أهلَها، {فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ}. يقولُ: فَدَعُوهم يَتَصَرَّفون في أمْصارِكم، ويدخُلون البيتَ الحرامَ {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} لَمَن تَابَ مِن عبادِه، فأنابَ إلى طاعتِه بعدَ الذي كان عليه مِن معصيتِه، ساتِرٌ على ذَنْبِه، رحيمٌ به أن يُعاقِبَه على ذُنُوبِه السالفةِ قبلَ توبتِه بعدَ التوبةِ.

{فَإِنْ تَابُوا} “Eğer tövbe ederlerse” buyurmaktadır. Yani Allah’a şirk koşmaktan ve Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in peygamberliğini inkâr etmekten vazgeçip, sahte ilahları ve putları bırakarak Allah’ı birlemeye (tevhid), ibadeti yalnızca O’na tahsis etmeye ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in peygamberliğini ikrar etmeye dönerlerse, {وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ} “namazı kılarlarsa” buyurmaktadır; yani Allah’ın kendilerine farz kıldığı namazı bütün şart ve rükünleriyle eda ederler ve mallarında Allah’ın kendilerine farz kıldığı zekâtı ehline verirlerse, {فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ} “artık onların yollarını serbest bırakın” buyurmaktadır; yani onların beldelerinizde serbestçe dolaşmalarına ve Mescid-i Haram’a girmelerine izin verin. {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; kullarından tövbe edip daha önce bulunduğu isyan hâlinden sonra O’na itaate yönelen kimseler için [Allah] onların günahlarını örtendir ve tövbe ettikten sonra tövbeden önceki geçmiş günahları sebebiyle onları cezalandırmamak suretiyle onlara karşı pek merhametlidir.

وقد ذكرنا اختلافَ المُخْتلِفِين في الذين أُجِّلوا إلى انسلاخِ الأشهرِ الحُرُمِ.

Haram ayların çıkışına kadar kendilerine süre tanınan kimseler hakkındaki farklı görüş sahiplerinin ihtilafını daha önce zikretmiştik.

وبنحوِ ما قُلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bunun tefsirinde bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا عبدُ الأعْلَى بنُ واصلٍ الأسْدِيُّ، قال: ثنا عُبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبرَنا أبو جعفرٍ الرَّازِيُّ عن الربيعِ، عن أنسٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "مَن فَارَقَ الدنيا على الإخلاصِ للهِ وحدَه وعبادتِه لا يُشْرِكُ به شيئًا، فارَقَها واللهُ عنه راضٍ". قال: وقال أنسٌ: هو دِينُ اللهِ الذي جاءت به الرسلُ، وبلَّغُوه عن ربِّهم، قبلَ هَرْجٍ الأحاديثِ واختلافِ الأهْواءِ، وتصديقُ ذلك في كتابِ اللهِ في آخرِ ما أنزَل اللهُ، قال اللهُ: {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ}. قال: توبتُهم؛ خَلْعُ الأوثانِ وعبادةُ ربِّهم، وإقامُ الصلاةِ، وإيتاءُ الزكاةِ، ثم قال في آيةٍ أخرى: {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ} .

Bize Abdüla‘lâ b. Vâsıl el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer er-Râzî, er-Rebî‘den, o da Enes’ten naklen haber verdi; [Enes] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmaksızın yalnızca O’na ihlasla bağlanarak ve O’na kulluk ederek dünyadan ayrılırsa, Allah kendisinden razı olduğu halde ayrılmış olur.” [Râvi] dedi ki: Enes şöyle dedi: Bu, dedikoduların çoğalmasından ve hevaların ihtilafa düşmesinden önce peygamberlerin getirdiği ve Rablerinden tebliğ ettikleri Allah’ın dinidir. Bunun doğrulaması Allah’ın Kitabı’nda, Allah’ın indirdiği son şeylerde yer almaktadır; Allah şöyle buyurmuştur: {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ} “Eğer tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse yollarını serbest bırakın.” [Enes] dedi ki: Onların tövbesi; putları terk etmek, Rablerine ibadet etmek, namazı ikame etmek ve zekâtı vermektir. Sonra [Allah] başka bir ayette şöyle buyurdu: {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ} “Eğer tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse artık dinde sizin kardeşlerinizdir” .

حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} حتى ختَم آخِرَ الآيةِ. وكان قتادةُ يقولُ: خَلُّوا سبيلَ من أمَركم اللهُ أن تُخَلُّوا سبيلَهَ، فإنما الناسُ ثلاثةُ رَهْطٍ: مسلمٌ عليه الزكاةُ، ومُشْرِكٌ عليه الجِزْيةُ، وصاحبُ حربٍ يأْمَنُ بتِجارتِه في المسلمين إذا أعطَى عُشُورَ مالِه.

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin [Allah Teâlâ’nın]: {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Haram aylar çıkınca artık o müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” buyruğu hakkında ayetin sonuna kadar okuduğunu nakletti. Katâde şöyle derdi: “Allah’ın serbest bırakmanızı emrettiği kimselerin yolunu açın (onlara dokunmayın). Çünkü insanlar sadece üç gruptur: Kendisine zekât [farz] olan Müslüman, kendisine cizye [yükümlülüğü] olan müşrik (zimmî) ve malının öşrünü (vergisini) verdiği takdirde Müslümanlar arasında ticaretiyle emniyette olan harbî (düşman tebaa).”

