وأَولى هذه الأقوالِ عندى بتأويلِ الآيةِ، القولُ الذي ذكرْتَه عن مجاهدٍ، وهو أن الذريةَ فى هذا الموضعِ، أُريد بها ذُرِّيةٌ مَن أُرسِل إليه موسى مِن بني إسرائيلَ، فهَلَكوا قبلَ أن يُقِرُّوا بِنُبُوَّته لطولِ الزمانِ، فأدركَتْ ذُرِّيتُهم، فآمنَ منهم مَن ذَكَر اللهُ بموسى.
Bana göre ayetin tevilinde bu görüşlerin en isabetli olanı, Mücâhid'den zikrettiğim görüştür ki o da şudur: Bu yerdeki zürriyet ile, zamanın uzaması sebebiyle Musa'nın peygamberliğini ikrar etmeden ölüp giden İsrâiloğulları'ndan Musa'nın kendilerine gönderildiği kimselerin zürriyeti kastedilmiştir; onların zürriyeti yetişmiş ve onlardan Allah'ın zikrettiği kimseler Musa'ya iman etmiştir.
وإنما قلتُ: هذا القولُ أولى بالصوابِ فى ذلك؛ لأنه لم يَجْرِ في هذه الآيةِ ذكرٌ لغيرِ موسى، فلأن تكونَ "الهاءُ" فى قولِه: {مِنْ قَوْمِهِ} من ذكر موسى لقُربها مِن ذكرِه، أولى مِن أن تكونَ مِن ذكرِ فرعونَ لبُعدِ ذكرِه منها، إذ لم يكن بخلافِ ذلك دليلٌ مِن خبرٍ ولا نظرٍ.
Bu konuda bu görüşün daha doğru olduğunu söylememin sebebi şudur: Bu ayette Musa'dan başkasının zikri geçmemiştir; dolayısıyla {مِنْ قَوْمِهِ} “kavminden” kavlindeki "hâ" zamirinin, zikrine yakınlığından dolayı Musa'nın zikrine ait olması, zikrinin uzaklığından dolayı Firavun'un zikrine ait olmasından daha uygundur; çünkü buna aykırı ne naklî bir haber ne de aklî bir delil bulunmaktadır.
وبعدُ، فإن في قولِه: {عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ}. الدليلَ الواضحَ على أن "الهاءَ" فى قولِه: {إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ}. من ذكرِ موسى، لا مِن ذكرِ فرعونِ؛ لأنها لو كانت مِن ذكرِ فرعونَ، لكان الكلامُ: على خوفٍ منه. ولم يكن: على خوفٍ مِن فرعونَ.
Bundan sonra, [şunu belirtelim ki] şüphesiz O'nun: {عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ} “Firavun'dan ve onların ileri gelenlerinden bir korku üzere” kavlinde; {إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ} “Kavminden bir zürriyet dışında” kavlindeki "hâ" zamirinin Firavun'un zikrine değil, Musa'nın zikrine ait olduğuna dair açık bir delil vardır; çünkü şayet Firavun'un zikrine ait olsaydı, ifade: "Ondan bir korku üzere" şeklinde olurdu ve "Firavun'dan bir korku üzere" şeklinde olmazdı.
وأما قولُه: {عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ}. فإنه يعنى على حالِ خوفٍ ممِّنْ آمَنَ مِن ذُرِّية قومِ موسى بموسى.
{عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ} “Firavun'dan bir korku üzere” kavline gelince; bu, Musa'nın kavminin zürriyetinden Musa'ya iman eden kimselerin korku hâlinde olmasını kastetmektedir.
فتأويلُ الكلامِ: فما آمن لموسى إلا ذريةٌ مِن قومِه، من بنى إسرائيلَ، وهم خائِفونَ من فرعونَ ومَلَئِهم أن يَفتِنوهم.
Sözün tevili şöyledir: Firavun ve ileri gelenlerinin kendilerine işkence edip saptırmasından korkar vaziyetteyken, kavminden, İsrâiloğulları'ndan bir zürriyet dışında Musa'ya iman eden olmadı.
وقد زَعَم بعضُ أهلِ العربيةِ أنه إنما قيل: {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ}، لأن الذين كانوا آمنوا به إنما كانت أُمَّهاتُهم من بني إسرائيلَ، وآباؤُهم مِن القِبْط، فقيل لهم: الذريةُ. من أجل ذلك، كما قيل لأبناءِ الفُرْسِ الذين أُمَّهَاتُهم مِن العَرَبِ وآباؤُهم مِن العَجَمِ: أبناءٌ .
Arap dili ehlinden bazıları şöyle iddia etmiştir: {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ} “Kavminden bir zürriyet dışında Musa'ya iman eden olmadı” denilmesinin sebebi; ona iman edenlerin annelerinin İsrâiloğulları'ndan, babalarının ise Kıptîler'den olmasıdır; bundan dolayı onlara “zürriyet” denilmiştir; nitekim anneleri Araplardan, babaları ise Arap olmayanlardan olan Fars çocuklarına “Ebnâ” denildiği gibi .
والمعروفُ مِن معنى الذريَّةِ فى كلامِ العربِ، أنها أعقابُ من نُسِبَتْ إليه من قِبَلِ الرجالِ والنساءِ. كما قال الله جلَّ ثناؤُه: {ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ} [الإسراء: ٣]. وكما قال: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ}. ثم قال بعدُ: {وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ} [الأنعام: ٨٥،٨٤]. فجَعل مَن كان مِن قِبَل الرجال والنساء من ذرية إبراهيمَ.
Arap kelamında zürriyetin bilinen anlamı; erkekler ve kadınlar tarafından kendisine nispet edilen kimsenin soyudur. Nitekim senâsı yüce olan Allah: {ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ} “Nuh ile birlikte taşıdığımız kimselerin zürriyeti” [İsrâ: 3] buyurmuştur. Yine: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ} “Ve onun zürriyetinden Dâvûd'u, Süleymân'ı, Eyyûb'u ve Yûsuf'u” buyurmuş, sonra ardından: {وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ} “Zekeriyyâ'yı, Yahyâ'yı, Îsâ'yı ve İlyâs'ı” [En'âm: 84-85] buyurmuştur. Böylece erkekler ve kadınlar tarafından olan kimseleri İbrâhim'in zürriyetinden kılmıştır.
وأما قولُه: {وَمَلَئِهِمْ}. فإن الملأَ الأشرافُ. وتأويلُ الكلام: على خوفٍ مِن فرعونَ ومن أشرافِهم.
