Binûn

İçinde Tevbe'nin Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 6. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قوله: {وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذَلِكَ جَزَاءُ الكَافِرِينَ}. قال: مَن بَقى منهم .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذَلِكَ جَزَاءُ الكَافِرِينَ} “Ve inkâr edenleri azaba uğrattı. İşte inkârcıların cezası budur.” buyruğu hakkında şöyle dedi: Onlardan geriye kalan kimseleri [cezalandırdı] .

القول في تأويل قوله تعالى: {ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٧)}.

Yüce Allah'ın: {ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٧)} “Sonra Allah, bunun ardından dilediğinin tövbesini kabul eder. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” buyruğunun tefsiri.

يقول تعالى ذكره: ثم يَتَفضَّلُ اللَّهُ بتوفيقه للتوبةِ والإنابةِ إليه من بعد عذابه الذي به عَذَّب مَن هَلَك منهم قتلا بالسيف {عَلَى مَن يَشَاءُ}. أي: يتوبُ اللَّهُ على مَن يشاءُ مِن الأحياء، يُقْبِلُ به إلى طاعتِه، {وَاللَّهُ غَفُورٌ} لذنوبِ مَن أنابَ

Yüce Allah'ın zikri [şöyle] buyurmaktadır: Sonra Allah, onlardan kılıçla öldürülüp helak olanlara tattırdığı azabının ardından, {عَلَى مَن يَشَاءُ} “dilediği kimseye” tövbe etmeyi ve Kendisine yönelmeyi nasip ederek lütufta bulunur. Yani Allah, yaşayanlardan dilediğinin tövbesini kabul eder, onu Kendisine itaate yöneltir. {وَاللَّهُ غَفُورٌ} “Ve Allah çok bağışlayandır;” Kendisine yönelen kimsenin günahlarını [bağışlar],

وتابَ إليه منهم ومن غيرهم منها، {رَحِيمٌ} بهم، فلا يُعَذِّبُهم بعد توبتهم، ولا يُؤاخِذُهم بها بعد إنابتهم.

ve gerek onlardan gerekse başkalarından tövbe edenlerin günahlarını bağışlar; {رَحِيمٌ} “merhamet edendir;” onlara merhamet eder, bu sebeple tövbelerinden sonra kendilerine azap etmez ve O'na yöneldikten sonra günahlarından ötürü onları muaheze etmez.

القول في تأويل قوله تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٨)}.

Yüce Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٨)} “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir. Artık bu yıllarından sonra Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar! Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah dilerse lütfundan sizi zenginleştirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” buyruğunun tefsiri.

يقول تعالى ذكره للمؤمنين به وبرسوله، وأقروا بوحدانيته: ما المشركون إلا نجسٌ.

Yüce Allah'ın zikri, Kendisine ve Resûlü'ne iman edip birliğini ikrar eden müminlere şöyle buyurur: Müşrikler ancak pislikten ibarettir.

واختلف أهل التأويل في معنى النَّجَسِ، وما السبب الذي من أجلِه سَمَّاهم بذلك؛ فقال بعضُهم: سَمَّاهم بذلك؛ لأنهم يُجْنِبون فلا يَغْتَسِلون، فقال: هم نَجَسٌ، ولا يَقْرَبوا المسجد الحرام؛ لأن الجنب لا ينبغى له أن يَدْخُلَ المسجد.

Tefsir ehli, “neces” (pislik) kelimesinin anlamı ve Allah'ın onları bu isimle adlandırmasının sebebi konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Onları bu şekilde adlandırdı; çünkü onlar cünüp olurlar ve gusletmezler. Bu sebeple: Onlar necistir ve Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar demiştir; çünkü cünüp olan kimsenin mescide girmesi uygun olmaz.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، في قوله: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ}. لا أعلمُ قتادة إلا قال: النَّجَسُ الجنابة .

Bize Muhammed b. Abdilâ'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den nakletti: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ} “Müşrikler ancak bir pisliktir.” buyruğu hakkında: Katâde'nin ancak “neces, cünüplüktür” dediğini biliyorum .

وبه عن مَعْمَرٍ، قال: وبَلَغَنى أن النبي ﷺ لَقِى حُذيفة، وأخذ النبي ﷺ بيده، فقال حذيفةُ: يا رسولَ اللهِ، إنى جُنُبٌ. فقال: "إن المؤمنَ لا يَنْجُسُ" .

Aynı isnatla Ma'mer'den nakledildiğine göre o şöyle dedi: Bana ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Huzeyfe ile karşılaştı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun elini tuttu. Bunun üzerine Huzeyfe: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben cünübüm” dedi. Peygamber de: “Şüphesiz mümin pis/necis olmaz” buyurdu .

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة في قوله: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ}. أي: أجْنَابٌ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ} “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir.” buyruğu hakkında şöyle dedi: Yani [onlar] cünüptürler.

وقال آخرون: معنى ذلك: ما المشركون إلا رِجْسُ خِنْزيرٍ أو كلبٍ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, “Müşrikler ancak domuz veya köpek pisliği gibidir” demektir.

وهذا قولٌ رُوى عن ابن عباسٍ مِن وجه غير حميدٍ، فكرهنا ذكره.

Bu, İbn Abbâs'tan övgüye değer olmayan bir yolla rivayet edilmiş bir görüştür; bu sebeple onu zikretmeyi uygun görmedik.

وقوله: {فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا}. يقول للمؤمنين: فلا تَدَعُوهم أن يَقْرَبوا المسجد الحرام بدخولهم الحَرَم. وإنما عنى بذلك مَنْعَهم من دخول الحرَمِ؛ لأنهم إذا دَخَلُوا الحَرَمَ، فقد قربوا المسجد الحرام.

Allah'ın: {فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} “Artık bu yıllarından sonra Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar!” buyruğu ise müminlere şöyle demektedir: Harem bölgesine girmek suretiyle Mescid-i Harâm'a yaklaşmalarına izin vermeyin. Bununla kastedilen onları Harem'e girmekten men etmektir; zira onlar Harem'e girdiklerinde Mescid-i Harâm'a yaklaşmış olurlar.

وقدِ اختَلَف أهل التأويل في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم فيه نحو الذي قُلْناه.

Tefsir ehli bunun anlamı hakkında ihtilaf etmiş ve bir kısmı bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حدثنا بشر وابن المُثَنَّى، قالا: ثنا أبو عاصمٍ، قال: أخبرنا ابن جريج، قال: قال عطاء: الحَرَمُ كلُّه قِبْلةٌ ومسجد. قال: {فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ}. لم يَعْنِ المسجد وحدَه، إنما عَنَى مكةَ الحرم. قال ذلك غيرَ مَرَّةٍ .

Bize Bişr ve İbnü'l-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Atâ şöyle dedi: Harem'in tamamı kıble ve mesciddir. Dedi ki: {فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ} “Artık Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar!” buyruğunda sadece mescidi kastetmedi; bilakis Mekke'yi , yani Harem'i kastetti. Bunu bir kereden fazla söyledi .

وذُكر عن عمر بن عبد العزيز في ذلك ما:

Ömer b. Abdülazîz'den de bu konuda şu rivayet nakledilmiştir:

حدثنا عبد الكريم بن أبي عُمَيرٍ، قال: ثنى الوليد بن مسلمٍ، قال: ثنا أبو عمرو، أن عمر بن عبد العزيز كَتَب: أنِ امْنَعوا اليهود والنصارى من دخول مساجدِ المسلمين، وأَتْبَعَ نَهْيَه قولَ اللهِ: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ} .