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ}، وهى الأربعةُ التي عَدَدتُ لك. يعنى: عشرين من ذى الحِجَّةِ، والمُحرَّمَ، وصفرَ، وربيعًا الأَوَّلَ، وعشرًا مِن شهرِ ربيعٍ الآخِرِ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den [Allah Teâlâ’nın]: {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ} “Haram aylar çıkınca” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bunlar sana saydığım dört aydır. Yani: Zilhicce’den yirmi gün, Muharrem, Safer, Rebîülevvel ve Rebîülâhir ayından da on gündür .”

وقال قائلو هذه المقالةِ: قيل لهذه الأشهرِ الحرمُ؛ لأن الله، ﷿، حَرَّم على المؤمنين فيها دماءَ المُشْرِكين والعَرْضَ لهم إلا بسبيلِ خيرٍ.

Bu görüşü savunanlar dediler ki: Bu aylara "haram aylar" denilmiştir; çünkü aziz ve celil olan Allah, bu aylarda müşriklerin kanlarını dökmeyi ve meşru bir sebep olmaksızın onlara ilişmeyi müminlere haram kılmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن إبراهيمَ بن أبى بكرٍ، أنه أخبرَه، عن مجاهدٍ وعمرِو بن شعَيبٍ في قولِه: {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ} أنها الأربعةُ التي قال اللهُ: {فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ}. قال: هي الحُرُمُ؛ مِن أجْلِ أنهم أُومِنوا فيها حتى يَسِيحوها .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, o İbrâhim b. Ebî Bekr’den naklen anlattı; o da kendisine Mücâhid ve Amr b. Şuayb’ın {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ} “Haram aylar çıkınca” buyruğu hakkında, bunların Allah’ın: {فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde dolaşın” buyurduğu dört ay olduğunu bildirdiğini nakletti. Dedi ki: Bu aylar, [müşrikler] o aylarda rahatça dolaşabilmeleri için kendilerine eman verildiğinden ötürü haram [aylar olarak isimlendirilmişlerdir] .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {بَرَاءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١) فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ}. قال: ضُرِب لهم أجلٌ أربعةُ أشهرٍ، وتَبَرَّأَ مِن كلِّ مُشْرِكٍ. ثم أمَر إذا انسَلَخَت تلك الأشهرُ الحُرُمُ؛ {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ}، لا تَتْرُكُوهم يَضْرِبون في البلادِ، ولا يَخْرُجون للتجارةِ، ضَيِّقُوا عليهم، بعدَها أمَر بالعَفْوِ؛ {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ’nın: {بَرَاءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ(١) فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ} “Allah ve Resûlü’nden, kendileriyle antlaşma yaptığınız müşriklere bir ültimatomdur: Yeryüzünde dört ay daha dolaşın...” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Onlara dört aylık bir süre tanındı ve her bir müşrikten teberrî edildi (ilişik kesildi). Sonra bu haram aylar çıktığında: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ} “Artık müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün, onları yakalayın, onları kuşatın ve her gözetleme yerinde oturup onları bekleyin” buyurarak emretti; onları beldelerde serbestçe dolaşmaya bırakmayın, ticaret için çıkmalarına fırsat vermeyin, onları sıkıştırın! Bundan sonra ise affı emrederek şöyle buyurdu: {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Eğer tövbe eder, namazı dosdoğru kılar ve zekâtı verirlerse artık yollarını serbest bırakın. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” ”

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ}. يعنى: الأربعةَ التي ضرَب اللهُ لهم أَجَلًا لأهلِ العهدِ العامِّ مِن المشركين فاقْتُلُوهُمْ {حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ} الآية .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan nakletti: {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ} “Haram aylar çıkınca”; yani müşriklerden genel ahit sahiplerine Allah’ın tanıdığı dört aylık süre bitince {حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ} “onları bulduğunuz yerde öldürün, onları yakalayın, onları kuşatın ve her gözetleme yerinde onlar için pusu kurun!” ayetin sonuna kadar .

القولُ في تأويل قوله: {وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ (٦)}.

Allah Teâlâ’nın: {وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ (٦)} “Eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı isterse, Allah’ın kelamını işitinceye kadar ona sığınma hakkı tanı, sonra da onu güven içinde olacağı yere ulaştır. Bu, onların bilmeyen bir topluluk olmalarındandır.” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه: وإن اسْتأمَنَك، يا محمدُ، من المشركين الذين أمَرْتُك بقتالِهم وقَتْلِهم بعدَ انسلاخِ الأشهرِ الحُرُمِ أحدٌ ليَسْمَعَ كلامَ اللهِ منك، وهو القرآنُ الذي أنزَله اللهُ عليه، {فَأَجِرْهُ}. يقولُ: فأمِّنْه {حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ} وتَتْلُوه عليه {ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ}. يقولُ: ثم رُدَّه بعدَ سَماعِه كلامَ اللهِ إِنْ هو أَبَى أَن يُسْلِمَ، ولم يَتَّعِظُ بما تَلَوتَه عليه مِن كلامِ اللهِ، فيؤَمَّن إلى {مَأْمَنَهُ}. يقولُ: إلى حيثُ يأمَنُ منك وممن في طاعتِك، حتى يَلْحَقَ بدارِه وقومِه من المشركين. {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ}. يقولُ: تَفْعَلُ ذلك بهم مِن إعْطائِك إيَّاهم الأمانَ ليَسْمَعوا القرآنَ، ورَدِّك إيَّاهم - إذا أَبَوُا الإسلامَ - إلى مَأْمَنِهم، مِن أجلِ أنهم قومٌ جَهَلَةٌ لا يفْقَهون عن اللهِ حُجَّةً، ولا يَعْلَمون ما لَهم بالإيمانِ باللهِ لو آمَنوا، وما عليهم من الوِزْرِ والإثمِ بتَرْكِهم الإيمانَ باللهِ.