{وَمَلَئِهِمْ} “Ve ileri gelenlerinin” kavline gelince; “el-mele’” ileri gelenler/eşraf demektir. Sözün tevili: Firavun'dan ve onların ileri gelenlerinden bir korku üzere, [şeklindedir].
واختلَفَ أهلُ العربيةِ فى مَن عُنِى بالهاءِ والميمِ اللتين فى قولِه: {وَمَلَئِهِمْ}. فقال بعضُ نحوبى أهل البصرة: غنى بها الذريةُ، وكأنه وَجَّه معنى الكلامِ إلى: {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ}، وملأِ الذريةِ مِن بَنى إسرائيل.
Arap dili âlimleri, {وَمَلَئِهِمْ} “Ve onların ileri gelenlerinin” kavlinde yer alan he (ـه) ve mîm (ـم) [zamirleri] ile kimin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basra ehli nahivcilerinden bazıları şöyle demiştir: Bununla zürriyet kastedilmiştir. Sanki o, sözün manasını şuna hamletmiştir: {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ} “Firavun'dan korku üzere, kavminden bir zürriyetten başkası Mûsâ'ya iman etmedi” ve İsrâiloğulları'ndan olan zürriyetin ileri gelenlerinden [korku üzere].
وقال بعضُ نحويى الكوفةِ: عُنى بهما فرعون. قال: وإنما جاز ذلك وفرعونُ واحدٌ؛ لأن [المَلِكَ إذا ذُكرَ بخوفٍ أو سفرٍ أو قدومٍ من سفرٍ، ذَهَبَ الوَهُمُ إليه وإلى مَن معه] . وقال: ألا تَرى أنك تقولُ: قَدِمَ الخليفةُ فكَثُرَ الناسُ. تريدُ: بمنَ معه، وقَدِمَ فعلتِ الأسعارُ. [لأنك تَنِوى] بقدومِه قدومَ مَن معه. قال: وقد يكونُ أن تريدَ بفرعونَ آل فرعونَ، وتحذفُ الآلَ ، فيجوزُ كما قال: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ} [يوسف: ٨٢] يريدُ أهل القرية، والله أعلمُ.
Kûfe nahivcilerinden bazıları ise: Bu ikisiyle Firavun kastedilmiştir, demiştir. Şöyle demiştir: Firavun tek kişi olduğu hâlde bunun caiz olması; [hükümdar bir korku , yolculuk ya da yolculuktan dönüş ile anıldığında zihnin ona ve beraberindekilere gitmesi] sebebiyledir. Şöyle demiştir: Görmez misin ki: “Halife geldi, böylece insanlar çoğaldı” dersin; bununla onun beraberindekileri kastedersin; “geldi ve fiyatlar arttı” dersin; [çünkü sen onun gelişiyle] beraberindekilerin gelişini kastedersin. Dedi ki: Firavun ile Firavun'un âlini kastedip “âl” kelimesini hazfetmiş de olabilirsin; nitekim O'nun: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ} “Kente sor” [Yûsuf: 82] kavlinde olduğu gibi caizdir; kent ehlini kastetmektedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
قال: ومثلُه قولُ: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ} [الطلاق: ١].
Dedi ki: Bunun bir benzeri de: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ} “Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman onları iddetleri vaktinde boşayın” [Talâk: 1] kavlidir.
وأولى القولين في ذلك بالصوابِ عندى قولُ مَن قال: الهاءُ والميمُ عائدتان على الذريةِ، ووجَّه معنى الكلامِ إلى أنه: على خوفٍ مِن فرعونَ، وملأ الذريةِ. لأنه كان في ذريةِ القَرْنِ الذين أُرسِلَ إليهم موسى مَن كان أبوه قبطيًّا وأمه إسرائيليةً، فمن كان كذلك منهم كان مع فرعونَ على موسى.
Bu konuda iki görüşten bana göre en doğru olanı: "Hâ" ve "mîm" zamirlerinin zürriyete döndüğünü söyleyen ve sözün anlamını; Firavun'dan ve zürriyetin ileri gelenlerinden bir korku üzere, şeklinde yorumlayan kimsenin görüşüdür. Çünkü Musa'nın kendilerine gönderildiği neslin zürriyeti içinde babası Kıptî, annesi İsrâilli olan kimseler vardı; onlardan bu durumda olanlar Musa'ya karşı Firavun ile beraberdi.
وقولُه: {أَنْ يَفْتِنَهُمْ}. [يقولُ: كان إيمانُ مَنْ آمَن مِن ذريَّةِ قومِ موسى على خوفٍ من فرعونَ أن يفتنَهم] بالعذابِ، فيَصُدَّهم عن دينِهم، ويحملَهم على الرجوعِ عن الإيمانِ، والكفرِ باللهِ.
{أَنْ يَفْتِنَهُمْ} “onları işkenceye uğratmasından / saptırmasından” kavline gelince; [Şöyle buyurmaktadır: Mûsâ'nın kavminin zürriyetinden iman edenlerin imanı, Firavun'un kendilerine azapla işkence edip] dinlerinden çevirmesi ve onları imandan dönmeye ve Allah'ı inkâr etmeye sürüklemesi korkusu üzerindeydi.
وقال: أن يَفْتِتَهم، فوحَّد، ولم يَقُلْ: أن يَفْتِنوهم؛ لدليلِ الخبرِ عن فرعونَ بذلك؛ أن قومَه كانوا على مثلِ ما كان عليه، لمِا قد تقدَّم من قولِه: {عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ}.
Daha önce geçen {عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ} “Firavun ve ileri gelenlerinden bir korku üzere” kavlinden dolayı Firavun'un kavminin de onun üzerinde bulunduğu durumun bir benzeri üzerinde olduğuna dair haberin delaleti sebebiyle; “onları saptırmalarından/işkence etmelerinden” (أن يَفْتِنوهم) demeyip tekil olarak: {أن يَفْتِتَهم} “onun kendilerini saptırmasından/işkence etmesinden” buyurmuştur.
وقولُه: {وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ}. يقولُ فإنه لمن المُتَجاوِزِين الحقِّ إلى الباطلِ، وذلك كفرُه باللهِ، وتركُه الإيمانَ به، وجُحودُه وحدانيةَ اللهِ، وادعاؤُه لنفسِه الألوهةَ، وسفكُه الدماءَ بغيرِ حِلِّها.
{وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ} kavline gelince; buyurur ki: Şüphesiz o, haktan bâtıla sapan/haddi aşanlardandır; bu da onun Allah'ı inkâr etmesi, O'na imanı terk etmesi, Allah'ın birliğini reddetmesi, kendisi için ilahlık iddia etmesi ve haksız yere kanlar dökmesidir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ مُوسَى يَاقَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ (٨٤)}.
Yüce Allah'ın: {وَقَالَ مُوسَى يَاقَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ (٨٤)} “Musa dedi ki: Ey kavmim! Eğer siz gerçekten Allah'a iman etmişseniz ve O'na teslim olmuşsanız, artık yalnızca O'na tevekkül edin/güvenip dayanın” kavlinin tevili.
يقولُ تعالى ذكرُه مُخْبرًا عن قيلِ نبيِّه موسى لقومه: يا قومِ إنْ كُنْتم أقْرَرْتُم بوحْدانيةِ اللهِ، وصَدَّقْتم بربوبيَّتِه {فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا}. يقولُ: فيه فثِقوا، ولأمرِه فسَلِّموا، فإنه لن يَخذُل وليَّه ولن يُسلِمَ مَن توكَّلَ عليه، {إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ}. يقولُ: إن كنتم مُذعِنين للهِ بالطاعةِ، فعليه توكّلوا.
Zikri yüce olan [Allah], peygamberi Musa'nın kavmine söylediği şu sözü haber vermektedir: Ey kavmim! Eğer Allah'ın birliğini ikrar ettiyseniz ve O'nun rabliğini tasdik ettiyseniz {فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا} “artık yalnızca O'na tevekkül edin.” Buyurur ki: Yalnızca O'na güvenin ve O'nun emrine teslim olun; zira O, dostunu asla yardımsız bırakmaz ve kendisine tevekkül edeni asla terk etmez; {إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ} “eğer teslim olmuşsanız.” Buyurur ki: Eğer itaat ile Allah'a boyun eğmiş kimselerseniz yalnızca O'na tevekkül edin.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَقَالُوا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٨٥)}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {فَقَالُوا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٨٥)} “Onlar da dediler ki: Yalnızca Allah'a tevekkül ettik/güvenip dayandık. Rabbimiz! Bizi o zalimler kavmi için bir imtihan/baskı aracı kılma” kavlinin tevili.
يقولُ تعالى ذكرُه: فقال قومُ موسى لموسى: {عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا}. أى به وَثِقنا، وإليه فوَّضنا أمرَنا.
Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Musa'nın kavmi Musa'ya: {عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا} “Yalnızca Allah'a tevekkül ettik” dediler. Yani: Yalnızca O'na güvendik ve işimizi yalnızca O'na havale ettik.
وقولُه: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. يقولُ، جلَّ ثناؤُه، مُخْبِرًا عن قومِ موسى أنهم دعَوا ربَّهم فقالوا: ربَّنا لا تختبرْ هؤلاء القومَ الكافرين، ولا
O'nun: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbimiz! Bizi o zalimler kavmi için bir imtihan/baskı aracı kılma” kavli ise; Senası yüce olan [Allah], Musa'nın kavminin Rablerine şöyle dua ettiklerini haber vermektedir: Rabbimiz! O kâfir topluluğu [bizimle] imtihan etme ve
تَمتحِنْهم بنا. يَعنون قومَ فرعونَ.
bizi onlara bir imtihan vesilesi kılma. Firavun'un kavmini kastetmektedirler.
وقد اختلف أهلُ التأويلِ في المعنى الذى سَألوه ربَّهم مِن إعاذتِه ابتلاءَ قومِ فرعونَ بهم. فقال بعضُهم: سألوه أن لا يُظهِرَهم عليهم، فيَظنُّوا أنهم خيرٌ منهم، وأنهم إنما سُلِّطوا عليهم لكرامتِهم عليه وهوانِ الآخرين.
Tevil ehli, Firavun kavminin kendileriyle imtihan edilmesinden Rablerine sığındıkları bu talebin anlamı hakkında ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Firavun kavmini kendilerine üstün kılmamasını, böylece kendilerinin onlardan daha hayırlı olduklarını ve ancak O'nun katındaki üstünlükleri ile diğerlerinin değersizliğinden ötürü kendilerine musallat edildiklerini zannetmemelerini dilemişlerdir.
ذكرُ مِن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ قال: ثنا أبي، عن عِمرانَ بنَ حُدَيرٍ، عن أبي مجلزٍ في قولِه: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. قال: لا يَظهَروا علينا، فيَرَوا أنهم خيرٌ منا
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, İmrân b. Hudeyr'den, o da Ebû Miclez'den {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbimiz! Bizi o zalimler kavmi için bir imtihan aracı kılma” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bize üstün gelmesinler; böylece kendilerini bizden daha hayırlı görmesinler.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحجاجُ، قال: ثنا حمادٌ، عن عمرانَ بن حُدَيرٍ، عن أبي مجلزٍ فى قولِه: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. قال: قالوا: لا تُظهِرْهم علينا فيَرَوا أنهم خيرٌ منا .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Haccâc rivayet etti, dedi ki: Bize Hammâd, İmrân b. Hudeyr'den, o da Ebû Miclez'den {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbimiz! Bizi o zalimler kavmi için bir imtihan aracı kılma” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Şöyle dediler: Onları bize üstün kılma ki kendilerini bizden daha hayırlı görmesinler .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن أبيه، عن أبي الضُّحى {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. قال: لاتُسَلِّطْهم علينا، فيزدادوا [طغيانًا .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o babasından, o da Ebu'd-Duhâ'dan {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbimiz! Bizi o zalimler kavmi için bir imtihan aracı kılma” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onları bize musallat etme ki azgınlıkları [artsın .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: حدَّثنا سفيانُ، عن أبيه، عن أبي الضحى: {لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. قال: لا تسلِّطْهم علينا، فيزدادوا] فتنةً.
