حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ: {وَلِيجَةً}. قال: دَخَلًا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Ebû Ca‘fer’den, o da er-Rebî‘den nakletti: {وَلِيجَةً} “sırdaş”; “Gizli hile/içten bağlanan sırdaş (dehal) ” dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قِوله: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا} إلى قوله: {وَلِيجَةً}. قال: أبَى أَن يَدَعَهم دونَ التَّمْحيصِ، وقرَأ: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ}، وقرأ: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ}، {[أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ] وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ} الآيات كلَّها، أخبرَهم أن لا يَترُكَهم حتى يُمحِّصَهم ويَخْتَبِرَهم، وقرَأ: {أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ}: لا يُختَبَرون
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا} “Yoksa siz terk edileceğinizi mi sandınız?” buyruğundan {وَلِيجَةً} “sırdaş” buyruğuna kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: [Allah], onları arındırıp ayırt etmeksizin bırakmayı kabul etmemiştir. Ve [şu ayeti] okudu: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ} “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri bilip ortaya çıkarmadan terk edileceğinizi mi sandınız?” Ve yine okudu: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ} “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri bilip ortaya çıkarmadan cennete gireceğinizi mi sandınız?”, {[أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ] وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ} “[Yoksa siz, sizden öncekilerin hâli başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi] sandınız?” ayetlerinin hepsini [okudu]. [Allah'ın], onları arındırıp imtihan etmedikçe bırakmayacağını kendilerine bildirdiğini söyledi ve [şu ayeti] okudu: {أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ} “İnsanlar, 'İman ettik' demeleriyle bırakılacaklarını ve kendilerinin sınanmayacaklarını mı sandılar?”; [yani] imtihan edilmeyeceklerini [mi sandılar?]
{وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ}. أبَ اللهُ إلا أن يُمَحِّصَ .
{وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ} “Andolsun ki biz, onlardan öncekileri de sınamıştık. Elbette Allah doğru söyleyenleri bilecek ve elbette yalancıları da bilecektir”. Allah [onları] arındırıp ayırt etmeksizin bırakmayı kabul etmemiştir .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن الحسنِ: {وَلِيجَةً}. قال: هو الكفرُ والنفاقُ - أو قال أحدَهما .
Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da el-Hasan’dan nakletti: {وَلِيجَةً} “sırdaş” [hakkında]; “O, küfür ve nifaktır -veya bu ikisinden biridir- ” dedi.
وقيل: {أَمْ حَسِبْتُمْ}، ولم يَقُلْ: أحَسِبْتُم، لأنه مِن الاستفهامِ المُعْتَرَضِ في وسط الكلامِ، فأدخِلت فيه {أَمْ} ليُفرِّقَ بينَه وبينَ الاستفهامِ المبتدأ. وقد بَيَّنتُ نظائرَ ذلك في غيرِ موضعٍ مِن الكتابِ .
{أَمْ حَسِبْتُمْ} denilip “E-hasibtüm” denilmemesinin sebebi şudur: Çünkü bu, sözün ortasında araya giren (münkatı‘) bir istifhamdır; bu sebeple başlangıç istifhamından ayrılsın diye başına {أَمْ} dâhil edilmiştir. Bunun benzerlerini kitabın başka yerlerinde açıklamıştım .
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ (١٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ (١٧)} “Müşriklerin, kendi küfürlerine bizzat kendileri şahitlik edip dururken Allah’ın mescitlerini imar etmeleri olacak şey değildir. İşte onların yaptıkları boşa gitmiştir ve onlar ateşte ebedî kalacaklardır” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: ما ينبغى للمشركين أن يَعْمُروا مساجدَ اللهِ، وهم شاهِدون على أنفِسهم بالكفرِ. يقولُ: إن المساجدَ إنما تُعْمَرُ لعبادِة اللهِ فيها، لا للكفرِ به. فمَن كان باللهِ كافرًا، فليس مِن شأنه أن يَعْمُرَ مساجدَ اللهِ.
Şânı yüce olan Allah buyurur ki: Kendi küfürlerine bizzat kendileri şahitlik edip dururken, müşriklerin Allah’ın mescitlerini imar etmeleri yaraşmaz. Buyurur ki: Mescitler ancak içlerinde Allah’a ibadet edilmek için imar edilir, O’na küfredilmek için değil. Dolayısıyla Allah’ı inkâr eden kimsenin Allah’ın mescitlerini imar etmesi onun hakkı ve işi değildir.
وأمَّا شهادتُهم على أنفسِهم بالكفرِ، فإنها كما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بن المُفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ قولَه: {مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ}. يقولُ: ما ينبغى لهم أن يَعْمُرُوها. وأمَّا: {شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ}، فإن النصرانيِّ يُسْأَلُ: ما
Onların kendi küfürlerine şahitlik etmelerine gelince; bu, bana Muhammed b. el-Hüseyn'in anlattığı, [onun da] şöyle dediği gibidir: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin şu sözünü nakletti: {مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ} “Müşriklerin, kendi küfürlerine bizzat kendileri şahitlik edip dururken Allah’ın mescitlerini imar etmeleri olacak şey değildir”. [Süddî] şöyle der: Onların oraları imar etmeleri yaraşmaz. {شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ} “Kendi küfürlerine bizzat kendileri şahitlik edip dururken” [ifadesine gelince], şüphesiz Hristiyana: 'Sen ne...
أنتَ؟ فيقولُ: نَصْرانيٌّ. واليهوديُّ، فيقولُ: يهوديٌّ. والصَّابِئُ، فيقولُ: صابئٌ. والمشركُ يقولُ إذا سألتَه: ما دينُك؟ فيقولُ: مُشْرِكٌ. لم يكنْ ليقولَه أحدٌ إلا العربَ .
o da: ‘Hristiyanım’ der. Yahudiye [sorulur], o da: ‘Yahudiyim’ der. Sâbiîye [sorulur], o da: ‘Sâbiîyim’ der. Müşrike de ona sorduğunda: ‘Dinin nedir?’ denir, o da: ‘Müşrikim’ der. Bunu Araplardan başkası söyleyecek değildi .
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو العَنْقَزِيُّ، عن أسباطَ، عن السُّدِّيِّ: {مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ}. قال: يقولُ: ما كان ينبغى لهم أن يَعْمُرُوها .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Amr el-Ankarî, Esbât’tan, o da es-Süddî’den nakletti: {مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ} “Müşriklerin Allah’ın mescitlerini imar etmeleri olacak şey değildir” [hakkında]; dedi ki: ‘Onların oraları imar etmeleri yaraşmaz ’ buyurmaktadır.
حدَّثنا ابن وكِيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباطَ، عن السُّدِّيِّ: {شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ}. قال: النصرانيُّ يقالُ له: ما أنتَ؟ فيقولُ: نصرانيٌّ. واليهوديُّ يقالُ له: ما أنتَ؟ فيقولُ: يهوديٌّ. والصَّابئٌّ يقالُ له: ما أَنتَ؟ فيقولُ: صابئٌ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât’tan, o da es-Süddî’den nakletti: {شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “kendi aleyhlerine şahitlik edip dururken”; dedi ki: Hristiyana: ‘Sen nesin?’ denir, o: ‘Hristiyanım’ der. Yahudiye: ‘Sen nesin?’ denir, o: ‘Yahudiyim’ der. Sâbiîye: ‘Sen nesin?’ denir, o: ‘Sâbiîyim’ der.
وقوله: {أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ}. يقولُ: بَطَلَت وذَهَبَت أَجورُها؛ لأنها لم تكنْ للهِ، بل كانت للشيطانِ، {وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ}. يقولُ: ماكِثون فيها أبدًا، لا أحياءً ولا أمواتًا.
Allah Teâlâ’nın: {أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ} “İşte onların yaptıkları boşa gitmiştir” buyruğu; [yaptıkları] boşa çıkmış ve mükâfatları gitmiştir; çünkü bunlar Allah için değil, aksine şeytan içindi, demektir. {وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ} “ve onlar ateşte ebedî kalacaklardır” buyruğu ise; ne diri ne ölü olmaksızın orada ebediyen kalacaklardır, demektir.
واختَلَفَت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ}؛ فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ أهلُ المدينةِ والكوفةِ: {مَسَاجِدَ اللَّهِ} على الجماعِ.
Kıraat âlimleri, Allah Teâlâ’nın: {مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ} buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Medine ve Kûfe ehli kurrâsının geneli bunu çoğul olarak: {مَسَاجِدَ اللَّهِ} şeklinde okumuştur.
وقرَأ ذلك بعضُ المَكِّيِّين والبَصْرِّيين: (مَسْجِدَ اللهِ) على التوحيدِ، بمعنى: المسجد الحرامِ.
Mekke ve Basra kurrâsından bazıları ise bunu Mescid-i Harâm kastedilerek tekil olarak: (مَسْجِدَ اللهِ) şeklinde okumuştur.
وهم جميعًا مُجْمِعون على قراءةِ قولِه: {مَسَاجِدَ اللَّهِ} على الجماع؛ لأنه إذا قُرِئ كذلك، احتَمَل معنى الواحدِ والجماعِ؛ لأن العربَ قد تذهبُ بالواحدِ إلى الجماع، وبالجماعِ إلى الواحدِ، كقولِهم: عليه ثوبٌ أخلاقٌ
Hepsi de [sonraki ayetteki] {مَسَاجِدَ اللَّهِ} ifadesinin çoğul okunması üzerinde icmâ etmiştir; çünkü bu şekilde okunduğunda hem tekil hem de çoğul anlamını taşır. Zira Araplar bazen tekili çoğul, çoğulu da tekil yerine kullanırlar; nitekim: ‘Üzerinde eskimiş bir elbise vardır (esvâbün ahlâkun)’ demeleri böyledir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (١٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (١٨)} “Allah’ın mescitlerini ancak Allah’a ve ahiret gününe inanan, namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allah’tan başkasından korkmayan kimseler imar eder. İşte doğru yola ermişlerden olmaları umulanlar bunlardır” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ} المُصَدِّقُ بوحدانيةِ الله، المخلصُ له العبادةَ، {وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}. يقولُ: الذي يُصَدِّقُ ببعثِ اللهِ الموتَى أحياءً مِن قبورِهم يومَ القيامةِ، وأقامَ الصلاةَ المكتوبةَ بحدودِها وأدَّى الزكاةَ الواجبةَ عليه في مالِه إلى مَن أوجَبَها اللهُ له، {وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ}. يقولُ: ولم يَرْهَبْ عقوبةَ شيءٍ على معصيتِه إيَّاه، سوى اللهِ، {فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ}. يقولُ: فخليقٌ بأولئك الذين هذه صفتُهم، أن يكونوا عندَ اللهِ ممن قد هَداه اللهُ للحقِّ وإصابةِ الصوابِ. حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}. يقولُ: مَن وَحَّد الله، وآمَن باليومِ الآخرِ. يقولُ: أَقرَّ بما أنزَل اللهُ، {وَأَقَامَ الصَّلَاةَ}. يعنى: الصلواتِ الخمسَ {وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ}. يقولُ: لم يَعبُدْ إلا الله، قال: {فَعَسَى أُولَئِكَ}. يقولُ: إن أولئك هم المفلحون، كقولِه لنبيِّه: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} [الإسراء: ٧٩]. يقولُ: إن
Allah Teâlâ'nın zikri yüce olan buyruğu: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ} “Allah’ın mescitlerini ancak... imar eder” [ifadesiyle kastedilen]; Allah’ın birliğini tasdik eden, ibadeti yalnızca O’na tahsis eden kimsedir. {وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “ve ahiret gününe [inanan]” [ifadesiyle]; kıyamet gününde Allah’ın ölüleri kabirlerinden diri olarak dirilteceğini tasdik eden kimsedir. Farz kılınan namazı rükün ve şartlarına riayet ederek dosdoğru kılan, malındaki farz zekâtı Allah’ın kendilerine [verilmesini] farz kıldığı kimselere veren, {وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ} “ve Allah’tan başkasından korkmayan”, yani O’na isyan hususunda Allah’tan başka hiçbir şeyin cezasından korkmayan kimsedir. {فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} “İşte onların hidayete ermişlerden olmaları umulur” [ifadesiyle de] şöyle buyurmaktadır: Bu sıfata sahip olan kimselerin, Allah katında Allah’ın hakka ve doğruya ulaştırdığı kimselerden olmaları pek lâyıktır. Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan [naklen] onun: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah’ın mescitlerini ancak Allah’a ve ahiret gününe inanan... imar eder” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah’ı birleyen ve ahiret gününe inanan.” Yani Allah’ın indirdiğini ikrar eden; {وَأَقَامَ الصَّلَاةَ} “namazı kılan” yani beş vakit namazı [kılan]; {وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ} “ve Allah’tan başkasından korkmayan” yani Allah’tan başkasına kulluk etmeyen kimsedir. [İbn Abbâs] dedi ki: {فَعَسَى أُولَئِكَ} “İşte onların... umulur” [ifadesi], ‘muhakkak ki onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir’ demektir; tıpkı [Allah Teâlâ'nın] Peygamberi’ne [sallallâhu aleyhi ve sellem]: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} [el-İsrâ: 79] “Rabbinin seni övgüye değer bir makama ulaştırması umulur” buyurması gibidir. Yani: Şüphesiz
ربَّك سيَبْعَثُك مقامًا محمودًا، وهى الشفاعةُ، وكلُّ "عسى" في القرآنِ فهى واجِبةٌ .
