ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً}. قال: الإلُّ الحِلفُ، والذِّمَّةُ العهدُ .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin {لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} “Hakkınızda ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit gözetirler” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “İll (الإل), yemindir; zimmet ise ahittir .”
وقال آخرون: الإلُّ: هو العهدُ، ولكنه كُرِّر لما اختَلَف اللفظان، وإن كان معناهما واحدًا.
Başkaları da şöyle demiştir: İll (الإل), ahittir; ancak lafızları farklı olduğu için anlamları bir olsa da tekrar edilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِلًّا}. قال: عهدًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti: {إِلًّا} “İll” hakkında: “Ahittir” demiştir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً}. قال: لا يَرْقُبوا فيكم عهدًا ولا ذِمَّةً. قال: إحداهما مِن صاحبتِها كهيئةِ غفورٍ رحيمٍ، قال: فالكلمةُ واحدةٌ، وهي تَفْتَرِقُ. قال: والعهدُ هو الذِّمَّةُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ’nın: {لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} “Hakkınızda ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit gözetirler” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Hakkınızda ne bir ahit ne de bir zimmet gözetirler.” [Ve devamla] dedi ki: “Bunların biri diğerine ‘Gafûr’ ve ‘Rahîm’ kelimeleri gibidir.” Dedi ki: “Kelime birdir ama farklı biçimlerde gelmiştir.” Ve: “Ahit, zimmetin kendisidir ” demiştir.
حدَّثنا ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا أبى، عن أبيه، عن خُصَيفٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا ذِمَّةً}. قال: العهدُ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından, o Husayf’tan, o da Mücâhid’den nakletti: {وَلَا ذِمَّةً} “ve ne de bir ahit” hakkında: “Ahittir” demiştir.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا قيسٌ، عن خُصَيفٍ، عن
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Kays, Husayf’tan, o da
مجاهدٍ: {وَلَا ذِمَّةً}. قال: الذمةُ العهدُ.
o da Mücâhid’den nakletti: {وَلَا ذِمَّةً} “ve ne de bir ahit” hakkında: “Zimmet, ahittir” demiştir.
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إن الله تعالى ذكرُه أخبرَ عن هؤلاء المشركين الذين أمَر نبيَّه والمؤمنين بقَتْلِهم بعدَ انسلاخِ الأشهرِ الحُرُمِ، وحَصْرِهم والقعودِ لهم على كلِّ مَرْصَدٍ - أنهم لو ظهَروا على المؤمنين لم يَرْقُبوا فيهم {إِلًّا}. والإلُّ: اسمٌ يشتملُ على مَعانٍ ثلاثةٍ: وهى العهدُ والعقدُ، والحلِفُ، والقَرابةُ، وهو أيضًا بمعنى اللهِ. فإذْ [كانت الكلمةُ تشملُ] هذه المعانيَ الثلاثةَ، ولم يكنِ الله خَصَّ مِن ذلك معنى دونَ معنًى، فالصوابُ أن يَعُمَّ ذلك، كما عَمَّ بها جلّ ثناؤُه، معانيَها الثلاثةَ، فيقالَ: لا يَرْقُبون في مؤمنٍ الله، ولا قرابةً، ولا عهدًا، ولا ميثاقًا.
Ebû Ca‘fer der ki: Bu konuda görüşlerin gerçeğe en uygun olanı şöyle denmesidir: Şanı yüce olan Allah; Peygamberi’ne ve müminlere haram aylar çıktıktan sonra öldürülmelerini, kuşatılmalarını ve her gözetleme yerinde onlar için pusu kurulmasını emrettiği bu müşrikler hakkında, eğer müminlere üstün gelirlerse onlarda hiçbir {إِلًّا} “İll” gözetmeyeceklerini bildirmiştir. İll (الإل) ise üç anlamı kapsayan bir isimdir: Bunlar ahit ve akit, yemin ve akrabalık bağıdır; aynı zamanda Allah anlamındadır. [Mademki kelime] bu üç anlamı [içermektedir] ve Allah da bundan bir anlamı diğerine tahsis etmemiştir; o halde en doğru olanı, şanı yüce olanın o kelimeyle bu üç anlamı genellediği gibi bunu genel tutarak şöyle denilmesidir: Bir mümin hakkında ne Allah’ı, ne akrabalık bağını, ne ahdi ne de sözleşmeyi gözetirler.
ومن الدلالةِ على أنه يكونُ بمعنى القرابةِ، قولُ ابن مُقْبِلٍ :
Bunun akrabalık bağı anlamına geldiğine delalet eden unsurlardan biri, İbn Mukbil’in şu sözüdür :
أفْسَدَ الناسَ خُلُوفٌ خَلَفُوا … قَطَعُوا الإِلَّ وَأعْرَاقَ الرَّحِمْ
“İnsanları, arkadan gelen kötü nesiller bozdu … Onlar akrabalık bağını ve soy damarlarını kopardılar.”
بمعنى: قَطَعوا القَرابةَ، وقولُ حسانَ بن ثابتٍ :
Yani: Akrabalık bağını kopardılar, demektir. Hassân b. Sâbit’in şu sözü de [böyledir] :
لَعَمْرُكَ إِنَّ إِنَّكَ مِن قُريشٍ … كإلِّ السَّقْبِ مِن رَأْلِ النَّعَامِ
“Ömrüne yemin olsun ki senin Kureyş’e olan bağın … Erkek deve yavrusunun deve kuşu yavrusuna olan bağı gibidir .”
وأما معناه إذا كان بمعنى العهدِ، فقولُ القائلِ:
Ahit anlamında olmasına gelince, şairin şu sözü [buna örnektir]:
وَجَدْنَاهُمُ كاذِبًا إِلُّهُمْ … وَذُو الإلَّ والعَهْدِ لا يَكْذِبُ
“Onların ahitlerini bozan yalancılar olduğunu gördük … Oysa ahit ve sözleşme sahibi kimse yalan söylemez.”
وقد زعَم بعضُ مَن يُنْسَبُ إلى معرفةِ كلام العربِ من البَصْريين : أن الإِلَّ والعهدَ والميثاقَ واليمينَ واحدٌ ، وأن الذمةَ في هذا الموضعِ، التَّذَمُّمُ ممن لا عهد له، والجمعُ: ذِمَمٌ.
Basralılardan Arap kelamını bildiği söylenen bazı kimseler ileri sürmüştür ki : İll (الإل), ahit, mîsak ve yemin birdir ; zimmet ise bu bağlamda, ahdi olmayan kimseden dolayı kınanmaktan sakınmaktır; çoğulu da ‘zımem’ gelir.
وكان ابن إسحاق يقولُ: عنَى بهذه الآيةِ أهل العهد العامِّ.
İbn İshâk ise şöyle derdi: Bu ayetle genel ahit sahiplerini kastetmiştir.
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ {كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ}. أي: المشركون الذين لا عهدَ لهم إلى مُدَّةٍ مِن أهل الشركِ العامِّ {لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan nakletti: {كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ} “Nasıl olabilir ki? Eğer onlar size üstün gelirlerse”, yani genel şirk ehlinden belirli bir süreye kadar ahdi bulunmayan müşrikler {لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} “hakkınızda ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit gözetirler” .