Bize Abdülkerîm b. Ebî Umeyr anlattı, dedi ki: Bana el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Amr rivayet etti: Ömer b. Abdülazîz şöyle yazdı: “Yahudileri ve Hristiyanları Müslümanların mescitlerine girmekten men edin.” Bu yasağının peşinden de Allah'ın: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ} “Müşrikler ancak bir pisliktir.” buyruğunu zikretti .

حدثنا ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا ابن فُضَيلٍ، عن أَشْعَثَ، عن الحسنِ: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ}. قال: لا تُصافحوهم، فمَن صافحهم فليتوضَّأْ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Eş'as'tan, o da el-Hasan'dan {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ} “Müşrikler ancak bir pisliktir.” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Hasan] şöyle dedi: “Onlarla tokalaşmayın; kim onlarla tokalaşırsa abdest alsın.”

وأما قوله: {بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا}. فإنه يعنى: بعد العام الذي نادى فيه عليٌّ، رحمة الله عليه، ببراءةٍ، وذلك عامَ حَجَّ بالناس أبو بكر، وهى سنة تسعٍ من الهجرة كما حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا}. وهو العام الذي حج فيه أبو بكر، ونادى عليٌّ، رحمة الله عليهما، بالأذان وذلك، لتسع سنينَ مَضَينَ مِن هجرة رسول الله ﷺ، وحَجَّ نبيُّ الله ﷺ مِن العامِ المقبلِ، حَجَّةَ الوداع، لم يَحُجَّ قبلها ولا بعدها .

Allah'ın: {بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} “Bu yıllarından sonra” buyruğuna gelince; bunun anlamı: Ali'nin -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- Berâe [Suresi] ile nida ettiği yıldan sonradır; o da Ebû Bekir'in insanlara hac kıldırdığı yıldır ve hicretin dokuzuncu senesidir. Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} “Artık bu yıllarından sonra Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar!” buyruğu hakkında şöyle dedi: Bu, Ebû Bekir'in hac kıldırdığı ve Ali'nin -Allah'ın rahmeti her ikisinin üzerine olsun- bildiriyle nida ettiği yıldır. Bu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicretinden dokuz sene geçtikten sonraydı. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ise bir sonraki yıl Veda Haccı'nı yaptı; ne ondan önce ne de ondan sonra hac yapmamıştır .

وقوله: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً}. يقولُ للمؤمنين: وإن خِفْتُم فاقةً وفقرًا، بمنعِ المشركين من أن يَقْرَبوا المسجد الحرام، {فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاءَ}. يقال منه: عالَ يَعِيلُ عَيْلَةً وعُيُولا، ومنه قول الشاعر :

Allah'ın: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً} “Eğer yoksulluktan korkarsanız” buyruğu müminlere şöyle demektedir: Müşriklerin Mescid-i Harâm'a yaklaşmasını engellemek sebebiyle bir yokluk ve fakirlikten korkarsanız, {فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاءَ} “Allah dilerse lütfundan sizi zenginleştirecektir.” Bu kökten “âle ye'îlu ayleten ve uyûlen” denir. Şairin şu sözü de bundandır :

وَما يَدْرِى الْفَقِيرُ مَتَى غِناهُ … وما يَدْرِي الغَنِيُّ مَتَى يَعِيلُ

Fakir bilmez ne zaman zengin olacağını... Zengin de bilmez ne zaman fakir düşeceğini.

وقد حُكِى عن بعضِهم أن من العربِ مَن يقولُ في الفاقة: عالَ يَعُولُ. بالواو.

Bazılarından nakledildiğine göre Araplardan yokluk ve fakirlik için vav harfiyle “âle ye'ûlu” diyenler de vardır.

وذُكِر عن عمرو بن فائد أنه كان تأوَّلَ قولَه: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً} بمعنى: وإذ خِفْتُم. ويقولُ: كان القوم قد خافوا. وذلك نحو قول القائلِ لأبيه: إن كنتَ أبى فأكْرِمْنى. بمعنى: إذ كنت أبي. وإنما قيل ذلك لهم؛ لأن المؤمنين خافوا بانقطاع

Amr b. Fâid’den nakledildiğine göre o, Allah’ın: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً} “Eğer yoksulluktan korkarsanız” buyruğunu “Korktuğunuz zaman / Mademki korktunuz” (ve iz hıftüm) manasında tevil eder ve: “O topluluk zaten korkmuş bulunuyordu” derdi. Bu durum, bir kimsenin babasına: “Eğer babamsan bana ikram et” demesine benzer ki bu, “Mademki benim babamsın” demektir. Onlara böyle hitap edilmesinin sebebi şudur; çünkü müminler [müşriklerin engellenmesiyle] kesilmesinden korkmuşlardı...

المشركين عن دخولِ الحَرَم، انقطاع تجاراتهم، ودخول ضَرَرٍ عليهم بانقطاع ذلك، وأمَّنَهم الله مِن العَيْلةِ، وعَوَّضهم مما كانوا يَكْرَهون انقطاعه عنهم، ما هو خيرٌ لهم منه، وهو الجِزْية، فقال لهم: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَلَا يُحَرَّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} إلى: {صَاغِرُونَ}.

müşriklerin Harem'e girmesinin engellenmesiyle ticaretlerinin kesilmesinden ve bunun kesilmesiyle kendilerine bir zarar gelmesinden korkmuşlardı. Allah ise onları yoksulluk korkusundan emin kıldı ve kesilmesinden hoşlanmadıkları şeyin yerine onlar için ondan daha hayırlı olanı, yani cizyeyi verdi ve onlara şöyle buyurdu: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَلَا يُحَرَّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} “Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyen, Allah'ın ve Resûlü'nün haram kıldığını haram saymayanlarla...” ayetinden {صَاغِرُونَ} “...küçülmüş olarak [kendi elleriyle cizye verinceye kadar savaşın]” kısmına kadar.

وقال قوم: بإدْرارِ المطرِ عليهم.

Bir topluluk ise: “Üzerlerine bol yağmur yağdırmak suretiyle [zengin kıldı]” demiştir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer görüşler belirtmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حدثني المثنى، قال: ثنا عبدُ الله، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الحرامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا}. قال: لمَّا نَفَى الله المشركين عن المسجدِ الحرامِ، أَلْقَى الشيطان في قلوب المؤمنين الحَزَنَ، قال: من أين تأكلون، وقد نُفِى المشركون، وانقَطَعَت عنكم العِيرُ. فقال الله: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاءَ}. فأمرهم بقتال أهل الكتابِ، وأغْناهم من فضله .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الحرامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir. Artık bu yıllarından sonra Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar!” buyruğu hakkında şöyle dedi: Allah müşrikleri Mescid-i Harâm'dan uzaklaştırınca şeytan müminlerin kalplerine hüzün soktu ve: “Müşrikler uzaklaştırılmış ve kervanlar sizden kesilmişken nereden yiyeceksiniz?” dedi. Bunun üzerine Allah: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاءَ} “Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah dilerse lütfundan sizi zenginleştirecektir.” buyurdu. Böylece onlara Ehl-i Kitap ile savaşmalarını emretti ve onları lütfundan zengin kıldı .

حدثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا أبو الأحْوصِ، عن سِماكٍ، عن عِكْرمةَ في قوله: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا}. قال: كان المشركون يجيئون إلى البيت، ويَجِيئون معهم بالطعامِ، ويَتَّجِرون فيه؛ فلما نُهُوا أن يأتوا البيتَ قال المسلمون: من أين لنا طعامٌ؟ فأنزل الله: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاءَ}، فأنزَل عليهم المطرَ، وكَثَّر خيرَهم حتى ذَهَب عنهم المشركون .

Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Ahvas, Simâk'tan, o da İkrime'den {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir. Artık bu yıllarından sonra Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar!” buyruğu hakkında nakletti, [İkrime] şöyle dedi: Müşrikler Beyt'e (Kâbe'ye) gelirler, yanlarında yiyecek getirirler ve orada ticaret yaparlardı. Onların Beyt'e gelmeleri yasaklanınca Müslümanlar: “Bize yiyecek nereden gelecek?” dediler. Bunun üzerine Allah: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاءَ} “Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah dilerse lütfundan sizi zengin kılacaktır” ayetini indirdi. Böylece [Allah] üzerlerine yağmur indirdi ve hayırlarını (nimetlerini) artırdı, nihayet müşrikler onlardan ayrılıp gitti.

حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حُمَيدُ بنُ عبدِ الرحمنِ، عن عليّ بن صالحٍ، عن سِماكٍ، عن عِكرمةَ: {إِنَّمَا المُشْرِكُونَ نَجَسٌ} الآية، ثم ذكر نحو حديثِ هَنَّادٍ، عن أبي الأحْوَصِ.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Humeyd b. Abdirrahmân, Ali b. Sâlih'ten, o Simâk'tan, o da İkrime'den nakletti: {إِنَّمَا المُشْرِكُونَ نَجَسٌ} “Müşrikler ancak bir pisliktir...” ayeti hakkında sonra Hennâd'ın Ebü'l-Ahvas'tan aktardığı hadisin bir benzerini zikretti.

حدثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيان، عن واقدٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، قال: لما نَزَلَت: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا}. شَقَّ ذلك على أصحاب النبي ﷺ، وقالوا: من يأتينا بطعامنا، ومن يأتينا بالمتاع؟ فَنَزَلَت: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاءَ} .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Vâkıd'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} “Müşrikler ancak bir pisliktir. Artık bu yıllarından sonra Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar!” ayeti inince bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına ağır geldi ve: “Bize yiyeceğimizi kim getirecek, bize malı/ticari eşyayı kim getirecek?” dediler. Bunun üzerine: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاءَ} “Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah dilerse lütfundan sizi zenginleştirecektir.” [ayeti] indi .

حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن واقد مولى زيدِ بن خُليدة ، عن سعيد بن جُبَيرٍ، قال: كان المشركون يَقْدَمون عليهم بالتجارةِ، فنزلت هذه الآية: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ} إلى قوله: {عَيْلَةً}. قال: الفقرُ. {فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ} .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Zeyd b. Huleyde'nin azatlısı Vâkıd'dan , o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: Müşrikler ticaretle onların yanına gelirlerdi. Bunun üzerine: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ} “Müşrikler ancak bir pisliktir...” ayetinden {عَيْلَةً} “yoksulluktan...” kısmına kadar indi. [Saîd] dedi ki: [Ayetteki 'ayle] fakirliktir. {فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ} “Allah dilerse lütfundan sizi zenginleştirecektir.” .

حدثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن أبيه، عن عطية العوفي، قال: قال المسلمون: قد كُنَّا نُصِيبُ مِن تجاراتهم وبياعاتهم. فنَزَلَت: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ} إلى قوله: {مِن فَضْلِهِ}.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, babasından, o da Atıyye el-Avfî'den nakletti: O dedi ki: Müslümanlar, “Biz onların ticaretlerinden ve alışverişlerinden pay elde ediyorduk” dediler. Bunun üzerine: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ} “Müşrikler ancak bir pisliktir...” buyruğundan {مِن فَضْلِهِ} “...lütfundan” kısmına kadar [olan ayet] indi.

حدثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، قال: سمعت أبي - أحسِبُه [قال: أنبأنا] أبو جعفر - عن عَطِيَّةَ، قال: لمَّا قيل: ولا يَحُجَّ بعد العامِ مُشْرِكٌ. قالوا: قد كُنَّا نُصِيبُ مِن بِياعاتِهم في الموسم. قال: فنَزَلَت: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ} يعني: بما فاتهم من بياعاتهم.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Babamı işittim -sanırım [şöyle dedi: Bize haber verdi] Ebû Ca'fer-, Atıyye'den nakletti: O dedi ki: “Bu yıldan sonra hiçbir müşrik hac yapmasın” denilince [Müslümanlar]: “Hac mevsiminde onların alışverişlerinden pay elde ediyorduk” dediler. [Atıyye] dedi ki: Bunun üzerine: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ} “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir. Artık bu yıllarından sonra Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar! Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah dilerse lütfundan sizi zenginleştirecektir.” ayeti indi; yani onların alışverişlerinden kaçırdıkları şeylerin yerine [zengin kılacaktır].

حدَّثنا أبو كرَيب، وابنُ وَكِيعٍ، قالا: ثنا ابن يَمانٍ، عن أبي سنانٍ، عن ثابتٍ، عن الضحاكِ: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ}. قال: بالجزية .

Bize Ebû Küreyb ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize İbn Yemân, Ebû Sinân'dan, o Sâbit'ten, o da ed-Dahhâk'tan nakletti: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ} “Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah dilerse lütfundan sizi zenginleştirecektir.” buyruğu hakkında: Cizye ile [zengin kılacaktır], dedi .

حدثنا ابن وَكِيعٍ، قال: ثنا ابن يَمانٍ وأبو معاويةَ، عن أبي سنانٍ، عن ثابت، عن الضحاكِ، قال: خرج المشركون من مكةَ، فشقَّ ذلك على المسلمين، وقالوا: كُنَّا نُصِيبُ منهم التجارةَ والميرةَ. فأنزل الله: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân ve Ebû Muâviye, Ebû Sinân'dan, o Sâbit'ten, o da ed-Dahhâk'tan nakletti, dedi ki: Müşrikler Mekke'den çıkarıldılar; bu durum Müslümanlara ağır geldi ve: “Biz onlardan ticaret ve erzak sağlıyorduk” dediler. Bunun üzerine Allah: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Kendilerine Kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlarla savaşın...” [ayetini] indirdi .

حُدِّثْتُ عن الحسين بن الفرجِ، قال: سمعت أبا معاذ، قال: ثنا عُبَيدُ بنُ سُليمان، قال: سمعتُ الضَّحَّاكَ يقولُ في قوله: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ}: كان ناسٌ مِن المسلمين يَتَألَّفون العِيرَ، فلمَّا نَزَلَت "براءة" بقتال المشركين حيثما ثُقِفوا، وأن يَقْعُدوا لهم كلَّ مَرْصَدٍ، قَذَف الشيطان في قلوبِ المؤمنين: فمن أين تَعِيشون، وقد أُمِرْتُم بقتال أهلِ العِيرِ؟!. فعلم اللَّهُ مِن

Bana el-Huseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ} “Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah dilerse lütfundan sizi zenginleştirecektir” ayeti hakkında şöyle derken işittim: Müslümanlardan bazı kimseler [ticaret] kervanlarıyla kaynaşıp yakınlık kuruyorlardı. Berâe [Tevbe Sûresi], müşriklerin nerede bulunurlarsa öldürülmeleri ve her gözetleme yerinde onlar için pusuya yatılması hükmüyle inince şeytan müminlerin kalplerine: “Kervan sahipleriyle savaşmakla emrolunduğunuza göre artık ne ile geçineceksiniz?” [vesvesesini] attı. Allah onların [içinde bulunan] bu durumu bildi...

ذلك ما عَلِم، فقال: أطيعوني، وامْضُوا لأمرى، وأطيعوا رسولى، فإنى سوف أُغْنِيكُم مِن فَضْلى. فتَوكَّل لهم الله بذلك.

bildiği için şöyle buyurdu: Bana itaat edin, emrime uyun ve Resulüme itaat edin; şüphesiz Ben sizi lütfumdan zenginleştireceğim. Böylece Allah bu hususta onlara kefil oldu.

حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قوله: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ} إلى قوله: {فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاءَ}. قال: قال المؤمنون: كُنَّا نُصِيبُ مِن مَتاجر المشركين. فوَعَدَهم الله أن يُغْنِيَهم من فضله، عِوَضًا لهم بأن لا يقربوهم المسجد الحرام. فهذه الآية مع [أوَّلِ "براءةَ" في القراءةِ، ومع] آخرِها في التأويل . {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} إلى قوله: {عَن يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ}: حين أُمر محمد وأصحابه بغزوة تبوك .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ} “Müşrikler ancak bir pisliktir...” ayetinden {فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاءَ} “...Allah dilerse lütfundan sizi zenginleştirecektir” sözüne kadar olan kısım hakkında dedi ki: Müminler: “Biz müşriklerin ticaretlerinden kazanç sağlıyorduk” dediler. Bunun üzerine Allah, onların Mescid-i Harâm'a yaklaşmamalarına karşılık bir bedel olarak onları lütfundan zenginleştireceğini vadetti. Bu ayet okunuşta [Berâe'nin başıyla, tevil bakımından ise] sonuyladır . {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Kendilerine Kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlarla... savaşın” ayetinden {عَن يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ} “...bizzat kendi elleriyle boyun eğip küçülmüş olarak” sözüne kadar olan kısım ise Muhammed ve ashabı Tebük Gazvesi ile emrolundukları zaman [inmiştir] .

حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهد بنحوه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

حدثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيد، عن قتادة، قال: لما نَفَى الله المشركين عن المسجدِ الحرامِ، شَقَّ ذلك على المسلمين، وكانوا يأتون [ببيعات فينتفع] بذلك المسلمون. فأنزل الله تعالى ذكره: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ}. فأغناهم بهذا الخراجِ، الجزية الجاريةَ عليهم،

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o şöyle demiştir: Allah müşrikleri Mescid-i Harâm'dan menedip uzaklaştırınca bu durum Müslümanlara ağır geldi. Zira [müşrikler] [ticaret mallarıyla gelirler, bundan da] Müslümanlar faydalanırlardı. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ} “Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah dilerse lütfundan sizi zenginleştirecektir” [ayetini] indirdi. Böylece onlara konulan bu haraç ve cari olan cizye ile [Allah] onları zenginleştirdi,

يأخُذُونها شهرًا شهرًا، عاما عامًا، فليس لأحدٍ من المشركين أن يقربَ المسجدَ الحرامَ بعدَ عامهم بحالٍ، إلا صاحب الجِزْيةِ، أو عَبْدَ رجلٍ مِن المسلمين .

yıldan yıla aldıkları bu cizye ve haraç ile onları zenginleştirdi. Artık cizye sahibi ya da Müslüman bir adamın kölesi hariç , hiçbir müşrikin bu yıllarından sonra hiçbir şekilde Mescid-i Harâm'a yaklaşması helal değildir .

حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا ابن جُرَيجٍ، قال: أخبرنا أبو الزبيرِ، أنه سمع جابر بن عبدِ اللهِ يقولُ في قوله: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا}: إلا أن يكونَ عبدًا، أو أحدًا مِن أهل الذمةِ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Bize Ebü'z-Zübeyr haber verdi; o, Câbir b. Abdillâh'ın {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} “Müşrikler ancak bir pisliktir. Artık bu yıllarından sonra Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar!” ayeti hakkında: “Bir köle ya da zimmî ehlinden biri olması müstesna” dediğini işitmiştir .

قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن قتادة في قوله: {فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا}، قال: إلا صاحب جِزْيةٍ، أو عبدًا لرجل من المسلمين .

Dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; o, {فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} “Artık bu yıllarından sonra Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar” sözü hakkında: “Cizye sahibi ya da Müslüman bir adamın kölesi müstesna” dedi .

حدثنا زكريا بن يَحيى بن أبي زائدةَ، قال: ثنا حَجاجٌ، عن عبد الملك بن عبدِ العزيز بن جُريجٍ، قال: أخبرني أبو الزبير، أنه سمع جابر بن عبدِ اللهِ يقولُ في هذه الآيةِ: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ}: إلا أن يكونَ عبدًا، أو أحدا من أهل الجزية .

Bize Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Abdülmelik b. Abdilazîz b. Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana Ebü'z-Zübeyr haber verdi; o, Câbir b. Abdillâh'ın bu ayet hakkında, yani: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ} “Müşrikler ancak bir pisliktir. Artık Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar” ayeti hakkında: “Bir köle ya da cizye ehlinden biri olması müstesna” dediğini işitmiştir .

حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أَخبرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قوله: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ}. قال: أغْناهم الله بالجزية الجارية، شهرًا فشهرًا، وعاما فعامًا .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ} “Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah dilerse sizi kendi lütfundan zenginleştirecektir” sözü hakkında haber verdi; [Katâde] dedi ki: “Allah onları ay be ay, yıl be yıl süreklilik arz eden cizye ile zenginleştirdi.”

حدثنا أحمد بن إسحاق، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا عَبَّادُ بنُ العَوَّامِ، عن الحَجَّاجِ، عن أبي الزبير، عن جابرٍ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا}. قال: لا يَقْرَبُ المسجد الحرام بعدَ عَامِه هذا مُشْرِكٌ ولا ذِمِّى .

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. el-Avvâm, el-Haccâc'dan, o Ebü'z-Zübeyr'den , o da Câbir'den nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir. Artık bu yıllarından sonra Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar!” ayeti hakkında şöyle dedi: Bu yıldan sonra hiçbir müşrik de hiçbir zimmî de Mescid-i Harâm'a yaklaşamaz .

حدثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاق: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً}: وذلك أن الناس قالوا: لتُقْطَعنَّ عَنَّا الأسواقُ، فلتَهْلِكَنَّ التجارةُ، وليَذْهَبَنَّ ما كُنَّا نُصِيبُ فيها من المرافق. فنزل: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ}: مِن وجه غير ذلك، {إِنْ شَاءَ} إلى قوله: {وَهُمْ صَاغِرُونَ}. ففى هذا عِوَضٌ مما تَخَوَّفْتُم مِن قَطْعِ تلك الأسواق. فعَوَّضَهم الله بما قطع عنهم من أمرِ الشِّرْكِ، ما أعطاهم مِن أعْناقِ أهل الكتابِ مِن الجزية .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً} “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir. Artık bu yıllarından sonra Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar! Eğer yoksulluktan korkarsanız...” [ifadesi şundan dolayıdır]: İnsanlar: “Pazarlarımız kesinlikle kesilecek, ticaret mahvolacak ve orada elde ettiğimiz menfaatler yok olup gidecek” dediler. Bunun üzerine: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah lütfundan sizi zenginleştirecektir”; yani bundan başka bir yoldan zenginleştirecektir, {إِنْ شَاءَ} “dilerse” sözünden {وَهُمْ صَاغِرُونَ} “...onlar küçülmüş kimseler olarak” sözüne kadar [olan ayet] indi. İşte bunda, o pazarların kesilmesinden dolayı korktuğunuz şeye karşılık bir bedel vardır. Böylece Allah, şirk ehlinden kestiklerine bedel olarak Ehl-i Kitab'ın boyunlarından alacakları cizyeyi onlara vermiştir .

وأما قوله: {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} فإن معناه: {إنَّ الله عَلِيمٌ} بما حَدَّثَتْكم به أنفسكم، أيُّها المؤمنون، مِن خَوفِ العَيْلة عليها، بمَنْعِ المشركين من أن يَقْرَبوا المسجد الحرام، وغير ذلك من مصالح عبادِه، {حَكِيمٌ} في تدبيرِه إياهم، وتدبير جميعِ خَلْقِه.

{إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğuna gelince; bunun anlamı şudur: {إنَّ الله عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir”; müşriklerin Mescid-i Harâm'a yaklaşmalarını engellemek suretiyle başlarına fakirlik gelmesinden duydukları korku hususunda ey müminler, nefislerinizin size fısıldadığı şeyleri ve kullarının diğer menfaatlerini bilendir. {حَكِيمٌ} “hüküm ve hikmet sahibidir”; kullarını ve bütün yarattıklarını sevk ve idare etmesinde hikmet sahibidir.

القول في تأويل قوله: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ (٢٩)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ (٢٩)} “Kendilerine kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyen, Allah'ın ve Resulünün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyenlerle, bizzat kendi elleriyle boyun eğip küçülmüş kimseler olarak cizyeyi verinceye kadar savaşın!”

يقول تعالى ذكره للمؤمنين به مِن أصحاب رسوله ﷺ: {قَاتِلُوا}، أيها المؤمنون، القومَ {الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ}. يقولُ: ولا يُصَدِّقون بجنةٍ ولا نارٍ، {وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ}. يقولُ: ولا يُطيعون الله طاعة الحقِّ. يعنى: أنهم لا يُطيعون طاعة أهل الإسلامِ، {مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ}: وهم اليهودُ والنصارى.

Zikri yüce olan Allah, Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan müminlere şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! {قَاتِلُوا} “Savaşın”, şu toplulukla: {الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah'a ve ahiret gününe inanmayan”; yani cenneti ve cehennemi tasdik etmeyen, {وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ} “Allah'ın ve Resulünün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyen”; yani Allah'a hakkıyla itaat etmeyen; kastettiği: İslam ehlinin itaati gibi itaat etmeyenlerle, {مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “kendilerine Kitap verilenlerden”; onlar da Yahudiler ve Hristiyanlardır.

وكلُّ مُطِيعٍ مَلِكًا أو ذا سلطانٍ، فهو دائنٌ له. يقال منه: دانَ فلانٌ لفلانٍ، فهو يَدِينُ له دِينًا، قال زهيرٌ :

Bir hükümdara veya otorite sahibine itaat eden herkes, ona boyun eğmiş (dâin) olur. Bu kökten olmak üzere: 'Falanca falancaya boyun eğdi ve itaat etti' anlamında dâne fulânun li-fulânin, fe-huve yedînu lehu dînen (دانَ فلانٌ لفلانٍ، فهو يَدِينُ له دِينًا) denir. Züheyr şöyle demiştir :

لَئِنْ حَلَلْتَ بِجَوٍّ فِي بَنِي أَسَدٍ … في دِينِ عمرٍو وحالَتْ بَيْنَنَا فَدَكُ

Andolsun ki sen Esedoğulları içindeki Cevv'e konsan da … Amr'ın hâkimiyeti altında olsan ve aramızda Fedek bulunsa da.

وقوله: {مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ}. يعنى: الذين أُعْطُوا كتابَ اللهِ، وهم أهل التوراة والإنجيل {حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ}.

Allah'ın: {مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Kendilerine Kitap verilenlerden” sözü; kendilerine Allah'ın kitabı verilenler demektir ki onlar Tevrat ve İncil ehlidir. {حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ} “Cizyeyi verinceye kadar”.

والجزيةُ: الفِعْلةُ، مِن: جَزَى فلانٌ فلانًا ما عليه. إذا قضاه، يَجْزِيه؛ والجزيةُ مثلُ القِعْدة والجلْسَة.

Cizye (el-cizye), fi'le (فِعْلة) vezninde olup; 'falanca üzerindeki borcu ödedi, eda etti' anlamındaki cezâ fulânun fulânen mâ aleyhi yeğzîhi (جَزَى فلانٌ فلانًا ما عليه يَجْزِيه) ifadesinden gelir. Cizye kelimesi kı'de (قِعْدة: oturuş tarzı) ve cilse (جلْسَة: oturuş biçimi) gibidir.

ومعنى الكلام: حتى يُعْطُوا الخراجَ عن رقابهم، الذي يبذلونه للمسلمين دَفْعًا عنها.

Sözün anlamı şudur: Boyunlarını [kurtarmak] için Müslümanlara bunu savuşturmak amacıyla ödedikleri vergiyi (haracı) bizzat verinceye kadar.

وأما قوله: {عَن يَدٍ}. فإنه يعنى: مِن يده إلى يدِ مَن يَدْفَعُه إِليه.

{عَن يَدٍ} “Kendi elleriyle” sözüne gelince; bu, [cizyeyi] kendi elinden onu teslim ettiği kimsenin eline [vermesi] anlamına gelir.

وكذلك تقولُ العرب لكلِّ مُعْطٍ قاهرًا له شيئًا، طائعا له أو كارهًا: أعطاه عن يده، وعن يدٍ. وذلك نظير قولهم: كَلَّمتُه فمًا لفمٍ، ولَقِيتُه كَفَّةً لكَفَّةٍ، وكذلك أعطيتُه عن يد ليد.

Nitekim Araplar, kendisini mağlup eden bir kimseye isteyerek veya istemeyerek bir şey veren herkes için: 'Onu kendi elinden verdi' (a'tâhu an yedihî ve an yedin) derler. Bu, onların: 'Onunla ağız ağıza konuştum' (kellemtuhu femen li-femin) ve 'Onunla yüz yüze karşılaştım' (lekîtuhu keffeten li-keffetin) ve yine 'Ona elden ele verdim' (a'taytuhu an yedin li-yedin) sözlerine benzer.

وأمَّا قولُه: {وَهُمْ صَاغِرُونَ} فإن معناه: وهم أذلاء مقهورون. يقال للذليلِ الحقير: صاغِرٌ.

{وَهُمْ صَاغِرُونَ} “Ve onlar küçülmüş olarak” sözünün anlamı ise; zelil ve boyun eğdirilmiş kimseler olarak demektir. Hor ve hakir olan kimseye sâğir (صاغِر) denir.

وذكر أن هذه الآية نَزَلَت على رسول الله ﷺ في أمره بحرب الروم، فَغَزا رسول الله ﷺ بعد نزولها غزوة تبوك.

Bu ayetin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Rumlarla savaşmayı emretmesi hakkında indiği ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ayetin inişinden sonra Tebük Gazvesi'ne çıktığı zikredilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني محمد بن عمرٍو ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيح، عن مجاهد: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ}: حين أُمِر محمد وأصحابه بغزوة تبوكَ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ} “Kendilerine Kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, Allah'ın ve Resulünün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyen kimselerle, bizzat kendi elleriyle boyun eğip küçülmüş olarak cizyeyi verinceye kadar savaşın!” [ayeti], Muhammed ve ashabı Tebük Gazvesi ile emrolundukları zaman [inmiştir] .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهد نحوه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

واختلف أهل التأويلِ في معنى الصَّغارِ الذي غناه الله في هذا الموضع؛

Tevil ehli, Allah'ın bu makamda kastettiği 'küçülme ve zillet' (sağâr) anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir;

فقال بعضُهم: أن يُعْطِيَها وهو قائمٌ، والآخِذُ جالسٌ.

Onlardan bazısı şöyle demiştir: [Zimminin cizyeyi] kendisi ayakta dururken, [cizyeyi] alan kimsenin ise oturur vaziyette olmasıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عبد الرحمنِ بن بشْرٍ النَّيْسابوريُّ، قال: ثنا سفيان، عن أبي سعدٍ، عن عِكْرمة: {حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَن يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ}. قال: أي تأخُذُها وأنت جالسٌ وهو قائم .

Bana Abdurrahman b. Bişr en-Neyseybûrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Sa'd'dan , o da İkrime'den nakletti: {حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَن يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ} “...bizzat kendi elleriyle boyun eğip küçülmüş olarak cizyeyi verinceye kadar” buyruğu hakkında şöyle dedi: Yani sen otururken o ayakta durur vaziyette [cizyeyi] almandır .