Allah Teâlâ -zikri yücedir- Peygamberi'ne şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Haram aylar çıktıktan sonra kendileriyle savaşmanı ve onları öldürmeni emrettiğim müşriklerden biri, Allah’ın kelamını -ki o, Allah’ın ona indirdiği Kur’an’dır- senden işitmek için sığınma talebinde bulunursa {فَأَجِرْهُ} “ona sığınma hakkı tanı”. Yani: {حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ} “Allah’ın kelamını işitinceye” ve sen onu kendisine okuyuncaya kadar ona güvence ver; {ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ} “sonra da onu güven içinde olacağı yere ulaştır”. Yani: Şayet Müslüman olmayı reddeder ve Allah’ın kelamından kendisine okuduğun şeylerden ibret almazsa, Allah’ın kelamını dinledikten sonra onu güvende olacağı yere gönder. {مَأْمَنَهُ} “Güven içinde olacağı yere” ifadesi; senden ve senin itaatinde bulunan kimselerden güvende olacağı, nihayet müşriklerden olan yurduna ve kavmine ulaşacağı yere kadar [ulaştır] demektir. {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ} “Bu, onların bilmeyen bir topluluk olmalarındandır”. Yani: Kur’an’ı dinlemeleri için kendilerine güvence vermen ve İslam’ı kabul etmedikleri takdirde onları güven içinde olacakları yere geri ulaştırman suretiyle onlara böyle muamele etmen; onların Allah’tan gelen bir hücceti kavramayan, iman ettikleri takdirde Allah’a iman etmenin kendilerine ne kazandıracağını ve Allah’a imanı terk etmeleri sebebiyle de üzerlerine ne tür bir vebal ve günah yükleneceğini bilmeyen cahil bir topluluk olmalarındandır.

وبنحوِ ما قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ}. أي: مِن هؤلاء الذين أمَرْتُك بقتالِهم، {فَأَجِرْهُ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan nakletti: {وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ} “Eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı isterse”; yani kendileriyle savaşmanı emrettiğim şu kimselerden biri [sığınma isterse], {فَأَجِرْهُ} “ona sığınma hakkı tanı” .

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ} أَمَّا كَلَامُ اللهِ فالقرآنُ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ} “Allah’ın kelamını işitinceye kadar ona sığınma hakkı tanı”; Allah’ın kelamı ise Kur’an’dır .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ}. قال: إنسانٌ يَأْتِيك فيَسمَعُ ما تقولُ، ويَسمَعُ ما أُنْزِل عليك، فهو آمِنٌ حتى يَأْتِيَك فيَسْمَعَ كلامَ اللهِ، وحتى يَبْلُغَ مَأْمَنَه حيثُ جاء .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den [naklen] Allah Teâlâ’nın: {وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ} “Eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı isterse, ona sığınma hakkı tanı” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bir kimse sana gelip senin söylediklerini ve sana indirileni dinlemek isterse, o kimse sana gelip Allah’ın kelamını dinleyinceye ve geldiği yerdeki güvenli yerine ulaşıncaya kadar emniyettedir .”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, o da Mücâhid’den benzerini nakletti.

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ عن سعيدٍ، قال: خرَج

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kûb, Ca‘fer’den, o da Saîd’den [naklen] anlattı, dedi ki: Çıktı...

رسولُ اللهِ ﷺ، غازِيًا، فلَقِى العدوَّ، وأخرَج المسلمون رجلًا من المشركين، وأشْرَعوا فيه الأَسِنَّةَ، فقال الرجلُ: ارفَعُوا عنى سلاحَكم، وأسْمِعونى كلامَ اللهِ تعالى. فقالوا: تَشْهَدُ أن لا إله إلا اللهُ، وأن محمدًا عبدُه ورسولُه، وتَخْلَعُ الأَنْدادَ، وتَتَبَرَّأُ مِن اللَّاتِ والعُزَّى. فقال: فإني أُشْهِدُكم أني قد فعَلتُ.

...ve düşmanla karşılaştı. Müslümanlar müşriklerden bir adamı yakalayıp üzerine mızrakları doğrulttular. Bunun üzerine adam: “Silahlarınızı benden çekin ve bana Allah Teâlâ’nın kelamını dinletin” dedi. Onlar da: “Allah’tan başka ilah olmadığına, Muhammed’in O’nun kulu ve elçisi olduğuna şehadet eder, putları terk eder ve Lât ile Uzzâ’dan teberrî eder/uzaklaşırsın” dediler. Adam: “Şahit olun ki ben bunları yaptım” dedi.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ، في قولِه: {ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ}. قال: إن لم يُوافِقْه ما تقصُّ عليه وتُحَدِّثُه، فأَبْلِغْه، قال: وليس هذا بمنسوخٍ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ’nın: {ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ} “sonra da onu güven içinde olacağı yere ulaştır” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Eğer ona anlattığın ve aktardığın şeyler hoşuna gitmez [de Müslüman olmazsa], onu [güvenli yerine] ulaştır.” [İbn Zeyd] dedi ki: “Bu hüküm mensuh (hükmü kaldırılmış) değildir .”