Rabbin seni muhakkak övgüye değer bir makama gönderecektir ki bu da şefaattir; zira Kur’an’daki her “asâ” (umulur ki) ifadesi kesinlik bildirir .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثم ذَكَر قولَ قريشٍ: إنَّا أهلُ الحرمِ، وسُقاةُ الحاجِّ، وعُمَّارُ هذا البيتِ، ولا أحدَ أفضلُ مِنَّا. فقال: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}. أي: إن عمارتَكم ليست على ذلك، {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ}. أي: من عَمَّرها بحقِّها؛ مَن آمَن باللهِ واليوم الآخرِ، {وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ}، فأولئك عُمَّارُها، {فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ}. وعسى مِن اللهِ حَقٌّ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan nakletti; dedi ki: Sonra Kureyş’in: ‘Biz Harem ehliyiz, hacılara su verenleriz, bu Beyt’i imar edenleriz; hiç kimse bizden daha üstün değildir’ sözünü zikretti de şöyle buyurdu: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah’ın mescitlerini ancak Allah’a ve ahiret gününe inanan... imar eder”. Yani: Sizin imarınız bu şekilde değildir. {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ} “Allah’ın mescitlerini ancak... imar eder”; yani orayı hakkıyla imar eden kimse, Allah’a ve ahiret gününe inanan, {وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ} “namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allah’tan başkasından korkmayan kimsedir”. İşte mescitlerin gerçek imarcıları onlardır. {فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} “İşte doğru yola ermişlerden olmaları umulanlar bunlardır”. Allah’tan gelen “asâ” (umulur ki) bir hakikattir/kesindir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٩)} “Siz hacılara su vermeyi ve Mescid-i Haram’ı onarmayı, Allah’a ve ahiret gününe inanan ve Allah yolunda cihat eden kimse ile bir mi tuttunuz? Onlar Allah katında bir olmazlar. Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez” buyruğunun tefsiri.
وهذا تَوبيخٌ من اللهِ تعالى ذكرُه لقومٍ افتَخَروا بالسقايةِ وسِدانةِ البيتِ، فأَعْلَمَهم، جلَّ ثناؤه، أن الفخرَ في الإيمانِ بالله واليومِ الآخر والجهادِ في سبيلِه، لا في الذي افتَخَروا به مِن السِّدانةِ والسقايةِ. وبذلك جاءت الآثارُ وتأويلُ أهلِ التأويلِ.
Bu, hacılara su vermekle (sikâye) ve Kâbe’nin bakım ve hizmetiyle (sidâne) övünen bir topluluğa Allah Teâlâ’nın bir azarlamasıdır. Övgüsü yüce olan Allah, gerçek övüncün hacılara su vermek ve Kâbe hizmeti gibi övündükleri şeylerde değil, Allah’a ve ahiret gününe inanmakta ve O’nun yolunda cihat etmekte olduğunu onlara bildirmiştir. Rivayetler ve tefsir ehlinin tefsiri de bu şekilde gelmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو الوليدِ الدَّمَشْقيُّ أحمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ، قال: ثنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ سلَّامٍ، عن جدِّه أبى سَلَّامٍ الأسودِ، عن النُّعمانِ بن بشيرٍ الأنصاريِّ، قال: كنتُ عندَ مِنْبرِ رسولِ اللهِ ﷺ في نَفَرٍ مِن أصحابِه، فقال رجلٌ
Bize Dımaşklı Ebü'l-Velîd Ahmed b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sellâm, dedesi Ebû Sellâm el-Esved'den, o da en-Nu'mân b. Beşîr el-Ensârî'den nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in minberinin yanında ashâbından bir grup insanla birlikte bulunuyordum. İçlerinden bir adam şöyle dedi:
منهم: ما أُبالى ألَّا أعمَلَ عملًا بعدَ الإسلامِ؛ إلا أن أَسْقِىَ الحاجَّ. وقال آخرُ: بل عمارةُ المسجدِ الحرامِ. وقال آخَرُ: بل الجهادُ في سبيلِ اللهِ خيرٌ مما قُلْتُم. فزَجَرهم عمرُ بنُ الخطابِ، ﵁، وقال: لا تَرْفَعوا أصواتَكم عندَ مِنبرِ رسولِ اللهِ ﷺ وهو يومُ الجمعةِ - ولكن إذا صَلَّيتُ الجمعةَ دخلتُ على رسولِ اللهِ ﷺ، فاسْتفتَيتُه فيما اختَلَفتُم فيه. قال: ففَعَل، فأنزَل اللهُ ﵎: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ} إلى قولِه: {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} .
şöyle dedi: ‘İslam’dan sonra hacılara su vermekten başka hiçbir amel işlemesem de aldırmam.’ Bir başkası: ‘Hayır, Mescid-i Haram’ı imar etmek daha üstündür.’ dedi. Bir başkası da: ‘Hayır, Allah yolunda cihat etmek sizin söylediklerinizden daha hayırlıdır.’ dedi. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh onları azarladı ve: ‘Cuma günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in minberinin yanında seslerinizi yükseltmeyin; fakat cuma namazını kıldırdığımda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanına girer, hakkında ihtilaf ettiğiniz bu meseleyi ona sorarım.’ dedi. [Nu‘mân] dedi ki: Ömer bunu yaptı; bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ} buyruğundan {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} buyruğuna kadar indirdi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}. قال العباسُ بنُ عبدِ المُطَّلبِ حينَ أُسِر يومَ بدرٍ: لئن كنتم سَبَقْتُمونا بالإسلامِ والهجرةِ والجهادِ، لقد كُنَّا نُعمِّرُ المسجدَ الحرامَ، ونَسْقِى الحاجَّ، ونَفُكُّ العانىَ. قال اللهُ: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ} إلى قولِه: {الظَّالِمِينَ}. يعنى: أن ذلك كان في الشِّرْكِ، ولا أَقْبَلُ ما كان في الشِّرْكِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti; Allah Teâlâ’nın: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} buyruğu hakkında şöyle demiştir: Abbas b. Abdilmuttalib Bedir günü esir edildiğinde şöyle dedi: ‘Siz İslam, hicret ve cihatta bizi geçmiş olsanız da biz Mescid-i Haram’ı imar ediyor, hacılara su veriyor ve esirleri kurtarıyorduk.’ Bunun üzerine Allah Teâlâ: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ} buyruğundan {الظَّالِمِينَ} buyruğuna kadar indirdi. Yani: Bu [yaptıklarınız] şirk içindeydi ve Ben şirk içinde yapılan hiçbir şeyi kabul etmem .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه،، عن ابن عباسٍ: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ} إلى قولِه: {الظَّالِمِينَ}. وذلك أن المشركين قالوا: عِمارةُ بيتِ اللهِ، وقيامٌ على السِّقايةِ خيرٌ ممن آمَن وجاهَد، وكانوا يَفْخَرون بالحرمِ ويَسْتَكْبِرون من أجلِ أنهم أهلُه وعُمَّارُه.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [naklen] anlattı: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ} “Hacılara su vermeyi... mi tuttunuz?” ayetinden {الظَّالِمِينَ} “...zalimler” [kavline] kadar [olan kısım hakkında şöyle dedi]: Bu [ayetlerin inişi], müşriklerin: ‘Allah’ın evini imar etmek ve hacılara su sağlama görevini yerine getirmek, iman edip cihat eden kimseden daha hayırlıdır.’ demelerindendir. Onlar Harem ile övünür ve onun ehli ve imar edenleri olmalarından dolayı büyüklük taslarlardı.
فذكر الله استكبارَهم وإعراضَهم، فقال لأهلِ الَحرَمِ مِن المشركين: {قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ (٦٦) مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ} [المؤمنون: ٦٦، ٦٧]. يعنى: أنهم يَسْتَكْبِرون بالحَرَمِ. وقال: {بِهِ سَامِرًا}. لأنهم كانوا يَسْمُرُون، ويَهْجُرون القرآنَ والنبيَّ ﷺ. فخيَّر الإيمانَ باللهِ والجهادَ مع نبيِّ اللهِ على عُمْرانِ المشركين البيتَ، وقيامِهم على السِّقايةِ. ولم يكنْ يَنْفَعُهم عندَ اللهِ الشِّرْكِ به ، أن كانوا يَعْمُرُون بيتَه ويَخْدُمُونه . قال اللهُ: {لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}. يعنى: الذين زعَموا أنهم أهلُ العمارةِ، فسَمَّاهم الله ظالمينَ بشِرْكِهم، فلم تُغْنِ عنهم عنهم العمارةُ شيئًا .
Allah onların bu böbürlenmelerini ve yüz çevirmelerini zikrederek müşriklerden olan Harem ehline şöyle buyurdu: {قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ (٦٦) مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ} [Müminûn: 66, 67] “Ayetlerim size okunurdu da siz buna karşı büyüklük taslayarak, geceleyin toplanıp hezeyanlar savurarak ökçeleriniz üzerinde gerisin geriye dönerdiniz”. Yani: Onlar Harem ile büyüklük taslıyorlardı. {بِهِ سَامِرًا} “geceleyin toplanıp” buyurdu; çünkü onlar gece sohbetleri yapıyor, Kur’an’ı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’i terk edip [onlar hakkında] hezeyan savuruyorlardı. Böylece Allah’a imanı ve Allah’ın Peygamberi ile birlikte cihat etmeyi, müşriklerin Beyt’i imar etmesinden ve hacılara su işini yürütmesinden üstün kıldı. Beyt’i imar ediyor ve ona hizmet ediyor olmaları , Allah’a şirk koşmaları sebebiyle Allah katında kendilerine hiçbir fayda sağlamadı. Allah şöyle buyurdu: {لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Onlar Allah katında bir olmazlar. Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez”. Yani: İmar ehli olduklarını iddia edenleri kastederek, şirkleri sebebiyle Allah onları zalimler olarak isimlendirdi de imar işi kendilerine hiçbir fayda vermedi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخبرَنا مَعْمَرٌ، عن يحيى بن أبي كثيرٍ، عن النُّعمانِ بن بشيرٍ، أن رجلًا قال: ما أُبالى أن لا أعملَ عملًا بعدَ الإسلامِ، إلا أن [أَسْقِىَ الحاجَّ. وقال آخَرُ: ما أُبالى أن لا أعملَ عملًا بعدَ الإسلامِ، إلا أن] أعْمُرَ المسجدَ الحرامَ. وقال آخَرُ: الجهادُ في سبيلِ اللهِ أفضلُ مما قُلْتُم. فزَجَرهم عمرُ وقال: لا تَرْفَعوا أصواتَكم عندَ منبرِ رسولِ الله ﷺ وذلك يومَ الجمعةِ - ولكن إذا صَلَّى الجمعةَ دَخَلْنا عليه. فنَزَلَت: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} إلى قولِه: {لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ}.
