Binûn

İçinde Yûnus (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 10. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

مِن كلٍّ نضَّاحَةِ الذِّفْرَى إِذا عَرِقَت … عُرضَتُها طَامسُ الأعلامِ مجهولُ

"Terlediği zaman kulak arkalarından ter fışkırtan [develerden], / Hedefi, işaretleri silinmiş, bilinmeyen [çöllerdir]."

وقد اختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك في هذا الموضعِ؛ فقال جماعةٌ منهم فيه مثلَ قولِنا

Tevil ehli (müfessirler) bu ayetteki bu [ifadenin] tevilinde ihtilaf etmişlerdir; onlardan bir topluluk bu hususta bizim görüşümüzün benzerini söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني زكريا بنُ يحيى بنِ أبى زائدةَ، قال: ثنا حجاجٌ، قال: ثنى ابنُ جريجٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ كثيرٍ، قال: بَلَغَنا عن القُرظيِّ في قولِه: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ}. قال: اجعلْ سُكَّرَهم حجارةً.

Bana Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: Bana İbn Cüreyc, Abdullah b. Kesîr'den anlattı, o şöyle dedi: Bize el-Kurazî'den O'nun: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ} “Rabbimiz! Onların mallarını yok et” kavli hakkında ulaştığına göre o: "Onların şekerlerini taşa çevir" demiştir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ كثيرٍ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظىِّ، قال: جعَل سُكَّرَهم حجارةً

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Abdullah b. Kesîr'den, o da Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den anlattı, o şöyle dedi: "Onların şekerlerini taşa çevirdi ."

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعٍ، عن أبي العاليةِ: {اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ}. قال: جعلَها حجارةً .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den: {اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ} “Mallarını yok et” [kavli hakkında] anlattı, o: "Onları taşa çevirdi " demiştir.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ ابنُ سعدٍ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ في قولِه: {اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ}. قال: صارت حجارةً

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî' b. Enes'ten O'nun: {اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ} “Mallarını yok et” kavli hakkında anlattı, o: "[Malları] taşa dönüştü" demiştir.

حدَّثنابشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ}. قال: بَلَغَنا أن زروعَهم تحوَّلت حجارةً .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ} “Rabbimiz! Onların mallarını yok et” kavli hakkında anlattı, o şöyle dedi: Bize ulaştığına göre onların ekinleri taşa dönüştü .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ}. قال: بلغنَا أن حُروثًا لهم صارت حجارةً.

Bize Muhammed b. Abdil-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ} “Rabbimiz! Onların mallarını yok et” [kavli hakkında] anlattı, o şöyle dedi: Bize ulaştığına göre onlara ait ekinler taş hâline geldi.

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا قبيصةُ بنُ عقبةَ، قال: ثنا سفيانُ: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ}. قال: يقولون: صارت حجارةً.

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa b. Ukbe anlattı, dedi ki: Bize Süfyân: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ} “Rabbimiz! Onların mallarını yok et” [kavli hakkında] anlattı, o şöyle dedi: "Taş hâline geldi" derlerdi.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا يحيى الحِمَّانيُّ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ}. قال: صارت حجارةً .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, İsmâil'den, o Ebû Sâlih'ten O'nun: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ} “Rabbimiz! Onların mallarını yok et” kavli hakkında bildirdi, o: "Taş hâline geldi " demiştir.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ}. قال: بَلَغنا أن حروثًا لهم صارت حجارةً .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ} “Rabbimiz! Onların mallarını yok et” kavli hakkında bildirdi, o şöyle dedi: Bize ulaştığına göre onlara ait ekinler taş hâline geldi .

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ}.

Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı, O'nun: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ} “Rabbimiz! Onların mallarını yok et” kavli hakkında şöyle derken işittim:

قال: جَعَلها الله حجارةً منقوشةً على هيئةِ ما كانت .

Dedi ki: "Allah onları eskiden bulundukları şekil üzere nakşedilmiş taşlar hâline getirdi ."

حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ}. قال: قد فَعَل ذلك، وقد أصابَهم ذلك، طَمَس على أموالهم، فصارت حجارةً؛ ذَهَبُهم ودراهمُهم وعَدَسُهم، وكلُّ شيءٍ .

Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ} “Rabbimiz! Onların mallarını yok et” kavli hakkında şöyle dedi: "O bunu yaptı ve bu başlarına geldi; mallarını yok etti de altınları, dirhemleri, mercimekleri ve her şeyleri taş oldu ."

وقال آخرون: بل معنى ذلك: أهلِكْها.

Başkaları ise: "Bilakis bunun anlamı: 'Onları helak et' demektir" dediler.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني زكريا بنُ يحيى بن أبي زائدةَ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ}. قال: أهلِكْها.

Bana Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ} “Rabbimiz! Onların mallarını yok et” [kavli hakkında] anlattı, o: "Onları helak et" demiştir.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten , o da Mücâhid'den aynısını anlattı.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمى، قال: ثني أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ}. يقولُ: دَمِّرْ عليهم

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] anlattı: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ} “Rabbimiz! Onların mallarını yok et”. Şöyle demektedir: Onları helak et [ve yıkıma uğrat]

وأهلِكْ أموالَهم .

mallarını helak et ."

وأما قولُه: {وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ}. فإنه يعنى: واطبَع عليها حتى لا تلينَ ولا تنشرحَ بالإيمانِ.

O'nun: {وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ} “Kalplerini sıkıca mühürle” kavline gelince; bununla: "Kalplerini mühürle ki yumuşamasın ve imana açılmasın" [anlamını] kastetmektedir.

كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ: وقال موسى قبلَ أن يأتىَ فرعونُ: ربنا اشدُدْ على قلوبِهم فلا يؤمِنوا حتى يَرَوا العذابَ الأليمَ. فاستجاب اللهُ له، وحالَ بينَ فرعونَ وبين الإيمانِ حتى أدرَكَه الغرقُ، فلم ينفعْه الإيمانُ .