واختُلِف في حكمِ هذه الآيةِ، هل هو منسوخٌ أو هو غيرُ منسوخٍ؟

Bu ayetin hükmünün mensuh olup olmadığı konusunda ihtilaf edilmiştir.

فقال بعضُهم: هو غيرُ منسوخٍ. وقد ذكَرنا قولَ من قال ذلك.

Bazıları: “Onun hükmü mensuh (kaldırılmış) değildir” demiştir. Bunu söyleyen kimsenin görüşünü daha önce zikretmiştik.

وقال آخرون: هو منسوخٌ.

Başkaları ise: “Onun hükmü mensuhtur” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ}، نسخَتها: {فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً} [محمد: ٤٧]

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Cüveybir’den, o da ed-Dahhâk’tan nakletti: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” ayetini, {فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً} “artık bundan sonra ya karşılıksız salıverin veya fidye alın” [Muhammed: 4] ayeti neshetmiştir.

قال: ثنا سفيانُ، عن السُّدِّيِّ مثلَه.

[Ebû Ahmed] dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî’den aynısını rivayet etti.

وقال آخرون: بل نسخ قولُه: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ} قولَه: {فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً}.

Başkaları da şöyle demiştir: Bilakis {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ} “Müşrikleri öldürün” buyruğu, {فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً} “artık bundan sonra ya karşılıksız salıverin veya fidye alın” buyruğunu neshetmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عَبْدَةُ بنُ سُليمانَ، عن ابن أبي عَروبةَ، عن قتادةَ {حَتَّى إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ} نسَخها قولُه: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Abde b. Süleymân, İbn Ebî Arûbe’den, o da Katâde’den nakletti: {حَتَّى إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ} “Nihayet onlara üstün geldiğinizde bağı sıkı bağlayın” ayetini, {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” buyruğu neshetmiştir.

قال أبو جعفرٍ: والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى، قولُ مَن قال: ليس ذلك بمنسوخٍ. وقد دلَّلْنا على أن معنى النَّسْخِ، هو نَفْيُ حُكْمٍ قد كان ثبَت بحُكْمٍ آخَرَ غيرِه، ولم تَصِحَّ حُجَّةٌ بوجوبِ حُكْمِ اللهِ في المشركين بالقَتْلِ بكلِّ حالٍ، ثم نسَخه بتَرْكِ قتلهم على أَخْذِ الفِداءِ، ولا على وَجْهِ المَنِّ عليهم.

Ebû Ca‘fer dedi ki: Bu konuda bana göre doğru olan görüş: “Bu ayet mensuh değildir” diyenin görüşüdür. Biz, neshin anlamının, daha önce sabit olmuş bir hükmün ondan başka bir hükümle ortadan kaldırılması olduğunu delilleriyle ortaya koymuştuk. Müşrikler hakkında Allah’ın öldürme hükmünün her halükârda zorunlu kılındığına, sonra da fidye alma veya karşılıksız salıverme suretiyle onların öldürülmesini terk ederek bu hükmü neshettiğine dair sahih bir delil bulunmamaktadır.

فإذ كان ذلك كذلك، وكان الفِداءُ والمَنُّ والقَتْلُ لم يَزَلْ مِن حكمِ رسولِ اللهِ ﷺ فيهم مِن أوَّلِ حربٍ حارَبهم - وذلك مِن يومِ بدرٍ - كان معلومًا أن معنى الآيةِ: فاقْتُلوا المشركين حيثُ وَجَدْتُموهم، وخُذُوهم للقتلِ أو المَنِّ أو الفِداءِ واحْصُروهم. وإذا كان ذلك معناه، صَحَّ ما قُلنا في ذلك دونَ غيرِه.

Durum böyle olunca ve fidye almak, karşılıksız salıvermek ve öldürmek, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in onlarla yaptığı ilk savaştan -ki bu Bedir günüdür- itibaren onlar hakkındaki değişmez hükmü olageldiğine göre, ayetin anlamının şu olduğu bilinir: Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün, onları öldürmek, karşılıksız salıvermek veya fidye almak üzere yakalayın ve onları kuşatın. Anlamı böyle olunca da bu konuda başkasının değil, bizim söylediğimizin doğruluğu kesinleşir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧)}.