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Yahyâ b. Ebî Kesîr’den, o da en-Nu‘mân b. Beşîr’den haber verdi ki bir adam: “İslam’dan sonra [hacılara su dağıtmaktan başka hiçbir amel işlemesem de aldırmam. Bir başkası da: İslam’dan sonra] Mescid-i Harâm’ı imar etmekten başka hiçbir amel işlemesem de aldırmam.” dedi. Bir başkası ise: “Allah yolunda cihat etmek, söylediklerinizden daha faziletlidir.” dedi. Bunun üzerine Ömer onları azarladı ve: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in minberi yanında seslerinizi yükseltmeyin! —Bu olay cuma günü cereyan etmişti— Lakin cuma namazını kıldırdığında onun huzuruna girer [durumu sorarız].” dedi. Bunun üzerine {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Siz hacılara su dağıtmayı ve Mescid-i Harâm'ı imar etmeyi...” buyruğundan {لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ} “...Allah katında bir olmazlar” buyruğuna kadar [olan ayetler] indi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن عمرٍو، عن الحسنِ قال: نَزَلَت في عليٍّ، وعباسٍ، وعثمانَ، وشَيْبَةَ، تَكَلَّموا في ذلك، فقال العباسُ: ما أُرَانى إلا تاركَ سِقايتِنا. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "أقِيمُوا سِقايتَكم، فإن لكم فيها خيرًا" .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Amr’dan, o da el-Hasan’dan haber verdi; dedi ki: Bu ayet Ali, Abbas, Osman ve Şeybe hakkında indi; bu hususta konuşmuşlardı. Bunun üzerine Abbas: ‘Sanırım artık hacılara su verme işimizi bırakacağım.’ dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise: ‘Su verme işinize devam edin ; zira bunda sizin için hayır vardır .’ buyurdu.
قال : أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا ابن عُيَيْنَةَ، عن إسماعيلَ، عن الشعبيِّ، قال: نَزَلَت في عليٍّ والعباسِ، تَكَلَّما في ذلك .
Dedi ki : Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, İsmâil’den, o da eş-Şa‘bî’den haber verdi; dedi ki: Bu ayet, bu hususta konuşan Ali ve Abbas hakkında indi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: أُخْبِرْتُ عن أبي صَخْرٍ، قال: سمِعتُ محمدَ بنَ كعبٍ القُرَظِيَّ يقولُ: افْتَخَر طلحةُ بنُ شَيبةَ مِن بنى عبدِ الدارِ، وعباسُ بن عبدِ المطلبِ، وعليُّ بنُ أبى طالبٍ؛ فقال طلحةُ: أنا صاحِبُ البيتِ، معى مِفْتاحُه، لو أشاءُ بِتُّ فيه. وقال عباسٌ: أنا صاحِبُ السِّقايةِ والقائم عليها، ولو أشاءُ بِتُّ في المسجدِ. وقال عليٌّ: ما أدرى ما تقولان، لقد صَلَّيْتُ إلى القبلةِ ستةَ أشهرٍ قبلَ الناسِ، وأنا صاحِبُ الجهادِ. فأنزَل اللهُ: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} الآيةَ كلَّها.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Sahr’dan haber verildi; dedi ki: Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî’nin şöyle dediğini işittim: Benî Abdiddâr’dan Talha b. Şeybe, Abbas b. Abdilmuttalib ve Ali b. Ebî Tâlib övündüler; Talha: ‘Ben Beyt’in sahibiyim, anahtarı yanımdadır, dilesem orada gecelerim.’ dedi. Abbas: ‘Ben hacılara su verme işinin sahibiyim ve onun başında duranım, dilesem mescitte gecelerim.’ dedi. Ali ise: ‘İkinizin ne dediğini anlamıyorum; insanlardan altı ay önce kıbleye doğru namaz kıldım ve ben cihat sahibiyim.’ dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} ayetinin tamamını indirdi.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن الحسنِ، قال: لمَّا نَزَلَت: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}. قال العباسُ: ما أُرَاني إلا تاركَ سِقايتِنا. فقال النبي ﷺ: "أقِيمُوا على سقايتِكم، فإن لكم فيها خيرًا".
Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da el-Hasan’dan nakletti; dedi ki: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ} ayeti indiğinde Abbas: ‘Sanırım artık hacılara su verme işimizi bırakacağım.’ dedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Su verme işinize devam edin; zira bunda sizin için hayır vardır.’ buyurdu.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât anlattı, [o da]...
السُّدِّيِّ: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ}. قال: افْتَخَر عليٌّ وعباسٌ وشيبةُ بنُ عثمانَ؛ فقال العباسُ: أنا أفضلُكم؛ أنا أسْقِى حُجَّاجَ بيتِ الله. وقال شيبةُ: أنا أعْمُرُ مسجدَ الله. وقال عليٌّ: أنا هاجَرْتُ مع رسولِ اللهِ ﷺ، وأجاهِدُ معه في سبيل اللهِ. فأنزَل اللهُ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} إِلَى {نَعِيمٌ مُقِيمٌ}.
es-Süddî’den nakletti: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ} “Siz hacılara su vermeyi ve Mescid-i Haram’ı onarmayı, Allah’a ve ahiret gününe inanan ve Allah yolunda cihat eden kimse ile bir mi tuttunuz? Onlar Allah katında bir olmazlar” [hakkında]; dedi ki: Ali, Abbas ve Şeybe b. Osmân övündüler; Abbas: ‘Ben sizin en faziletlinizim; Allah’ın evinin hacılarına su veriyorum.’ dedi. Şeybe: ‘Ben Allah’ın mescidini imar ediyorum.’ dedi. Ali ise: ‘Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hicret ettim ve onunla birlikte Allah yolunda cihat ediyorum.’ dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} buyruğundan {نَعِيمٌ مُقِيمٌ} buyruğuna kadar olan ayetleri indirdi.
حُدِّثْتُ الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ، قال: ثنا عُبَيدُ بنُ عن سليمانَ، قال: سمِعتُ الضَّحَّاكَ يقولُ في قولِه: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ} الآية: أقبلَ المسلمون على العباسِ وأصحابِه الذين أُسِرُوا يومَ بدرٍ يُعَيِّرُونهم بالشِّرْكِ، فقال العباسُ: أمَا واللهِ لقد كُنَّا نَعْمُرُ المسجدَ الحرامَ، ونَفُكُّ العانِيَ، ونَحْجُبُ البيتَ، ونَسْقِى الحاجَّ. فأنزَل الله: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ} الآية.
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec’den nakledildi; dedi ki: Ebû Muâz’ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk’ın Allah Teâlâ’nın: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ} ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: Müslümanlar, Bedir günü esir edilen Abbas ve arkadaşlarına yönelip onları şirkle ayıplamaya başladılar. Bunun üzerine Abbas: ‘Vallahi biz Mescid-i Haram’ı imar ediyor, esirleri kurtarıyor, Beyt’in örtü ve perdedarlığını yapıyor ve hacılara su veriyorduk.’ dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ} ayetini indirdi.
فتأويل الكلامِ إذن: أجَعَلْتُم، أيُّها القومُ، سِقايةَ الحاجِّ، وعمارةَ المسجدِ الحرامِ، كإيمانِ مَن آمَن باللهِ واليومِ الآخرِ، وجاهَد في سبيلِ اللهِ! {لَا يَسْتَوُونَ}: و هؤلاء وأولئك، ولا تَعْتَدِلُ أحوالُهما عندَ اللهِ ومَنازِلُهما؛ لأن الله تعالى لا يَقْبَلُ بغيرِ الإيمانِ به وباليومِ الآخرِ عملًا، {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}. يقولُ: والله لا يُوفِّقُ لصالحِ الأعمالِ مَن كان به كافرًا، ولتوحيدِه جاحِدًا.
O halde sözün tefsiri şudur: Ey topluluk, hacılara su vermeyi ve Mescid-i Haram’ı imar etmeyi, Allah’a ve ahiret gününe iman edip Allah yolunda cihat edenin imanı gibi mi tuttunuz? {لَا يَسْتَوُونَ} “Onlar bir olmazlar”; bunlar ve onlar, Allah katında durumları ve mertebeleri bakımından eşit olmazlar; çünkü Allah Teâlâ, Kendisine ve ahiret gününe iman olmaksızın hiçbir ameli kabul etmez. {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez”. Buyurur ki: Allah, Kendisini inkâr eden ve birliğini reddeden kimseyi salih amellere muvaffak kılmaz.
ووُضِع الاسمُ موضعَ المصدرِ في قولِه: {كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ}؛ إذ كان معلومًا معناه، كما قال الشاعرُ :
{كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ} “Allah’a inanan kimse gibi [mi tuttunuz]” buyruğunda anlamı bilindiği için isim, mastar makamına konulmuştur (yani ‘kimsenin imanı gibi’ anlamındadır); nitekim şair de şöyle demiştir :
لَعَمْرُكَ مَا الفِتْيانُ أَن تَنْبُتَ اللِّحَى … ولَكِنَّما الفِتْيانُ كُلُّ فَتًى نَدِى
Ömrüne yemin olsun ki yiğitlik sakalların bitmesi [demek] değildir … Lakin asıl yiğitler, eli açık (cömert) olan her bir yiğittir.
فجعَل خبرَ الفتيانِ "أن"، وهو كما يقالُ: إنما السَّخاءُ حاتمٌ، والشِّعْرُ زهيرٌ .
Burada “fityân” kelimesinin haberini “en” yapmıştır; bu tıpkı: ‘Cömertlik Hâtim’dir, şiir ise Züheyr’dir ’ denilmesi gibidir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ (٢٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ (٢٠)} “İman edip hicret eden ve Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla cihat edenlerin mertebeleri Allah katında daha büyüktür. İşte onlar, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” buyruğunun tefsiri.
وهذا قضاءٌ من الله بينَ فِرَقِ المُفْتَخِرِين الذين افتَخَر أحدُهم بالسِّقايةِ، والآخرُ بالسِّدانةِ، والآخَرُ بالإيمانِ باللهِ والجهادِ في سبيلِه، يقولُ تعالى ذكرُه: {الَّذِينَ آمَنُوا} باللهِ وصَدَّقوا بتوحيدِه مِن المشركين، {وَهَاجَرُوا} دورَ قومِهم، {وَجَاهَدُوا} المشركين في دينِ اللهِ، {بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ} وأرفع منزلةً عندَه مِن سُقاةِ الحاجِّ وعُمَّارِ المسجدِ الحرامِ، وهم بالله مُشْرِكون، {وَأُولَئِكَ}. يقولُ: وهؤلاء الذين وَصَفْنا صِفَتَهم، أنهم آمَنوا وهاجَروا وجاهَدوا، {هُمُ الْفَائِزُونَ} بالجنةِ، الناجُون من النارِ.