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: Mûsâ, Firavun'a gelmeden önce: "Rabbimiz! Kalplerini sıkıca mühürle ki, o can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmesinler" dedi. Allah da onun duasını kabul etti ve boğulma anı gelip çatıncaya kadar Firavun ile iman arasına engel koydu; böylece iman ona fayda vermedi .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ}. يقولُ: واطبع على قلوبِهم {حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ}، وهو الغرقُ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı: {وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ} “Kalplerini sıkıca mühürle”. [İbn Abbâs] der ki: {حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ} “O can yakıcı azabı görünceye kadar” -ki o boğulmadır- onların kalplerini mühürle .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ}: بالضلالةِ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı: {وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ} “Kalplerini sıkıca mühürle”: "Sapıklıkla [mühürle]" demiştir.

قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، [عن مجاهدٍ] {وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ}. قال: بالضلالِة .

Dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, [o da Mücâhid'den] : {وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ} “Kalplerini sıkıca mühürle” [kavli hakkında] anlattı, o: "Sapıklıkla [mühürle] " demiştir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da...

مجاهدٍ مثلَه

Mücâhid'den aynısını anlattı.

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضّحَاكَ يقولُ فى قولِه: {وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ}. يقولُ: أهلكهم كفارًا

Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ} “Kalplerini sıkıca mühürle” kavli hakkında şöyle derken işittim: "[Yani] onları kâfir olarak helak et ."

وأما قولُه: {فَلَا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ}. فإن معناه: فلا يصدِّقوا بتوحيدِ اللهِ ويُقِرُّوا بوحدانيتِه حتى يَرَوا العذابَ المُوجعَ .

O'nun: {فَلَا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ} “Çünkü onlar o can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmeyecekler / [Rabbimiz!] İman etmesinler” kavline gelince; bunun anlamı: "O can yakıcı azabı görünceye kadar Allah'ın tevhidini tasdik edip birliğini ikrar etmesinler" demektir .

كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَلَا يُؤْمِنُوا} باللهِ، فيما يَرَون من الآياتِ، {حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ} .

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı: Gördükleri ayetler karşısında {فَلَا يُؤْمِنُوا} “İman etmesinler” Allah'a, {حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ} “O can yakıcı azabı görünceye kadar”.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.

قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını bildirdi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: سمِعتُ المقرئُ يقولُ: {فَلَا يُؤْمِنُوا}. يقولُ: دُعاءٌ عليهم.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: el-Mukri'i {فَلَا يُؤْمِنُوا} “Artık iman etmesinler” [ayeti hakkında] şöyle derken işittim: "[Bu,] onlar aleyhine bir bedduadır" diyordu.

واختلف أهلُ العربيةِ فى موضعِ {يُؤْمِنُوا}؛ فقال بعضُ نحويى البصرةِ: هو نصبٌ؛ لأن جوابَ الأمرِ بالفاءِ، أو يكونُ دعاءً عليهم إذ عَصَوا. وقد حُكى عن قائل هذا القولُ أنه كان يقولُ: هو نصبٌ، عطفًا على قولِه: {لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ}.

Arap dili âlimleri {يُؤْمِنُوا} kelimesinin iraptaki konumu hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: O mansubdur; çünkü fa (ف) ile emrin cevabıdır veya isyan ettiklerinde onlar aleyhine bir beddua [anlamı taşıyan nasb]dır. Bu görüşü söyleyen kimseden, onun: {لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ} “Senin yolundan saptırsınlar diye” kavline atıfla mansub olduğunu söylediği de rivayet edilmiştir.

وقال آخرُ منهم - وهو قولُ نحويى الكوفيينَ: موضعُه جزمٌ على الدعاءِ مِن موسي عليهم، بمعني: فلا آمنوا ، كما قال الشاعرُ :

Onlardan bir başkası ise -ki bu Kûfeli nahivcilerin görüşüdür- şöyle demiştir: İraptaki konumu, Mûsâ'nın onlar aleyhine bedduası olarak meczumdur; yani: "İman etmesinler (فَلَا آمَنُوا)" demektir. Nitekim şair de şöyle demiştir :

فلا يَنْبَسط مِن بينِ عَينَيك ما انزَوَى … ولا تَلقَنى إلا وأنفُكَ رَاغِمُ

İki gözünün arasındaki çatıklık açılmasın … Ve burnun sürtülmüş olarak beni karşıla!

بمعنى: فلا انبسَطَ مِن بينِ عينَيك ما انزَوى، ولا لَقِيتَنى. على الدعاءِ. [وكان بعضُ نحويبى الكوفةِ يقولُ: هو دعاءٌ، كأنه قال: اللهمَّ] فلا يؤمنوا. قال: وإن شئتَ جعلتَها جوابًا لمسئلتِه إياه؛ لأن المسئلةَ خَرَجَت على لفظِ الأمرِ، فتجعلُ {فَلَا يُؤْمِنُوا}، في موضعِ نصبٍ على الجوابِ، وليس بسهلٍ قال: ويكونُ كقولِ الشاعرِ :

Beddua kabilinden olmak üzere: "İki gözünün arasındaki çatıklık açılmasın ve benimle karşılaşmayasın" anlamındadır. [Kûfeli bazı nahivciler şöyle diyordu: Bu bir bedduadır; sanki o: "Allahım!] İman etmesinler" demiştir. [Yine o nahivci] dedi ki: İstersen onu, Mûsâ'nın Allah'tan talebinin cevabı kılarsın; çünkü talep emir lafzıyla vâki olmuştur, böylece {فَلَا يُؤْمِنُوا} “İman etmesinler” ifadesini cevap olarak nasb mahallinde kılarsın, fakat bu [nahiv kuralları açısından] kolay/yaygın bir kullanım değildir. Dedi ki: Bu, şairin şu sözü gibi olur :

يا ناقُ سيرى عَنَقًا فسيحا … إلى سليمانَ فَنستريحا

Ey deve! Rahat ve hızlı adımlarla yürü … Süleyman'a [varalım da] böylece rahata erelim.