فأمَّا قوله: {يُرْضُونَكُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ}. فإنه يقولُ: يُعْطُونكم بألسنتِهم مِن القول خلاف ما يُضْمِرُونه لكم في نفوسِهم من العداوةِ والبغضاءِ، {وَتَأْبَى قُلُوبُهُمْ} أي: تأبَى عليهم قُلوبُهم أن يُذْعِنُوا لكم، بتَصْديقِ ما يُبْدُونه لكم بألسنتِهم. يُحَذِّرُ جلَّ ثناؤه أمرَهم المؤمنين، ويَشْحَذُهم على قَتْلِهم واجْتِياحِهم، حيثُ وُجِدوا من أرضِ اللَّهِ، وأن لا يُقَصِّروا في مَكْروهِهم بكلِّ ما قَدَرُوا عليه، {وَأَكْثَرُهُمْ فَاسِقُونَ}. يقولُ: وأكثرُهم مُخالِفون عهدَكم، ناقِضون له، كافِرون بربِّهم، خارِجون عن طاعتِه.
O'nun: {يُرْضُونَكُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ} “Ağızlarıyla sizi razı ederler” buyruğuna gelince; O şöyle demektedir: İçlerinde size karşı gizledikleri düşmanlık ve kinin aksine, dilleriyle söz vererek sizi hoşnut etmeye çalışırlar. {وَتَأْبَى قُلُوبُهُمْ} “Kalpleri ise direnir”, yani dilleriyle size gösterdiklerini tasdik ederek size boyun eğmeyi kalpleri kabul etmez. Şanı yüce olan [Allah], müminleri onların durumuna karşı uyarmakta, Allah’ın arzında nerede bulunurlarsa öldürülmeleri ve köklerinin kazınması hususunda müminleri teşvik etmekte ve güçlerinin yettiği her türlü kötülüğü onlara yapmada kusur etmemelerini emretmektedir. {وَأَكْثَرُهُمْ فَاسِقُونَ} “Onların çoğu fasıklardır” buyruğu ise; onların çoğu ahdinize karşı gelen, onu bozan, Rablerini inkâr eden ve O'na itaatten çıkan kimselerdir, demektir.
القولُ في تأويل قوله: {اشْتَرَوْا بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {اشْتَرَوْا بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩)} “Allah'ın ayetlerine karşılık az bir değeri satın aldılar da [insanları] O'nun yolundan alıkoydular. Gerçekten onların yapmakta oldukları şey ne kötüdür!”
يقول جلَّ ثناؤُه: ابتاعَ هؤلاء المشركون الذين أمركم اللهُ، أيُّها المؤمنون، بقَتْلِهم حيثُ وَجَدْتُموهم بتَرْكِهم اتباعَ ما احْتَجَّ اللهُ به عليهم مِن حُجَجِه - يسيرًا مِن العِوَض، قليلًا مِن عَرَضِ الدنيا.
Şanı yüce olan buyurur ki: Ey müminler! Allah'ın nerede bulursanız öldürmenizi emrettiği bu müşrikler, Allah'ın kendilerine karşı getirdiği hüccetlerine uymayı terk etmek suretiyle, [bunun karşılığında] az bir ivazı, dünya metaından değersiz bir şeyi satın aldılar.
وذلك أنهم، فيما ذُكر عنهم، كانوا نقضُوا العهد الذي كان بينَهم وبين رسولِ اللهِ ﷺ بأكلةٍ أطعَمَهموها أبو سفيانَ بنُ حَرْبٍ.
Bu da kendilerinden rivayet edildiğine göre; Ebû Süfyân b. Harb'in kendilerine yedirdiği bir yemek karşılığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarındaki ahdi bozmaları sebebiyledir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {اشْتَرَوْا بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا}. قال: أبو سفيانَ بن حَرْبٍ، أطعمَ حلفاءَه، وترَك حلفاءَ محمدٍ ﷺ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den {اشْتَرَوْا بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Allah’ın ayetlerini az bir fiyata sattılar” buyruğu hakkında nakletti: “Ebû Süfyân b. Harb, kendi müttefiklerine yemek yedirdi ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in müttefiklerini terk etti ” dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجُ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, o da Mücâhid’den aynısını nakletti.
وأما قولُه: {فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ}. فإن معناه: فمَنَعُوا الناسَ مِن الدخولِ في الإسلامِ، وحاوَلوا ردَّ المسلمين عن دينِهم، {إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}. يقولُ اللَّهُ جلّ ثناؤُه: إن هؤلاء المشركين الذين وصفتُ صِفاتِهم، ساءَ عملُهم الذي كانوا يَعْمَلون مِن اشْتِرائهم الكفرَ بالإيمانِ، والضلالة بالهُدى، وصَدِّهم عن سبيل اللَّهِ مَن آمَن باللهِ ورسولِه، أو مَن أرادَ أن يُؤْمِنَ.
O'nun: {فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ} “O’nun yolundan alıkoydular” buyruğuna gelince, bunun anlamı: İnsanları İslâm’a girmekten alıkoydular ve Müslümanları dinlerinden döndürmeye çalıştılar. {إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Gerçekten onların yaptıkları ne kötüdür!” Şanı yüce olan Allah buyuruyor ki: Sıfatlarını anlattığım bu müşriklerin; imana karşılık küfrü, hidayete karşılık dalâleti satın almak ve Allah’a ve Resûlü’ne iman edenleri yahut iman etmek isteyenleri Allah yolundan alıkoymak suretiyle yapmakta oldukları amelleri ne kötüdür!
القولُ في تأويلِ قولِه: {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ (١٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ (١٠)} “Bir mümin hakkında ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit gözetirler. İşte onlar haddi aşanların ta kendileridir” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكره: لا يَتَّقِى هؤلاء المشركون الذين أمَرْتُكم، أيُّها المؤمنون، بقَتْلِهم حيثُ وَجَدْتُموهم، في قَتْلِ مؤمنٍ لو قَدَروا عليه {إِلًّا وَلَا ذِمَّةً}. يقولُ:
Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Ey müminler! Kendilerini bulduğunuz yerde öldürmenizi emrettiğim bu müşrikler, şayet güç yetirseler bir mümini öldürme konusunda {إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} “ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit” gözetip sakınırlar. [Allah] buyuruyor ki:
فلا تُبْقُوا عليهم، أيُّها المؤمنون، كما لا يُبْقُون عليكم لو ظَهَروا عليكم، {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ}. يقولُ: المُتَجاوِزون فيكم إلى ما ليس لهم بالظُّلْمِ والاعتداءِ.
Ey müminler! Onlar size üstün gelselerdi size acımayacakları gibi, siz de onlara acımayın. {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ} “İşte onlar haddi aşanların ta kendileridir” buyruğu ise; zulüm ve haksızlıkla hakları olmayan şeylere el uzatarak hakkınızda haddi aşanlardır, demektir.
القولُ في تأويل قولِه: {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَنُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١١)}
Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَنُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١١)} “Fakat tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse, artık dinde sizin kardeşlerinizdir. Biz ayetleri bilen bir kavim için ayrıntılı olarak açıklıyoruz” buyruğunun tefsiri.