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, babasından, o da Ebu'd-Duhâ'dan rivayet etti: {لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “[Bizi o zalimler kavmi için bir imtihan aracı] kılma”. Şöyle dedi: Onları bize musallat etme ki [azgınlıkları] artsın] fitne olarak.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: لا تُسَلطْهم علينا فيَفتنونا
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: Onları bize musallat etme ki bize işkence edip dinimizden döndürmesinler [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ الزبيرِ، عن ابنِ عُيينةَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. قال: لا تُسلِّطْهم علينا فيَفْتِنونا.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, İbn Uyeyne'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbimiz! Bizi o zalimler kavmi için bir imtihan aracı kılma” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onları bize musallat etme ki bize işkence edip dinimizden döndürmesinler.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابنُ عُيينةَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه. وقال أيضًا: فَيَقْتلونا .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini haber verdi. Ve ayrıca: “Böylece bizi öldürmesinler” dedi.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُيينةَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. قال: لا تُسَلِّطهم علينا فيَفتِنونا .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uyeyne, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Bizi o zalimler kavmi için bir imtihan aracı kılma” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onları bize musallat etme ki bize işkence edip dinimizden döndürmesinler .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} لا تُعذِّبْنا بأيدى قومِ فرعونَ، ولا بعذابٍ مِن عندِك، فيقولَ قومُ فرعونَ: لو كانوا على حقٍّ ما عُذِّبوا ولا سُلِّطْنا عليهم. فيُفتنوا بنا .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Bizi o zalimler kavmi için bir imtihan aracı kılma” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bizi Firavun kavminin elleriyle yahut katından bir azap ile cezalandırma ki Firavun kavmi: “Eğer onlar hak üzere olsalardı azap görmezlerdi ve biz onlara musallat edilmezdik” deyip bizim yüzümüzden fitneye/sapıklığa düşmesinler .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال ثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten rivayet etti, o da...
مجاهدٍ قولَه: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. قال: لا تُعذِّبْنا بأيدى قومِ فرعونَ ولا بعذابٍ من عندِك. فيقولَ قومُ فرعونَ: لو كانوا على حقٍّ ما سُلِّطنا عليهم، ولا عُذَّبوا. فيَفتَتِنوا بنا.
Mücâhid'den {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbimiz! Bizi o zalimler kavmi için bir imtihan aracı kılma” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bizi Firavun kavminin elleriyle yahut katından bir azap ile cezalandırma ki Firavun kavmi: “Eğer onlar hak üzere olsalardı biz onlara musallat edilmezdik ve onlar azap görmezlerdi” deyip bizim yüzümüzden fitneye düşmesinler .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسة، عن محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبى بَزَّةَ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. قال: لا تُصِبْنا بعذاب من عندك ولا بأيدِيهم، فيفتَتِنوا ويقولوا: لو كانوا على حقٍّ ما سُلِّطْنا عليهم، وما عُذِّبوا.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den {لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Bizi o zalimler kavmi için bir imtihan aracı kılma” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bize katından bir azap veya onların elleriyle bir ceza verme ki fitneye düşüp: “Eğer onlar hak üzere olsalardı biz onlara musallat edilmezdik ve onlar azap görmezlerdi” demesinler.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه تعالى: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. قال: لا تَبتَلِينا ربَّنا فتُجهِدَنا، ونُجعلَ فتنةً لهم، هذه الفتنة. وقرأ: {فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ} [سورة الصافات: ٦٣] . قال المشركون حينَ كانوا يُؤذُون النبىَّ ﷺ والمؤمنين، ويَرمُونهم، أليس ذلك فتنةً لهم وشرًّا لهم، وهي بَلِيَّةٌ للمؤمنين ؟
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Yüce Allah'ın: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbimiz! Bizi o zalimler kavmi için bir imtihan aracı kılma” kavli hakkında şöyle dedi: Rabbimiz! Bizi imtihan edip meşakkate düşürme ki biz onlar için bir imtihan kılınmış olmayalım; fitne budur. Ve: {فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ} “Zalimler için bir fitne/sınav” [Sâffât Suresi: 63] ayetini okudu. Müşrikler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere eziyet edip onlara [söz] attıklarında bu durum onlar için bir fitne ve şer , müminler için ise bir bela değil midir? dedi.
والصوابُ مِن القولِ فى ذلك أن يُقالَ: إن القومَ رَغِبوا إلى اللهِ في أن يُجِيرَهم من أن يكونوا محنةً لقومِ فرعونَ وبلاءً، وكلُّ ما كان مِن أمرٍ كان لهم مَصَدَّةٌ عن اتباعِ موسى والإقرارِ به وبما جاءَهم به، فإنه لا شكَّ أنه كان لهم فتنةً،
Bu hususta doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Şüphesiz o kavim, Firavun kavmi için bir sınama ve bela kılınmaktan kendilerini korumasını Allah'tan niyaz etmiştir. Mûsâ'ya uymaktan, onu ve kendilerine getirdiği şeyleri ikrar ve kabul etmekten onları alıkoyan her bir durum, şüphe yok ki onlar için bir fitne (imtihan vesilesi) idi.
وكان مِن أعظمِ [ذلك أن يُسَلَّطوا عليهم، فإنَّ ذلك كان لا شك -لو كان- من أعظمِ] الأمورِ لهم إبعادًا من الإيمانِ باللهِ وبرسولِه، وكذلك من المَصَدَّةِ كان لهم عن الإيمانِ، أن لو كان قوم موسى* عاجَلَتْهم مِن اللهِ محنةً في أنفسِهم، من بليةٍ تَنزِلُ، بهم. فاستعاذَ القومُ باللهِ مِن كلِّ معنًى يكونُ صادًّا لقومِ فرعونَ عن الإيمانِ باللهِ بأسبابِهم.
Ve [onların üzerlerine musallat kılınmaları] -eğer vuku bulsaydı-, Allah'a ve elçisine imandan onları en çok uzaklaştıracak şeylerin şüphesiz en büyüklerinden biri olurdu. Aynı şekilde Mûsâ'nın kavminin başlarına inecek bir bela ile bizzat kendilerinde Allah'tan peşin bir sınamaya maruz kalmaları da onlar için imandan alıkoyucu bir durum olurdu. Bu sebeple kavim, Firavun kavminin kendi yüzlerinden Allah'a iman etmesine engel olacak her türlü durumdan Allah'a sığınmıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَنَجِّنَا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٨٦)}.
Yüce Allah'ın: {وَنَجِّنَا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٨٦)} “Ve bizi rahmetinle o kâfirler topluluğundan kurtar.” kavlinin teviline dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: ونَجِّنا ياربَّنا برحمتِك، فخَلَّصْنَا مِن أَيْدى القومِ الكافرين قومِ فرعونَ؛ لأنهم كانوا يستَعبِدونهم ويستَعمِلونهم في الأشياءِ القذرةِ من خدمتِهم.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: [Onlar dediler ki:] Ey Rabbimiz! Bizi rahmetinle kurtar, Firavun kavmi olan kâfirler topluluğunun elinden bizi çekip çıkar. Zira onlar kendilerini köleleştiriyor ve hizmetlerindeki pis işlerde çalıştırıyorlardı.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٨٧)}.