قال: وليس الجوابُ بسهلٍ في الدعاءِ؛ لأنه ليس بشرطٍ.

[Yine o nahivci] dedi ki: Bedduada [mansûb] cevap [takdiri] kolay (yaygın ve uygun) değildir; çünkü o bir şart değildir.

والصوابُ مِن القولِ فى ذلك أنه فى موضعِ جزمٍ على الدعاءِ، بمعنى: فلا آمنوا. وإنما اخترتُ ذلك لأن ما قبلَه دعاءٌ، وذلك قولُه: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ}، فإلحاقُ قولِه: {فَلَا يُؤْمِنُوا}. إذ كان في سياقِ ذلك بمعناه أشبهُ وأولى.

Bu hususta doğru olan görüş; onun beddua kabilinden olarak meczum konumda olmasıdır, yani: "İman etmesinler" demektir. Bunu tercih etmemin sebebi, ondan önceki kısmın beddua olmasıdır; o da: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ} “Rabbimiz! Onların mallarını yok et ve kalplerini sıkıca mühürle” kavlidir. Dolayısıyla {فَلَا يُؤْمِنُوا} “İman etmesinler” sözünü, aynı bağlamda yer aldığı için anlamca ona ilhak etmek daha uygun ve daha evladır.

وأما قولُه: {حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ}. فإن ابنَ عباسٍ كان يقولُ: معناه: حتى يَرُوا الغرقَ. وقد ذكَرنا الروايةَ عنه بذلك مِن بعضِ وجوهِها فيما مضَى .

O'nun: {حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ} “O can yakıcı azabı görünceye kadar” kavline gelince; İbn Abbâs bunun anlamının: "Boğulmayı görünceye kadar" demek olduğunu söylerdi. Nitekim daha önce ondan gelen bu yöndeki rivayeti bazı vecihleriyle zikretmiştik .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال ابنُ عباسٍ: {فَلَا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ}. قال: العَرقُ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, İbn Abbâs: {فَلَا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ} “O can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmesinler” [kavli hakkında]: "[O azap] boğulmadır" demiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا فَاسْتَقِيمَا وَلَا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٨٩)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri: {قَالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا فَاسْتَقِيمَا وَلَا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٨٩)} “[Allah] buyurdu ki: 'İkinizin de duası kabul edilmiştir. O halde doğru yolda dosdoğru devam edin ve sakın bilmeyenlerin yoluna uymayın!'”

وهذا خبرٌ مِن الله عن إجابتِه لموسى ﷺ وهارونَ دعاءَهما على فرعونَ وأشرافِ قومِه وأموالِهم. يقولُ جلَّ ثناؤه: قال اللهُ لهما: {قَالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} في فرعونَ وملئِه وأموالِهم.

Bu, Allah'ın; Mûsâ (aleyhisselâm) ve Hârûn'un, Firavun, kavminin ileri gelenleri ve malları aleyhindeki dualarını kabul ettiğine dair bir haberdir. Şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah o ikisine: Firavun, onun ileri gelenleri ve malları hakkında {قَالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} “İkinizin de duası kabul edilmiştir” buyurdu.

فإن قال قائلٌ: وكيف نُسبت الإجابة إلى اثنين والدعاءُ إنما كان من واحدٍ؟ قيل: إن الداعىَ وإن كان واحدًا، فإن الثاني كان مؤمِّنًا وهو هارونُ، فلذلك نُسِبت الإجابةُ إليهما؛ لأن المؤمِّنَ داعٍ، وكذلك قال أهلُ التأويلِ.

Eğer biri: "Dua eden sadece bir kişi olduğu halde icabet nasıl iki kişiye nispet edilmiştir?" derse, şöyle denir: Dua eden bir kişi olsa da ikincisi -ki o Hârûn'dur- "âmin" diyordu. Bu sebeple icabet her ikisine nispet edilmiştir; çünkü "âmin" diyen de dua edendir. Tefsir ehli de böyle demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ

Bana Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn

جريجٍ، عن رجلٍ، عن عكرمةَ، قال : {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا}. [قال: كان موسى يدعو وهارونُ يؤمنُ، فذلك قولُه: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا}] .

Cüreyc'den, bir adamdan, o da İkrime'den anlattı, o : {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} “İkinizin de duası kabul edilmiştir” [ayeti hakkında]: ["Mûsâ dua ediyor, Hârûn da âmin diyordu. İşte O'nun: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} “İkinizin de duası kabul edilmiştir” kavli budur"] demiştir.

وقد زَعَم بعضُ أهلُ العربيةِ أن العربَ تخاطبُ الواحدَ خطابَ الاثنين، وأنشَد في ذلك :

Arap dili âlimlerinden bazıları, Arapların tek kişiye iki kişi hitabıyla hitap ettiklerini ileri sürmüş ve bu hususta şu beyti okumuştur:

فقلتُ لصاحبي لا تُعجَلانَا … بِنَزعِ أصولِه واجتَزَّ شِيحَا

Arkadaşıma: 'Onun köklerini sökmekte acele etmeyin , pelin otunu biç!' dedim.

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا زكريا بنُ عدىٍّ، عن ابنُ المباركِ، عن إسماعيلَ ابنِ أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ، قال: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا}. قال: دعا موسى، وأمَّن هارونُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Zekeriyyâ b. Adiyy, İbnü'l-Mübârek'ten, o İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Sâlih'ten anlattı: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} “İkinizin de duası kabul edilmiştir” [ayeti hakkında]: "Mûsâ dua etti, Hârûn da âmin dedi " demiştir.