Bu, biri hacılara su vermekle, diğeri Kâbe hizmetiyle, öbürü de Allah’a iman edip O’nun yolunda cihat etmekle övünen övünç sahipleri fırkaları arasında Allah’ın verdiği bir hükümdür. Şânı yüce olan Allah buyurur ki: Müşriklerden olup {الَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenler”; Allah’a inanan ve O’nun birliğini tasdik eden, {وَهَاجَرُوا} kavimlerinin yurtlarından “hicret eden”, {وَجَاهَدُوا} Allah’ın dini uğrunda {بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ} “mallarıyla ve canlarıyla” müşriklerle cihat eden kimseler; Allah’a şirk koştukları halde hacılara su verenlerden ve Mescid-i Haram’ı imar edenlerden {أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ} “Allah katında mertebece daha büyüktür” ve O’nun katında daha yüce bir makama sahiptirler. {وَأُولَئِكَ} “İşte onlar”; buyurur ki: Niteliklerini iman etmiş, hicret etmiş ve cihat etmiş olarak vasfettiğimiz bu kimseler; cenneti elde ederek {هُمُ الْفَائِزُونَ} “kurtuluşa erenlerin ta kendileridir”, cehennem ateşinden kurtulanlardır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُقِيمٌ (٢١)}.
Allah Teâlâ'nın: {يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُقِيمٌ (٢١)} “Rableri onlara, kendisinden bir rahmet, bir hoşnutluk ve içinde onlar için sürekli bir nimet bulunan cennetler müjdeler” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: يُبشِّرُ هؤلاء الذين آمنوا وهاجَروا وجاهَدوا في سبيلِ اللهِ - {رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ} لهم، أنه قد رَحِمهم مِن أن يُعَذِّبَهم، وبرضوانٍ منه لهم، بأنه قد رَضِى عنهم بطاعتِهم إيَّاه، وأدائِهم ما كَلَّفَهم، {وَجَنَّاتٍ}. يقولُ: وبَساتينُ {لَهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُقِيمٌ}: لا يَزُولُ ولا يَبِيدُ، ثابتٌ دائمٌ أبدًا لهم.
Şânı yüce olan Allah buyurur ki: İman edip hicret eden ve Allah yolunda cihat eden bu kimseleri, {رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ} “Rableri kendisinden bir rahmet” ile kendilerine azap etmeyip merhamet buyuracağını ve Kendisine itaat edip kendilerini mükellef kıldığı şeyleri yerine getirmelerinden dolayı onlardan razı olduğunu bildiren bir rıza ile, {وَجَنَّاتٍ} “ve cennetlerle” -yani bahçelerle- müjdeler; {لَهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُقِيمٌ} “içinde onlar için sürekli bir nimet bulunan”; zeval bulmayan, yok olmayan, onlar için ebediyen sabit ve kalıcı olan [nimetler].
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزبيريُّ، قال: ثنا سُفيانُ، عن محمدِ
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Muhammed
ابن المُنكَدِرِ، عن جابرِ بن عبدِ اللهِ، قال: إذا دَخَل أهلُ الجنةِ الجنةَ، قال اللهُ سبحانَه: أُعْطِيكم أفضلَ مِن هذا. فيقولون: رَبَّنا، أَيُّ شيءٍ أَفضلُ مِن هذا؟ قال: رِضْواني .
b. el-Münkedir'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etti: O şöyle dedi: Cennet ehli cennete girdiğinde Sübhân olan Allah: “Size bundan daha üstününü vereceğim” buyurur. Onlar: “Rabbimiz! Bundan daha üstün ne olabilir ki?” derler. Allah: “Benim rızamdır ” buyurur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٢)} “Onlar orada ebedî kalacaklardır. Şüphesiz büyük mükâfat Allah katındadır” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: {خَالِدِينَ فِيهَا}: ماكثِين فيها، يعني: في الجناتِ {أَبَدًا}: لا نهاية لذلك ولا حَدَّ، {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ}. يقولُ: إن الله عنده لهؤلاء المؤمنين الذين نَعَتَهم جلَّ ثناؤه النعتَ الذي ذكَر في هذه الآيةِ - {أَجْرٌ}: ثوابٌ على طاعتِهم لربِّهم، وأدائِهم ما كَلَّفَهم مِن الأعمالِ {عَظِيمٌ}، وذلك النعيمُ الذي وَعَدَهم أن يُعْطِيهم في الآخرة.
Şânı yüce olan Allah buyurur ki: {خَالِدِينَ فِيهَا} “Onlar orada kalacaklardır”, yani cennetlerde ikamet edeceklerdir, {أَبَدًا} “ebedî”; bunun ne bir sonu ne de bir sınırı vardır. {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ} “Şüphesiz büyük mükâfat Allah katındadır”. Buyurur ki: Şânı yüce olan Allah'ın bu ayette zikrettiği niteliklerle vasfettiği bu müminler için O'nun katında, Rablerine itaat etmelerine ve kendilerini mükellef kıldığı amelleri yerine getirmelerine karşılık {عَظِيمٌ} “büyük” bir {أَجْرٌ} “mükâfat” (sevap) vardır; o da ahirette onlara vermeyi vaad ettiği nimettir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٣)} “Ey iman edenler! Eğer küfrü imana tercih ediyorlarsa babalarınızı ve kardeşlerinizi dost edinmeyin. Sizden kim onları dost edinirse işte onlar zalimlerin ta kendileridir” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين به وبرسولِه: لا تَتَّخِذوا آباءَكم وإخوانَكم بِطانةً وأصدقاءَ تُفْشُون إليهم أسرارَكم، وتُطْلِعُونهم على عَورةِ الإسلامِ وأهلِه، وتُؤثِرون المُكْثِ بينَ أظْهُرِهم على الهجرةِ إلى دارِ الإسلامِ، {إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ}. يقولُ: إن اخْتاروا الكفرَ باللهِ على التصديقِ به والإقرارِ بتوحيدِه، {وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ}. يقولُ: ومَن يَتَّخِذْهم منكم بِطانةً مِن دونِ المؤمنين، ويُؤْثِرِ المُقامَ معهم على الهجرةِ إلى رسولِ اللهِ ودارِ الإسلامِ، {فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ}. يقولُ: فالذين يَفْعَلون ذلك منكم، هم الذين خالَفوا أمرَ اللهِ، فوضَعوا الولايةَ في غيرِ
Şânı yüce olan Allah, Kendisine ve Resûlü'ne iman edenlere şöyle buyurmaktadır: Babalarınızı ve kardeşlerinizi, kendilerine sırlarınızı açtığınız, onları İslâm'ın ve Müslümanların gizli durumlarına vâkıf kıldığınız ve onların arasında kalmayı İslâm yurduna hicret etmeye tercih ettiğiniz sırdaşlar ve dostlar edinmeyin. {إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ} “Eğer küfrü imana tercih ediyorlarsa”; buyurur ki: Şayet Allah'ı inkâr etmeyi O'nu tasdik etmeye ve birliğini ikrar etmeye tercih ederlerse [onları dost edinmeyin]. {وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ} “Sizden kim onları dost edinirse”; buyurur ki: Sizden kim müminleri bırakıp onları sırdaş edinir ve onlarla birlikte oturmayı Allah'ın Resûlü'ne ve İslâm yurduna hicret etmeye tercih ederse, {فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “işte onlar zalimlerin ta kendileridir”. Buyurur ki: Sizden bunu yapanlar; Allah'ın emrine muhalefet eden, böylece dostluğu kendi yerinden başkasına
موضعِها، وعَصَوُا الله في أمرِه.
koyan ve O'nun emrinde Allah'a isyan eden kimselerdir.
وقيل: إن ذلك نَزَل نَهْيًا مِن اللهِ المؤمنين عن مُوالاةِ أقربائِهم الذين لم يُهاجِروا مِن أرضِ الشِّرْكِ إلى دارِ الإسلامِ.
Şöyle de denilmiştir: Bu ayet, şirk yurdundan İslâm yurduna hicret etmeyen akrabalarını dost edinmelerini müminlere yasaklamak üzere inmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. قال: أُمِروا بالهجرةِ، فقال العباسُ بنُ عبدِ المُطَّلبِ: أَنا أَسْقِى الحاجَّ. وقال طلحةُ أخو بني عبدِ الدارِ: أنا صاحِبُ الكعبة فلا نُهاجرُ. فَأُنزِلَت: {لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ} إلى قولِه: {يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ}: بالفتحِ، في أمرِه إِيَّاهم بالهجرةِ، هذا كلُّه قبلَ فتحِ مكةَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Siz hacılara su vermeyi ve Mescid-i Haram'ı imar etmeyi... bir mi tuttunuz?” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onlara hicret emredildi. Bunun üzerine Abbas b. Abdilmuttalib: “Ben hacılara su veriyorum” dedi. Benî Abdiddâr'ın kardeşi Talha da: “Ben Kâbe'nin sahibiyim, hicret etmeyiz” dedi. Bunun üzerine {لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ} “Babalarınızı ve kardeşlerinizi dost edinmeyin” ayetinden {يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ} “Allah emrini getirinceye kadar” -yani fethi getirene kadar- ayetine kadar olan kısım, hicret etmelerini onlara emretmesi hususunda indirildi. Bütün bunlar Mekke'nin fethinden önceydi .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (٢٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (٢٤)} “De ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, akrabanız, kazandığınız mallar, kesada uğramasından korktuğunuz ticaret ve hoşunuza giden meskenler size Allah’tan, Resûlü’nden ve O’nun yolunda cihat etmekten daha sevimli ise, artık Allah emrini getirinceye kadar bekleyin! Allah, fasıklar topluluğunu doğru yola iletmez” buyruğunun tefsiri.
يقولُ ﵎ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ، للمُتَخَلِّفين عن الهجرةِ إلى دارِ الإسلامِ، المُقيمين بدارِ الشِّرْكِ: إن كان المُقامُ مع آبائِكم وأبنائِكم وإخوانِكم وأزواجِكم وعَشِيرتِكم، وكانت {أَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا}. يقولُ: اكتسبتُموها، {وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا}، بفِراقِكم بلدَكم، {وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا} فسَكَنتُموها - {أَحَبَّ إِلَيْكُمْ} مِن الهجرةِ إلى اللهِ ورسولِه، مِن دارِ الشِّرْكِ،
Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, İslâm yurduna hicret etmekten geri durup şirk yurdunda ikamet etmeyi sürdürenlere de ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz ve akraba topluluğunuzla birlikte ikamet etmek ve {أَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا} “kazandığınız mallar” -yani elde ettiğiniz mallar-, memleketinizden ayrılmanız sebebiyle {وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا} “kesada uğramasından korktuğunuz ticaret” ve {وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا} “hoşnut olduğunuz meskenler” -ki bizzat yerleşip oturduğunuz yerlerdir-, şirk yurdundan Allah'a ve Rasûlü'ne hicret etmekten {أَحَبَّ إِلَيْكُمْ} “size daha sevimli ise”,
ومِن جهادٍ في سبيلِه، يعني: في نُصْرِة دينِ اللهِ الذي ارتَضاه، {فَتَرَبَّصُوا}. يقولُ: فتَنَظَّروا، {حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ}. حتى يأتىَ اللهُ بفتحِ مكةَ، {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ}. يقولُ: واللهُ لا يُوَفِّقُ للخيرِ الخارِجِين عن طاعتِه وفي معصيتِه.
ve O'nun yolunda cihattan -yani Allah'ın razı olduğu dinine yardım etmekten- {أَحَبَّ إِلَيْكُمْ} “size daha sevimli ise”, {فَتَرَبَّصُوا} “artık bekleyin” -yani gözleyin-, {حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ} “Allah emrini getirinceye kadar” -yani Allah Mekke'nin fethini getirinceye kadar-. {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} “Allah, fasıklar topluluğunu doğru yola iletmez”. Buyurur ki: Allah, O'na itaat dışına çıkıp O'na isyan edenleri hayra muvaffak kılmaz.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ: {حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ}: بالفتحِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ} “Allah emrini getirinceye kadar” ifadesi hakkında: “Fetihle [gelinceye kadar] ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ}: فتحِ مكةَ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ} “Artık Allah emrini getirinceye kadar bekleyin” ifadesi hakkında: “Mekke'nin fethine [kadar]” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا}. يقولُ: تَخْشَون أن تَكْسُدَ فتَبِيعونها ، {وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا}. قال: هي القصورُ والمنازلُ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا} “Kazandığınız mallar, kesada uğramasından korktuğunuz ticaret” hakkında şöyle dedi: Kesada uğramasından korktuğunuz için satarsınız . {وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا} “Hoşunuza giden meskenler” hakkında ise: “Bunlar köşkler ve evlerdir ” dedi.