Allah Teâlâ’nın: {كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧)} “Mescid-i Haram’ın yanında kendileriyle antlaşma yaptıklarınız müstesna, müşriklerin Allah katında ve Resûlü katında nasıl bir ahdi olabilir ki? Onlar size karşı dürüst davrandıkça siz de onlara karşı dürüst davranın. Şüphesiz Allah, [kendisinden] sakınanları sever.” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: أَنَّى يكونُ، أَيُّها المؤمنون باللهِ ورسولِه، وبأيِّ معنًى،

Allah –zikri yücedir– şöyle buyurmaktadır: Ey Allah’a ve Resûlü’ne iman edenler! Nasıl olur da ve hangi vechile,

يكونُ للمشركين بربِّهم عهدٌ وذِمَّةٌ عندَ اللهِ وعندَ رسولِه، يُوَفَّى لهم به، ويُتْرَكوا مِن أجلِه آمِنِين يَتَصَرَّفون في البلادِ؟ وإنما معناه: لا عهدَ لهم، وأن الواجبَ على المؤمنين قَتْلُهم حيثُ وجَدوهم، إلا الذين أُعْطُوا العهد عندَ المسجدِ الحرامِ منهم، فإن الله، جلَّ ثناؤُه، أمر المؤمنين بالوفاءِ لهم بعَهْدِهم، والاستقامةِ لهم عليه، ما داموا عليه للمؤمنين مُسْتَقِيمِين.

...Rablerini inkâr eden müşriklerin Allah katında ve Resûlü katında, kendilerine sadık kalınacak ve bu sebeple güven içinde memleketlerde serbestçe dolaşmalarına izin verilecek bir ahdi ve dokunulmazlık güvencesi olabilir? Bunun anlamı ancak şudur: Onların hiçbir ahdi yoktur ve müminlerin görevi, onları buldukları yerde öldürmektir; ancak Mescid-i Haram yanında kendilerine ahit verilmiş olanlar müstesnadır. Zira şanı yüce olan Allah, onlar müminlere karşı ahitlerinde dürüst kaldıkları müddetçe, müminlere de onların ahitlerine vefa göstermelerini ve onlara karşı dürüst davranmalarını emretmiştir.

واختلَف أهلُ التأويلِ في الذين عُنُوا بقولِه: {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}.

Müfessirler, {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “ancak Mescid-i Haram yanında antlaşma yaptıklarınız müstesna” buyruğu ile kimlerin kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir.

فقال بعضُهم: هم قومٌ [مِن جَذِيمةَ بن الدُّئِلِ] .

Onlardan bazıları: “Onlar [Cezîme b. ed-Dil’den] bir topluluktur” demiştir .

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ}: هم بنو جذيمةَ بن الدُّئِلِ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ} “Mescid-i Haram’ın yanında kendileriyle antlaşma yaptıklarınız müstesna, müşriklerin Allah katında ve Resûlü katında nasıl bir ahdi olabilir ki? Onlar size karşı dürüst davrandıkça siz de onlara karşı dürüst davranın” ayeti hakkında şöyle dedi: Onlar Benî Cezîme b. ed-Dil’dir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن محمدِ بن عَبَّادِ بن جعفرٍ قولَه: {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}. قال: هم

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc’den, [o da] Muhammed b. Abbâd b. Ca‘fer’in {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Müşriklerden kendileriyle antlaşma yaptıklarınız müstesna...” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Onlar

جَدِيمةُ بكرِ كِنانةَ .

...Kinâne’nin Bekr kolundan Cezîme’dir .

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ} [الذين كانوا هم وأنتم على العهد العامِّ، بأن [لا تُخِيفوهم ولا يُخِيفوكم في الحُرمةِ] ولا في الشهرِ الحرامِ] {عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. وهى قبائلُ بني بكرٍ، الذين كانوا دخَلوا في عهدِ قريشٍ وعَقْدِهم يومَ الحُدَيبيةِ، إلى المدةِ التي كانت بينَ رسولِ اللهِ ﷺ وبينَ قريشٍ، فلم يكنْ نقَضها إلا هذا الحيُّ مِن قريشٍ، وبنو الدُّئلِ مِن بكرٍ. فأُمِر بإتمامِ العهدِ لمَن لم يكنْ نقَض عَهْدَه مِن بنى بكرٍ إلى مُدَّتِهِ. {فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ} الآية .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan nakletti: {كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ} [Harem bölgesinde de] haram ayda da [birbirinizi korkutmamanız üzere genel bir ahit üzere bulunduğunuz o kimselerin] {عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Allah katında ve Resûlü katında nasıl bir ahdi olabilir ki? Ancak Mescid-i Haram yanında antlaşma yaptıklarınız müstesna”. Bunlar, Hudeybiye günü Kureyş’in ahdine ve sözleşmesine dâhil olan Benî Bekr kabileleridir; bu ahit, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Kureyş arasında belirlenen süreye kadardı. Kureyş’in bu kolu ile Bekr’den Benî ed-Dil dışında hiç kimse bu ahdi bozmamıştı. Bu sebeple Benî Bekr’den ahdini bozmamış olan kimselerin ahdinin belirlenen süresine kadar tamamlanması emredildi. {فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ} “Onlar size karşı dürüst davrandıkça...” ayeti .

وقال آخَرون: هم قريشٌ.