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي وزيدُ بنُ حبابٍ، عن موسى بنِ عبيدةَ، عن محمدِ بنِ كعبٍ، قال: دعا موسى، وأمَّن هارونُ

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam ve Zeyd b. Hubâb, Mûsâ b. Ubeyde'den, o da Muhammed b. Kâ'b'dan anlattı, o: "Mûsâ dua etti, Hârûn da âmin dedi " demiştir.

قال: ثنا أبو معاويةَ، عن شيخٍ له، عن محمدِ بنِ كعبٍ، قال: دعا موسى وأمَّن هارونُ.

Dedi ki: Bize Ebû Muâviye, bir hocasından, o da Muhammed b. Kâ'b'dan anlattı, o: "Mûsâ dua etti, Hârûn da âmin dedi" demiştir.

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو نعيمٍ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى

Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebû

العاليةِ، قال: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا}. قال: دعا موسى، وأمَّن هارونُ .

Âliye'den anlattı: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} “İkinizin de duası kabul edilmiştir” [ayeti hakkında]: "Mûsâ dua etti, Hârûn da âmin dedi " demiştir.

قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعدٍ، وعبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، قال: دعا موسى، وأمَّن هارونَ، فذلك قولُه: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} .

Dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa'd ve Abdullah b. Ebî Ca'fer, Ebû Ca'fer'den, o Rebî' b. Enes'ten anlattı, o: "Mûsâ dua etti, Hârûn da âmin dedi. İşte O'nun: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} “İkinizin de duası kabul edilmiştir” kavli budur" demiştir.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن رجلٍ، عن عكرمةَ فى قولِه: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا}. قال: كان موسى يدعو وهارونُ يؤمِّنُ، فذلك قولُه: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, bir adamdan, o da İkrime'den O'nun: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} “İkinizin de duası kabul edilmiştir” kavli hakkında bildirdi, o: "Mûsâ dua ediyor, Hârûn da âmin diyordu. İşte O'nun: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} “İkinizin de duası kabul edilmiştir” kavli budur" demiştir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال ابنُ عباس: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا}؛ لموسى وهارونَ، قال ابنُ جريجٍ: قال عكرمةُ: أمَّن هارونُ على دعاءِ موسى، فقال اللهُ: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا فَاسْتَقِيمَا} .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: "{قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} “İkinizin de duası kabul edilmiştir”; [yani] Mûsâ ve Hârûn'un [duası]" demiştir. İbn Cüreyc dedi ki: İkrime şöyle dedi: "Hârûn, Mûsâ'nın duasına âmin dedi, bunun üzerine Allah: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا فَاسْتَقِيمَا} “İkinizin de duası kabul edilmiştir; o halde dosdoğru devam edin” buyurdu."

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: كان هارونُ يقولُ: آمين. فقال اللهُ: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا}. فصار التأمينُ دعوةً، صار شريكَه فيها .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Hârûn : "Âmin" diyordu. Bunun üzerine Allah: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} “İkinizin de duası kabul edilmiştir” buyurdu. Böylece âmin demek bir dua oldu [ve Hârûn da] o duada onun ortağı oldu .

وأما قولُه: {فَاسْتَقِيمَا}. فإنه أمرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه لموسى وهارونَ

Allah Teâlâ'nın: {فَاسْتَقِيمَا} “O halde [ikiniz de] dosdoğru devam edin” buyruğuna gelince; şüphesiz bu, zikri yüce olan Allah'tan Mûsâ ve Hârûn'a bir emirdir.

بالاستقامة والثباتِ على أمرِهما من دعاءِ فرعونَ وقومِه إلى الإجابةِ إلى توحيدِ اللهِ وطاعتِه، إلى أن يأتيهَم عقابُ اللهِ الذي أخبَرهما أنه أجابهما فيه.

Firavun ve kavmini Allah'ın birliğini kabule ve O'na itaate davet etme hususundaki vazifelerinde, haklarında [dualarını] kabul ettiğini haber verdiği Allah'ın cezası kendilerine gelinceye kadar istikamet üzere ve sebatkâr olmalarını [emretmektedir].

كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ: قال ابنُ عباسٍ: {فَاسْتَقِيمَا}: فامضيا لأمرى، وهى الاستقامةُ. قال ابنُ جريجٍ: يقولون: إن فرعونَ مكثَ بعدَ [هذه الدعوةِ] أربعين سنةً .

Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs: {فَاسْتَقِيمَا} “O halde dosdoğru devam edin”: "Emrime göre hareket edin, istikamet işte budur" demiştir. İbn Cüreyc dedi ki: Şöyle derler: Firavun [bu duadan] sonra kırk yıl daha kaldı .

وقولُه: {وَلَا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ}. يقولُ: ولا تَسلُكانِّ طريقَ الذين يَجهَلون حقيقةَ وعدى، فتستَعجِلان قَضائى، فإن وعدى لا خُلفَ له، وإن وعيدى نازلٌ بفرعونَ، وعذابى واقعٌ به وبقومِه.

O'nun: {وَلَا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} “Ve sakın bilmeyenlerin yoluna uymayın!” kavli ise şöyle buyurmaktadır: Vaadimin hakikatini bilmeyip de hükmümün acele gelmesini isteyenlerin yoluna sakın girmeyin; zira benim vaadimden asla dönülmez ve azap tehdidim Firavun'un başına kesinlikle inecektir, azabım da onun ve kavminin üzerine mutlaka vâki olacaktır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْيًا وَعَدْوًا حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩٠)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri: {وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْيًا وَعَدْوًا حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩٠)} “İsrâiloğullarını denizden geçirdik; Firavun ve askerleri de zulmetmek ve saldırmak üzere hemen onların peşine düştü. Nihayet boğulma tehlikesi onu yakalayınca: 'İnandım ki İsrâiloğullarının iman ettiğinden başka ilah yoktur, ben de teslim olanlardanım!' dedi.”