يقولُ جلَّ ثناؤُه: فإن رجَع هؤلاء المشركون الذين أمَرْتُكم، أيُّها المؤمنون، بقَتْلِهم عن كفرِهم وشِرْكِهم باللهِ إلى الإيمانِ به وبرسولِه، وأنابُوا إلى طاعتِه {وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ} المكتوبةَ، فأدَّوْها بحُدُودِها، {وَآتَوُا الزَّكَاةَ} المفروضةَ أهلَها. يقولُ: فهم إخوانُكم في الدينِ الذي أمَركم اللهُ به، وهو الإسلامُ {وَنُفَصِّلُ الْآيَاتِ}. يقولُ: ونُبَيِّنُ حُجَجَ اللهِ وأدلتَه على خَلْقِه، {لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} ما بُيِّنَ لهم، فنَشْرَحُها لهم مُفَصَّلةً دونَ الجُهَّالِ الذين لا يَعْقِلون عن اللهِ بيانَه، ومُحْكَمَ آياتِه.
Şanı yüce olan buyurur ki: Ey müminler! Öldürmenizi emrettiğim bu müşrikler, Allah’ı inkâr etmekten ve O’na ortak koşmaktan dönüp O’na ve Resûlü’ne iman eder, O’na itaate yönelir, farz kılınan {وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ} “namazı ikame ederlerse”, yani onu sınırlarına uygun olarak kılarlarsa ve farz olan {وَآتَوُا الزَّكَاةَ} “zekâtı verirlerse”, [yani] onu hak sahiplerine verirlerse; [Allah] şöyle buyurmaktadır: Artık onlar Allah’ın size emrettiği dinde -ki o İslâm’dır- sizin kardeşlerinizdir. {وَنُفَصِّلُ الْآيَاتِ} “Ve Biz ayetleri ayrıntılı olarak açıklıyoruz” buyruğu; Allah’ın yaratılmışlar üzerindeki hüccetlerini ve delillerini, kendilerine açıklananları {لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “bilen bir kavim için” açıklıyoruz, Allah’ın açıklamasını ve muhkem ayetlerini akledemeyen cahillerin aksine bunları onlara ayrıntılı biçimde izah ediyoruz, demektir.
وبنحوِ ما قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ}. يقولُ: إِن تَرَكوا اللاتَ والعُزَّى، وشَهِدوا أن لا إلهَ إلا اللهُ، وأن محمدًا رسولُ اللهِ {فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَنُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ}.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den onun {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ} “Fakat tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse, artık dinde sizin kardeşlerinizdir” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Şayet Lât ve Uzzâ’yı terk eder, Allah’tan başka hiçbir ilah olmadığına ve Muhammed’in Allah’ın elçisi olduğuna şehadet ederlerse {فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَنُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “artık dinde sizin kardeşlerinizdir. Bilen bir topluluk için ayetleri işte böyle ayrıntılı olarak açıklarız”.”
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حَفْصُ بنُ غِيَاثٍ، عن ليثٍ، عن رجلٍ، عن ابن عباسٍ: {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ}. قال: حَرَّمَت هذه الآيةُ دماءَ أهلِ القِبْلةِ .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs, Leys’ten, o bir adamdan, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ} “Fakat tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse” ayeti hakkında: “Bu ayet kıble ehlinin kanlarını haram kılmıştır” demiştir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: افتُرِضَت الصلاةُ والزكاةُ جميعًا، لم يُفَرَّقَ بينَهما. وقرَأ: {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ} وأبَى أن يَقْبَلَ الصلاةَ إلا بالزكاةِ. وقال: رَحِم اللهُ أبا بكرٍ، ما كان أفْقَهَه !
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle demiştir: “Namaz ile zekât birlikte farz kılınmıştır, araları ayrılmamıştır.” Sonra: {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ} “Fakat tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse, artık dinde sizin kardeşlerinizdir” ayetini okudu ve zekâtsız namazı kabul etmeyi reddetti. Ardından: “Allah Ebû Bekir’e rahmet etsin, o ne kadar da fakihti (anlayışlıydı)!” dedi .
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا شَرِيكٌ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي عُبَيدةَ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: أُمِرْتم بإقام الصلاةِ، وإيتاءِ الزكاةِ، ومَن لم يُزَكِّ فلا صلاةَ له .
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ebû İshâk’tan, o Ebû Ubeyde’den, o da Abdullah’tan nakletti; o şöyle demiştir: “Namazı ikame etmekle ve zekâtı vermekle emrolundunuz; kim zekât vermezse onun namazı yoktur .”
وقيل: {فَإِخْوَانُكُمْ}. فرُفِع بضمير: فهم إخوانكم، إذ كان قد جرَى ذكرُهم قبلُ، كما قال: {فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آبَاءَهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ} [الأحزاب: ٥]. بمعنى: فهم إخوانُكم في الدين.
Şöyle de denilmiştir: {فَإِخْوَانُكُمْ} “artık kardeşlerinizdir” ifadesi, daha önce zikirleri geçtiği için takdiri ‘onlar kardeşlerinizdir’ (fe-hum ihvânukum) olan gizli bir zamir ile merfu kılınmıştır; nitekim Allah Teâlâ: {فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آبَاءَهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ} [el-Ahzâb: 5] “Eğer babalarını bilmiyorsanız, artık onlar dinde sizin kardeşlerinizdir” buyurmuştur ki bu da “artık onlar dinde kardeşlerinizdir” anlamındadır.
القولُ في تأويل قوله: {وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ (١٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ (١٢)} “Eğer antlaşmalarından sonra yeminlerini bozarlar ve dininize dil uzatırlarsa, küfrün önderleriyle savaşın. Çünkü onların yeminleri yoktur; belki vazgeçerler” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: إن نقَض هؤلاء المشركون الذين عاهَدْتُموهم مِن قريشٍ، عهودَهم من بعدِ ما عاقَدوكم، أن لا يُقاتِلوكم، ولا يُظاهِروا عليكم أحدًا مِن أعدائِكم، {وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ}. يقولُ: وقَدَحوا في دينِكم الإسلامِ،
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Şayet Kureyş’ten kendileriyle antlaşma yaptığınız bu müşrikler; sizinle savaşmamak ve düşmanlarınızdan hiçbirine size karşı arka çıkmamak üzere sizinle sözleştikten sonra ahitlerini bozar {وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ} “ve dininize dil uzatırlarsa”; [yani] dininiz olan İslâm’ı kötüler,
فثَلَبوه وعابُوه، {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ}. يقولُ: فَقاتِلوا رؤساءَ الكفرِ باللهِ؛ {إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ}. يقولُ: إن رؤساءَ الكفرِ لا عهدَ لهم، {لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ}: لكى يَنْتَهُوا عن الطَّعْنِ في دينِكم والمظاهرةِ عليكم.
onu kötüler ve kusur bulurlarsa {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ} “küfrün önderleriyle savaşın”; yani Allah’ı inkâr edenlerin elebaşlarıyla savaşın; {إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ} “Çünkü onların yeminleri yoktur”; yani bu küfür önderlerinin hiçbir ahdi ve güvencesi yoktur, {لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ} “belki vazgeçerler”; yani dininize dil uzatmaktan ve size karşı düşmanlarınıza arka çıkmaktan vazgeçsinler diye.