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا}. يقولُ: أَصَبْتُموها.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun {وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا} “Kazandığınız mallar” ayeti hakkında: “Elde ettiğiniz [mallar]” dediğini rivayet etti.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه وتقدست أسماؤه: {لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ (٢٥)}.
Şânı yüce ve isimleri mukaddes olan Allah'ın: {لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ (٢٥)} “Andolsun ki Allah size birçok yerde ve çokluğunuzun sizi böbürlendirdiği, fakat size hiçbir fayda sağlamadığı, yeryüzünün bütün genişliğine rağmen size dar geldiği, sonra da arkanıza dönüp kaçtığınız Huneyn gününde yardım etmişti” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: لقد نَصَركم اللهُ، أيُّها المؤمنون، في أماكنِ حربٍ تُوَطِّنون فيها أنفسَكم على لقاءِ عدوِّكم، ومشاهدَ تَلْتَقون فيها أنتم وهم كثيرةٍ، {وَيَوْمَ حُنَيْنٍ}. يقولُ: وفى يومِ حُنَينٍ أيضًا قد نَصَرَكم. وحُنَينٌ وادٍ، فيما ذُكِر، بينَ مكةَ والطائفِ. وأُجْرِىَ؛ لأنه مذكرٌ، اسمٌ لمذكرٍ. وقد يُتْرَكُ إجراؤُه، ويرادُ به أن يُجعَلَ اسمًا للبلدةِ التي هو بها، ومنه قولُ الشاعرِ :
Şânı yüce olan Allah buyurur ki: Ey müminler! Allah size düşmanınızla karşılaşmaya nefislerinizi hazırladığınız birçok savaş yerinde ve onlarla karşılaştığınız birçok harp meydanında yardım etmiştir. {وَيَوْمَ حُنَيْنٍ} “ve Huneyn gününde”; buyurur ki: Huneyn gününde de size yardım etmiştir. Anlatıldığına göre Huneyn, Mekke ile Tâif arasında bir vadidir. Müzekker bir şeyin ismi olan bir müzekker kelime olduğu için munsarıf kılınmıştır (tenvin almıştır). Bulunduğu beldeye isim kılınması kastedilerek gayr-i munsarıf da bırakılabilir. Nitekim şairin şu sözü de bundandır :
نَصَرُوا نَبِيَّهِمُ وشَدُّوا أَزْرَه … بحُنَينَ يومَ تَوَاكُلِ الأبْطالِ
Kahramanların birbirini yardımsız bıraktığı o günde, Huneyn’de … Peygamberlerine yardım ettiler ve onun sırtını kuvvetlendirdiler.
حدَّثني عبدُ الوارثِ بن عبدِ الصمدِ، قال: ثنى أبي، قال: ثنا أبانٌ العَطَّارُ، قال: ثنا هشام بنُ عُروةً، عن عُرُوةَ، قال: حنينٌ وادٍ إلى جنبِ ذى المَجازِ .
Bana Abdülvâris b. Abdissamed anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bize Ebân el-Attâr anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Urve, Urve'den anlattı: O şöyle dedi: Huneyn, Zülmecâz'ın yanındaki bir vadidir .
{إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ} وكانوا ذلك اليومَ، فيما ذُكِر لنا، اثْنَى عشَرَ ألفًا.
{إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ} “Çokluğunuzun sizi böbürlendirdiği [zaman]”; bize aktarıldığına göre o gün onlar on iki bin kişiydiler.
ورُوِى أن النبيَّ ﷺ قال ذلك اليومَ: "لن نُغْلَبَ مِن قِلَّةٍ". وقيل: قال ذلك رجلٌ مِن المسلمين مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ. وهو قولُ اللهِ: {إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا}. يقولُ: فلم تُغْنِ عنكم كثرتُكم شيئًا، {وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ}. يقولُ: وضاقَت الأرضُ بسِعتِها عليكم. و "الباءُ" هاهنا في معنى "في"، ومعناه: وضاقَت عليكم الأرضُ في رَحْبِها وبرَحْبِها، يقالُ منه: مكانٌ رَحِيبٌ. أي واسِعٌ، وإنما سُمِّيت الرِّحابُ رحابًا لسعتِها.
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o gün şöyle buyurmuştur: «لن نُغْلَبَ مِن قِلَّةٍ» «Azlıktan ötürü yenilmeyeceğiz». [Başka bir rivayette ise] bunu Müslümanlardan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir kimsenin söylediği belirtilmiştir. Bu da Allah'ın şu buyruğudur: {إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا} “Çokluğunuzun sizi böbürlendirdiği, fakat size hiçbir fayda sağlamadığı [zaman]”. [Yani] çokluğunuz size hiçbir fayda sağlamadı; {وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ} “Ve bütün genişliğine rağmen yeryüzü size dar gelmişti”. [Yani] yeryüzü genişliğine rağmen size dar geldi. Buradaki “bâ” (ب) harf-i ceri “fî” (في / içinde) anlamındadır; manası ise: “Genişliği içinde ve genişliğiyle birlikte yeryüzü size dar geldi” demektir. Nitekim bundan hareketle; geniş yer anlamında “mekânun rahîb” (مكانٌ رَحِيبٌ) denilir. Geniş avlu ve meydanlara da (er-rıhâb / الرِّحاب) genişliklerinden dolayı bu ad verilmiştir.
{ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ}: عن عدوِّكم مُنْهَزِمِين مُدْبِرِين، يقولُ: وَلَّيْتُمُوهم الأدْبارَ، وذلك الهزيمةُ. يُخْبِرُهم ﵎ أن النصرَ بيدِه ومِن عندِه، وأنه ليس بكثرةِ العددِ وشِدَّةِ البَطْشِ، وأنه يَنْصُرُ القليلَ على الكثيرِ إذا شاءَ، ويُخَلِّي [الكثيرَ] والقليلَ فيَهْزِمُ الكثيرُ.
{ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ} “Sonra da arkanıza dönüp kaçtığınız [zaman]”: Düşmanınız karşısında bozguna uğrayıp arkanıza dönerek kaçtığınız vakit; yani onlara sırtınızı döndünüz ki bu da hezimettir. Allah Teâlâ onlara zaferin Kendi elinde ve Kendi katından olduğunu; sayı çokluğu ve şiddetli kuvvetle olmadığını; dilediğinde azı çoğa galip kılacağını, [çoğu] ve azı baş başa bıraktığında ise çoğun hezimete uğrayacağını bildirmektedir.
وبنحوِ ما قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ} حتى بلغ: {وَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ}. قال: وحنينٌ ماءٌ بينَ مكةَ والطائفِ، قاتَل عليها نبيُّ اللهِ هَوازِنَ وثَقيف، وعلى هَوازنَ مالكُ بنُ عوفٍ أخو بنى نَصْرٍ، وعلى ثَقِيفَ عبدُ يالِيلَ بنُ عمرٍو الثَّقَفِيُّ. قال: وذُكِر لنا أنه خرَج يومَئذٍ مع رسولِ اللهِ ﷺ اثْنَا عَشَرَ ألفًا؛ عشَرَةُ آلافٍ مِن المهاجِرين والأنصارِ، وألفانِ مِن الطُّلَقاءِ. وذُكِر لنا أن رجلًا قال
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [şöyle] rivayet etti: O, {لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ} “Andolsun ki Allah size birçok yerde ve Huneyn gününde yardım etmişti” ayetinden {وَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ} “İşte kâfirlerin cezası budur” [kısmına] kadar [okudu]. [Katâde] dedi ki: Huneyn, Mekke ile Tâif arasında bir su [kaynağı]dır. Allah'ın Peygamberi orada Hevâzin ve Sakîf [kabileleriyle] savaştı. Hevâzin'in başında Benî Nasr'ın kardeşi Mâlik b. Avf, Sakîf'in başında ise Abdüyâlîl b. Amr es-Sekafî bulunuyordu. [Katâde devamla] dedi ki: Bize aktarıldığına göre o gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte on iki bin kişi sefere çıktı; [bunların] on bini Muhâcirler ve Ensâr'dan, iki bini ise Tulekâ'dandı (Mekke fethinde serbest bırakılanlardandı). Bize aktarıldığına göre [içlerinden] bir adam dedi ki:
يومئذٍ: لن تُغْلَبَ اليومَ بكثرةٍ، قال: وذُكِر لنا أن الطُّلقاءَ انْجَفَلوا يومَئذٍ بالناسِ، وجَلوا عن نبيِّ اللهِ ﷺ، حتى نَزَل عن بَغْلَتِهِ الشَّهْباءِ. وذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ قال: "أي ربِّ، آتِنى ما وَعَدْتَنى". قال: والعباسُ آخِذٌ بلجامِ بغلةِ رسولِ اللهِ ﷺ فقال له النبيُّ ﷺ: "نادِ: يا مَعْشرَ الأنصارِ، ويا مَعْشَرَ المُهَاجِرِين". فجَعَل يُنادِى الأنصارَ فَخِذًا فَخِذًا ثم قال: "نادِ يا أصحابَ سورةِ البقرةِ". قال: فجاء الناسُ عُنقًا واحدًا. فالتَفَتَ نبيُّ اللهِ ﷺ، وَإذا عِصَابَةٌ مِن الأَنصارِ، فقال: "هلْ معكم غيرُكم؟ ". فقالوا: يا نبيُّ اللهِ ﷺ، واللهِ لو عَمَدْتَ إِلى بَرْكِ الغِمَادِ مِن ذِى يَمَنٍ لكُنَّا معك. ثم أَنْزَل اللهُ نصرَه، وهَزَم عدوّهم، وتَراجَع المسلمون. قال: وأخَذ رسولُ اللهِ كَفًّا من ترابٍ، أو قَبْضةً مِن حَصْباءَ، فرَمَى بها وجوهَ الكفارِ، وقال: "شاهَتِ الوجوهُ". فانْهَزموا. فلما جَمَع رسولُ الله ﷺ الغنائمَ، وأتَى الِجْعرانةَ، فقَسَم بها مَغانمَ حُنَينٍ، وتألَّفَ أُناسًا مِن الناسِ فيهم؛ أبو سفيانَ بنُ حَرْبٍ، والحارثُ بن هشامٍ، وسُهيلُ بنُ عمرٍو، والأَقْرَعُ بنُ حابسٍ، فقالت الأنصارُ: أمِن الرجلُ وآثرَ قومَه. فبَلَغ ذلك رسولَ اللهِ ﷺ، وهو في قُبَّةٍ له مِن أدَمٍ، فقال: "يا معشر الأنصارِ، ما هذا الذي بَلَغنى؟ ألم تَكونوا ضُلَّالًا فَهَدَاكم اللهُ، وكنتم أَذِلَّةً فأعزَّكم اللهُ، وكنتم وكنتم". قال: فقال سعدُ بنُ عُبادةَ، ﵀: ائْذَنْ لي فأَتكَلَّمَ. قال: "تَكَلَّمْ". قال: أمَّا قولُك: "كنتم ضُلَّالًا فهَداكم اللهُ". فكُنَّا كذلك