Başkaları ise: “Onlar Kureyş’tir” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال ابن عباسٍ قولَه: {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}: هم قريشٌ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’ten nakletti, dedi ki: İbn Abbâs {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “ancak Mescid-i Haram yanında antlaşma yaptıklarınız müstesna” buyruğu hakkında: “Onlar Kureyş’tir” demiştir.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. يعنى: أهلَ مكةَ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “ancak Mescid-i Haram yanında antlaşma yaptıklarınız müstesna” buyruğu hakkında: Mekke ehlini kastetmektedir , demiştir.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. يقولُ: هم قومٌ كان بينَهم وبينَ النبيِّ ﷺ مُدَّةٌ، ولا ينبغى لمُشْرِكٍ أَن يَدْخُلَ المسجدَ الحرامَ، ولا يُعْطِيَ المسلمَ الجِزْيةَ {فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ}. يعنى: أهلَ العَهْدِ مِن المشركين.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan nakletti; {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “ancak Mescid-i Haram yanında antlaşma yaptıklarınız müstesna” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Bunlar, kendileriyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem arasında belirli bir süre bulunan bir topluluktur. Hiçbir müşrikin Mescid-i Haram’a girmesi ve Müslümana cizye ödemesi uygun değildir. {فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ} “Onlar size karşı dürüst davrandıkça siz de onlara karşı dürüst davranın” buyruğu ise müşriklerden antlaşma yapmış olanları kastetmektedir.”

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ}. قال: هؤلاء قريشٌ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ’nın: {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ} “Mescid-i Haram’ın yanında kendileriyle antlaşma yaptıklarınız müstesna, onlar size karşı dürüst davrandıkça siz de onlara karşı dürüst davranın” buyruğu hakkında: “Bunlar Kureyş’tir” demiştir .

وقد نَسَخ هذا الأشهر التي ضُرِبت لهم، وغَدَروا بهم فلم يَسْتَقِيموا، كما قال اللهُ، فضَرَب لهم بعدَ الفتحِ أربعةَ أشهرٍ، يَخْتارون مِن أمرِهم؛ إمَّا أن يُسْلِموا، وإمَّا أن يَلْحَقوا بأيِّ بلادٍ شاءوا. قال: فأَسْلَموا قبلَ الأربعةِ الأشهرِ، [وقبلَ قتلٍ] .

Bu ayet, onlar için tanınan ayları neshetmiştir; onlar ise hıyanet etmişler ve Allah’ın buyurduğu gibi dürüst davranmamışlardır. Bunun üzerine [Allah], fetihten sonra durumları hakkında bir seçim yapmaları için onlara dört ay mühlet tanımıştır: Ya Müslüman olacaklar ya da diledikleri memlekete gideceklerdir. [İbn Zeyd] dedi ki: Onlar dört ay dolmadan [ve öldürülmeden önce] Müslüman oldular.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ عن قتادةَ {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ}. قال: [هو يومُ الحديبيةِ]، قال: فلم يَسْتَقِيموا، نَقَضوا عهدَهم؛ أعانوا بنى بكرٍ

Bize Muhammed b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ} “Mescid-i Haram’ın yanında kendileriyle antlaşma yaptıklarınız müstesna, onlar size karşı dürüst davrandıkça siz de onlara karşı dürüst davranın” [ayeti hakkında] anlattı: [Katâde] dedi ki: “[Bu,] Hudeybiye günüdür.” [Devamında] dedi ki: “Fakat dürüst davranmadılar, ahitlerini bozdular; Benî Bekr’e yardım ettiler...

حِلْفَ قريشٍ، على خُزاعةَ حِلْفِ النبيِّ ﷺ .

...Kureyş’in müttefiki olan Benî Bekr’e yardım ettiler .”

وقال آخرون: هم قومٌ مِن خُزاعةَ.

Başkaları ise: “Onlar Huzâa’dan bir topluluktur” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا ابن عُيَينةَ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. قال: أهلُ العهدِ مِن خُزاعةَ .

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, İbn Cüreyc’den, o da Mücâhid’den nakletti: {إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “ancak Mescid-i Haram yanında antlaşma yaptıklarınız müstesna” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Huzâa’dan ahit sahibi kimselerdir .”

قال أبو جعفرٍ: وأَوْلى هذه الأقوالِ بالصوابِ عندى، قولُ مَن قال: هم بعضُ بنى بكرٍ من كنانةَ، ممن كان أقامَ على عهدِه، ولم يكنْ دخَل في نقضِ ما كان بينَ رسولِ اللهِ ﷺ يوم الحُدَيبيةِ من العهدِ مع قريشٍ، حينَ نقضُوه بمعونتِهم حلفاءَهم من بنى الدُّئِلِ، على حلفاءِ رسولِ اللهِ ﷺ مِن خُزاعةَ.

Ebû Ca‘fer dedi ki: Bu görüşler içinde bana göre doğruya en yakın olanı: “Onlar, ahdine bağlı kalan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Hudeybiye günü Kureyş ile yaptığı ahdi -Benî ed-Dil’den müttefiklerine, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Huzâa’dan müttefiklerine karşı yardım ederek ahdi bozdukları sırada- bozmaya katılmayan Kinâne’nin Benî Bekr kolundan bazı kimselerdir” diyenin görüşüdür.

وإنما قلتُ: هذا القولُ أَوْلى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ؛ لأن الله أمَر نبيَّه والمؤمنين بإتمامِ العهدِ لمَن كانوا عاهَدوه عندَ المسجدِ الحرامِ، ما استَقاموا على عهدِهم.