يقولُ تعالى ذكرُه: وقطَعنا ببنى إسرائيلَ البحرَ حتى جاوَزوه، {فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ}. يقولُ: فتَبِعهم فرعونُ، {وَجُنُودُهُ}. يقالُ منه: أتبَعتُه وتبِعتُه، بمعنًى واحدٍ.

Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: İsrâiloğullarını denizi aşıncaya kadar oradan geçirdik. {فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ} “Firavun da hemen onların peşine düştü”, yani: Firavun onların arkasına takıldı, {وَجُنُودُهُ} “Ve askerleri de”. [Arapçada] bu anlamda: "أَتْبَعْتُهُ" ve "تَبِعْتُهُ" aynı manada kullanılır.

وقد كان الكسائيُّ فيما ذكَر أبو عبيدٍ عنه يقولُ: إذا أُريدَ أنه أتبَعهم خيرًا أو شرًّا، فالكلامُ: أتبَعَهم بهمزِ الألفِ، وإذا أريد أنه اتَّبع أثرَهم أو اقتدَى بهم،

Ebû Ubeyd'in kendisinden aktardığına göre el-Kisâî şöyle demekteydi: Şayet onun arkalarından bir iyilik veya bir kötülük ulaştırdığı kastedilirse fasih ifade, elifin hemzesiyle 'أَتْبَعَهُمْ' (etbeahum) şeklindedir. Şayet onun onların izini sürdüğü veya onlara uyduğu kastedilirse,

فإنه من اتَّبعتُ، مشددةَ التاءِ غير مهموزةِ الألفِ

o takdirde te'si şeddeli ve elifi hemzesiz olarak "اِتَّبَعْتُ" fiilindendir.

{بَغْيًا} على موسى وهارونَ ومَن معهما مِن قومِهما مِن بني إسرائيلَ، {وَعَدْوًا}. يقولُ: واعتداءً عليهم.

Mûsâ'ya, Hârûn'a ve kavimlerinden İsrâiloğulları ile birlikte bulunanlara karşı {بَغْيًا} “Zulmetmek”, {وَعَدْوًا} “Ve saldırmak üzere”. [Yani] onlara tecavüz ve haksızlık etmek üzere [peşlerine düştü] buyurmaktadır.

وهو مصدرٌ مِن قولهم: عَدا فلانٌ على فلانٍ في الظلمِ، يَعدو عليه عدوًا. مثل: غزا يَغْزُو غزوًا.

Bu kelime, onların zulümde haddi aşmak anlamında kullandıkları: "عَدَا فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ، يَعْدُو عَلَيْهِ عَدْوًا" sözünden bir masdardır; tıpkı "غَزَا يَغْزُو غَزْوًا" gibi.

وقد رُوى عن بعضِهم أنه كان يقرَأُ: (بغيا وعُدُوا) . وهو أيضًا مصدرٌ مِن قولهم: عَدَا يعدوا عدُوًّا. مثل: علا يَعلو عُلوًّا.

Bazı kıraat âlimlerinden burayı (بغيا وعُدُوا) şeklinde okudukları da rivayet edilmiştir. Bu da onların: "عَدَا يَعْدُو عُدُوًّا" sözünden gelen bir masdardır; tıpkı "عَلَا يَعْلُو عُلُوًّا" gibi.

{حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ}، يقولُ: حتى إذا أحاطَ به الغرقُ. وفي الكلامِ متروكٌ قد تُرِك ذكرُه اكتفاءً بدَلالةِ ما ظهَر مِن الكلامِ عليه، وذلك: {فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْيًا وَعَدْوًا}، فيه فغَرَّقناه، {حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ}.

{حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ} “Nihayet boğulma tehlikesi onu yakalayınca”, yani: boğulma onu çepeçevre kuşatınca [demektir]. Sözde, ifadenin açık delaletiyle yetinilerek zikri terk edilmiş hazfedilmiş bir kısım vardır; o da: {فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْيًا وَعَدْوًا} “Firavun ve askerleri de zulmetmek ve saldırmak üzere hemen onların peşine düştü” [ifadesinden sonra gelen: "Biz de onu denizde boğduk"] {حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ} “Nihayet boğulma tehlikesi onu yakalayınca” [kısmıdır].

وقولُه: {قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيلِ فرعونَ حينَ أشفَى على الغرقِ وأيقَن بالهلكة: {آمَنْتُ}. يقولُ: أَقرَرتُ {أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ}.

O'nun: {قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “'İnandım ki İsrâiloğullarının iman ettiğinden başka ilah yoktur, ben de teslim olanlardanım!' dedi” kavline gelince; zikri yüce olan Allah, boğulmanın eşiğine gelip helak olacağını kesin olarak anlayınca Firavun'un söylediği sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {آمَنْتُ} “İnandım”; yani: ikrar ettim ki {أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ} “İsrâiloğullarının iman ettiğinden başka ilah yoktur”.

واختلَفت القرأةُ فى قراءةِ ذلك. فقرَأه بعضُهم، وهو قراءةُ عامةِ أهلِ المدينةِ والبصرةِ: {أَنَّهُ}، بفتحِ الألفِ مِن {أَنَّهُ} على إعمالِ آمنتُ فيها ونصبِها به.

Kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bir kısmı -ki bu, Medine ve Basra ehlinin cumhurunun kıraatidir- {آمَنْتُ} [fiilini] onda amel ettirip onunla mansub kılarak {أَنَّهُ} kelimesinin elifinin fethasıyla: {أَنَّهُ} şeklinde okumuştur.