وبنحوِ ما قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، على اختلافٍ بينَهم في المَعْنِيِّين بأئمةِ الكفرِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri, küfrün önderleriyle kimlerin kastedildiği hususunda kendi aralarındaki ihtilafla birlikte tefsir ehli de söylemiştir.
فقال بعضُهم: هم أبو جَهْلِ بنُ هشامٍ، وعُتبةُ بنُ ربيعةَ، وأبو سُفيانَ بنُ حَرْبٍ، ونظراؤهم. وكان حُذَيفةُ يقولُ: لم يأتِ أهلُها بعدُ.
Bazıları şöyle demiştir: Onlar Ebû Cehil b. Hişâm, Utbe b. Rebîa, Ebû Süfyân b. Harb ve benzerleridir. Huzeyfe ise şöyle derdi: “Onun ehli henüz gelmemiştir.”
ذكر مَن قال: [هم مَن سَمَّيتُ]
[Onların isimlerini zikrettiğim kimseler olduğunu] söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ} إلى {لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ}. يعنى: أهلَ العهدِ مِن المشركين، سَمَّاهم {أَئِمَّةَ الْكُفْرِ} وهم كذلك. يقولُ اللهُ لنبيِّه: وإن نَكَثوا العهدَ الذي بينَك وبينَهم، فقاتِلْهم ، أئمةُ الكفر لا أَيْمانَ لهم {لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ} .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan nakletti; o, {وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ} ayetinden {لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ} ayetine kadar olan kısım hakkında şöyle demiştir: Müşriklerden antlaşma sahibi olanları kastetmektedir; Allah onları {أَئِمَّةَ الْكُفْرِ} “küfrün önderleri” diye isimlendirmiştir ve onlar gerçekten de öyledir. Allah Teâlâ Peygamberi’ne şöyle buyurmaktadır: Seninle aralarındaki antlaşmayı bozarlarsa onlarla savaş ; küfrün önderlerinin yeminleri yoktur, {لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ} “belki vazgeçerler”.
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ} إلى {يَنْتَهُونَ}. فكان مِن أئمةِ الكفرِ؛ أبو جهلِ بنُ هشامٍ، وأُمَيَّةُ بنُ خَلَفٍ، وعُتْبةُ بنُ رَبيعةَ، وأبو سفيانَ، وسهيلُ بن عمرٍو، وهم الذين هَمُّوا بإخراجِه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ} “Eğer antlaşmalarından sonra yeminlerini bozarlar...” ayetinden {يَنْتَهُونَ} “...belki vazgeçerler” [ayetine kadar]. [Katâde dedi ki:] Küfrün önderlerinden [bazıları] şunlardı: Ebû Cehil b. Hişâm, Ümeyye b. Halef, Utbe b. Rebîa, Ebû Süfyân ve Süheyl b. Amr. Onu [yurdundan] çıkarmaya azmedenler de işte bunlardı.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادة: {أَئِمَّةَ الْكُفْرِ} أبو سُفْيانَ، وأبو جَهْلٍ، وأُمَيَّةُ بنُ خَلَفٍ، وسُهَيلُ بنُ عمرٍو، وعُتْبةُ بنُ رَبيعةَ .
Bize Muhammed b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den nakletti: {أَئِمَّةَ الْكُفْرِ} “küfrün önderleri”; Ebû Süfyân, Ebû Cehil, Ümeyye b. Halef, Süheyl b. Amr ve Utbe b. Rebîa’dır .
حدَّثنا ابن وَكِيعٍ وابنُ بَشَّارٍ - قال ابن وَكِيعٍ: ثنا غُنْدَرٌ. وقال ابن بَشَّارٍ: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ - عن شُعْبَةَ، عن أبي بِشْرٍ، عن مجاهدٍ: {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ}. قال: أبو سُفْيانَ منهم .
Bize İbn Vekî‘ ve İbn Beşşâr anlattılar -İbn Vekî‘: Bize Gunder anlattı, dedi. İbn Beşşâr da: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi.- Şu‘be’den, o Ebû Bişr’den, o da Mücâhid’den: {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ} “küfrün önderleriyle savaşın. Çünkü onların yeminleri yoktur” ayeti hakkında şöyle demiştir: Ebû Süfyân da onlardandır .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني (أحمدُ بنُ المفضَّلِ) ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السِّدِّيِّ: {وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ} إلى {يَنْتَهُونَ}:: هؤلاء قريشٌ. يقولُ: إن نَكَثوا عهدَهم الذي عاهَدوا على الإسلامِ وطعَنوا فيه، فقاتِلْهم .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana (Ahmed b. el-Mufaddal) anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ} ayetinden {يَنْتَهُونَ} kısmına kadar olan ayet {وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ} “Eğer antlaşmalarından sonra yeminlerini bozar ve dininize dil uzatırlarsa, küfrün önderleriyle savaşın. Çünkü onların yeminleri yoktur; belki vazgeçerler” hakkında: “Bunlar Kureyş’tir. Şöyle buyurmaktadır: Eğer İslâm üzerine yaptıkları antlaşmayı bozar ve onda kusur bulup dil uzatırlarsa, onlarla savaş .” demiştir.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سَمِعتُ أبا مُعاذٍ، قال: ثنا عُبَيدٌ، قال: سَمِعتُ الضَّحَّاكَ يقولُ في قولِهِ: {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ}. يعنى: رءوس المشركين، أهلَ مكةَ.
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec’den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz’ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk’ı, Allah Teâlâ’nın: {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ} “küfrün önderleriyle savaşın” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: [Bununla] müşriklerin elebaşlarını, Mekke halkını kastetmektedir.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن قتادة في قولِه: {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ}: أَبو سُفْيانَ بنُ حَرْبٍ، وأُمَيَّةُ بنُ خَلَفٍ، وعُشبة بن ربيعة، وأبو جهل بن هشام، وسُهَيل بن عمرو، وهم الذين نكثوا عهد الله، وهَمُّوا بإخراج الرسول، وليس والله كما يتأوَّله أهلُ الشُّبُهَاتِ والبدع والفِرَى على اللَّهِ، وعلى كتابه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den haber verdi; o, {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ} “küfrün önderleriyle savaşın” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Ebû Süfyân b. Harb, Ümeyye b. Halef, Utbe b. Rebîa, Ebû Cehil b. Hişâm ve Süheyl b. Amr’dır. Bunlar Allah’ın ahdini bozan ve Peygamber’i çıkarmaya yeltenen kimselerdir. Vallahi durum, şüphe, bidat ve Allah’a ve O'nun Kitabı'na iftira ehlinin tevil ettiği gibi değildir .”
ذكرُ الروايةِ عن حذيفة بالذي ذكرنا عنه
Huzeyfe’den kendisi hakkında zikrettiğimiz görüşe dair rivayetin zikri
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبو معاوية، عن الأَعْمَشِ، عن زيدِ بن وَهْبٍ، عن حذيفة: {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ}. قال: ما قُوتِل أهل هذه الآية بعد .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A‘meş’ten, o Zeyd b. Vehb’den, o da Huzeyfe’den nakletti: {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ} “küfrün önderleriyle savaşın” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu ayetin muhatabı olan ehl ile henüz savaşılmamıştır .