Bu görüşün bu konuda doğruya en yakın görüş olduğunu söylememin sebebi şudur: Çünkü Allah, Peygamberi’ne ve müminlere, Mescid-i Haram yanında ahit yaptıkları kimseler ahitlerine bağlı kaldıkları sürece ahitlerini tamamlamalarını emretmiştir.

وقد بَيَّنَّا أن هذه الآياتِ، إنما نادَى بها عليٌّ في سنةِ تسعٍ من الهجرةِ، وذلك بعدَ فتحِ مكةَ بسنةٍ، فلم يكنْ بمكةَ مِن قريشٍ ولا خُزاعةَ كافرٌ يومَئذٍ بينَه وبينَ رسولِ اللهِ ﷺ عهدٌ، فَيُؤمَرَ بالوفاءِ له بعهده ما اسْتَقامَ على عهدِه؛ لأن مَن كان

Biz daha önce de açıklamıştık ki bu ayetleri Ali, hicretin dokuzuncu yılında -ki bu, Mekke’nin fethinden bir yıl sonradır- ilan etmiştir. O gün Mekke’de Kureyş’ten yahut Huzâa’dan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile arasında bir ahit bulunup da ahdine bağlı kaldığı sürece ahdine vefa gösterilmesi emredilecek hiçbir kâfir yoktu. Çünkü onlardan...

منهم من ساكِنى مكةَ، كان قد نقَض العهدَ، وحُورِب قبلَ نزولِ هذه الآياتِ.

...Mekke sakinlerinden olan kimseler, bu ayetlerin inişinden önce ahdi bozmuş ve kendileriyle savaşılmıştı.

وأما قولُه: {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ}. فإن معناه: إن الله يُحِبُّ مَن اتَّقَى الله وراقَبه في أداءِ فَرائضِه والوفاءِ بعهدِه لمَن عاهَده، واجْتِنابِ مَعاصِيه، وتَرْكِ الغَدْرِ بعهودِه لمَن عاهَده.

Allah Teâlâ’nın: {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ} “Şüphesiz Allah, [kendisinden] sakınanları sever” buyruğuna gelince; bunun anlamı şudur: Şüphesiz Allah, farzlarını yerine getirmede, ahit yaptığı kimseye karşı ahdine vefa göstermede, günahlarından kaçınmada ve ahit yaptığı kimselere karşı ahitlerine hıyanet etmeyi terk etmede Allah’tan sakınan ve O’nu gözeten kimseleri sever.

القولُ في تأويلِ قولِه: {كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً يُرْضُونَكُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ وَتَأْبَى قُلُوبُهُمْ وَأَكْثَرُهُمْ فَاسِقُونَ (٨)}.

Allah Teâlâ’nın: {كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً يُرْضُونَكُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ وَتَأْبَى قُلُوبُهُمْ وَأَكْثَرُهُمْ فَاسِقُونَ (٨)} “Nasıl olabilir ki? Eğer size üstün gelselerdi, hakkınızda ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit gözetirlerdi. Ağızlarıyla sizi razı ederler, fakat kalpleri direnir. Onların çoğu fasıklardır.” buyruğunun tefsiri.

يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: كيف يكونُ لهؤلاء المشركين الذين نقَضُوا عهدَهم، أو لمَن لا عهدَ له منهم منكم، أيُّها المؤمنون عهدٌ وذِمَّةٌ، وهم {إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ} يَغْلِبُوكم، {لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً}.

Şanı yüce olan Allah bu buyruğuyla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Ahitlerini bozan şu müşriklerin yahut onlardan sizinle arasında ahit bulunmayan kimselerin nasıl ahdi ve dokunulmazlık güvencesi olabilir ki? Oysa onlar: {إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ} “eğer size üstün gelseler”, size galip gelseler, {لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} “hakkınızda ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit gözetirler”.

واكْتُفِى بـ "كيف" دليلًا على معنى الكلامِ؛ لتقدُّمِ ما يرادُ مِن المعنى بها قبلَها. وكذلك تَفْعَلُ العربُ، إذا أعادَت الحرفَ بعدَ مُضِيِّ معناه، استَجازوا حَذْفَ الفعلِ، كما قال الشاعرُ :

Sözün anlamından ne kastedildiği daha önce geçtiği için “keyfe” (nasıl) kelimesiyle yetinilerek cümlenin anlamına delalet sağlanmıştır. Nitekim Araplar, bir harf anlamı geçtikten sonra tekrar edildiğinde fiili hazfetmeyi caiz görürler; şairin dediği gibi :

وَخَبَّرْتُمانى أنما الموتُ في القُرَى … فيكفَ وهَذِى هَضْبَةٌ وكَثيبُ

“Siz ikiniz bana ölümün sadece köylerde/şehirlerde olduğunu söylemiştiniz … Peki bu bir tepe ve bir kum yığını iken nasıl olur?”

فحَذَف الفعلَ بعدَ "كيف" لِتَقدُّمِ ما يرادُ بعدَها قبلَها. ومعنى الكلامِ: فكيف يكونُ الموتُ في القُرَى، وهذى هَضْبةٌ وكَثيبٌ، لا يَنْجُو فيهما منه أحدٌ؟

[Şair], kendisinden sonra kastedilen anlam daha önce geçtiği için “keyfe”den sonraki fiili hazfetmiştir. Sözün anlamı şudur: “Ölüm şehirlerde nasıl olur ki? Oysa bu bir tepe ve kum yığınıdır ve hiç kimse buralarda da ölümden kurtulamaz.”

واختَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً}؛ فقال بعضُهم: معناه: لا يَرْقُبوا الله فيكم ولا عهدًا.

Ehl-i tevil (tefsir ehli), [Allah Teâlâ’nın]: {لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} “[Onlar] sizin hakkınızda ne bir akrabalık/yemin ne de bir ahit gözetirler” buyruğunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı: «Bunun anlamı; sizin hakkınızda ne Allah’ı ne de bir ahdi gözetirler [demektir]» demiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا}. قال: الله .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti: {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا} “Bir mümin hakkında ne bir İll gözetirler...” ayeti hakkında: “Allah’tır” demiştir .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن سليمانَ، عن أبي مِجْلَزٍ في قولِه: {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} [التوبة: ١٠] قال: مثلُ قولِه: جَبْرائيلُ مِيكائيلُ إسْرافيلُ. كأنه [يقولُ: يضيفُ] جَبْرَ ومِيْكا وإسْرافَ إلى "إيل". يقولُ عبدُ اللهِ {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا}. كأنه يقولُ: لا يَرْقُبون الله.

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Süleymân’dan, o da Ebû Miclez’den Allah Teâlâ’nın: {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} “Bir mümin hakkında ne bir akrabalık/Allah ne de bir ahit gözetirler” [et-Tevbe: 10] buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “Cibrâîl, Mîkâîl ve İsrâfîl isimleri gibidir . Sanki o: [Cebr, Mîkâ ve İsrâf isimlerini] ‘Îl’e izafe ediyor [demektir].” [Ebû Miclez] demektedir ki: {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا} “Bir mümin hakkında hiçbir İll gözetmezler” buyruğunda kul: Sanki “Allah’ı gözetmezler” demektedir.

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنى محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ {إِلًّا وَلَا ذِمَّةً}: لا يُراقِبون الله ولا غيرَه .

Bana Muhammed b. Abdilalâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti: {إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} “ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit” buyruğu hakkında: Ne Allah’ı ne de başkasını gözetirler , demiştir.

وقال آخرون: الإلُّ : القَرابةُ.

Başkaları ise: “İll (الإل) : Akrabalık bağıdır” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً}. يقولُ: قَرابَةً ولا عَهْدًا.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} “Bir mümin hakkında ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit gözetirler” ayeti hakkında nakletti: “[İll ve zimmet] akrabalık ve ahit [demektir]” der.

وقولُه: {وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً}. قال: الإلُّ: يعنى القَرابةُ، والذِّمَّةُ العَهْدُ .

Ve O'nun: {وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} “Eğer size üstün gelirlerse, hakkınızda ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit gözetirler” buyruğu hakkında şöyle demiştir: İll (الإل), akrabalık bağı; zimmet (الذمة) ise ahit demektir .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ {لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً}. الإلُّ القرابةُ، والذِّمَّةُ العهدُ - يعنى: أهلَ العهدِ من المشركين - يقولُ: ذِمَّتَهم.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan {لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} “Hakkınızda ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit gözetirler” ayeti hakkında nakletti: “İll (الإل), akrabalık bağıdır; zimmet (الذمة) ise ahittir -yani müşriklerden ahit sahibi olanların- onların ahdidir, demektedir.”

حدَّثنا ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ وعَبْدةُ، عن جويبرٍ ، عن الضَّحَّاكِ: الإلُّ القرابةُ .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye ve Abde, Cüveybir’den , o da ed-Dahhâk’tan nakletti: “İll (الإل), akrabalık bağıdır .”

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا محمدُ بنُ عبدِ اللهِ، عن سَلَمةَ بن كُهَيلٍ، عن عِكْرمةَ، عن ابن عباسٍ: {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} [التوبة: ١٠]. قال: الإلُّ القَرابةُ، والذمُة العهدُ.

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh, Seleme b. Küheyl’den, o İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} [et-Tevbe: 10] “Bir mümin hakkında ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit gözetirler” buyruğu hakkında nakletti: “İll (الإل), akrabalık bağı; zimmet ise ahittir” dedi.

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سَمِعتُ أبا مُعَاذٍ، قال: أخبرَنا عُبَيدُ بنُ سُليمانَ، قال: سَمِعتُ الضَّحَّاكَ يقولُ في قولِه: {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً}. الإلُّ القَرابةُ، والذِّمَّةُ الميثاقُ.

Bana el-Huseyn b. el-Ferec’den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz’ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk’ın {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} “Bir mümin hakkında ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit gözetirler” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: “İll (الإل), akrabalık bağı; zimmet ise kesin sözleşmedir (mîsâk).”

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ}: المشركون: {لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ} عهدًا ولا قَرابةً ولا ميثاقًا.

Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ} “Nasıl [olabilir ki]! Eğer onlar size üstün gelirlerse” -yani müşrikler- {لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ} “hakkınızda gözetmezler” ne bir ahit ne bir akrabalık bağı ne de bir mîsâk (kesin sözleşme).

وقال آخرون: معناه: الحِلْفُ.

Başkaları ise: “Bunun anlamı yemindir (hilf)” demiştir.