وقال آخرون: معنى قوله: {حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَن يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ}: عن أنفسهم، بأيديهم يَمْشُون بها، وهم كارِهون. وذلك قول رُوى عن ابن عباس ، من وجه فيه نَظَرٌ.

Başkaları ise şöyle demiştir: {حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَن يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ} “...bizzat kendi elleriyle boyun eğip küçülmüş olarak cizyeyi verinceye kadar” sözünün anlamı; bizzat kendileri, elleriyle, yürüyerek ve istemeyerek getirmeleridir. Bu, İbn Abbâs'tan incelenmesi gereken bir yolla rivayet edilen bir görüştür.

وقال آخرون: إعطاؤهم إياها هو الصَّغَارُ.

Başkaları da şöyle demiştir: Onların bu cizyeyi bizzat vermeleri zaten zilletin (sağârın) ta kendisidir .

القول في تأويل قوله: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٣٠)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٣٠)} “Yahudiler: “Üzeyr Allah'ın oğludur” dediler. Hristiyanlar da: “Mesih Allah'ın oğludur” dediler. Bu, onların ağızlarıyla geveledikleri sözleridir. [Sözlerini], daha önce inkâr etmiş olanların sözlerine benzetiyorlar. Allah onları kahretsin! Nasıl da [haktan] döndürülüyorlar!”

اختلف أهل التأويل في القائل: {عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ}؛ فقال بعضهم: كان ذلك رجلًا واحدًا، وهو فِنْحاصُ.

Tevil ehli, {عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ} “Üzeyr Allah'ın oğludur” sözünü söyleyen kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazıları: Bu, tek bir adamdı ve o da Fınhâs'tır, demişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال:

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, [o da] şöyle dedi:

سَمِعتُ عبدَ اللهِ بنَ عُبَيدِ بن عُمَيرٍ يقولُ: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ}. قال: قالها رجلٌ واحدٌ، قالوا: إن اسمه فِنْحاصُ. وقالوا: هو الذي قال: {إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} [آل عمران: ١٨١].

Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr'in şöyle dediğini işittim: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ} “Yahudiler: “Üzeyr Allah'ın oğludur” dediler” ayeti hakkında dedi ki: Bunu tek bir adam söylemiştir; adının Fınhâs olduğunu söylemişlerdir. Yine: {إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} “Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz” [Âl-i İmrân: 181] diyen kişinin de o olduğunu söylemişlerdir.

وقال آخرون: بل كان ذلك قول جماعة منهم.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu, onlardan bir topluluğun sözüydü.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا يونس بن بُكَيرٍ، قال: ثنا محمد بن إسحاقَ، قال: ثني محمد بن أبي محمدٍ مولى زيد بن ثابتٍ، قال: ثني سعيد بن جبيرٍ أو عكرمةُ، عن ابن عباسٍ، قال: أتى رسول الله ﷺ سَلَّامُ بنُ مِشْكَمٍ، ونُعْمانُ بنُ أوْفَى، وشَأْسُ بن قيسٍ، ومالك بنُ الصَّيْفِ، فقالوا: كيف نَتَّبِعُك وقد تَرَكْتَ قِبْلَتَنا، وأنت لا تَزْعُمُ أن عزيرًا ابن اللهِ؟ فأنزل الله في ذلك من قولهم: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ}. إلى: {أَنَّى يُؤْفَكُونَ} .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Sellâm b. Mişkem, Nu'mân b. Evfâ, Şa's b. Kays ve Mâlik b. es-Sayf geldiler ve: “Sen bizim kıblemizi terk etmişken ve Üzeyr'in Allah'ın oğlu olduğunu iddia etmiyorken biz sana nasıl tabi olalım?” dediler. Bunun üzerine Allah onların bu sözü hakkında: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ} “Yahudiler: “Üzeyr Allah'ın oğludur” dediler. Hristiyanlar da: “Mesih Allah'ın oğludur” dediler” ayetinden {أَنَّى يُؤْفَكُونَ} “...Nasıl da döndürülüyorlar!” kısmına kadar olan ayeti indirdi .

حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرُ ابْنُ اللَّهِ}: وإنما قالوا: هو ابن الله. من أجل أن عُزيرًا كان في أهل الكتابِ، وكانت التوراة عندهم، فعملوا بها ما شاء الله أن يَعْمَلُوا، ثم أضاعُوها وعَمِلوا بغير الحقِّ، وكان التابوتُ فيهم. فلما

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرُ ابْنُ اللَّهِ} “Yahudiler: “Üzeyr Allah'ın oğludur” dediler” ayeti hakkında [şöyle dedi]: Onlar “O, Allah'ın oğludur” sözünü sırf şu sebepten dolayı söylediler: Üzeyr Ehl-i Kitap arasında bulunuyordu ve Tevrat onların yanındaydı. Allah'ın dilediği bir süre onunla amel ettiler, sonra onu zayi ettiler ve haktan başkasıyla amel ettiler; Tâbût da aralarındaydı. Vaktaki...

رأى الله أنهم قد أضاعوا التوراةَ، وعَمِلوا بالأهْواءِ، رَفَعَ اللَّهُ عنهم التابوتَ، وأنساهم التوراة، ونَسَخَها من صدورهم، وأرسل الله عليهم مَرَضًا، فاسْتَطْلَقَت بُطونُهم، حتى جَعَل الرجلُ يمشى كَبِدُه، حتى نَسُوا التوراة، ونُسِخَت من صُدورِهم، وفيهم عُزَيرٌ. فمَكَثوا ما شاء الله أن يمكثوا بعد ما نُسِخَت التوراة من صدورهم، وكان عزيز قبلُ مِن عُلمائهم، فدَعا عُزَيرٌ الله، وابْتَهَل إليه أن يَرُدَّ إليه الذي نُسِخَ من صدره من التوراة. فبينما هو يُصَلِّي مُبْتِهِلًا إلى اللهِ، نَزَل نورٌ مِن الله فدخل جَوْفَه، فعاد إليه الذي كان ذَهَب مِن جوفه من التوراة، فأذن في قومه، فقال: يا قوم، قد آتانى الله التوراة وردّها إليَّ. فعَلِق يُعَلِّمُهم، فمَكَثوا ما شاء الله وهو يُعَلِّمُهم. ثم إن التابوتَ نَزَل بعد ذلك وبعدَ ذَهابه منهم، فلما رأوا التابوتَ عَرَضوا ما كان فيه على الذي كان عُزَيرٌ يُعَلِّمُهم، فوجدوه مثله، فقالوا: والله ما أُوتى عُزَيرٌ هذا إلا أنه ابن اللهِ .

Allah onların Tevrat'ı zayi ettiklerini ve hevalarına uyduklarını gördü, Allah Tâbût'u onların arasından kaldırdı, Tevrat'ı onlara unutturdu ve göğüslerinden onu sildi (neshetti). Allah onların üzerine bir hastalık gönderdi; karınları öyle bozuldu ki kişi ciğerini çıkarır hale geldi; nihayet Tevrat'ı unuttular ve göğüslerinden silindi; Üzeyr de onların arasındaydı. Tevrat göğüslerinden silindikten sonra Allah'ın dilediği kadar bir süre kaldılar. Üzeyr daha önce onların âlimlerindendi. Üzeyr Allah'a dua edip göğsünden silinen Tevrat'ı kendisine geri vermesi için O'na yalvardı. O, Allah'a yalvararak namaz kılarken Allah'tan bir nur indi ve içine girdi. Böylece Tevrat'tan içine ait olup kaybolan şey ona geri döndü. Bunun üzerine kavmine seslenip: “Ey kavmim! Allah bana Tevrat'ı verdi ve onu bana geri döndürdü” dedi. Onlara öğretmeye başladı ; o kendilerine öğretirken Allah'ın dilediği kadar bir süre kaldılar. Sonra Tâbût onlardan gittikten sonra tekrar indi. Tâbût'u gördüklerinde içinde bulunanı, Üzeyr'in kendilerine öğrettiği şeyle karşılaştırdılar ve onun aynısı olduğunu gördüler. Bunun üzerine: “Vallahi bu, Üzeyr'e ancak Allah'ın oğlu olduğu için verilmiştir” dediler .

حدثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ}: إنما قالت ذلك لأنهم ظَهَرَت عليهم العَمالقةُ فقَتَلوهم، وأخَذوا التوراةَ، وذَهَب علماؤُهم الذين بَقُوا، فدفنوا كُتُبَ التوراة في الجبالِ. وكان عُزَيرٌ غلامًا يَتَعَبَّدُ في رءوس الجبالِ، لا يَنزِلُ إلا يوم عيدٍ. فجعل الغلام يَبْكِى ويقولُ: ربِّ، تَرَكْتَ بنى إسرائيلَ بغير عالمٍ. فلم يَزَلْ يَبْكِي حتى سَقَطَت أشْفارُ عينيه، فنزل مَرَّةً إلى العيدِ، فلما رَجَع إذا هو بامرأةٍ قد مَثَلَتْ له

Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] Allah'ın: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ} “Yahudiler: “Üzeyr Allah'ın oğludur” dediler” ayeti hakkında bildirdi: [Yahudiler] bunu ancak şu sebeple söylediler: Amâlika kavmi onlara galip gelip onları öldürdü ve Tevrat'ı aldılar. Geriye kalan âlimleri de gidip Tevrat nüshalarını dağlara gömdüler. Üzeyr ise dağ başlarında ibadet eden genç bir delikanlıydı; sadece bayram günü [şehre] inerdi. O genç ağlamaya başlayıp: “Rabbim! İsrailoğullarını âlimsiz bıraktın!” diyordu. Durmaksızın ağlamaktan göz kapaklarının kirpikleri döküldü. Bir keresinde bayram için indi; geri döndüğünde karşısına dikilmiş bir kadın gördü

عند قبرٍ من تلك القبورِ تَبْكى وتقولُ: يا مُطْعِماه، ويا كاسياه. فقال لها: وَيْحَكِ، مَن كان يُطْعِمُكِ [أو يَكْسُوكِ أو يَسْقِيكِ أو] يَنْفَعُكِ قبلَ هذا الرجل؟ قالت: الله. قال: فإن الله حيٌّ لم يَمُتْ. قالت: يا عُزيرُ، فمن كان يُعَلِّمُ العلماءَ قبل بنى إسرائيل؟ قال: الله. قالت: فلِمَ تَبكى عليهم؟ فلما عَرَف أنه قد خُصِمٍ، وَلَّى مُدْبِرًا، فَدَعَتْه فقالت: يا عُزيرُ، إذا أصبحت غدًا فأتِ نهر كذا وكذا فاعْتَسِل فيه، ثم اخرُجْ فَصَلِّ ركعتين، فإنه يأتيك شيخٌ، فما أعطاك فخُذْه. فلما أصبح انطلَق عُزَيرٌ إلى ذلك النهر فاغتَسل فيه، ثم خَرَج فصَلَّى ركعتين، فجاءه الشيخ فقال: افتَحْ فمَك . ففَتَح فمَه، فألقَى فيه شيئًا كهيئة الجمرة العظيمةِ، مجتمعٌ كهيئة القوارير، ثلاث مرارٍ. فَرَجَع عُزَيرٌ وهو من أعلم الناس بالتوراةِ، فقال: يا بنى إسرائيلَ، إنى قد جِئْتُكم بالتوراةِ. فقالوا: يا عُزَيرُ، ما كنتَ كَذَّابًا. فَعَمِد فَرَبَط على كلَّ إصْبَعٍ له قَلَمًا، وكتب بأصابعه كلِّها، فكتب التوراة كلَّها، فلما رَجَع العلماءُ أُخْبِروا بشَأْنِ غزيرٍ، فاستخرج أولئك العلماء كتبهم التي كانوا رفعوها من التوراة في الجبالِ، وكانت في خَوَابٍ مدفونةٍ، فعارضوها بتوراةِ عُزَيرٍ، فوجدوها مثلها، فقالوا: ما أعطاك الله هذا إلا أنك ابنُه .

o kabirlerden bir kabrin başında ağlıyor ve: “Ey beni doyuranım, ey beni giydirenim!” diyordu. [Üzeyr] ona: “Yazıklar olsun sana! Bu adamdan önce seni doyuran [veya giydiren veya içiren veya] sana fayda veren kimdi?” dedi. Kadın: “Allah'tı” dedi. [Üzeyr]: “Şüphesiz Allah diridir, ölmemiştir” dedi. Kadın: “Ey Üzeyr! İsrailoğullarından önce âlimlere öğreten kimdi?” dedi. [Üzeyr]: “Allah'tı” dedi. Kadın: “Öyleyse onlar için niye ağlıyorsun?” dedi. [Üzeyr] delille susturulduğunu anlayınca arkasını dönüp gitti. Kadın ona seslenip şöyle dedi: “Ey Üzeyr! Yarın sabah olunca falan ve falan nehre git, orada yıkan, sonra çıkıp iki rekât namaz kıl; zira sana bir yaşlı adam gelecektir, sana ne verirse onu al.” Sabah olunca Üzeyr o nehre gidip yıkandı, sonra çıkıp iki rekât namaz kıldı. O yaşlı adam ona geldi ve: “Ağzını aç” dedi . O da ağzını açtı; adam onun ağzına büyük bir kor gibi, billur gibi toplanmış bir şeyi üç defa attı. Üzeyr insanların Tevrat'ı en iyi bileni olarak geri döndü ve: “Ey İsrailoğulları! Ben size Tevrat'ı getirdim” dedi. Onlar: “Ey Üzeyr! Sen yalancı biri değildin” dediler. Bunun üzerine her bir parmağına bir kalem bağladı ve bütün parmaklarıyla yazarak Tevrat'ın tamamını yazdı. Âlimler döndüklerinde kendilerine Üzeyr'in durumu haber verildi; o âlimler dağlara kaldırmış oldukları ve küplerde gömülü olan Tevrat nüshalarını çıkardılar ve onları Üzeyr'in Tevrat'ı ile karşılaştırdılar, onun aynısı olduğunu gördüler. Bunun üzerine: “Allah bunu sana ancak O'nun oğlu olduğun için vermiştir” dediler .

واختلفت القرأة في قراءة ذلك؛ فقرأته عامة قرأة أهل المدينة وبعضُ المكِّيِّين والكوفيِّين: (وقالت اليهودُ عُزَيْرُ ابن اللَّهِ). لا يُنَوِّنون "عُزيرا". وقرأه بعضُ

Kurrâ (kıraat âlimleri) bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ehli kurrâsının geneli ile Mekkeliler ve Kûfelilerin bir kısmı bunu: (وقالت اليهودُ عُزَيْرُ ابن اللَّهِ) [şeklinde] okumuştur; [onlar] “Üzeyr” kelimesini tenvinlemezler. [Mekkeliler ve Kûfelilerin] bazıları ise bunu...