[o gün şöyle denilmişti]: “Bugün çokluk sebebiyle asla yenilmeyeceksiniz.” [Katâde] dedi ki: Bize nakledildiğine göre o gün Tulekā (Mekke fethinde serbest bırakılanlar) insanları da peşlerine takıp kaçıştılar ve Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından uzaklaştılar; hatta [Resûlullah] boz renkli katırından indi. Bize aktarıldığına göre Allah'ın Peygamberi: «Ey Rabbim! Bana vaat ettiğini ver!» diye dua etti. [Katâde] dedi ki: Abbâs, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in katırının gemini tutuyordu. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «‘Ey Ensar topluluğu! Ey Muhacirler topluluğu!’ diye seslen!» buyurdu. Abbâs da Ensar'a kabile kabile seslenmeye başladı. Sonra [Resûlullah]: «‘Ey Bakara Suresi'nin ashabı!’ diye seslen» buyurdu. [Katâde] dedi ki: Bunun üzerine insanlar tek bir boyun/gövde gibi [birlikte] çıkageldiler. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem dönüp baktığında Ensar'dan bir grup gördü ve: «Yanınızda sizden başkası var mı?» diye sordu. Onlar: “Ey Allah'ın Peygamberi! Vallahi sen Yemen taraflarındaki Berkü'l-Gımâd'a kadar yürüyecek olsan biz yine seninle beraber oluruz” dediler. Sonra Allah yardımını indirdi, düşmanlarını hezimete uğrattı ve Müslümanlar geri döndüler. [Katâde] dedi ki: Resûlullah bir avuç toprak yahut bir avuç çakıl taşı alıp kâfirlerin yüzlerine doğru fırlattı ve: «Yüzleri kara olsun!» buyurdu; böylece hezimete uğradılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ganimetleri toplayıp Ci'râne'ye geldiğinde Huneyn ganimetlerini orada taksim etti ve aralarında Ebû Süfyân b. Harb, Hâris b. Hişâm, Süheyl b. Amr ve Akra' b. Hâbis'in de bulunduğu birtakım kimselerin kalplerini [İslam'a] ısındırdı. Bunun üzerine Ensar: “Adam [korkusundan] emin oldu da kendi kavmini [bize] tercih etti” dedi. Bu durum deriden bir çadırda bulunan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca şöyle buyurdu: «Ey Ensar topluluğu! Bana ulaşan bu söz de nedir? Sizler sapıklık içinde değil miydiniz de Allah size hidayet verdi? Sizler zillet içinde değil miydiniz de Allah sizi aziz kıldı? Siz şöyle şöyle değil miydiniz?» [Katâde] dedi ki: Bunun üzerine Sa'd b. Ubâde radıyallâhu anh: “İzin ver de konuşayım” dedi. [Resûlullah]: «Konuş» buyurdu. [Sa'd] dedi ki: “Senin, ‘Sizler sapıklık içinde idiniz de Allah size hidayet verdi’ sözüne gelince; evet, biz öyleydik...
"وكنتمُ أذِلَّةً فأعَزَّكم الله". فقد عَلِمَت العرب ما كان حيٌّ من أحياء العرب أمنعَ لِما وراء ظهورهم مِنَّا. فقال عمر: يا سعدُ، أنذرِى مَن تُكَلِّمُ! فقال: نعم، أُكَلِّمُ رسول الله ﷺ. فقال رسول الله: "والذي نَفْسي بيده، لو سَلَكَتِ الأنصار وادِيًا والناسُ وادِيًا، لسَلَكْتُ وَادِىَ الأنصار، ولولا الهجرة لكنتُ امْرًا من الأنصارِ" .
“'Zillet içinde idiniz de Allah sizi aziz kıldı' sözüne gelince; bütün Araplar bilir ki hiçbir Arap kabilesi kendi himayesindekileri korumada bizden daha güçlü değildi.” Bunun üzerine Ömer: “Ey Sa'd! Kiminle konuştuğunun farkında ol!” dedi. Sa'd: “Evet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşuyorum” dedi. Resûlullah buyurdu ki: “Canım elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki eğer Ensar bir vadiye, diğer insanlar da başka bir vadiye yönelseydi, muhakkak Ensar'ın vadisine yönelirdim. Eğer hicret olmasaydı, kesinlikle Ensar'dan bir kişi olurdum .”
وذُكر لنا أن نبي الله ﷺ كان يقولُ: "الأنصارُ كَرِشِى وعَيْبَتِي، فاقبَلوا مِن مُحْسِنِهم، وتَجاوزُوا عن مُسِيئِهم". ثم قال رسول الله ﷺ: "يا معشرَ الأنصارِ، "أمَا تَرْضَون أن يَنْقَلِبَ الناسُ بالإبل والشَّاءِ، وتَنْقَلِبُون برسول الله إلى بُيُوتِكم؟ ". فقالت الأنصارُ: رَضِينا عن الله ورسولِه، والله ما قلنا ذلك إلا [ضِنًّا برسولِ] الله ﷺ. فقال رسول الله ﷺ: "إن الله ورسولَه يُصدِّقانِكم ويَعْذِرانِكم" .
Bize aktarıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: “Ensar benim içim dışım, sırdaşımdır. Onların iyilik yapanlarının [iyiliğini] kabul edin, kusur işleyenlerini de bağışlayın.” Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ey Ensar topluluğu! İnsanlar develerle ve koyunlarla geri dönerken, siz evlerinize Resûlullah ile dönmeye razı değil misiniz?” buyurdu. Ensar: “Biz Allah'tan ve Resûlü'nden razı olduk. Vallahi biz o sözü sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e [olan düşkünlüğümüzden] ötürü söyledik” dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Şüphesiz Allah ve Resûlü sizi doğrular ve mazeretinizi kabul eder ” buyurdu.
حدثنا بِشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة، قال: ذكر لنا لنا أنّ أُمَّ رسول الله ﷺ التي أَرْضَعَته، أو ظِئْرَه مِن بنى سعد بن بكر، أتته فسألَته سَبَايا يومِ حُنَين، فقال رسولُ الله ﷺ: "إنى لا أُمْلِكُهم، وإنما لي منهم نَصيبي، ولكن ائْتِيني غدًا فَسَلِينى والناسُ عندى، فإنى إذا أَعْطَيْتُكِ نَصِيبى أعطاك الناسُ". فجاءت الغدَ، فبَسَط لها ثوبًا، فقَعَدَت عليه، ثم سألَته، فأعطاها نصيبَه، فلما رأى ذلك الناسُ أعْطَوها أنصباءهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: O dedi ki: Bize aktarıldığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i emziren annesi yahut Benî Sa'd b. Bekr'den olan sütannesi ona gelip Huneyn gününün esirlerinden istedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ben onların hepsine sahip değilim, onlardan sadece bana düşen payım vardır. Fakat yarın insanlar benim yanımdalarken bana gelip benden iste; çünkü ben sana kendi payımı verdiğimde insanlar da sana [paylarını] verirler” buyurdu. Ertesi gün kadın geldi; Peygamber onun için bir elbise serdi, kadın onun üzerine oturdu. Sonra kadının istemesi üzerine ona kendi payını verdi. İnsanlar bunu görünce onlar da paylarını kadına verdiler .
حدثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضَّلِ، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ: {لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ} الآية، إن رجلا من أصحاب
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: { لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ } “Andolsun ki Allah size birçok yerde yardım etti” ayeti hakkında [şöyle dedi]: [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adam...
رسول الله ﷺ يومَ حنينٍ قال: يا رسولَ اللهِ، لن نُغْلَبَ اليومَ مِن قِلَّةٍ. وأعجَبَته كثرةُ الناسِ، وكانوا اثْنى عشَرَ ألفًا. فسارَ رسولُ الله ﷺ، فوُكِلوا إلى كلمةِ الرجلِ، فانهزَموا عن رسول الله غيرَ العباسِ، وأبي سُفْيانَ بن الحَارِثِ، وأيمن ابن أمِّ أيمنَ، قُتِل يومئذٍ بينَ يَديه، فنادى رسول الله ﷺ: "أينَ الأنصار؟ أين الذين بايعوا تحت الشجرةِ؟ ". فتراجع الناسُ، فأنزل الله الملائكة بالنصر. فهزموا المشركين يومئذٍ، وذلك قوله: {ثُمَّ أَنزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنزَلَ جُنُودًا لَّمْ تَرَوْهَا} الآية .
Huneyn günü: “Ey Allah'ın Resûlü! Bugün azlıktan ötürü asla yenilmeyiz” dedi. İnsanların çokluğu hoşuna gitmişti; nitekim on iki bin kişiydiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ilerledi; fakat o adamın sözüne havale edildiler (kendi güçlerine bırakıldılar). Abbas, Ebû Süfyân b. el-Hâris ve o gün Peygamber'in önünde şehit düşen Ümmü Eymen'in oğlu Eymen hariç herkes Resûlullah'ın yanından kaçıp dağıldı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ensar nerede? Ağacın altında biat edenler nerede?” diye seslendi. İnsanlar geri döndüler; Allah da melekleri zaferle indirdi. Böylece o gün müşrikleri hezimete uğrattılar. Allah'ın: {ثُمَّ أَنزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنزَلَ جُنُودًا لَّمْ تَرَوْهَا} “Sonra Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi ve görmediğiniz ordular gönderdi...” ayeti işte budur.
حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن الزُّهْرِيِّ، عَن كَثِيرِ بن عباسِ بن عبدِ المُطَّلبِ، عن أبيه، قال: لما كان يومُ حُنَينٍ، التقَى المسلمون والمشركون، فولَّى المسلمون يومَئذٍ. قال: فلقد رأيتُ النبيَّ ﷺ وما معه أحدٌ إلا أبو سفيان بن الحارثِ بن عبد المطَّلِب، آخِذًا بغَرْزِ النبي ﷺ، لا يَأْلو ما أسرع نحو المشركين. قال: فأتيتُ حتى أخَذتُ بلِجامِه، وهو على بغلة له شَهْباءَ، فقال: "يا عباسُ، نادِ أصحابَ السَّمْرَةِ". وكنتُ رجلًا صَيِّتًا، فأذنتُ بصَوتى الأعلى: أين أصحابُ السَّمرَةِ؟ فالتفتوا كأنها الإبل إذا حنَّت إلى أولادها، يقولون: يا لبَّيك، يا لبَّيك، يا لبَّيك. وأقبل المشركون، فالتقوا هم والمسلمون، وتَنادَت الأنصارُ: يا معشر الأنصارِ. ثم قُصِرَت الدعوة في بني الحارث بن الخزرجِ، فتَنَادَوا: يا بني الحارث بن الخزرجِ. فنظر رسول الله ﷺ وهو على بغلته، كالمتطاول إلى قتالهم، فقال: "هذا حينَ حَمِيَ الوَطِيسُ". ثم أَخَذ بيده من
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Zührî'den, o Kesîr b. el-Abbâs b. Abdilmuttalib'den, o da babasından [Abbâs b. Abdilmuttalib'den] nakletti, dedi ki: Huneyn günü olduğunda Müslümanlar ile müşrikler karşılaştı ve o gün Müslümanlar arkalarını dönüp kaçtılar. [Abbâs] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i gördüm; yanında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzengisini tutan Ebû Süfyân b. el-Hâris b. Abdilmuttalib'den başka kimse yoktu ve [Peygamber] müşriklere doğru hızla ilerlemekten geri durmuyordu. [Abbâs] dedi ki: Hemen gelip katırının yularından tuttum; kendisi boz renkli bir katırın üzerindeydi. Bunun üzerine: «Ey Abbâs! Semüre (ağaç) ehline seslen!» buyurdu. Ben de gür sesli bir adamdım; en yüksek sesimle: “Semüre ehli nerede?” diye bağırdım. Bunun üzerine devenin yavrusuna duyduğu şefkatle yöneldiği gibi yönelip: “Lebbeyk, lebbeyk (buyur, emrine amadeyiz)!” dediler. Müşrikler de ilerledi ve Müslümanlarla karşılaştılar. Ensar: “Ey Ensar topluluğu!” diye seslendi. Sonra bu çağrı Hazrecoğulları'ndan Hârisoğulları ile sınırlandırıldı ve: “Ey Hâris b. el-Hazrec oğulları!” diye birbirlerine seslendiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem katırının üzerindeyken onların savaşına doğru uzanıp baktı ve: «İşte şimdi tandır kızıştı (savaş şiddetlendi)!» buyurdu. Sonra eliyle
الحَصْباءِ فرَماهم بها، ثم قال: "انْهَزموا وربِّ الكعبةِ، انْهَزَموا ورب الكعبة". قال: فوالله ما زال أمرهم مُدْبِرًا، وحَدُّهم كَليلا، حتى هَزَمهم الله. قال: فلكأنِّي أنظُرُ إلى النبي ﷺ لا يَرْكُضُ خلفَهم على بَغْلِتِه .
çakıl taşlarından alıp onlara doğru fırlattı; sonra: “Kâbe'nin Rabbine andolsun ki hezimete uğradılar! Kâbe'nin Rabbine andolsun ki hezimete uğradılar!” buyurdu. Dedi ki: Vallahi, Allah onları hezimete uğratıncaya kadar durumları hep geriye gitti, güçleri köreldi. Dedi ki: Sanki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in katırının üzerinde onların arkasından süratle koşturmadığına hâlâ bakıyor gibiyim .
حدثنا ابن عبدِ الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ، عن الزُّهْرِيِّ، عن سعيد بن المُسَيَّبِ، أنهم أصابوا يومئذ ستة آلافِ سَبْيٍ، ثم جاء قومهم مسلمين بعد ذلك، فقالوا: يا رسولَ الله، أنتَ خيرُ الناس وأبَرُّ الناسِ، وقد أخَذْتَ أبناءَنا ونساءَنا وأموالنا. فقال النبي ﷺ: "إن عندى مَن تَرَوْنَ، وإن خيرَ القولِ أصْدَقُه، اخْتاروا؛ إمَّا ذَرارِيَّكم ونساءَكم، وإمَّا أموالكم". قالوا: ما كُنَّا نَعْدِلُ بالأحسابِ شيئًا. فقام رسولُ الله ﷺ، فقال: "إن هؤلاء قد جاءوني مُسْلِمِين، وإِنَّا خَيَّرْناهم بينَ الذَّرارِيِّ والأموالِ، فلم يَعْدِلوا بالأحساب شيئًا، فمَن كان بيده منهم شيءٌ، فطابت نفسه أن يَرُدَّه فبسبيل ذلك، ومَن لا فليُعْطِنا، وليَكُنْ قَرْضًا علينا حتى نُصِيبَ شيئًا، فنُعْطِيه مكانَه". فقالوا: يا نبيَّ اللهِ، رَضِينا وسَلَّمنا. فقال: "إنى لا أدْرِى، لعل منكم مَن لا يَرْضَى، فَمُروا عُرَفاءَكم فليَرْفَعوا ذلك إلينا". فرفعت إليه العُرفاءُ أن قد رَضُوا وسَلَّموا .
Bize İbn Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den, o Zührî'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti: Müslümanlar o gün altı bin esir ele geçirdiler. Daha sonra kavimleri Müslüman olarak gelip dediler ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Sen insanların en hayırlısı ve en iyilikseverisin. Çocuklarımızı, kadınlarımızı ve mallarımızı aldın.” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Benim yanımda gördüğünüz kimseler var; sözün en hayırlısı ise en doğru olanıdır. Seçim yapın: Ya çocuklarınızı ve kadınlarınızı ya da mallarınızı seçin” buyurdu. Onlar: “Biz soyumuzu (çocuklarımızı ve kadınlarımızı) hiçbir şeye denk tutmayız” dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayağa kalkıp şöyle buyurdu: “Şüphesiz bunlar bana Müslüman olarak geldiler. Biz de onları çocukları ile malları arasında muhayyer bıraktık; onlar soylarını hiçbir şeye denk tutmadılar. Kimin elinde bunlardan bir şey varsa ve gönül hoşluğuyla onu geri verirse ne âlâ ; kim de vermek istemezse [şimdi] bize versin, bir ganimet elde ettiğimizde ona karşılığını verinceye kadar bu üzerimizde bir borç olsun.” İnsanlar: “Ey Allah'ın Peygamberi! Razı olduk ve kabul ettik” dediler. Peygamber: “Ben bilemem, belki içinizde razı olmayan vardır. Temsilcilerinize (urefâ) emredin de bu durumu bize bildirsinler” buyurdu. Bunun üzerine temsilciler, insanların razı olup kabul ettiklerini Peygamber'e bildirdiler .
حدثنا عليُّ بن سَهْلٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا حَمَّادُ بنُ سَلَمَةَ، قال: ثنا يَعْلَى بن عطاءٍ، عن أبي هَمَّامٍ، عن أبي عبدِ الرحمنِ - يعنى الفِهْرِيَّ - قال: كنتُ مع
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme anlattı, dedi ki: Bize Ya'lâ b. Atâ, Ebû Hemmâm'dan, o da Ebû Abdirrahmân'dan -yani el-Fihrî'den- nakletti; o şöyle dedi: Ben [Resûlullah] ile beraberdim
النبي ﷺ في غزوة حُنَينٍ، فلما رَكَدَت الشمسُ، لَبَسْتُ لأمَتِى، ورَكِبتُ فرسِى، حتى أتيتُ النبيَّ ﷺ وهو في ظِلِّ شجرةٍ، فقلتُ: يا رسول الله، قد حانَ الرَّوَاحُ. فقال: "أَجَلْ". فنادَى: "يا بلالُ، يا بلالُ". فقام بلالٌ مِن تحتِ سَمُرَةٍ ، فأقبل كأن ظَلَّه ظِلُّ طيرٍ، فقال: لبيك وسَعديك، ونفسى فِداؤك يا رسول الله. فقال له النبي ﷺ: "أَسْرِجُ فَرَسى". فَأَخْرَج سَرْحًا دَفْتاه حَشْوهما ليفٌ، ليس فيهما أشَرٌ، ولا بَطَرٌ. قال: فرَكِب النبي ﷺ، فَصافَقْناهم يومنا وليلتنا، فلما التقَى الخَيْلان، وَلَّى المسلمون مُديرين كما قال الله، فنادَى رسول الله ﷺ: "يا عِبادَ الله، يا معشر المهاجرين". قال: ومال النبي ﷺ عن فرسه، عن فرسه، فَأَخَذَ حَفْنَةً مِن تُراب، فرَمَى بها وجوهَهم، فوَلُّوا مُدْبِرِين. قال يَعْلَى بن عطاءٍ: فَحَدَّثني أبناؤهم عن آبائهم أنهم قالوا: ما بَقِى مِنَّا أحدٌ إلا وقد امْتَلأت عَيناه مِن ذلك الترابِ .
Huneyn Gazvesi'nde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdim. Güneş tam tepeye ulaşıp zevale meylettiğinde zırhımı giydim, atıma bindim ve bir ağacın gölgesinde bulunan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardım. “Ey Allah'ın Resûlü! Hareket vakti geldi” dedim. Peygamber: “Evet” buyurdu ve: “Ey Bilâl! Ey Bilâl!” diye seslendi. Bilâl bir semüre ağacının altından kalktı, gölgesi kuş gölgesi gibi hızla çıkıp geldi ve: “Emret, baş üstüne; canım sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü!” dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Atımı eyerle” buyurdu. Bilâl iki yanı hurma lifi ile doldurulmuş, lüks ve gösterişten uzak sade bir eyer çıkardı. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bindi. Gündüzümüz ve gecemiz boyunca onlarla savaştık. İki süvari birliği karşılaştığında, Allah'ın buyurduğu gibi Müslümanlar arkalarını dönüp kaçtılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ey Allah'ın kulları! Ey Muhacirler topluluğu!” diye seslendi. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem atının üzerinden eğildi, bir avuç toprak aldı ve onların yüzlerine fırlattı; bunun üzerine arkalarını dönüp kaçtılar. Ya'lâ b. Atâ dedi ki: Onların çocukları babalarından naklen bana şöyle anlattılar: “Aramızda o topraktan iki gözü de dolmayan hiç kimse kalmadı .”
حدثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا محمد بن جعفر، قال: ثنا شعبة، عن أبي إسحاقَ، قال: سمعتُ البراء، وسأله رجلٌ مِن قيسٍ: فَرَرْتُم عن رسول الله ﷺ يومَ حُنَينٍ؟ فقال البَرَاءُ: لكنَّ رسول الله ﷺ لم يَفِرَّ، وكانت هَوازِنُ يومَئِذٍ رُماةً، وإِنَّا لمَّا حَمَلنا عليهم انكشَفوا، فأكْبَيْنا على الغنائمِ، فاسْتَقْبَلونا بالسِّهام، ولقد رأيتُ رسول الله ﷺ على بغلته البيضاءِ، وإن أبا سفيان بن الحارث آخِذٌ بلجامِها، وهو
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshak'tan anlattı; o şöyle demiştir: Berâ'yı dinledim; Kays [kabilesin]den bir adam ona: “Huneyn günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından kaçtınız mı?” diye sordu. Berâ da şöyle dedi: “Fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kaçmadı. O gün Hevâzin [kabilesi mensupları] usta okçulardı. Biz onlara hücum ettiğimizde dağıldılar; bunun üzerine biz ganimetlerin üzerine üşüştük, onlar da bizi ok yağmuruna tuttular. Yemin olsun ki ben, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i beyaz katırının üzerinde gördüm; Ebû Süfyân b. el-Hâris onun dizginini tutuyordu ve kendisi
يقولُ: "أنا النبيُّ لا كَذِبْ أنا ابن عبدِ المُطَّلِبْ" .