حدثنا أحمد بن إسحاق، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا حبيبُ بنُ حَسَّانَ، عن زيدِ بن وَهْبٍ، قال: كنتُ عندَ حُذَيفةَ، فقرأ هذه الآيةَ: {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ}، فقال: ما قُوتِل أهل هذه الآية بعد.
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Habîb b. Hassân, Zeyd b. Vehb’den anlattı, dedi ki: Huzeyfe’nin yanındaydım; şu: {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ} “küfrün önderleriyle savaşın” ayetini okudu ve şöyle dedi: “Bu ayetin muhatabı olan ehl ile henüz savaşılmamıştır.”
حدثني أبو السائبِ، قال: ثنا الأعمش، عن زيدِ بن وَهْبٍ، قال: قرَأ حُذَيفةُ: {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ}. قال: ما قُوتِل أهل هذه الآية بعد.
Bana Ebü’s-Sâib anlattı, dedi ki: Bize el-A‘meş, Zeyd b. Vehb’den nakletti, dedi ki: Huzeyfe: {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ} “küfrün önderleriyle savaşın” ayetini okudu ve: “Bu ayetin muhatabı olan ehl ile henüz savaşılmamıştır.” dedi.
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبي، عن سفيان وإسرائيل، عن أبي إسحاق، عن صِلَةَ بن زُفَرَ: {إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ}: لا عهد لهم.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân ve İsrâîl’den, onlar Ebû İshâk’tan, o da Sıla b. Züfer’den nakletti: {إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ} “Çünkü onların yeminleri yoktur”; onların hiçbir antlaşması yoktur .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجَّاجُ، عن ابن جُرَيج، عن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den nakletti, [o da]
مجاهدٍ قولَه: {وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ}. قال: عهدَهم .
Mücâhid’den nakletti; o, {وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ} “Eğer yeminlerini bozarlarsa” buyruğu hakkında: “Antlaşmalarını [bozarlarsa] .” demiştir.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ}: عهدَهم الذي عاهَدوا على الإسلامِ.
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ} “Eğer yeminlerini bozarlarsa”; İslâm üzerine yaptıkları antlaşmalarını [bozarlarsa demektir].
حدثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن صِلَةَ، عن عَمَّار بن ياسرٍ في قوله: {لَا أَيْمَانَ لَهُمْ}. قال: لا عهدَ لهم .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk’tan, o Sıla’dan, o da Ammâr b. Yâsir’den nakletti; o, {لَا أَيْمَانَ لَهُمْ} “onların yeminleri yoktur” buyruğu hakkında: “Onların hiçbir antlaşması yoktur .” demiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ عُبَيدٍ المُحارِبيُّ، قال: ثنا أبو الأحْوصِ، عن أبي إسحاقَ، عن صِلَةَ بن زُفَرَ، عن حُذيفةَ في قولِه: {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ}. قال: لا عهدَ لهم.
Bana Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî anlattı, dedi ki: Bize Ebu’l-Ahvas, Ebû İshâk’tan, o Sıla b. Züfer’den, o da Huzeyfe’den nakletti; o, {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ} “küfrün önderleriyle savaşın” buyruğu hakkında: “Onların hiçbir antlaşması yoktur.” demiştir.
وأمَّا النَّكْثُ: فإن أصلَه، النَّقْضُ، يقالُ منه: نَكَثَ فلانٌ قُوَى حبلِه. إذا نَقَضها، والأيمانُ: جمعُ اليمينِ.
Nekis (النَّكْثُ) kelimesine gelince: Bunun aslı bozmaktır (en-nakd). Bundan hareketle: “Falanca ipinin bükümlerini çözdü (نَكَثَ فلانٌ قُوَى حبلِه)” denir; yani onları bozup çözdüğünde bu ifade kullanılır. Eymân (الأيمان) ise yemîn (اليمين) kelimesinin çoğuludur.
واختَلَفَت القرأة في قراءةِ قوله: {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ}. فقرأه قرأةُ الحجاز والعراقِ وغيرُهم: {إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ}. بفَتْحِ الألفِ مِن {أَيْمَانَ} . بمعنى: لا عُهُودَ لهم، على ما قد ذكَرنا مِن قولِ أهلِ التأويلِ فيه.
Kurrâ, {فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ} buyruğunun [devamındaki kelimenin] kıraatinde ihtilaf etmiştir. Hicaz, Irak ve diğer yerlerin kurrâsı bunu, bu konuda tefsir ehlinin görüşünden aktardığımız üzere “onların antlaşmaları yoktur” manasında {أَيْمَانَ} kelimesinin elifini fetha ile {إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ} şeklinde okumuşlardır.
وذُكِر عن الحسن البصريِّ أنه كان يقرأُ ذلك: (إِنَّهُمْ لا إيمانَ لَهُمْ). بكَسْرِ الألفِ، بمعنى: لا إسلامَ لهم.
Hasan-ı Basrî’den ise bunu, “onların İslâm’ı yoktur” manasında elifin kesresiyle (إِنَّهُمْ لا إيمانَ لَهُمْ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir.
وقد يُتَوجَّهُ لقراءتِه كذلك وَجْهٌ غيرُ هذا. وذلك أن يكونَ أرادَ بقراءتِه ذلك كذلك: أنهم لا أمانَ لهم: أي لا تُؤْمِنوهم، ولكن اقتُلُوهم حيثُ وجَدْتُموهم، كأنه أرادَ المصدرَ مِن قولِ القائلِ: آمِنْتُه، فأنا أو مِنُه إيمانًا.
Onun bu kıraati için bundan başka bir yön de takdir edilebilir. O da bu kıraatiyle şunu kastetmiş olmasıdır: Onlara emân/güvence yoktur; yani onlara emân vermeyin, bilakis onları bulduğunuz yerde öldürün; sanki söz söyleyenin: “Ona emân verdim (آمِنْتُه), ben ona emân veririm (أنا أو مِنُه إيمانًا)” sözündeki masdarı kastetmiş gibidir.
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك الذي لا أستَجِيزُ القراءةَ بغيرِه، قراءةُ مَن قرَأه بفَتْحِ الألفِ دونَ كسرها ؛ لإجماع الحجَّةِ مِن القرأةِ على القراءة به، ورَفْضِ خلافِه، ولإجماع أهلِ التأويلِ على ما ذكَرتُ مِن أن تأويلَه لا عهدَ لهم، والأيمان التي هي بمعنى العهدِ، لا تكونُ إلا بفَتْح الألفِ؛ لأنها جمعُ يمينٍ كانت على عَقْدٍ كان بينَ المُتوادِعِين.
Ebû Ca‘fer der ki: Bu konuda doğru olan ve başkasıyla okunmasını caiz görmediğim kıraat, hüccet ehli kurrânın onunla okuma ve aksini terk etme hususundaki icmâı sebebiyle, ayrıca tefsir ehlinin tevilinin “onların antlaşmaları yoktur” şeklinde olduğuna dair zikrettiğim icmâı sebebiyle, elifin kesresiyle değil fethasıyla okuyanların kıraatidir. Ahid anlamındaki eymân (الأيمان) kelimesi ancak elifin fethasıyla olur; zira bu, barış yapanlar arasında var olan bir akit üzerine yapılan yemîn (يمين) kelimesinin çoğuludur.