وقرأ آخرون: (آمنتُ إنه)، بكسرِ الألفِ مِن {أَنَّهُ} على ابتداءِ الخبرِ، وهى قراءةُ عامةِ الكوفيين .

Diğerleri ise, yeni bir cümleye başlangıç kabilinden {أَنَّهُ} kelimesinin elifinin kesrasıyla: (آمنتُ إنه) şeklinde okumuştur; bu da Kûfelilerin cumhurunun kıraatidir .

والقولُ فى ذلك عندى أنهما قراءتان مُتقاربنا المعنى، وبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.

Bana göre bu husustaki doğru değerlendirme, bunların anlamları birbirine yakın iki kıraat olduğudur; okuyucu hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta söylediğimiz söze benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا موسى بنُ عبيدةَ، عن محمدِ بنِ كعبٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ شدّادٍ، قال: اجتمَع يعقوبُ وبنوه إلى يوسفَ، وهم اثنان وسبعون، وخرَجوا مع موسى مِن مصرَ حينَ خَرجوا، وهم ستُّمائةِ ألفٍ فلما أدرَكهم فرعونُ فرأَوه، قالوا: يا موسى أين المخرجُ فقد أُدركنا؟ قد كُنَّا نلقَى مِن فرعونَ البلاءَ. فأوحَى اللهُ إلى موسى: {أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} [الشعراء: ٦٣] ويَبِسَ لهم البحرُ، وكشَفَ اللهُ عن وجهِ الأرضِ، وخرَج فرعون على فرسٍ حصانٍ أدهَمَ، على لونِه مِن الدُّهم ثمانمائةِ ألفٍ سِوى ألوانِها من الدوابِّ، وكانت تحتَ جبريلَ ﵇ فرسٌ وَدِيقٌ ليس فيها أنثى غيرُها، وميكائيلُ يسوقُهم، لا يَشِذُّ رجلٌ منهم إلا ضَمَّه إلى الناسِ، فلما خرَج آخِرُ بني إسرائيلَ دَنا منه جبريلُ ولَصِقَ به، فوجَدَ الحصانُ ريحَ الأنثى، فلم يَمِلكْ فرعونُ مِن أمره شيئًا، وقال: أقدمِوا، فليس القومُ أحقَّ بالبحرِ منكم. ثم

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde, Muhammed b. Ka'b'dan, o da Abdullah b. Şeddâd'dan anlattı; şöyle demiştir: Ya'kûb ve oğulları, Yûsuf'un yanında bir araya geldiklerinde yetmiş iki kişiydiler. Mısır'dan çıktıklarında ise Mûsâ ile birlikte çıktılar ve altı yüz bin kişiydiler. Firavun onlara yetişip de onlar Firavun'u görünce: "Ey Mûsâ! Çıkış yolu nerede, doğrusu yakalandık! Zaten biz Firavun'dan [hep] bela ve eziyet görüyorduk" dediler. Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya: {أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} “Asân ile denize vur! [Vurunca deniz] hemen yarıldı; her bir parça koca bir dağ gibi oldu” [eş-Şuarâ: 63] diye vahyetti. Deniz onlar için kurudu ve Allah yerin yüzünü açığa çıkardı. Firavun ise siyah/yağız bir aygırın üzerinde [yola] çıktı; onun atının renginde olan siyah atlardan, diğer renklerdeki bineklerin dışında sekiz yüz bin [süvari] vardı. Cebrâîl (aleyhisselâm)'ın altında ise aygırı arzulayan bir kısrak vardı ki aralarında ondan başka dişi binek yoktu. Mîkâîl ise onları arkalarından sevk ediyor, geride tek bir kişi kalsa dahi onu mutlaka insanların arasına katıyordu. İsrâiloğullarının sonuncusu [denizden] çıkınca Cebrâîl ona yaklaştı ve yanına sokuldu. Aygır dişinin kokusunu alınca Firavun atına hiçbir şekilde hâkim olamadı ve: "İlerleyin! O kavim denize [girmeye] sizden daha layık değildir" dedi. Sonra

أتبعَهم فرعونُ، حتى إذا همَّ أولُهم أن يخرُجوا، ارتَطَم ونادى فيها: {آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ}. ونُودى: {آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ (٩١)} .

Firavun onların peşine düştü. Nihayet onların öncüleri çıkmak üzereyken Firavun çamura/sulara saplanıp gömüldü ve denizin içinde şöyle seslendi: {آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “İnandım ki İsrâiloğullarının iman ettiğinden başka ilah yoktur, ben de teslim olanlardanım!”. Ona şöyle nida edildi: {آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ (٩١)} “Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozgunculardan olmuştun!”.

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن عطاءِ ابنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ وعن عديِّ بنِ ثابتٍ، عن سعيدِ بنِ، جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: رفعَه أحدُهما إلى النبيِّ ﷺ. فقال: "إن جبريلَ كان يَدُسُّ فى فمِ فرعونَ الطينَ مخافةَ أن يقولُ: لا إلهَ إلا اللهُ" .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan; ayrıca Adiyy b. Sâbit'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: O ikisinden biri bu rivayeti Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e merfû kıldı. [Nebî] şöyle buyurdu: "Cebrâîl, 'Lâ ilâhe illallâh' der korkusuyla Firavun'un ağzına çamur tıkıyordu" .

حدَّثني الحسينُ بنُ عمرُو بنِ محمدٍ العنقزىُّ، قال: ثنا أبي، قال: ثنا شعبةُ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، و عن عديِّ بنِ ثابتٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، عن النبيِّ ﷺ، قال: "جعَل جبريلُ ﵇ يدُسُّ -أو يحشو- في فمِ فرعونَ الطينَ مخافة أن تُدرِكَه الرحمةُ".