المَكِّيِّين والكوفيِّين: {عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ}. بتنوين "عُزَيرٍ" . قال: هو اسمٌ مُجْرًى وإن كان أعْجَمِيًّا لخِفَّتِه، وهو مع ذلك غيرُ منسوبٍ إلى الله، فيكونُ بمنزلة قول القائلِ: زيد ابن عبدِ اللهِ. وأُوقع الابنُ موقع الخبر. ولو كان منسوبًا إلى الله لكان الوجه فيه - إذا كان الابن خبرًا - الإجراءَ والتنوين، فكيف وهو منسوبٌ إلى غير أبيه؟.

ise bunu: {عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ} “Üzeyr Allah'ın oğludur” şeklinde “Uzeyr” kelimesini tenvinli okumuşlardır . [Ebu Ca'fer] dedi ki: O, hafifliğinden dolayı yabancı (Acemce) bir isim olsa bile munsarıf (tenvin alan) bir isimdir. Bununla birlikte o [gerçekte] Allah'a nesep olarak bağlı değildir; dolayısıyla söz söyleyen birinin: 'Zeyd Abdullah'ın oğludur' (Zeydün ibnu Abdillâh) sözü konumundadır. 'İbn' kelimesi de haber konumuna getirilmiştir. Şayet [gerçekte] Allah'a nispet edilmiş olsaydı -'ibn' kelimesi haber olduğunda- kaide gereği munsarıf olup tenvin alması gerekirdi; kaldı ki kendi babasından başkasına nispet edilmişken nasıl tenvin almasın?

وأَمَّا مَن تَرَك تنوينَ "عُزيرٍ"، فإنه لما كانت "الباءُ" من "ابن" [ساكنةً مع التنوين الساكن] ، والتقى ساكِنان، فحذف الأوَّلُ منهما اسْتِثْقالًا لتَحْريكِه، كما قال الراجز :

“Uzeyr” kelimesinin tenvinini terk eden kimseye gelince; o, “ibn” kelimesindeki “bâ” harfi [sakin olan tenvin ile birlikte sakin] olup iki sakin harf yan yana geldiğinde , birincisini harekelemenin ağırlığından dolayı hazfetmiştir (düşürmüştür); nitekim recez şairi şöyle demiştir :

لَتَجدَنِّي بالأميرِ بَرَّا

“Beni emîre karşı pek itaatkâr bulursun,

وبالقَناةِ مِدْعَسًا مِكَرًا

Ve mızrakla [düşmanı] şiddetle delen ve [üstüne] hücum eden [biri olarak bulursun],

إذا غُطَيْفُ السُّلَمِيُّ فَرَّا

Süleymoğullarından Gutayf kaçtığı zaman.”

فحَذَف "النونَ" للساكن الذي اسْتقبلها.

[Şair], ardından gelen sakin harften dolayı [tenvinin] “nûn”unu hazfetmiştir.

قال أبو جعفرٍ: وأولى القراءتين بالصواب في ذلك قراءةُ مَن قرأَ: {عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ}. بتنوين "عُزير"؛ لأن العرب [لا تُنوِّنُ] الأسماء إذا كان الابن نعتًا

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] şöyle dedi: Bu hususta iki kıraatten doğruya en evlâ olanı, “Üzeyr” kelimesini tenvinleyerek {عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ} “Üzeyr Allah'ın oğludur” şeklinde okuyanın kıraatidir. Çünkü Araplar, 'ibn' kelimesi sıfat olduğunda isimleri [tenvinlemezler]

للاسم كقولِهم: هذا زيدُ بنُ عبدِ اللهِ. فأرادوا الخبر عن عُزيرٍ بأنه ابن اللهِ، ولم يُريدوا أن يَجْعَلوا الابن له، نعتًا، والابن في هذا الموضع خبرٌ لـ "عُزيرٍ"؛ لأن الذين ذكر الله عنهم أنهم قالوا ذلك إنما أخْبَروا عن "عُزَيرٍ" أنه كذلك، وإن كانوا بقيلهم ذلك كانوا كاذِبِين على اللهِ مُفْتَرِين.

tıpkı onların: “Bu, Abdullah'ın oğlu Zeyd'dir” (Hâzâ Zeydü’bnu Abdillâh) sözlerinde olduğu gibi. [Burada ise] Üzeyr hakkında onun Allah'ın oğlu olduğunu haber vermek istemişler , 'ibn' kelimesini ona sıfat yapmayı kastetmemişlerdir. Bu konumda 'ibn' kelimesi “Uzeyr”in haberidir; zira Allah'ın bunu söylediklerini zikrettiği kimseler, bu sözleriyle Allah'a karşı yalancı ve iftiracı olsalar da sadece Üzeyr hakkında durumun böyle olduğunu haber vermişlerdir.

{وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ} يعنى قول اليهود: {عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ}. يقولُ: يشبه قول هؤلاء في الكذبِ على الله والفِرْيةِ عليه، ونشبتهم المسيحَ إلى أنه لله ابنٌ، كَذِبَ اليهودِ وفِرْيتَهم على الله في نِسبتِهم عزيرًا إلى أنه لله ابنٌ، ولا ينبغى أن يكون لله ولدٌ، سبحانه، {بَل لَّهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَّهُ قَانِتُونَ} [البقرة: ١١٦].

{وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ} “Hıristiyanlar da: 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler. Bu, onların ağızlarıyla söyledikleri sözleridir. [Sözlerini] daha önce inkâr edenlerin sözlerine benzetiyorlar”; yani Yahudilerin: {عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ} “Üzeyr Allah'ın oğludur” sözünü [kastediyor]. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Bunların Allah'a karşı yalan söyleme ve O'na iftira etme ile Mesih'i Allah'ın oğlu kılma konusundaki sözleri, Yahudilerin Üzeyr'i Allah'ın oğlu kılma hususundaki yalan ve iftiralarına benzemektedir . Oysa Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez; O bundan münezzehtir; {بَل لَّهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَّهُ قَانِتُونَ} “Bilakis göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur, hepsi O'na boyun eğmiştir” [Bakara: 116].

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bizim bu konuda söylediğimize benzer bir açıklamayı tefsir ehli de yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني المثنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن قَبْلُ}. يقولُ: يُشبهون.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن قَبْلُ} “[Sözlerini] daha önce inkâr edenlerin sözlerine benzetiyorlar” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “[Bu,] benzetirler demektir.”

حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قولَه: {يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن قَبْلُ}: ضَاهَت النصارى قولَ اليهودِ قبلَهم .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezid anlattı, dedi ki: Bize Said, Katade'den {يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن قَبْلُ} “[Sözlerini] daha önce inkâr edenlerin sözlerine benzetiyorlar” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Hıristiyanlar, kendilerinden önceki Yahudilerin sözüne benzetmişlerdir .”

حدَّثني محمد بن الحسينِ، قال: ثنا أحمد بن المفضَّلِ، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ: {يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن قَبْلُ}: النصارى يُضاهِئون قول اليهودِ في عُزَيرٍ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbat, es-Süddî'den {يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن قَبْلُ} “[Sözlerini] daha önce inkâr edenlerin sözlerine benzetiyorlar” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Hıristiyanlar, Yahudilerin Üzeyr hakkındaki sözlerine benzetirler .”

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ: {يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن قَبْلُ}. يقولُ: النصارى يُضاهئون قول اليهود.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccac, İbn Cüreyc'den {يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن قَبْلُ} “[Sözlerini] daha önce inkâr edenlerin sözlerine benzetiyorlar” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Hıristiyanlar Yahudilerin sözlerine benzetirler, demektir.”

حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن قَبْلُ}. يقولُ: قالوا مثلَ ما قال أهلُ الأديانِ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbas'tan {يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن قَبْلُ} “[Sözlerini] daha önce inkâr edenlerin sözlerine benzetiyorlar” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “[Önceki] din mensuplarının söylediklerinin benzerini söylediler , demektir.”