القول في تأويل قولِه: {أَلَا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {أَلَا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣)} “Yeminlerini bozan, Peygamber’i çıkarmaya yeltenen ve üstelik size karşı ilk önce savaşa başlayan bir toplulukla savaşmaz mısınız? Onlardan korkuyor musunuz? Eğer mümin iseniz, kendisinden korkmanıza Allah daha lâyıktır” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين بالله ورسوله، حاضًّا لهم على جهادِ أعدائِهم مِن المشركين: {أَلَا تُقَاتِلُونَ}، أيُّها المؤمنون، هؤلاء المشركين الذين نقَضوا العهدَ الذي بينَكم وبينَهم، وطعَنوا في دينِكم، وظاهَروا عليكم أعداءَكم، {وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} مِن بين أظْهُرِهم فأخْرَجوه، {وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} بالقتال، يعنى: فِعْلَهم ذلك يومَ بَدْرٍ. وقيل: قتالهم حلفاءَ رسولِ اللهِ ﷺ مِن خُزاعةَ، {أَتَخْشَوْنَهُمْ}. يقولُ: أَتَخافونهم على أنفسِكم، فتَتْرُكوا قتالَهم خَوْفًا على أنفسكم منهم، {فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ}. يقولُ: فاللَّهُ أَوْلَى بكم أن تخافوا عُقوبته بتَرْكِكم جهادَهم، وتَحْذَروا سَخَطَه عليكم، مِن هؤلاء المشركين،
Allah Teâlâ zikri yüce olsun, Allah’a ve Resûlü’ne iman edenleri müşriklerden olan düşmanlarıyla cihada teşvik ederek şöyle buyurmaktadır: {أَلَا تُقَاتِلُونَ} “Savaşmaz mısınız”, ey müminler, sizinle aralarındaki antlaşmayı bozan, dininize dil uzatan ve düşmanlarınıza size karşı destek veren şu müşriklerle! {وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ} “Ve Peygamber’i [yurdundan] çıkarmaya yeltenen” [o kimseler ki onu] aralarından çıkarıp sürdüler. {وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “Ve üstelik size karşı ilk önce başlayan” savaşla [başlayan]; yani onların Bedir günündeki bu fiillerini kastetmektedir. Bir görüşe göre de: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Huzâa kabilesinden olan müttefikleriyle savaşmalarıdır. {أَتَخْشَوْنَهُمْ} “Onlardan korkuyor musunuz?”. Şöyle buyurmaktadır: Kendiniz için onlardan korkuyor da onlardan gelecek bir korku sebebiyle onlarla savaşmayı terk mi ediyorsunuz? {فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ} “Eğer mümin iseniz, kendisinden korkmanıza Allah daha lâyıktır”. Şöyle buyurmaktadır: Onlarla cihadı terk etmeniz sebebiyle Allah’ın cezasından korkmanız ve O’nun gazabından sakınmanız, bu müşriklerden [korkmanızdan] size çok daha lâyıktır,
الذين لا يملكون لكم ضُرًّا ولا نَفْعًا إلا بإذنِ الله، {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}. يقول: إن كنتم مُقِرِّين أن خشيةَ اللهِ بكم أَوْلَى مِن خشيةِ هؤلاء المشركين على أنفسِكم.
ki onlar, Allah’ın izni olmadıkça size ne bir zarar ne de bir fayda verebilirler. {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer mümin iseniz”; yani kendiniz için Allah’tan korkmanın, bu müşriklerden korkmaktan daha lâyık olduğunu ikrar ediyorsanız.
وبنحوِ ما قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ:
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir:
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ قولَه: {أَلَا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ} مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ، {وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ}. يقولُ: هَمُّوا بإخراجِه فأخرَجوه {وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} بالقتالِ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti; o, {أَلَا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ} “Yeminlerini bozan bir toplulukla savaşmaz mısınız?”; antlaşmalarından sonra [yeminlerini bozan], {وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ} “ve Peygamber’i çıkarmaya yeltenen”; yani onu çıkarmaya niyetlendiler ve çıkardılar; {وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “ve üstelik size karşı ilk önce” savaşla “başlayan ” buyruğu hakkında böyle demiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ}. قال: قتالُ قريشٍ حلفاءَ محمدٍ ﷺ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti: {وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “ve üstelik size karşı ilk önce başlayan”; “Kureyş’in, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in müttefikleriyle savaşmasıdır.” dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, o da Mücâhid’den benzerini nakletti.
حدَّثنا ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا ابن نُمَيرٍ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Varkâ’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den aynısını nakletti .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: أمرَ الله رسولَه بجهادِ أهلِ الشِّرْكِ، ممن نَقَض مِن أهلِ العهدِ الخاصِّ، ومَن كان مِن أهلِ العهدِ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan [nakletti], o şöyle dedi: Allah, Resûlü’ne şirk ehlinden; [hem] özel ahit ehlinden [antlaşmasını] bozanlar [hem de] ahit ehlinden olan kimselerle cihad etmesini emretti...
العامِّ، بعد الأربعةِ الأشهرِ التي ضرَب لهم أجلًا، إلا أن [يَعْدُو فيها عادٍ منهم فيُقتل بعدائِه فقال] : {أَلَا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ} إلى قولِه: {وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} .
olanlarla, kendilerine tanıdığı dört aylık sürenin ardından -[içlerinden bir saldırgan bu süre zarfında tecavüzde bulunup da bu düşmanlığı sebebiyle öldürülmedikçe- cihat etmesini emretti ve şöyle buyurdu] : {أَلَا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ} ayetinden {وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} kavline kadar {أَلَا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣) قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ (١٤) وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٥) أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَا رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Yeminlerini bozan, Peygamber’i çıkarmaya yeltenen ve üstelik size karşı ilk önce savaşa başlayan bir toplulukla savaşmaz mısınız? Onlardan korkuyor musunuz? Eğer mümin iseniz, kendisinden korkmanıza Allah daha lâyıktır. Onlarla savaşın ki Allah sizin ellerinizle onlara azap etsin, onları rezil rüsva etsin, onlara karşı size zafer versin, mümin bir topluluğun gönüllerine şifa versin, kalplerinin öfkesini gidersin. Allah dilediğinin tövbesini kabul eder. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. Yoksa siz, Allah içinizden cihat edenleri; Allah’tan, Resûlü’nden ve müminlerden başkasını sırdaş edinmeyenleri ortaya çıkarmadan kendi halinize bırakılacağınızı mı sandınız? Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”.
القولُ في تأويل قوله: {قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ (١٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ (١٤)} “Onlarla savaşın ki Allah sizin ellerinizle onlara azap etsin, onları rezil rüsva etsin, onlara karşı size zafer versin ve mümin bir topluluğun gönüllerine şifa versin” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: قاتِلوا، أيُّها المؤمنون باللهِ ورسولِه هؤلاء المُشْرِكين الذين نكَثُوا أيمانهم، ونقَضُوا عُهُودَهم بينَكم وبينَهم، فأَخْرَجُوا رسولَ اللَّهِ ﷺ مِن بين أَظْهُرِهم - {يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ}. يقولُ: يَقْتُلُهم اللهُ بأيديكم، {وَيُخْزِهِمْ}. يقولُ: ويُذِلُّهم بالأَسْرِ والقَهْرِ، {وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ}، فيُعْطِيكم الظُّفَرَ عليهم والغَلَبَةَ، {وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ}. يقول: ويُبرِئُ داءَ صدورِ قومٍ مؤمنين باللهِ ورسولهِ، بقَتْلِ هؤلاء المشركين بأيْدِيكم، وإذْلالِكم وقَهْرِكم إيَّاهم. وذلك الدَّاءُ هو ما كان في قلوبِهم عليهم مِن المَوْجِدَةِ بما كانوا يَنالونهم به مِن الأَذَى والمَكْرُوهِ.