Bana el-Hüseyin b. Amr b. Muhammed el-Ankazî anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Atâ b. es-Sâib'den ve Adiyy b. Sâbit'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan, o da Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den anlattı, [Nebî] şöyle buyurdu: "Cebrâîl (aleyhisselâm), rahmet ona yetişir korkusuyla Firavun'un ağzına çamur tıkmaya -veya doldurmaya- başladı."

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسةَ، عن كثيرِ بنِ زاذانَ، عن أبى حازمٍ، عن أبي هريرةَ، قال: قال النبىُّ ﷺ: "قال لى جبريلُ: يا محمدُ، لو رأيتَنى وأنا أَغِطُّه وأدُسُّ من الحالِ فى فِيه مخافةَ أن تُدركَه رحمةُ اللهِ

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Kesîr b. Zâzân'dan, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hureyre'den anlattı; dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cebrâîl bana şöyle dedi: Ey Muhammed! Allah'ın rahmeti ona yetişir korkusuyla onu [suya] batırırken ve ağzına kara çamurdan tıkarken beni bir görseydin...

فيغفِرَ له". يعني فرعونَ .

[ve böylece] onu bağışlar diye." Firavun'u kastediyor .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا حجاجٌ، قال: ثنا حمادٌ، عن علىٍّ بنِ زيدٍ، عن يوسفَ بنِ مهرانَ، عن ابنِ عباسٍ، أن النبيَّ ﷺ قال: "لمَّا أغرَق اللهُ فرعونَ قال: آمنتُ أنه لا إله إلا الذي آمَنَت به بنو إسرائيلَ. فقال جبريلُ: يا محمدُ، لو رأيتَني وأنا أخُذُ مِن حالِ البحرِ وأدُسُّه في فِيه، مخافةَ أن تُدرِكَه الرحمةُ" .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Ali b. Zeyd'den, o Yûsuf b. Mihrân'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Allah Firavun'u boğduğu zaman [Firavun]: 'İsrâiloğullarının iman ettiğinden başka ilah olmadığına inandım' dedi. Bunun üzerine Cebrâîl şöyle dedi: Ey Muhammed! Rahmet ona yetişir korkusuyla denizin balçığından alıp ağzına tıkarken beni bir görseydin!" .

حدَّثني المثنى، قال: ثني عمرُو بنُ حكامٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، عن النبيِّ ﷺ، قال: "لمَّا قال فرعونُ: لا إله إلا اللهُ. جَعَل جبريلُ يحشُو في فِيه الطينَ والترابَ".

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Amr b. Hukkâm anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan, o da Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den anlattı, [Nebî] şöyle buyurdu: "Firavun: 'Lâ ilâhe illallâh' deyince Cebrâîl onun ağzına çamur ve toprak doldurmaya başladı."

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمرٍ، قال: أخبَرني من سمِعَ ميمونَ بنَ مهرانَ يقولُ في قولِه: {آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ}. قال: أخَذ جبريلُ مِن حَمأةِ البحرِ فضرَب بها فاه -أو قال: ملأ بها فاه- مخافةَ أن تُدرِكَه رحمةُ الله.

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den anlattı, dedi ki: Meymûn b. Mihrân'ın: {آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ} “İsrâiloğullarının iman ettiğinden başka hiçbir ilah olmadığına inandım” ayeti hakkında şöyle dediğini işiten kimse bana haber verdi: "Cebrâîl, Allah'ın rahmeti ona yetişir korkusuyla denizin balçığından alıp ağzına çarptı -veya: ağzını onunla doldurdu-."

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا الحسينُ بنُ علىٍّ، عن جعفرِ بنِ بُرقانَ، عن ميمونِ ابنِ مهرانَ، قال: خطَب الضحاكَ بنُ قيسٍ، فحَمِد اللهَ وأثنى عليه، ثم قال: إن فرعونَ كان عبدًا طاغيًا ناسيًا لذكرِ اللهِ، فلما أدرَكه الغرقُ قال: {آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ}. قال اللهُ: {آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ}.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Alî, Ca‘fer b. Burkân’dan, o Meymûn b. Mihrân’dan anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk b. Kays bir hutbe verdi; Allah’a hamd edip O’na senada bulundu, sonra şöyle dedi: Firavun azgın ve Allah’ı anmayı unutan bir kuldu. Boğulma anı onu yakalayınca: {آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “İsrâiloğullarının iman ettiğinden başka hiçbir ilah olmadığına inandım, ben de müslümanlardanım” dedi. Allah [şöyle] buyurdu: {آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ} “Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozgunculardan olmuştun!”

قال: ثني أبي، عن شعبة، عن عديِّ بنِ ثابتٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، أن فِرعونَ لما أدركه الغرقُ جعَل جبريلُ يَحشُو في فِيه الترابَ خشيةَ أن يُغفرَ له

Dedi ki: Bana babam, Şu'be'den, o Adiyy b. Sâbit'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; Firavun'u boğulma anı yakalayınca Cebrâîl, bağışlanır endişesiyle onun ağzına toprak doldurmaya başladı.

قال: ثنا محمدُ بنُ عبيدٍ، عن عيسى بنِ المغيرةِ، عن إبراهيمَ التيميِّ، أن جبريلَ ﵇ [قال: ما حسَدتُ أحدًا] مِن بنى آدمَ الرحمةَ إلا فرعونَ، فإنه حينَ قال ما قال خشيتُ أن تصلَ إلى الربِّ فأخَذتُ مِن حَمأةِ البحر وزَبدِه، فضرَبتُ به عينَيه ووجهَه.

Dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd, Îsâ b. el-Mugîre'den, o İbrâhîm et-Teymî'den anlattı; Cebrâîl (aleyhisselâm) [şöyle demiştir: Âdemoğullarından] Firavun hariç hiç kimseye rahmeti kıskanmadım. O, söylediği o sözü söyleyince bunun Rabb'e ulaşmasından korktum da denizin balçığından ve köpüğünden alıp gözlerine ve yüzüne çarptım.