şöyle diyordu: “Ben peygamberim, yalan yok! Ben Abdülmuttalib'in oğluyum! ”
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن البراء، قال: سأَله رجلٌ: يا أبا عُمارةَ، وَلَّيْتُم يومَ حُنَين؟ فقال البَراءُ وأنا أسمَعُ: أَشْهَدُ أن رسول الله ﷺ لم يُوَلِّ يومَئِذٍ دُبُرَه، وأبو سُفيانَ يَقُودُ بَغْلتَه، فلمَّا غَشِيَه المشركون، نَزَل فجَعَل يقولُ: "أنا النبيُّ لا كَذِبْ أنا ابن عبدِ المُطَّلِبْ". فما رُؤى يومَئِذٍ أَحدٌ مِن الناس كان أشدَّ منه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Ebû İshak'tan, o da Berâ'dan rivayet etti: O dedi ki: Bir adam ona sordu: “Ey Ebû Umâre! Huneyn günü arkanıza dönüp kaçtınız mı?” Ben işitirken Berâ şöyle dedi: “Şahitlik ederim ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gün arkasını dönüp kaçmadı; Ebû Süfyân onun katırını yediyordu. Müşrikler etrafını sarınca katırından indi ve: 'Ben peygamberim, yalan yok! Ben Abdülmuttalib'in oğluyum!' demeye başladı. O gün insanlar arasında ondan daha cesur ve kuvvetli kimse görülmedi .”
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى جعفر بن سليمانَ، عن عوف الأعْرابيِّ، عن عبدِ الرحمنِ مولى أمِّ بُرْثُنٍ، قال: ثني رجلٌ كان من المشركين يومَ حُنَينٍ، قال: لمَّا التَقينا نحن وأصحاب محمدٍ، ﵊، لم يقفوا لنا حَلْبَ شاةٍ أَن كَشَفناهم، فبينا نحنُ نَسُوقُهم، إذ انتهينا إلى صاحب البغلة الشهباء، فتَلَقَّانا رجالٌ بِيضٌ، حِسانُ الوجوهِ، فقالوا لنا: شاهت الوجوه، ارجعوا. فرجعنا، [وركبنا القوم] ، فكانت إياها .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Ca'fer b. Süleymân, Avf el-A'râbî'den, o Ümmü Bürsün'ün azatlısı Abdurrahman'dan rivayet etti: O dedi ki: Huneyn günü müşriklerden olan bir adam bana şöyle anlattı: Biz ve Muhammed aleyhisselâm'ın ashabı karşılaştığımızda, biz onları bozguna uğratırken bir koyun sağımı kadar bile karşımızda duramadılar. Biz onları önümüze katıp sürerken birden boz renkli katırın sahibine ulaştık. Derken karşımıza beyaz tenli, güzel yüzlü adamlar çıktı ve bize: “Yüzler kara olsun! Geri dönün!” dediler. Bunun üzerine geri döndük; [o kavim de peşimize düştü] ve hezimet vuku buldu .
حدثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن يعقوبَ، عن جعفرٍ، عن سعيد، قال:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Ya'kûb'dan, o Ca'fer'den, o da Saîd'den rivayet etti, o dedi ki:
أمَدَّ اللَّهُ نبيَّه ﷺ يومَ حُنَين بخمسةِ آلافٍ من الملائكةِ مُسَوِّمِين. قال: ويومَئِذٍ سَمَّى الله الأنصارَ مؤمنين. قال: فأنزل الله سكينته على رسوله وعلى المؤمنين وأنزل جنودًا لم تروها .
Allah, Huneyn günü Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e nişanlı beş bin melekle yardım etti. Dedi ki: Allah o gün Ensar'ı “müminler” diye isimlendirdi. Dedi ki: Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi ve görmediğiniz ordular gönderdi .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهْبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثَرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنكُمْ شَيْئًا}. قال: كانوا اثْنَيْ عَشَرَ ألفا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثَرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنكُمْ شَيْئًا} “Ve çokluğunuzun sizi böbürlendirdiği, fakat size hiçbir fayda sağlamadığı Huneyn gününde...” buyruğu hakkında şöyle dedi: Onlar on iki bin kişiydiler.
حدثنا محمد بن يزيد الأدَمِيُّ، قال: ثنا مَعْنُ بنُ عيسى، عن سعيد بن السائبِ الطَّائفيِّ، عن أبيه، عن يزيد بن عامرٍ، قال: لمَّا كانت انْكِشافةُ المسلمين حينَ انكَشَفوا يومَ حُنَين ضَرَب النبي ﷺ يدَه إلى الأرضِ، فَأَخَذ منها قَبْضَةً مِن تُرَابٍ، فأقبَل بها على المشركين وهم يَتْبَعون المسلمين، فَحَثاها في وجوههم وقال: "ارْجِعُوا، شاهَتِ الوجوه". قال: فانصَرَفنا، ما يَلْقَى أحدٌ أحدًا، إلا وهو يَمْسَحُ القَذَى عن عينَيه .
Bize Muhammed b. Yezîd el-Edemî anlattı, dedi ki: Bize Ma'n b. Îsâ, Saîd b. es-Sâib et-Tâifî'den, o babasından, o da Yezîd b. Âmir'den rivayet etti: O dedi ki: Huneyn günü Müslümanlar bozulup dağıldıklarında , Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem elini yere vurdu ve oradan bir avuç toprak aldı. Müslümanları takip etmekte olan müşriklere yönelip o toprağı yüzlerine doğru savurdu ve: “Geri dönün! Yüzler kara olsun!” dedi. [Yezîd] dedi ki: Bunun üzerine geri döndük; gözünden çer çöpü silmeyen tek bir kimseyle bile karşılaşılmıyordu .
وبه، عن يزيد بن عامر السُّوَائيِّ، قال: قيل له: يا أبا حاجزٍ، الرُّعبُ الذي ألْقَى الله في قلوب المشركين، ماذا وَجَدْتُم؟ قال: وكان أبو حاجزٍ مع المشركين يومَ حُنَين، فكان يأخُذُ الحَصاة فيرمى بها في الطَّسْتِ فيَطِنُّ، ثم يقولُ: كان في
Ve aynı [isnad]la Yezîd b. Âmir es-Sevâî'den rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Kendisine: “Ey Ebû Hâciz! Allah'ın müşriklerin kalplerine attığı o korku nasıldı, ne hissettiniz?” denildi. -Ebû Hâciz Huneyn günü müşriklerle beraberdi- Bunun üzerine o, bir çakıl taşını alır, leğenin içine atardı; taş çınlardı, sonra da şöyle derdi: “Bizim
أجوافِنا مثلُ هذا.
“Bizim içimiz de işte böyle [çınlıyor / titriyor]du.”
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسنُ بنُ عَرفةَ، قال: ثني المُعْتَمِرُ بن سليمانَ، عن عوف، قال: سمعتُ عبد الرحمن مولى أمِّ بُرْثُنٍ - أو: أُمِّ بُرْثُمٍ - قال: ثنى رجلٌ كان في المشركين يومَ حُنَينٍ، قال: لمَّا الْتَقَيْنَا نحنُ وأصحاب رسول الله الله ﷺ يوم حُنَين، لم يَقُوموا لنا حَلَبَ شاةٍ. قال: فلمَّا كَشَفْناهم جَعَلْنا نَسُوقُهم في أدبارهم، حتى انتَهَينا إلى صاحب البغلة البيضاءِ، فإذا هو رسول الله ﷺ. قال: فتلَقَّانا عنده رجالٌ بِيضٌ ، حِسانُ الوجوه، فقالوا لنا: شاهتِ الوجوه، ارجعوا. قال: فانْهَزَمنا وركبوا أكْتافَنا، فكانت إيَّاها .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan b. Arafe anlattı, dedi ki: Bana el-Mu'temir b. Süleymân, Avf'tan rivayet etti: O dedi ki: Ümmü Bürsün'ün -yahut Ümmü Bürsüm'ün - azatlısı Abdurrahman'ı şöyle derken işittim: Huneyn günü müşriklerin arasında bulunan bir adam bana anlattı: Huneyn günü biz ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı karşılaştığımızda, bir koyun sağımı kadar bile karşımızda duramadılar. Dedi ki: Biz onları bozguna uğratınca arkalarından sürmeye başladık, ta ki beyaz katırın sahibine ulaştık; bir de baktık ki o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Dedi ki: Onun yanında karşımıza beyaz tenli , güzel yüzlü adamlar çıktı ve bize: “Yüzler kara olsun! Geri dönün!” dediler. Dedi ki: Bunun üzerine hezimete uğradık, onlar da peşimize düştüler ve hezimet vuku buldu .
القولُ في تأويل قوله تعالى: {ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ (٢٦)}.
Yüce Allah'ın: {ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ (٢٦)} “Sonra Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi; görmediğiniz ordular gönderdi ve inkâr edenleri azaba uğrattı. İşte inkârcıların cezası budur.” buyruğunun tefsiri.
يقول تعالى ذكره: ثم من بعدِ ما ضاقت عليكم الأرضُ بما رَحُبَت وتَوْلِيَتِكم الأعداء أدْبارَكم، كَشَف اللَّهُ نازِلَ البلاء عنكم، بإنزاله السكينة - وهي الأَمَنَةُ والطمأنينة - عليكم، وقد بَيَّنَّا أنها فَعِيلةٌ من الشكون، فيما مضى من كتابنا هذا قبل، بما أغنى عن إعادته في هذا الموضع .
Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurur: Sonra, yeryüzü bütün genişliğine rağmen size dar geldikten ve düşmanlara arkanızı dönüp kaçtıktan sonra Allah, üzerinize sekineti -ki o emniyet ve huzurdur- indirmek suretiyle başınıza inen belayı sizden kaldırdı. Sekinetin sükûn kökünden “faîle” vezninde olduğunu kitabımızın daha önceki kısımlarında bu yerde tekrarlamaya gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
{وَأَنزَلَ جُنُودًا لَّمْ تَرَوْهَا}. وهى الملائكةُ التي ذكَرْتُ في الأخبار التي قد مَضَى ذِكْرُها، {وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا}. يقولُ: وعَذَّبَ اللَّهُ الذين جَحدوا
{وَأَنزَلَ جُنُودًا لَّمْ تَرَوْهَا} “Ve görmediğiniz ordular indirdi.” Bunlar, daha önce geçen rivayetlerde zikrettiğim meleklerdir. {وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Ve inkâr edenleri azaba uğrattı.” [Yüce Allah] buyurur ki: Allah, inkâr edenleri azaba uğrattı...
وَحْدانيته، ورسالة رسوله محمد ﷺ، بالقتلِ وسَبْيِ الأَهْلِينَ والذَّرَارِيِّ، وسَلْبِ الأموالِ، والذِّلَّةِ، {وَذَلِكَ جَزَاءُ الكَافِرِينَ}. يقولُ: هذا الذي فَعَلْنا بهم من القتلِ والسَّبْي {جَزَاءُ الْكَافِرِينَ}. يقولُ: هو ثواب أهل مجحود وحدانيته ورسالة رسوله.
[O'nun] birliğini ve Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in elçiliğini inkâr edenleri öldürmekle, ailelerini ve çocuklarını esir etmekle, mallarını almakla ve zillete düşürmekle cezalandırdı. {وَذَلِكَ جَزَاءُ الكَافِرِينَ} “İşte inkârcıların cezası budur.” Buyurur ki: Onlara yaptığımız bu öldürme ve esir alma, {جَزَاءُ الْكَافِرِينَ} “inkârcıların cezasıdır.” Yani O'nun birliğini ve Resûlü'nün elçiliğini inkâr edenlerin karşılığıdır.
حدثني محمد بن الحسينِ، قال: ثنا أحمد بن المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا}. يقولُ: قَتَلَهم بالسيف .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Ve inkâr edenleri azaba uğrattı.” buyruğu hakkında: Onları kılıçla öldürdü, demektedir .
حدثنا ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا أبو داودَ الحَفَرِيُّ ، عن يعقوب، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ: {وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا}. قال: بالهزيمة والقتل .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd el-Haferî , Ya'kûb'dan, o Ca'fer'den, o da Saîd'den nakletti: {وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Ve inkâr edenleri azaba uğrattı.” buyruğu hakkında şöyle dedi: Hezimet ve öldürülmeyle .