Yüce Allah'ın: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٨٧)} “Mûsâ'ya ve kardeşine: 'Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın, evlerinizi kıble/ibadethane yapın, namazı dosdoğru kılın ve müminleri müjdele' diye vahyettik.” kavlinin teviline dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ} أن اتخذا لقومِكما بمصرَ بيوتًا.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ} “Mûsâ'ya ve kardeşine vahyettik”; [yani] kavminiz için Mısır'da evler edinin.
يقالُ منه: تبوَّأ فلانٌ لنفسِه بيتًا. إذا اتَّخَذَه، وكذلك: تَبَوَّأَ مضجعًا . إذا اتخذَهَ، وبَؤَّاتُه أنا بيتًا. إذا اتخذتُه له. {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. يقولُ: واجعلوا بيوتَكم مساجدَ تُصلُّون فيها.
Bu kökten olmak üzere: Bir kimse kendine bir ev edindiğinde 'tebevvee fulânun li-nefsihî beyten' (تبوَّأ فلانٌ لنفسِه بيتًا) denir. Aynı şekilde yatak edindiğinde de 'tebevvee madca‘an' (تَبَوَّأَ مضجعًا) denir. Ben ona bir ev edindirdiğimde ise 'bebbe'tühû beyten' (بَؤَّاتُه أنا بيتًا) denir. {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble/ibadethane yapın” buyruğu ise; evlerinizi içinde namaz kılacağınız mescitler kılın, demektir.
واختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلَ قوله: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}؛ فقال
Tevil ehli (müfessirler), Yüce Allah'ın: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble/ibadethane yapın” buyruğunun tevili (yorumu) konusunda ihtilaf etmişlerdir. Şöyle ki;
بعضُهم في ذلك نحوَ الذي قلنا فيه.
bazıları bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن حميدٍ، عن عكرمةَ، عن ابنُ عباسٍ: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. قال: مساجدَ.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Humeyd'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” hakkında: “Mescitler [yapın]” dediğini rivayet etti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو نعيم، قال: ثنا سفيانُ، عن خُصَيفٍ، عن عكرمةَ، عن ابنُ عباسٍ قولَه: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. قال: أُمِروا أن يَتَّخِذوها مساجدَ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Husayf'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” kavli hakkında: “Onları mescit edinmeleri emrolundu” dediğini rivayet etti .
قال: ثنا أبو غَسَّانَ مالكُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا زهيرٌ، قال: ثنا خُصيفٌ، عن عكرمةَ، عن ابنُ عباسٍ في قولِ اللهِ تعالى: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. قال: كانوا يَفرَقون مِن فرعونَ وقومِه أن يصلُّوا، فقال لهم: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. يقولُ: اجعَلوها مسجدًا حتى تُصَلُّوا فيها (١).
[el-Müsennâ] dedi ki: Bize Ebû Gassân Mâlik b. İsmâîl rivayet etti, dedi ki: Bize Züheyr rivayet etti, dedi ki: Bize Husayf, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Namaz kılmaktan ötürü Firavun'dan ve kavminden korkuyorlardı. Bunun üzerine onlara: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” yani 'İçinde namaz kılasınız diye onları mescit kılın' buyurdu (١).
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ وابنُ حُميدٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. قال: خافوا، فأُمِروا أن يُصَلُّوا في بيوتِهم .
Bize İbn Vekî‘ ve İbn Humeyd rivayet edip dediler ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” hakkında: “Korktular, bunun üzerine evlerinde namaz kılmaları emrolundu” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. قال: كانوا خائفين، فأُمِروا أن يُصلُّوا في بيوتِهم.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” hakkında: “Korkuyorlardı, bu yüzden evlerinde namaz kılmaları emrolundu” dediğini rivayet etti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن خُصيفٍ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. قال: كانوا خائفين، فأُمِروا أن يصلُّوا في بيوتِهم.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Hımmânî rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, Husayf'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” kavli hakkında: “Korkuyorlardı, bu yüzden evlerinde namaz kılmaları emrolundu” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ عُيينةَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. قال: كانوا لا يصلُّون إلا في البِيَعِ، وكانوا لا يصلون إلا خائفين، فأُمِروا أن يُصَلُّوا فى بيوتِهم .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uyeyne, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onlar sadece havralarda namaz kılıyorlardı ve ancak korku içinde namaz kılabiliyorlardı; bu yüzden evlerinde namaz kılmaları emrolundu .
قال: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ قال: كانوا خائفين، فأُمِروا أن يصلُّوا في بيوتِهم.
[İbn Vekî‘] dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o da Mücâhid'den: “Korkuyorlardı, bu yüzden evlerinde namaz kılmaları emrolundu” dediğini rivayet etti.
قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن إسرائيلَ، عن السدىِّ، عن أبي مالكٍ: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. قال: كانت بنو إسرائيلَ تخافُ فرعونَ، فأُمِروا أن يجعلوا بيوتَهم مساجدَ يُصَلُّون فيها.
[İbn Vekî‘] dedi ki: Bize Abdullah, İsrâîl'den, o es-Süddî'den, o da Ebû Mâlik'ten {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: İsrâiloğulları Firavun'dan korkuyorlardı, bu yüzden evlerini içinde namaz kılacakları mescitler yapmaları emrolundu.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعدٍ، قال: أخبرَنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ في قولِه: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. يقولُ: مساجدَ
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa‘d rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer, er-Rebî‘ b. Enes'ten {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: [Yani] mescitler .
قال: ثنا أحمد بن يونسُ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ:
[İbn Vekî‘] dedi ki: Bize Ahmed b. Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den [şöyle dediğini] rivayet etti:
{وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. قال: كانوا يُصلُّون في بيوتِهم، يخافون.
{وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” hakkında: “Korkuyorlardı, [bu yüzden] evlerinde namaz kılıyorlardı” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ الحُبابِ، عن أبي سنانٍ، عن الضحاكِ: {أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا}. قال: مساجدَ .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb, Ebû Sinân'dan, o da ed-Dahhâk'tan {أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا} “Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın” hakkında: “Mescitler” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ في قولِه: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. قال: كانوا خائفين، فأُمروا أن يُصلُّوا في بيوتِهم.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” kavli hakkında: “Korkuyorlardı, bu yüzden evlerinde namaz kılmaları emrolundu” dediğini rivayet etti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. قال: قال أبي : اجعلوا في بيوتِكم مساجدَكم تصلُّون فيها؛ تلك القبلة .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” kavli hakkında şöyle dedi: Babam dedi ki: İçinde namaz kılacağınız mescitlerinizi evlerinizde yapın; kıble budur .