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ قال: أخبَرنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن عمرَ بنِ يعلى، عن سعيدِ ابنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: قال جبريلُ ﵇: لقد حَشَوتُ فاه بالحَمأةِ مخافةَ أن تُدرِكَه الرحمةُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Ömer b. Ya'lâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan bildirdi, dedi ki: Cebrâîl (aleyhisselâm) şöyle dedi: Rahmet ona yetişir korkusuyla onun ağzını balçıkla doldurdum .

القولُ في تأويلِ قولِه: {آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ}.

Allah Teâlâ'nın: {آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ} “Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozgunculardan olmuştun!” kavlinin teviline dair açıklama:

يقولُ تعالى ذكرُه مُعرّفًا فرعونَ قُبحَ صَنيعه أيامَ حياتِه، وإساءتَه إلى نفسِه أيامَ صحتِه، بتمَادِيه ومعصيتِه ربَّه، حينَ فَزِعَ إليه فى حالِ حلولِ سَخَطِه به، ونُزُولِ

Zikri yüce olan Allah; [üzerine] gazabının indiği ve cezasının in[mesi] anında O'na sığındığında, [azgınlığında] diretmesi ve Rabbine isyan etmesi sebebiyle Firavun'a hayatı boyunca yaptığı işin çirkinliğini ve sıhhati yerindeyken nefsine ettiği kötülüğü bildirerek [şöyle] buyurmaktadır:

عقابِه به ، مُستَجِيرًا به من عذابِه الواقعِ به، لما ناداه وقد عَلَته أمواجُ البحرِ، وغَشِيته كُربُ الموتِ: {آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ} له، المُنقادين بالذلةِ له، المُعترِفين بالعبوديةِ: الآن تُقِرُّ للهِ بالعبوديةِ، وتستسلمُ له بالذلة، وتُخلص له الألوهةَ، وقد عصيتَه قبلَ نزولِ نِقمتَه بك، فأسخَطتَه على نفسِك، وكنتَ مِن المفسدين فى الأرضِ، الصادِّين عن سبيلِه؟ فهلَّا وأنت فى مَهَلٍ، وبابُ التوبةِ لك منفِتحٌ، أقررتَ بما أنت به الآن مُقِرٌّ؟.

ona inmesi anında O'na sığınıp başına gelen azaptan O'ndan aman dileyerek, denizin dalgaları kendisini aşıp ölüm sıkıntıları onu bürüdüğü sırada: {آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “İnandım ki İsrâiloğullarının iman ettiğinden başka ilah yoktur, ben de O'na teslim olanlardanım” diye nida ettiğinde, hayatı boyunca yaptığı işlerin çirkinliğini, sıhhatli olduğu günlerde haddi aşması ve Rabbine isyan etmesi sebebiyle kendisine kötülük ettiğini bildirerek şöyle buyurmaktadır: O'na boyun eğip zilletle teslim olan ve kulluğunu itiraf edenlerden [olduğunu söyleyerek] şimdi mi Allah'a kulluğu ikrar ediyor, O'na zilletle teslim oluyor ve ulûhiyeti O'na has kılıyorsun? Oysa intikamı senin üzerine inmeden önce O'na isyan etmiş, O'nu kendine öfkelendirmiş ve yeryüzünde bozgunculuk yapanlardan, O'nun yolundan alıkoyanlardan olmuştun! Mühlet içindeyken ve tövbe kapısı sana açıkken şimdi ikrar ettiğin şeyi ikrar etseydin ya!

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ عَنْ آيَاتِنَا لَغَافِلُونَ (٩٢)}.

Allah Teâlâ'nın: {فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ عَنْ آيَاتِنَا لَغَافِلُونَ (٩٢)} “Senden sonrakilere bir ibret olasın diye bugün seni bedeninle (cansız bir ceset olarak) kurtaracağız (karaya atacağız). Gerçekten de insanlardan birçoğu ayetlerimizden habersizdir” kavlinin teviline dair açıklama:

يقولُ تعالى ذكرُه لفرعونَ: فاليوم نجعَلُك على نَجوةٍ مِن الأَرضِ ببدنِك، ينظُرُ إليك هالكًا من كذَّب بهلاكِك؛ {لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً}. يقولُ: لتكون لمَن بعدَك مِن الناسِ عبرةً يعتَبِرون بك، فيَنَزجِرون عن معصيةِ اللهِ والكفرِ به، والسَّعي في أرضِه بالفسادِ.

Yüce Allah -zikri yücedir- Firavun'a şöyle buyurmaktadır: Helak oluşunu yalanlayanlar helak olmuş hâline baksınlar diye bugün seni bedenini yeryüzünün yüksekçe bir yerine koyacağız; {لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً}. Şöyle buyurmaktadır: Senden sonraki insanlar için ibret olasın da senden ibret alıp Allah'a isyandan, O'nu inkâr etmekten ve yeryüzünde fesat çıkarmaktan vazgeçsinler.

والنَّجوةُ، الموضعُ المرتفعُ على ما حولَه مِن الأرضِ، ومنه قولُ أوسِ بنِ حجر :

Necve (النَّجوةُ), etrafındaki yere göre yüksek olan yer demektir. Evs b. Hacer'in şu beyti de bu anlamdandır:

فَمَن بِعَقوتِه كَمَن بِنجوتِه … والمُستَكِنُّ كَمَن يَمشى بِقِرواحِ

Onun avlusunda bulunan kimse, yüksek yerinde bulunan gibi midir? Korunağa çekilen kimse de açık arazide yürüyen gibi [olur mu]?