Şânı yüce olan buyurur ki: Ey Allah’a ve Resûlü’ne iman edenler! Yeminlerini bozan, sizinle aralarındaki antlaşmaları çiğneyip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i aralarından çıkaran bu müşriklerle savaşın; {يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ} “Allah sizin ellerinizle onlara azap etsin”; yani Allah onları sizin ellerinizle öldürsün, {وَيُخْزِهِمْ} “onları rezil rüsva etsin”; yani esir düşürerek ve boyun eğdirerek onları zelil kılsın, {وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ} “onlara karşı size zafer versin”; yani onlara karşı size zafer ve üstünlük bahşetsin, {وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ} “ve mümin bir topluluğun gönüllerine şifa versin”; yani bu müşriklerin sizin ellerinizle öldürülmesi, sizin onları zelil edip boyun eğdirmeniz sebebiyle, Allah’a ve Resûlü’ne iman etmiş bir topluluğun göğüslerindeki derdi iyileştirsin. Bu dert ise, onların kendilerine reva gördükleri eziyet ve kötülüklerden dolayı kalplerinde onlara karşı duydukları öfke ve kederdir.
وقيل: إن الله عنَى بقولِه: {وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ}: صدورَ خُزاعةَ حلفاءِ رسولِ اللهِ ﷺ؛ وذلك أن قريشًا نقضُوا العهدَ بينَهم وبينَ رسولِ اللهِ ﷺ بَمعُونتِهم بَكْرًا عليهم.
Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ’nın: {وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ} “ve mümin bir topluluğun gönüllerine şifa versin” buyruğundan kastı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in müttefiki olan Huzâa kabilesinin gönülleridir. Bu da Kureyş’in, Huzâa’ya karşı Bekir oğullarına yardım etmek suretiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarındaki antlaşmayı bozmalarından dolayıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى وابنُ وكِيعٍ قالا: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شُعبةُ،
Bize Muhammed b. el-Müsennâ ve İbn Vekî‘ anlattı, dediler ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be anlattı,
عن الحكمِ، عن مجاهدٍ في هذه الآيةٍ: {وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ}. قال: خُزاعةُ .
el-Hakem’den, o da Mücâhid’den şu: {وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ} “ve mümin bir topluluğun gönüllerine şifa versin” ayeti hakkında: “Huzâa’dır .” dediğini nakletti.
حدَّثنا ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ العَنْقَرِيُّ، عن أسباطَ، عن السُّدِّيِّ: {وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ}. قال: خُزاعةُ؛ يَشْفِ صدورَهم مِن بني بكرٍ .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed el-Ankarî, Esbât’tan, o da es-Süddî’den nakletti: {وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ} “ve mümin bir topluluğun gönüllerine şifa versin”; “Huzâa’dır; onların göğüslerine Benî Bekr’e karşı şifa versin .” dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ مثلَه.
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den benzerini nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ}: خُزاعةَ، حلفاءِ محمدٍ ﷺ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti: {وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ} “ve mümin bir topluluğun gönüllerine şifa versin”; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in müttefiki olan Huzâa’dır .
حدَّثنا ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ رجاءٍ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن كثيرٍ، عن مجاهدٍ: {وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ}. قال: حلفاءِ رسولِ اللَّهِ ﷺ من خُزاعةَ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Recâ, İbn Cüreyc’den, o Abdullah b. Kesîr’den, o da Mücâhid’den nakletti: {وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ} “ve mümin bir topluluğun gönüllerine şifa versin”; “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Huzâa’dan olan müttefikleridir.” dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, o da Mücâhid’den benzerini nakletti.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٥)}.
Allah Teâlâ’nın: {وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Ve kalplerinin öfkesini gidersin. Allah dilediğinin tevbesini kabul eder. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” sözünün teviline dair açıklama.
يقولُ اللهُ تعالى ذكرُه: ويُذْهِبْ وَجْدَ قلوبِ هؤلاء القومِ المؤمنين مِن خُزاعةَ، على هؤلاءِ القومِ الذين نَكَثوا أيمانَهم من المشركين، وغَمَّها وكَرْبَها بما فيها مِن الوَجْدِ عليهم، بمَعُونتِهم بَكْرًا كما حدَّثني ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ العَنْقَرِيُّ، عن أسباطَ، عن السُّدِّيِّ: {وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ} حينَ قَتَلهم بنو بكرٍ، وأعانتهم قريشٌ.
Şânı yüce olan Allah buyurur ki: Huzâa’dan olan bu mümin topluluğun, yeminlerini bozan bu müşrik topluluğa karşı kalplerindeki öfkeyi; [Kureyş’in] Bekir oğullarına yardım etmesi sebebiyle kalplerinde onlara karşı oluşan keder ve sıkıntıyı gidersin. Nitekim bana İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed el-Ankarî, Esbât’tan, o da es-Süddî’den nakletti: {وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ} “ve kalplerinin öfkesini gidersin”; Bekir oğulları onları öldürdüğünde ve Kureyş de onlara yardım ettiğinde [duydukları öfkeyi].
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ مثلَه، إلا أنه قال: وأعانهم عليهم قريشٌ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den benzerini nakletti, şu kadar var ki o: “Kureyş de onlara karşı onlara yardım etmişti .” dedi.
وأمَّا قولُه: {وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ}. فإنه خبرُ مبتدأ؛ ولذلك رُفِع، وجُزِم الأحرفُ الثلاثةُ قبل ذلك على وَجْهِ المُجازاة، كأنه قال: قاتِلوهم، فإنكم إن تُقاتِلوهم يُعَذِّبْهم اللهُ بأيْدِيكم، ويُخْرِهم، ويَنْصُرْكم عليهم، ثم ابتَدَأ فقال: {وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ}؛ لأن القتالَ غيرُ مُوجِبٍ لهم التوبةَ مِن اللَّهِ، وهو مُوجِبٌ لهم العذابَ مِن اللِه، والخِزْيَ، وشِفاءَ صُدورِ المؤمنين، وذَهَابَ غَيْظِ قلوبِهم، فجَزَم ذلك شَرْطًا وجزاءً على القتالِ، ولم يكنْ مُوجِبًا القتالُ التوبةَ، فَابْتُدِئَ الخَبَرُ به ورُفِع.
Allah Teâlâ’nın: {وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ} “Allah dilediğinin tövbesini kabul eder” buyruğuna gelince: Bu yeni bir cümlenin başlangıcıdır (haber-i mübtedâdır); bu yüzden merfû kılınmıştır. Bundan önceki üç fiil ise ceza/şartın cevabı yoluyla meczûm kılınmıştır; sanki şöyle buyurmuştur: Onlarla savaşın; zira siz onlarla savaşırsanız Allah sizin ellerinizle onlara azap eder, onları rezil rüsva eder ve onlara karşı size zafer verir. Sonra söze yeniden başlayarak: {وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ} “Allah dilediğinin tövbesini kabul eder” buyurmuştur. Zira savaş, onlara Allah tarafından tövbe verilmesini gerektirici değildir; oysa savaş onlar için Allah’tan bir azabı, rezilliği, müminlerin gönüllerinin şifa bulmasını ve kalplerindeki öfkenin gitmesini gerektiricidir. Dolayısıyla bunları savaşa şart ve ceza olarak meczûm kılmış; savaş tövbeyi gerektirici olmadığından ise bu haber yeni bir başlangıç kılınmış ve merfû okunmuştur.
ومعنى الكلام: ويَمُنُّ اللهُ على مَن يشاءُ من عبادِه الكافرين، فيُقبِلُ به إلى التوبةِ بتَوفيقِه إيَّاه، {اللَّهُ عَلِيمٌ} بسَرائرِ عبادِه، ومَن هو للتوبةِ أهلٌ، فيتوبُ عليه، ومَن غيرُ أهلٍ لها، فيَخْذُلُه، {حَكِيمٌ} في تَصْرِيفِ عبادِه من حالِ كفرٍ إلى حالِ
Sözün anlamı şudur: Allah, kâfir kullarından dilediğine lütufta bulunur da onu muvaffak kılmasıyla tövbeye yöneltir. {اللَّهُ عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir”; kullarının gizli hallerini, kimin tövbeye ehil olduğunu bilip onun tövbesini kabul eder; kimin de buna ehil olmadığını bilip onu yardımsız bırakır. {حَكِيمٌ} “[O], hüküm ve hikmet sahibidir”; kullarını -buna muvaffak kıldığı kimseyi muvaffak kılmasıyla- küfür halinden...
إيمانٍ بتوفيقِه مَن وَفَّقَه لذلك، ومِن حال إيمان إلى كُفْرٍ، بخِذْلانِه مَن خَذَلَ منهم عن طاعتِه وتوحيدِه، وغيرِ ذلك من أمْرِهم.
iman haline; onlardan itaatinden ve tevhidinden yardımsız bıraktığı kimseyi yardımsız bırakmasıyla da iman halinden küfür haline ve onların işlerinden başka durumlara evirip çevirmesinde [hikmet sahibidir].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَا رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَا رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٦)} “Yoksa siz; Allah, içinizden cihat edenleri, Allah’tan, Resûlü’nden ve müminlerden başkasını sırdaş edinmeyenleri bilip ortaya çıkarmadan [kendi halinize] bırakılacağınızı mı sandınız? Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين الذين أمَرهم بقتالِ هؤلاء المشركين، الذين نَقَضُوا عهدَهم الذي بينَهم وبينَهم بقوله: {قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ} الآية. حاضًّا على جهادِهم: {أَمْ حَسِبْتُمْ} أيُّها المؤمنون، أن يَترُكَكم اللهُ بغيرِ مِحْنةٍ يَمتحِنُكم بها، وبغيرِ اختبارٍ يَخْتَبِرُكم به؛ ليُعْرِفَ الصادقَ منكم في دينِه من الكاذبِ فيه، {وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا}. يقولُ: أحَسِبتُم أن تُتْرَكوا بغيرِ اختبارٍ يَعْرفُ به أهلَ ولايتِه المجاهدين منكم في سبيله، مِن المُضَيِّعين أمرَ اللهِ في ذلك المُفَرِّطين، {وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَا رَسُولِهِ}. يقولُ: ولمَّا يعلم اللهُ الذين آمنوا منكم، والذين لم يَتَّخِذوا مِن دونِ اللهِ ولا مِن دونِ رسولِه، ولا مِن دونِ المؤمنين {وَلِيجَةً}: هو الشيءُ يَدْخُلُ في آخَرَ غيرِه، يقالُ منه: ولج [فلانٌ في] كذا يَلِجُه فهو وَليجةٌ.
Şânı yüce olan Allah, aralarındaki antlaşmayı bozan bu müşriklerle savaşmalarını: {قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ} “Onlarla savaşın ki Allah sizin ellerinizle onlara azap etsin...” ayetiyle kendilerine emrettiği müminlere, onlarla cihat etmeye teşvik ederek şöyle buyurur: {أَمْ حَسِبْتُمْ} “Yoksa siz sandınız mı”; ey müminler, Allah’ın, dininde sadık olanınızı onda yalancı olandan ayırt edip bildirmek için sizi kendisiyle sınayacağı bir imtihan ve kendisiyle deneyeceği bir sınama olmaksızın sizi bırakacağını [mı sandınız]? {وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا} “Allah cihat edenleri bilip ortaya çıkarmadan”; buyurur ki: Kendi yolunda cihat eden dostlarını, bu husustaki Allah’ın emrini zayi edip kusur gösterenlerden kendisiyle ayırt edeceği bir sınama olmaksızın bırakılacağınızı mı sandınız? {وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَا رَسُولِهِ} “Allah’tan ve Resûlü’nden başkasını edinmeyenler”; buyurur ki: Allah, sizden iman edenleri ve Allah’tan, Resûlü’nden ve müminlerden başkasını {وَلِيجَةً} “sırdaş” edinmeyenleri bilip ortaya çıkarmadan. (Velîce), bir şeyin diğer bir şeyin içine girmesidir; nitekim bundan dolayı: “Falanca şunun içine girdi (velece)” denir, o da “velîce” (içe sokulan/sırdaş) olur.
وإنما عنَى بها في هذا الموضعِ البِطانةَ مِن المشركينَ. نَهَى اللهُ المؤمنين أن يَتَّخِذُوا من عدوِّهم من المشركين أولياءَ، يُفْشُون إليهم أسرارَهم، {وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ}. يقولُ: والله ذو خِبْرةٍ بما تَعْمَلُون، مِن اتِّخاذ كم مِن دونِ اللهِ ودونِ رسولِه والمؤمنين به أولياءَ وبِطانةً، بعدَ ما قد نَهاكم عنه، لا يَخْفَى ذلك عليه، ولا غيرُه مِن أعمالِكم، واللهُ مُجازِيكم على ذلك، إنْ خيرًا فخيرًا، وإِنْ شَرًّا فَشَرًّا.
[Yüce Allah] bu ayette [velîce kelimesiyle] müşriklerden olan sırdaşları kastetmiştir. Allah müminlerin, müşrik düşmanlarından sırlarını ifşa ettikleri dostlar edinmelerini yasaklamıştır. {وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah; sizi bundan menetmişken, Allah’ı, Resûlü’nü ve O’na iman edenleri bırakıp da dostlar ve sırdaşlar edinmeniz hususunda yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. Ne bu ne de diğer amelleriniz O’na gizli kalmaz. Allah, hayırsa hayırla, şerse şerle bunun karşılığını size verecektir.
وبنحوِ الذي قلنا في معنى الوَليجةِ قال أهلُ التأويلِ.
Velîce’nin anlamı hususunda bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمد بن المفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً}: يَتوَلَّجُها من الولايةِ للمشركين .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً} “ve müminlerden başkasını sırdaş [edinmeyenleri]”; [yani] müşrikleri dost edinerek onların arasına girmeyenleri .