وقال آخرون: معنى ذلك: واجعلوا مساجدَكم قِبَلَ الكعبة.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; mescitlerinizi Kâbe yönüne çevirin, demektir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ بنِ أبي ليلى. عن المِنهالِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنُ عباسٍ: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. يعنى الكعبةَ
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Muhammed b. Abdirrahmân b. Ebî Leylâ'dan, o el-Minhâl'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” hakkında: “Kâbe'yi kastetmektedir” dediğini rivayet etti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, o da
أبيه، عن ابنُ عباسٍ في قولِه: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ}. قال: قالت بنو إسرائيلَ لموسى: لا نستطيعُ أن نُظهِرَ صلاتَنا مع الفراعنةِ، فأَذِنَ اللهُ لهم أن يصلُّوا في بيوتِهم، وأُمِروا أن يجعلَوا بيوتَهم قِبَلَ القبلةِ .
babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} “Evlerinizi kıble/ibadethane yapın, namazı dosdoğru kılın ve müminleri müjdele” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: İsrâiloğulları Mûsâ'ya: “Firavun hanedanı varken namazımızı açıktan kılamıyoruz” dediler. Bunun üzerine Allah evlerinde namaz kılmalarına izin verdi ve evlerini kıble tarafına yöneltmeleri emrolundu .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ في قولِه: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. يقولُ: وَجِّهوا بيوتَكم مساجدَكم نَحو القبلِة، ألا تَرَى أنه يقولُ: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} (النور: ٣٦)؟
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den nakletti ki İbn Abbâs {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” kavli hakkında şöyle demiştir: [Yani] evlerinizi, [yani] mescitlerinizi kıbleye doğru yöneltin. Görmez misin O: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerde” (Nûr: 36) buyurmaktadır?
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ، عن إسرائيلَ، عن أبي يحيى، عن مجاهدٍ: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. قال: قِبَلَ القبلةِ.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullah, İsrâîl'den, o Ebû Yahyâ'dan, o da Mücâhid'den {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” hakkında: “Kıble yönüne [çevirin]” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ: قال ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهد: {بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. قال: نحو الكعبة، حينَ خافَ موسى ومَن معه مِن فرعونَ أن يصلُّوا فى الكنائسِ الجامعةِ ، فأمروا أن يجعلوا في بيوتِهم مساجدَ مستقبِلةً الكعبةَ يصلُّون فيها سرًّا.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble [yapın]” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Kâbe yönüne. Mûsâ ve beraberindekiler toplu ibadet yerlerinde namaz kılmaktan Firavun sebebiyle korktuklarında, evlerinde Kâbe'ye yönelen mescitler yapıp orada gizlice namaz kılmaları emredildi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. ثم ذَكَر مثلَه سواءً .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” hakkında rivayet etti; sonra aynısını zikretti .
قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا}: مساجدَ.
[el-Müsennâ] dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا} “Mûsâ'ya ve kardeşine: 'Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın' diye vahyettik” [ayeti hakkında]: 'Mescitler [edinin]' dediğini [rivayet etti].
قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ عن مجاهدٍ في قولِه: {أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا}. قال: مصرُ: الإسكندريةُ .
[el-Müsennâ] dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا} “Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın” kavli hakkında: “Mısır, İskenderiye'dir” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا بِشرٌ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. قال: وذلك حينَ مَنَعهم فرعونُ الصلاةَ، فأُمِروا أن يجعلوا مساجدَهم في بيوتهم، وأن يوجِّهوا نحو القبلةِ .
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Mûsâ'ya ve kardeşine: 'Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın, evlerinizi kıble yapın' diye vahyettik” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bu, Firavun onları namazdan menettiği zamandı; bu yüzden mescitlerini evlerinde yapmaları ve kıble yönüne yönelmeleri emrolundu .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. قال: نحوَ القبلةِ .
Bize Muhammed b. Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den {بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble [yapın]” hakkında: “Kıble yönüne [çevirin]” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا إسحاقُ، عن أبي سنانٍ، عن الضحاك: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا}، قال: مساجدَ. {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. قال: قِبَلَ القبلةِ .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk, Ebû Sinân'dan, o da ed-Dahhâk'tan {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا} “Mûsâ'ya ve kardeşine: 'Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın' diye vahyettik” hakkında: “Mescitler” dediğini; {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” hakkında da: “Kıble tarafına [çevirin]” dediğini rivayet etti .
وقال آخرون: معنى ذلك: واجعلوا بيوتَكم يقابلُ بعضُها بعضًا.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; 'Evlerinizi birbirine karşı bakar [vaziyette] yapın' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عمرانُ بنُ عُيَينةَ، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. قال: يقابلُ بعضُها بعضًا .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize İmrân b. Uyeyne, Atâ'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” hakkında: “Birbirine karşı karşıya bakar şekilde [yapın]” dediğini rivayet etti .
وأولى الأقوال فى ذلك بالصوابِ القولُ الذى قدَّمنا بيانَه، وذلك أن الأغلبَ مِن معانى البيوتِ -وإن كانت المساجدُ بيوتًا- البيوتُ المسكونةُ إذا ذُكِرت باسمِها المطلقِ، دونَ المساجدِ؛ لأن المساجدَ لها اسمٌ هى به معروفةٌ، خاصٌّ لها، وذلك: المساجدُ. فأما البيوتُ المطلقةُ بغيرِ وصلِها بشيءٍ، ولا إضافتِها إلى شيءٍ، فالبيوتُ المسكونةُ.
Bu hususta doğruya en yakın olan görüş, daha önce açıkladığımız görüştür. Zira mescitler de birer ev (beyt) olmakla birlikte, mutlak isim olarak anıldığında 'evler' (buyût) kelimesinin galip anlamı mescitler değil, ikamet edilen evlerdir. Çünkü mescitlerin kendilerine has bilinen özel bir ismi vardır ki o da 'mescitler'dir. Herhangi bir şeye bitiştirilmeden veya tamlama yapılmadan mutlak olarak kullanılan evler (buyût) ise oturulan evlerdir.
وكذلك القبلةُ، الأغلبُ من استعمال الناسِ إياها في قِبَلَ المساجدِ وللصلواتِ.
Aynı şekilde 'kıble' kelimesi de insanların kullanımında çoğunlukla mescitlerin yönü ve namazlar için geçerlidir.
فإذا كان ذلك كذلك، وكان غيرُ جائزٍ توجيهَ معاني كلامِ الله إلا إلى الأغلبِ مِن وجوهِها، المستعملِ بينَ أهلِ اللسانِ الذى نَزَل به دونَ الخفىِّ المجهولِ، ما لم تأتِ دلالةٌ تدلُّ على غيرِ ذلك، ولم يكن على قولِه: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً}. دلالةٌ تقطعُ العذرَ بأن معناه غيرُ الظاهرِ المستعملِ في كلامِ العربِ، لم يجز لنا توجيهُه إلى غيرِ الظاهرِ الذى وصفنا، وكذلك القولُ في قولِه: {قِبْلَةً}.
Durum böyle olunca ve aksine bir delil bulunmadıkça Allah'ın kelamının anlamlarını kapalı ve bilinmeyen manalara değil, ancak indiği dilin ehli arasında kullanılan en yaygın ve galip yönlerine hamletmek caiz olduğundan; ayrıca O'nun: {وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “Evlerinizi kıble yapın” kavlinin anlamının Arap kelamında kullanılan zahirinden başka olduğuna dair kesin bir delil de bulunmadığından, onu vasfettiğimiz bu zahir anlamından başkasına yöneltmemiz caiz olmaz. {قِبْلَةً} “Kıble” kavli hakkındaki söz de böyledir.
{وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأدُّوا الصلاةَ المفروضةَ بحدودِها في أوقاتِها.
{وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} “Ve namazı dosdoğru kılın”. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Farz kılınan namazı şartlarına ve hudutlarına riayet ederek vakitlerinde eda edin.
وقوله: {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه لنبيه ﵊: وبشِّر مقيمي الصلاةِ، المطيعى الله يا محمدُ، المؤمنين، بالثوابِ الجزيلِ منه.
Allah Teâlâ'nın: {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri müjdele” kavline gelince; senası yüce olan [Allah], Peygamberi’ne -aleyhisselâm- şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Namazı dosdoğru kılan, Allah'a itaat eden müminleri, Kendi katından [verilecek] bol mükâfatla müjdele.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ مُوسَى رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوَالًا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ (٨٨)}.
Yüce Allah'ın: {وَقَالَ مُوسَى رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوَالًا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ (٨٨)} “Mûsâ dedi ki: 'Rabbimiz! Gerçekten sen Firavun'a ve ileri gelenlerine dünya hayatında debdebe ve mallar verdin. Rabbimiz! Senin yolundan saptırsınlar diye mi? Rabbimiz! Onların mallarını yok et, kalplerini sıkıca mühürle; çünkü onlar o can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmeyecekler.'” kavlinin teviline dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: وقال موسى: يا ربَّنا، إنك أعطيتَ فرعونَ وكبراءَ قومِه وأشرافَهم -وهم الملأُ- زينةٌ مِن متاعِ الدنيا وأثاثِها، وأموالًا مِن أعيانِ الذهبِ والفضةِ فى الحياةِ الدنيا، {رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ}. يقولُ موسى لربِّه: ربَّنا أعطيتَهم ما أعطيتَهم مِن ذلك ليضلُّوا عن سبيلِك.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Mûsâ dedi ki: Ey Rabbimiz! Sen Firavun'a ve kavminin ileri gelenlerine, eşrafına -ki onlar 'el-Mele''dir- dünya hayatında dünya metaından ve eşyasından bir ziynet, som altın ve gümüşten mallar verdin. {رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ} “Rabbimiz! Senin yolundan saptırsınlar diye [mi?]”. Mûsâ Rabbine şöyle demektedir: Rabbimiz! Senin yolundan sapsınlar/saptırsınlar diye onlara bunlardan verdiklerini verdin.
واختلف القرأةُ في قراءةِ ذلك.
Kurrâ (kıraat âlimleri), bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir.
فقرأه بعضُهم: {رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ} بمعنى: ليُضلُّوا الناسَ عن سبيلك، ويصدُّوهم عن دينِك.
Onlardan bazıları bunu: {رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ} “Rabbimiz! Senin yolundan saptırsınlar diye” şeklinde, yani: "İnsanları senin yolundan saptırsınlar ve onları dininden alıkoysunlar diye" anlamında okumuştur.
وقرأ ذلك آخرون: (ليَضِلُّوا عَنْ سَبِيلك). بمعنى: ليضِلُّوهم عن سبيلِك، فيَجورُوا عن طريقِ الهُدى .
Diğerleri ise bunu (ليَضِلُّوا عَنْ سَبِيلك) [ye harfinin fethasıyla] okumuştur. Bunun anlamı: "Kendileri senin yolundan sapsınlar da hidayet yolundan ayrılsınlar diye" demektir .
فإن قال قائلٌ: أفكان الله جلّ ثناؤه أعطَى فرعونَ وقومَه ما أعطاهم مِن زينةِ الدنيا وأموالِها ليُضِلوا الناسَ عن دينِه، أو ليضلُّو هم عنه؟ فإن كان لذلك أعطاهم ذلك، فقد كان منهم ما أعطاهم لذلك، فلا عتبَ عليهم في ذلك! [قيل: إن معنى ذلك] بخلافِ ما توهَّمتَ.
Eğer bir kimse: “Allah -celle senâuh- Firavun’a ve kavmine, dünya ziyneti ve mallarından verdiklerini insanları O'nun dininden saptırsınlar veya kendileri O'nun dininden sapsınlar diye mi verdi? Şayet onlara bunu bunun için verdiyse, kendilerinden sâdır olan şey de [zaten] O'nun kendilerine bunun için vermiş olduğu şey doğrultusunda gerçekleşmiştir; o halde bundan ötürü onlara bir kınama yapılamaz!” derse, [ona şöyle] [denilir: Şüphesiz bunun anlamı] senin zannettiğinin aksinedir.
وقد اختلف أهلُ العربيةِ في معنى هذه "اللامِ" التي في قولِه: {لِيُضِلُّوا}.
Arap dili âlimleri, O'nun: {لِيُضِلُّوا} “Saptırsınlar / sapsınlar diye” kavlindeki bu "lâm" harfinin anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir.
فقال بعضُ نحويى البصرةِ: معنى ذلك: ربَّنا فَضَلوا عن سبيلِك، كما قال: {فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا} [القصص: ٨]. أي: فكان لهم، وهم لم يَلتقِطوه ليكونَ لهم عدوًّا وحَزَنًا، وإنما التقَطوه فكان لهم. قال: فهذه "اللامُ"، تَجيءُ في هذا المعنى.
Basralı nahivcilerden bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: "Rabbimiz! Neticede senin yolundan saptılar" demektir; nitekim [Allah Teâlâ]: {فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا} [el-Kasas: 8] “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve bir keder olsun diye sudan alıp çıkardı” buyurmuştur. Yani: "Neticede onlara [düşman] oldu; yoksa onlar onu kendilerine bir düşman ve keder olsun diye almadılar, bilakis onu aldılar ve neticede onlara öyle oldu." Dedi ki: İşte bu "lâm", bu anlamda gelir.
وقال بعضُ نحويى الكوفةِ: هذه "اللامُ" لامُ كي. ومعنى الكلامِ: ربَّنا أعطيتَهم ما أعطيتَهم كي يُضِلُّوا، ثم دَعا عليهم.
Kûfeli nahivcilerden bazıları da şöyle demiştir: Bu "lâm", lâm-ı key (için/diye anlamına gelen sebep lâmı)dır. Sözün anlamı şöyledir: "Rabbimiz! Saptırsınlar/sapsınlar diye onlara verdiklerini verdin." Sonra da onlara beddua etti.
وقال آخرُ: هذه اللاماتُ في قولِه: {لِيُضِلُّوا}، {لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا}. وما أشبَهَها بتأويلِ الخفضِ: آتيتَهم ما آتيتَهم لضلالِهم - والتقطوه لكونِه، قد آلتِ الحالةُ إلى ذلك. والعربُ تجعلُ لامَ كي في معنى لامِ الخفضِ، ولامَ الخفضِ في معنى لامِ كي؛ لتقاربِ المعنى، قال اللهُ تعالى: {سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ} [التوبة: ٩٥]. أى لإعراضِكم، ولم
Bir başkası da şöyle demiştir: [Allah Teâlâ'nın] { لِيُضِلُّوا } “saptırsınlar diye”, { لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا } “onlara bir düşman olsun diye” buyruklarındaki ve benzerlerindeki bu lâm harfleri, harf-i cer teviliyledir; yani 'sapmaları için onlara verdiklerini verdin' [ve] 'durum neticede buna vardığı için onu aldılar' demektir. Çünkü Araplar, mana yakınlığından dolayı sebep bildiren lâmı (lâm-ı key) harf-i cer lâmı anlamında, harf-i cer lâmını da sebep bildiren lâm anlamında kullanırlar. Nitekim Allah Teâlâ: { سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ } [et-Tevbe: 95] “Onların yanına döndüğünüz zaman kendilerinden vazgeçesiniz diye Allah’a yemin edeceklerdir” buyurmuştur. Yani 'vazgeçmeniz için' [demektir]; yoksa
يحلفوا لإعراضهم ، وقال الشاعرُ :
vazgeçmeleri için yemin etmemişlerdir . Şair de şöyle demiştir:
سمَوتَ ولم تَكُن أَهلاً لِتَسْمُو … ولكنَّ المُضَيَّعَ قد يُصَابُ
"Yüceldin, oysa sen yücelmeye lâyık değildin / Fakat zayi edilen şeye bazen rastlanıverir."
قال: وإنما يقالُ: وما كنتَ أهلًا للفعلِ. ولا يقالُ: لتفعل. إلا قليلًا. قال: وهذا منه.
Dedi ki: Aslında sadece "yapmaya ehil değildin" denir, pek azı müstesna "yapasın diye [ehil değildin]" denmez. Dedi ki: Bu da bundandır.
والصوابُ مَن القولِ فى ذلك عندى أنها لامُ كي، ومعنى الكلامِ: ربَّنا أعطيتَهم ما أعطيتَهم مِن زينةِ الحياةِ الدنيا والأموالِ لتفتنَهم فيه، ويُضلوا عن سبيلِك عبادَك عقوبةً منك، وهذا كما قال جلّ ثناؤه: {لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا (١٦) لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} [الجن: ١٦، ١٧].
Bu hususta bana göre doğru olan görüş, bunun lâm-ı key olduğudur. Sözün anlamı şöyledir: "Rabbimiz! Sen onları bununla sınayasın ve senden bir ceza olarak kullarını senin yolundan saptırsınlar diye onlara dünya hayatının ziynetinden ve mallarından verdiklerini verdin." Bu tıpkı Senası Yüce olan [Allah]'ın: {لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا (١٦) لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} [el-Cin: 16-17] “Onları bununla sınayalım diye kendilerine bol su verirdik” buyurması gibidir.
وقوله: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ}. هذا دعاءٌ من موسى، دعا اللهَ على فرعونَ وملئِه أن يُغَيِّرَ أموالَهم عن هيئتِها، ويُبَدِّلَها إلى غيرِ الحالِ التي هي بها، وذلك نحوَ قولِه: {أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا} [النساء: ٤٧]. يعنى به: منِ قبلِ أن نغيرَها عن هيئتِها التي هي بها.
O'nun: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ} “Rabbimiz! Onların mallarını yok et, kalplerini sıkıca mühürle” kavli ise, Mûsâ'nın Allah'a Firavun ve ileri gelenleri aleyhine yaptığı bir duadır; mallarının şeklini değiştirmesini ve onları bulundukları durumdan başka bir hâle çevirmesini dilemiştir. Bu, O'nun: {أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا} [en-Nisâ: 47] “Yüzleri silip de onları arkalarına çevirmeden önce” kavli gibidir; bununla "onları bulundukları şekilden başka bir hâle çevirmeden önce" anlamını kastetmektedir.
يقالُ منه: طَمَسْتُ عينَه أطمِسَها، وأطمُسَها طمْسًا وطُمُوسًا. وقد تَستِعملُ العربُ الطمسَ فى العُفُوِّ والدُّثورِ، وفى الاندقاقِ والدُّروسِ، كما قال كعبُ بنُ زهيرٍ :
Bu kökten olmak üzere: "Gözünü sildim/kör ettim" anlamında طَمَسْتُ عينَه أطمِسَها ve أطمُسَها طمْسًا وطُمُوسًا denir. Araplar 'tams' (طمس) kelimesini silinip yok olma, izi kaybolma, ufalanıp ezilme ve aşınma anlamlarında da kullanırlar; nitekim Kâ'b b. Züheyr şöyle demiştir: