Binûn

İçinde Yûnus (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 8. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يا لَيْتَ شِعْرِى والمُنَى لا تَنْفَعُ … هل أَغْدُونْ يومًا وأَمْرِى مُجْمَعُ

Ah keşke bilseydim -fakat temenniler fayda vermez- … Bir gün işim kesin karara bağlanmış olarak sabahlayabilecek miyim?

ورُوِى عن الأعْرجِ فى ذلك ما حدَّثني بعضُ أصحابِنا، عن عبدِ الوهابِ، عن هارونَ، عن أَسِيدٍ، عن الأعرجِ: {فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ}. يقولُ: أَحْكِموا أمركم وادْعُوا شُرَكَاءَ كم .

Bu hususta el-A'rec'den, arkadaşlarımızdan birinin Abdülvehhâb'dan, onun Hârûn'dan, onun Üseyd'den, onun da el-A'rec'den bana rivayet ettiği şu söz aktarılmıştır: {فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ} “Artık siz ve ortaklarınız toplanıp işinizi kararlaştırın” hakkında şöyle der: İşinizi sağlam tutun ve ortaklarınızı çağırın .

ونُصِبَ قوله: {وَشُرَكَاءَكُمْ} بفعلٍ مضمرٍ له، وذلك: وادْعوا شركاءَكم، وعُطِفَ بالشركاءِ على قولِه: {أَمْرَكُمْ} على نحوِ قولِ الشاعرِ :

O'nun: {وَشُرَكَاءَكُمْ} kavmi, kendisi için gizli tutulan bir fiille mansub kılınmıştır ki o da: “ve ortaklarınızı çağırın” şeklindedir. Ortaklar lafzı, şairin şu sözünde olduğu gibi: {أَمْرَكُمْ} lafzına atfedilmiştir :

ورأيتِ زَوْجَكَ في الوَغَى … مُتَقَلِّدًا سَيْفًا ورُمْحَا

Ve sen kocanı savaşta gördün … Bir kılıç kuşanmış ve mızrak taşırken.

فالرمحُ لا يُتَقَلَّدُ، ولكن لمَّا كان فيما أُظْهِرَ مِن الكلامِ دليلٌ على ما حُذِفَ، فاكْتُفِى [بذكر ما] ذُكِرَ منه مما حُذِفَ، فكذلك ذلك في قولِه: {وَشُرَكَاءَكُمْ}.

Mızrak kuşanılmaz; lâkin sözün açıkça zikredilen kısmında hazfedilen (düşürülen) öğeye bir delil bulunduğu için, hazfedilen kısımdan [zikredilenin anılmasıyla] yetinilmiştir. {وَشُرَكَاءَكُمْ} “ve ortaklarınızı [da çağırın]” kavlinde de durum böyledir.

واختَلَفَت القرأةُ فى قراءةِ ذلك؛ فقَرَأَتْه قرأةُ الأمصارِ: {وَشُرَكَاءَكُمْ} نصبًا، وقولَه: {فَأَجْمِعُوا} بهمِز الألفِ وفتحِها، مِن: أَجمَعْتُ أمرى، فأنا أُجْمِعُه إجماعًا .

Kurrâ bu lafzın kıraatinde ihtilaf etmiştir: Şehirlerin kurrâsı {وَشُرَكَاءَكُمْ} lafzını nasb ile; {فَأَجْمِعُوا} kavlini ise: “İşimi kararlaştırdım, kararlaştırıyorum, kararlaştırmak (أَجمَعْتُ أمرى، فأنا أُجْمِعُه إجماعًا)” kökünden elifi hemzeli ve fethalı olarak okumuştur .

وذُكِر عن الحسنِ البصرىِّ، أنه كان يَقْرؤُه: {فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ} بفتحِ الألفِ وهمزِها ، (وشركاؤُكم) بالرفعِ على معنى: وأجْمِعوا أمرَكم، وليُجمعْ أمرَهم أيضًا معكم شركاؤُكم.

Hasan-ı Basrî'den ise bunu {فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ} lafzını elifin fethası ve hemzesiyle , (ve şürekâüküm) lafzını da: “Siz işinizi kararlaştırın, ortaklarınız da sizinle birlikte işlerini kararlaştırsın” anlamında ref ile okuduğu zikredilmiştir.

والصوابُ مِن القولِ فى ذلك، قراءةُ مَن قَرَأَ: {فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ} بفتحِ الألفِ مِن "أجْمِعوا"، ونُصِبَ الشركاءُ؛ لأنها في المصحفِ بغيرِ واوٍ، و لإجماعِ الحجةِ على القراءةِ بها، ورَفْضِ ما خالَفها، ولا يعترضُ عليها بمن يجوزُ عليه الخطأُ والسَّهْوُ.

Bu hususta doğru olan görüş; Mushaf'ta [hemzeden sonra] vâv bulunmadığı, hüccet ehli kıraat imamlarının bu kıraat üzerinde icmâ edip buna muhalif olanı terk ettiği ve hata ile sehvin caiz olduğu kimselerin görüşüyle buna itiraz edilemeyeceği gerekçesiyle , {فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ} kavlini “ecmi‘û”nun elifinin fethası ve “eş-şürekâe”nin nasbı ile okuyan kimsenin kıraatidir .

وعُنِىَ بالشركاءِ آلهتُهم وأوثانُهم.

Ortaklardan kasıt, onların ilahları ve putlarıdır.

وقولُه: {ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً}. يقولُ: ثم لا يكنْ أمركُم عليكم مُلتبِسًا مُشْكِلًا مُبْهَمًا.

O'nun: {ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً} “Sonra işiniz size dert ve karanlık kalmasın” kavli. Buyurur ki: Sonra yapacağınız iş sizin için belirsiz, karmaşık ve kapalı olmasın .

مِن قولِهم: غُمَّ على الناسِ الهلالُ. وذلك إذا أَشْكَلَ عليهم أمرُه فلم يَتَبَيَّنوه،

[Bu ifade], onların: “Hilal insanlara kapalı kaldı (غُمَّ عَلَى النَّاسِ الْهِلَالُ)” sözünden [gelmektedir]. Bu da [hilalin] durumu kendilerine belirsiz kalıp onu açıkça göremedikleri zaman [kullanılır].

ومنه قولُ رؤبةَ :

Ru'be'nin şu sözü de bu kabildendir :

بل لو شَهِدْتِ الناسَ إذ تُكُمُوا … بِغُمَّةٍ لو لم تُفَرَّجْ غُمُّوا

Bilakis insanları o halde görseydin; eğer giderilmeseydi boğulup kalacakları bir darlık ve karanlıkla kuşatılmışlardı.

وقيل: إن ذلك من الغمِّ؛ لأن الصدرَ يضيقُ به، ولا يَتَبَيَّنُ صاحبُه لأمرِه مَصدرًا يَصْدُرُه، يَتَفَرَّجُ عليه ما بقلبِه ، ومنه قولُ خنساءَ :

Bunun gam (keder/tasa) kökünden geldiği de söylenmiştir; zira onunla göğüs daralır ve sahibi, kalbindekinin ferahlayacağı bir çıkış yolu bulamaz . Hansâ'nın şu sözü de bu kabildendir :

[وذِي كُرْبَةٍ] رَاخَى ابنُ عمرٍو خِناقه … وَغُمَّتَهُ عَن وَجْهِهِ فَتَجَلَّتِ

[Nice sıkıntı sahibinin] Amr'ın oğlu boğazındaki ilmiği gevşetti … Ve yüzündeki kederi kaldırdı da açılıverdi.

وكان قتادةَ يقولُ فى ذلك ما حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ ابنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً}. قال : لا يَكْبُرُ عليكم أمرُكم .

Katâde bu konuda, Muhammed b. Abdil-A‘lâ'nın bize naklettiği rivayette şöyle diyordu: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den aktardı: {أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً} “İşiniz size dert ve karanlık kalmasın” hakkında şöyle demiştir : İşiniz size ağır gelmesin .

وأما قولُه: {ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ} فإن معناه: ثم أمضُوا إلىَّ ما في أنفسِكم وافْرَغوا منه.

O'nun: {ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ} “Sonra bana [hükmünüzü] uygulayın” kavline gelince; bunun anlamı şudur: “Sonra içinizde bana karşı kurduğunuz şeyi uygulayın ve onu bitirin.”

كما حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثَوْرِ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلَا تُنْظِرُونِ}. قال: اقْضُوا إلىَّ ما كنتم قاضِين.

Nitekim bana Muhammed b. Abdil-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den nakletti: {ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلَا تُنْظِرُونِ} “Sonra bana [hükmünüzü] uygulayın ve bana mühlet de vermeyin” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Bana uygulayacağınız hükmü hemen uygulayın.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلَا تُنْظِرُونِ}. قال: اقْضُوا إلىَّ ما في أنفسِكم .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلَا تُنْظِرُونِ} “Sonra bana [hükmünüzü] uygulayın ve bana mühlet de vermeyin” kavli hakkında nakletti: İçinizde bana karşı olan kararı uygulayın .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.

واختَلَف أهلُ المعرفةِ بكلامِ العربِ فى معنى قولِه: {ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ}.

Arap kelamını bilenler, O'nun: {ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ} “Sonra bana [hükmünüzü] uygulayın” kavlinin anlamında ihtilaf etmişlerdir.

فقال بعضُهم: معناه: امْضُوا إلىَّ، كما يقالُ: قد قَضَى فلانٌ. يراد: قد ماتَ ومَضَى.

Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: “Bana [hükmünüzü] icra edin” demektir; nitekim: “Filanca kazâ etti (قد قَضَى فلانٌ)” denir ve bununla: “Öldü ve geçip gitti” manası kastedilir.

وقال آخرون منهم: بل معناه: ثم افْرَغوا إلىَّ. وقالوا: القضاءُ الفراغُ، والقضاءُ مِن ذلك. قالوا: وكأن قَضَى دينَه مِن ذلك، إنما هو فَرَغ منه.

Onlardan başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis anlamı: “Sonra benimle olan işinizi bitirin” demektir. Onlar: “Kazâ, فراغ (bitirmek/boşalmak) demektir; nitekim kazâ kelimesi de bundan türemiştir” demişlerdir. Şöyle de demişlerdir: Sanki kişinin ‘borcunu kazâ etmesi/ödemesi’ de bu kabildendir, yani borcunu bitirmiş olmasıdır.

وقد حُكِىَ عن بعضِ القرأةِ، أنه قرَأ ذلك: (ثُمَّ أَفْضُوا إلى) بمعنى: تَوَجَّهوا إلىَّ حتى تَصِلوا إليَّ، مِن قولهم: قد أفْضَى إلىَّ الوَجَعُ . وشِبْهُه.

Bazı kurrâdan bunu: “Bana ulaşana dek bana yönelin” anlamında, Arapların: “Ağrı bana ulaştı (قد أفْضَى إلىَّ الوَجَعُ)” ve benzeri sözlerinden hareketle (ثُمَّ أَفْضُوا إلى) şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir.

وقوله: {وَلَا تُنْظِرُونِ}. يقولُ: ولا تُؤخِّرون، مِن قولِ القائلِ: أنظرتُ فلانًا بما لى عليه مِن الدِّينِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تُنْظِرُونِ} “Ve bana mühlet de vermeyin!” buyruğuna gelince; [bu], söz söyleyen bir kimsenin: “Ondaki alacağım hususunda falan kimseye mühlet verdim/erteledim” sözünden hareketle, “Bana erteleme yapmayın [fırsat tanımayın]” demektir.

إنما هذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن قولِ نبيِّه نوحٍ ﵇ لقومِه: إنه بنُصْرةِ اللهِ له عليهم واثقٌ، ومِن كيدِهم وبَوائقِهم غيرُ خائفٍ - وإعلامٌ منه لهم أن آلهتَهم لا تَضُرُّ ولا تنفعُ. يقولُ لهم: أمْضُوا ما تُحدِّثون أنفسَكم به فيَّ، على عزمٍ منكم صحيحٍ، واسْتَعينوا مع من شايَعَكم علىَّ بالهتِكم التي تَدْعون مِن دونِ اللَّهِ، ولا تُؤخِّروا ذلك، فإني قد توكلتُ على اللهِ، وأنا به واثقٌ أنكم لا تَضُرُّونى إلا أن يشاءَ ربِّي.

Bu ancak zikri yüce olan Allah'ın, Peygamberi Nuh aleyhisselâm'ın kavmine söylediği söz hakkındaki bir haberidir: O, Allah'ın onlara karşı kendisine yardım edeceğine güvenmektedir; onların tuzaklarından ve kötülüklerinden korkmamaktadır -ve ilahlarının ne zarar ne de fayda vermeyeceğini onlara bildirmektedir-. Onlara şöyle der: Benim hakkımda içinizden geçirdiğiniz şeyi tam bir kararlılıkla uygulayın; bana karşı size uyanlarla birlikte Allah'tan başka taptığınız ilahlarınızdan da yardım isteyin ve bunu ertelemeyin! Çünkü ben Allah'a tevekkül ettim ve Rabbim dilemedikçe bana zarar veremeyeceğinize kesin olarak güvenmekteyim.

، وهذا، وإن كان خبرًا مِن اللَّهِ عن عن نوحٍ، فإنه حَثٌّ مِن اللهِ لنبيِّه محمدٍ ﷺ على التأسِّى به، وتعريفٌ منه سبيلَ الرشاد فيما قَلَّدَه من الرسالِة والبلاغِ عنه.

Bu, her ne kadar Allah'tan Nuh hakkında bir haber olsa da, Allah'ın Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e onu örnek alma hususunda bir teşviki ve Kendisinden tebliğ etme görevi yüklediği risalet hususunda doğru yolu bildirmesidir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٧٢)}.

Yüce Allah'ın: {فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٧٢)} “Eğer yüz çevirirseniz, zaten ben sizden bir ücret istemedim. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir ve bana Müslümanlardan olmam emredildi” kavlinin tevili.

يقولُ تعالى ذكرُه مُخبرًا عن قيلِ نبيِّه نوحٍ ﵇ لقومِه: فإن توليتم أيُّها القومُ عنى بعدَ دُعائِى إياكم [إلى اللهِ]، وتبليغي رسالةَ ربِّي إليكم، مُدبرِين فأَعْرَضتُم عما دَعوتُكم إليه مِن الحقِّ والإقرارِ بتوحيدِ اللهِ، وإخلاصِ العبادةِ له، وتركِ إشراكِ الآلهةِ في عبادتِه - فبتضييع منكم وتفريطٍ في واجبِ حقِّ اللهِ عليكم، لا بسببٍ مِن قِبَلى، فإنى لم أسألْكم على ما دَعَوتُكم إليه أجرًا، ولا عِوَضًا

Zikri yüce olan [Allah], peygamberi Nûh aleyhisselâm'ın kavmine şöyle dediğini haber vermektedir: Ey kavim! Ben sizi [Allah'a] davet ettikten ve Rabbimin risaletini (mesajını) size tebliğ ettikten sonra eğer benden arkalarını dönüp gidenler olarak yüz çevirir; sizi davet ettiğim haktan, Allah'ın birliğini ikrar etmekten, ibadeti yalnızca O'na has kılmaktan ve O'na ibadette [sahte] ilahları ortak koşmayı terk etmekten yüz çevirirseniz, [bu durum] Allah'ın üzerinizdeki vacip hakkını zayi etmenizden ve [bu konuda] kusur işlemenizden ötürüdür; yoksa benden kaynaklanan bir sebepten dolayı değildir. Zira ben sizi davet ettiğim şey karşılığında sizden ne bir ücret ne de bir ivaz (bedel) istedim,

أعتاضُه منكم، بإجابتِكم إيَّايَ إلى ما دعوتُكم إليه من الحقِّ والهُدى، ولا طَلَبَتُ منكم عليه ثوابًا ولا أجرًا ، {إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ} يقولُ جلَّ ثناؤُه: إِنْ جَزائى وأجرُ عملى وثوابه إلا على ربِّي لا عليكم أيُّها القومُ، ولا على غيرِكم، {وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ}. يقولُ: وأمرَنى ربِّى أن أكونَ من المُذعِنين له [بالطاعةِ، المُنقادِين لأمرِه ونهيِه، المُتَذلِّلين له] ، ومِن أجلِ ذلك أَدعُوكم إليه، وبأمرِه آمُرُكم بتركِ عبادةِ الأوثانِ.

ki sizi davet ettiğim hak ve hidayete icabet etmeniz karşılığında sizden bir ivaz (bedel) almış olayım; ben bunun için sizden ne bir sevap ne de bir ücret talep ettim . {إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ} “Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir.” Senası yüce olan buyurur ki: Benim mükâfatım, amelimin ücreti ve sevabı ey kavim, sizin üzerinize değil, başkasının üzerine de değil, ancak Rabbimin üzerinedir. {وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “Ve bana Müslümanlardan olmam emredildi.” Buyurur ki: Rabbim bana [itaatle] O'na boyun eğenlerden, [emir ve yasağına ram olanlardan, O'nun huzurunda zilletle eğilenlerden] olmamı emretti. İşte bundan dolayı sizi O'na çağırıyorum ve O'nun emriyle putlara tapmayı terk etmenizi size emrediyorum.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلَائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣)}.

Yüce Allah'ın: {فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلَائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣)} “Bunun üzerine onu yalanladılar; biz de onu ve gemide onunla beraber bulunanları kurtardık ve onları [yeryüzünde] halifeler kıldık; ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Artık uyarılıp da [yola gelmeyenlerin] sonunun nasıl olduğuna bir bak!” kavlinin tevili.

يقولُ تعالى ذكرُه: فكذَّبَ نوحًا قومه فيما أخبَرهم به عن اللهِ من الرسالةِ والوحيِ، فنجيناه ومن معه ممن حَمَل معه فى الفلكِ، يعني في السفيِنة، {وَجَعَلْنَاهُمْ خَلَائِفَ}. يقولُ: وجَعَلنا الذين نَجَّينا مع نوحٍ في السفينة خلائفَ في الأرضِ مِن قومِه الذين كذَّبوه بعدَ أن أغرَقنا {وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا}، يعني: حُججِنا وأدلِتنا على توحيدِنا، ورسالِة رسولِنا نوحٍ. يقولُ الله لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فانظرْ يا محمدُ كيف كان عاقبةُ المُنذَرين؛ وهم الذين أنذرَهم نوحٌ عقابَ اللهِ على تكذيبِهم إيَّاه وعبادتِهم الأصنامَ. يقولُ له جلَّ ثناؤُه: انظر ماذا أعقَبهم تكذيبُهم رسولَهم، فإنَّ عاقبةَ مَن كَذَّبك مِن قومِك، إن تَمادَوا في كفرِهم وطُغيانِهم على ربِّهم، نحوُ الذي كان مِن عاقبةِ قومِ نوحٍ حينَ كذَّبوه. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فلْيَحذَروا أن يَحِلَّ بهم مثلُ الذي حَلَّ به إن لم يَتوبوا.

Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Kavmi, Allah'tan getirdiği risalet ve vahiy konusunda Nûh'u yalanladı; biz de onu ve fülkte -yani gemide- kendisiyle beraber taşıdığı kimseleri kurtardık. {وَجَعَلْنَاهُمْ خَلَائِفَ} “Ve onları [yeryüzünde] halifeler kıldık.” Buyurur ki: Nûh ile birlikte gemide kurtardığımız kimseleri, {وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “Ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk” [buyruğu uyarınca], ayetlerimizi -yani birliğimize ve elçimiz Nûh'un risaletine dair delil ve hüccetlerimizi- yalanlayan kavmini suda boğduktan sonra, yeryüzünde onların yerine geçen halifeler kıldık. Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurur: Ey Muhammed! Uyarılmış olanların sonunun nasıl olduğuna bir bak; onlar Nûh'un, kendisini yalanlamaları ve putlara tapmaları sebebiyle Allah'ın azabıyla uyardığı kimselerdir. Senası yüce olan [Allah] ona şöyle buyurmaktadır: Elçilerini yalanlamalarının ardında başlarına neyin geldiğine bir bak; şüphesiz kavminden seni yalanlayanların sonu da eğer inkârlarında ve Rablerine karşı azgınlıklarında direnirlerse, Nûh kavminin onu yalanladıklarındaki sonu gibi olacaktır. Senası yüce olan [Allah] buyurur ki: Şayet tövbe etmezlerse, onların başına gelenin bir benzerinin kendi başlarına da inmesinden sakınsınlar.

القولُ في تأويلِ قولِه: {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ (٧٤)}.

O'nun: {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ (٧٤)} “Sonra onun ardından kendi kavimlerine peygamberler gönderdik; onlara apaçık deliller getirdiler. Fakat onlar daha önce yalanladıkları şeye iman edecek değillerdi. İşte biz haddi aşanların kalplerini böyle mühürleriz” kavlinin tevili.

يقولُ تعالى ذكرُه: ثم بعثنا من بعدِ نوحٍ رسلًا إلى قومِهم، فأتَوهم ببيِّناتٍ مِن الحُججِ والأدلَّةِ على صدقِهم، وأنهم للهِ رسلٌ، وأن ما يَدعُونهم إليه حقٌّ، {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ}. يقولُ: فما كانوا ليُصَدِّقوا بما جاءَتهم به رسلُهم، بما كَذَّب به قوم نوحٍ ومن قبلهم من الأم الخاليةِ من قبلِهم، {كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: كما طَبَعنا على قلوب أولئك فختَمْنا عليها، فلم يكونوا يَقبَلون من أنبياءِ اللهِ نصيحتَهم، ولا يَستَجيبون لدُعائِهم إيَّاهم إلى ربِّهم، بما اجتَرَموا مِن الذنوبِ واكتسَبوا من الآثامِ، كذلك نطبعُ على قلوبِ من اعتَدَى على ربِّه فتَجاوَزَ ما أمرَه به من توحيدِه، وخالَفَ ما دَعاهم إليه رسلُهم مِن طاعتِه؛ عقوبةً لهم على معصيتِهم ربَّهم مِن هؤلاء الآخرين من بعدِهم.

Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Sonra Nuh'un ardından kendi kavimlerine peygamberler gönderdik; onlar da kendilerine doğruluklarına, Allah'ın elçileri olduklarına ve kendilerini davet ettikleri şeyin hak olduğuna dair açık hüccetler ve deliller getirdiler. {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ} “Fakat onlar daha önce yalanladıkları şeye iman edecek değillerdi.” Buyurur ki: Nuh kavminin ve onlardan önceki geçmiş ümmetlerin yalanladığı şeyler sebebiyle, peygamberlerinin kendilerine getirdiklerini tasdik edecek değillerdi. {كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ} “İşte biz haddi aşanların kalplerini böyle mühürleriz.” Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: İşledikleri günahlar ve kazandıkları veballer sebebiyle o kimselerin kalplerini mühürleyip üzerlerine damga vurduğumuz, böylece Allah'ın nebilerinin nasihatlerini kabul etmedikleri ve Rablerine olan davetlerine icabet etmedikleri gibi; onlardan sonra gelen bu kimselerden de Rabbine karşı haddi aşıp O'nun emrettiği tevhidi çiğneyen ve peygamberlerinin kendilerini davet ettiği itaate muhalefet edenlerin kalplerini, Rablerine isyan etmelerine bir ceza olarak böyle mühürleriz.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى وَهَارُونَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ بِآيَاتِنَا فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ (٧٥)}.

Yüce Allah'ın: {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى وَهَارُونَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ بِآيَاتِنَا فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ (٧٥)} “Sonra onların ardından Firavun'a ve onun ileri gelenlerine ayetlerimizle Musa ve Harun'u gönderdik; fakat büyüklük tasladılar ve suçlu/günahkâr bir kavim oldular” kavlinin tevili.

يقولُ تعالى ذكرُه: ثم بَعَثْنَا مِن بعدِ هؤلاء الرسلِ الذين أرسَلْناهم من بعدِ نوحٍ إلى قومِهم، موسى وهارونَ ابنى عِمرانَ إلى فرعونَ مصرَ {وَمَلَئِهِ}. يعنى: وأشرافِ قومه وسَرَواتِهم، {بِآيَاتِنَا}. يقولُ: بأدلَّتِنا على حقيقةِ ما دَعَوهم إليه؛ مِن الإذعانِ للهِ بالعبودةِ، والإقرارِ لهما بالرسالةِ، {فَاسْتَكْبَرُوا}. يقولُ: فاسْتكْبروا عن الإقرارِ بما دَعاهم إليه موسى وهارونُ، {وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ}. يعني: آثمين بربِّهم بكفرِهم باللهِ تعالى.

Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Nuh'un ardından kendi kavimlerine gönderdiğimiz bu peygamberlerden sonra, İmrân'ın oğulları Mûsâ ile Hârûn'u Mısır Firavun'una {وَمَلَئِهِ} “ve onun ileri gelenlerine” -yani kavminin eşrafına ve ileri gelenlerine/seçkinlerine-, {بِآيَاتِنَا} “ayetlerimizle” -yani kulluk bilinciyle Allah'a boyun eğmek ve bu ikisinin peygamberliğini ikrar etmek hususunda kendilerini davet ettikleri şeyin hakikatine dair delillerimizle [gönderdik]- {فَاسْتَكْبَرُوا} “fakat büyüklük tasladılar”. [Yani] Mûsâ ve Hârûn'un kendilerini davet ettiği şeyi ikrar etmekten kibirlenip kaçındılar, {وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ} “ve suçlu/günahkâr bir kavim oldular.” Yani: Yüce Allah'ı inkâr etmek suretiyle Rablerine karşı günaha batmış kimseler oldular.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ (٧٦) قَالَ مُوسَى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ (٧٧)}

Yüce Allah'ın: {فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ (٧٦) قَالَ مُوسَى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ (٧٧)} “Tarafımızdan kendilerine hak geldiğinde: ‘Şüphesiz bu apaçık bir sihirdir’ dediler. Musa: ‘Size hak geldiğinde onun hakkında böyle mi diyorsunuz? Bu sihir midir? Halbuki sihirbazlar kurtuluşa eremezler’ dedi” kavlinin tevili.

يقولُ تعالى ذكرُه: {فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا}. يعنى: فلما جاءَهم بيانُ ما دعَاهم إليه موسى وهارونُ، وذلك الحججُ التى جاءَهم بها، وهي الحقُّ الذى جاءَهم مِن عندِ اللهِ، {قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ}. يَعنون: أنه يَبينُ لَمَن رَاه وعاينَه أنه سحرٌ لا حقيقةَ له.

Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: {فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا} “Tarafımızdan kendilerine hak geldiğinde”, yani Musa ve Harun'un kendilerini davet ettiği şeyin açıklaması -ki bu, onlara getirdikleri deliller olup Allah katından kendilerine gelen hakkın ta kendisidir- geldiğinde, {قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ} “‘Şüphesiz bu apaçık bir sihirdir’ dediler.” Şunu kastederler: Onu görüp bizzat müşahede eden kimseye bunun aslı astarı olmayan bir sihir olduğu apaçık ortadadır.

قال موسى لهم: {أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ} مِن عِندِ الله: {أَسِحْرٌ هَذَا}؟

Musa onlara: Allah katından {أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ} “Size hak geldiğinde onun hakkında böyle mi diyorsunuz?”, {أَسِحْرٌ هَذَا} “Bu sihir midir?” dedi.

واختلف أهلُ العربيةِ فى سببِ دخولِ "ألفِ الاستفهامِ" في قولِه: {أَسِحْرٌ هَذَا}. فقال بعضُ نحويى البصرةِ: أُدخِلت فيه على الحكايةِ لقولِهم؛ لأنهم قالوا: {أَسِحْرٌ هَذَا}؟ فقال: أتقولون: {أَسِحْرٌ هَذَا}؟

Arap dili âlimleri, {أَسِحْرٌ هَذَا} “Bu sihir midir?” kavlinde istifham hemzesinin (soru edatı) dâhil olma sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basra nahivcilerinden bazıları şöyle demiştir: Bu hemze, onların sözünü hikâye yoluyla [nakletmek üzere] dâhil edilmiştir; çünkü onlar: {أَسِحْرٌ هَذَا} “Bu sihir midir?” demişlerdi. Bunun üzerine [Musa da]: {أَسِحْرٌ هَذَا} “Bu sihir midir?” mi diyorsunuz? demiştir.

وقال بعضُ نحويى الكوفةِ: إنهم قالوا هذا سحرٌ. ولم يقولوه بالألفِ؛ لأن أكثر ما جاء بغيرِ ألفٍ. قال: فيُقالُ: فلِمَ أُدخِلت الألفُ؟ فيُقالُ: قد يجوزُ أن تكونَ مِن قبلِهم، وهم يَعلَمون أنه سحرٌ، كما يقولُ الرجلُ للجائزةِ إذا أتَتْه: أحقٌّ هذا؟ وقد عَلِمَ أنه حقٌّ. قال: وقد يجوزُ أن تكونَ على التعجُّبِ منهم: أسحرٌ هذا؟ ما أعظَمَه!

Kûfe nahivcilerinden bazıları ise şöyle demiştir: Onlar “bu sihirdir” dediler; bunu hemzesiz söylediler, zira [ayetlerde] gelenlerin çoğu hemzesizdir. [Nahivci] der ki: “Peki hemze niçin dâhil edilmiştir?” denilirse, şöyle cevap verilir: Bunun onların tarafından olması ve kendilerinin de bunun bir sihir olduğunu bilmeleri caizdir; tıpkı bir kimseye mükâfat geldiğinde, onun gerçek olduğunu bildiği halde: “Bu gerçek mi?” demesi gibi. [Nahivci devamla] dedi ki: Onların hayret etmesi kabilinden olup “Bu [nasıl bir] sihir? Ne kadar da büyük!” [anlamında olması da] caizdir.

وأولى من ذلك فى هذا بالصوابِ عندى، أن يكونَ المقولُ محذوفًا، ويكونَ قوله: {أَسِحْرٌ هَذَا}. مِن قيلِ موسى، مُنكِرًا على فرعونَ ومَلَئِه قولَهم للحقِّ لمَّا جاءهم: سحرٌ. فيكونُ تأويلُ الكلامِ حينئذٍ: قال موسى لهم: {أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ} - وهى الآياتُ التي أتاهم بها مِن عندِ اللهِ حجةً له على صدقِه:

Bu hususta bana göre doğruya bundan daha yakın olan [görüş], söylenilen sözün (makûl) hazfedilmiş olması ve {أَسِحْرٌ هَذَا} “Bu sihir midir?” kavlinin; hak kendilerine geldiğinde Firavun ve ileri gelenlerinin ona “sihirdir” demelerini kınayıp reddeden Musa'nın sözü olmasıdır. Bu takdirde kelamın tevili şöyle olur: Musa onlara şöyle demiştir: {أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ} “Size hak geldiğinde [böyle] mi söylüyorsunuz?” -ki bu [hak], doğruluğuna dair bir delil olmak üzere Allah katından onlara getirdiği ayetlerdir-:

سحرٌ. أسحرٌ هذا الحقُّ الذي تَرَونه؟! فيكونُ السحرُ الأولُ محذوفًا اكْتفاءً بدلالةِ قولِ موسى لهم: {أَسِحْرٌ هَذَا}، على أنه مرادٌ في الكلامِ، كما قال ذو الرُّمَّةِ :

[yani] sihirdir [mi diyorsunuz]? Gördüğünüz bu hak [hiç] sihir midir?! Böylece Musa'nın onlara söylediği: {أَسِحْرٌ هَذَا} “Bu sihir midir?” kavlinin kelamda bunun murad edildiğine delalet etmesiyle yetinilerek birinci “sihir” lafzı hazfedilmiş olur. Nitekim Zü'r-Rumme şöyle demiştir:

فلمَّا لَبِسْنَ الليلَ أو حينَ نصَّبَتْ … له مِن خَذَا آذَانِها وَهُو جانِحُ

“Onlar geceye büründüklerinde yahut gece eğilim gösterdiğinde ona doğru uzun kulaklarını diktiği vakit...”

يريدُ: أو حينَ أقبلَ، ثم حُذِفَ اكتفاءً بدَلالةِ الكلامِ عليه، وكما قال جلَّ ثناؤُه: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ} [الإسراء: ٧]، والمعنى: بَعْثناهم ليسُوؤوا وجوهَكم، فترك ذلك اكتفاءً بدَلالةِ الكلامِ عليه، في أشباهٍ لمِا ذكرْنا كثيرةٍ، يُتعِبُ إحصَاؤُها.

“Yahut [gece] yönelip geldiğinde” demek istemiş, sonra sözün buna delalet etmesiyle yetinilerek hazfedilmiştir. Nitekim senası yüce olan [Allah] da: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ} [İsrâ: 7] “İkinci vaadin vakti geldiğinde, yüzlerinizi kara çıkarsınlar diye...” buyurmuştur. Anlam: “Yüzlerinizi kara çıkarsınlar diye onları gönderdik” demektir; sözün buna delalet etmesiyle yetinilerek bu [kısım] zikredilmemiştir. Zikrettiğimiz bu kabilden sayılması güç pek çok benzer örnek bulunmaktadır.

وقولُه: {وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ}. يقولُ: ولا يَنجحُ الساحرون ولا يَبقَوْن.

{وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ} “Halbuki sihirbazlar kurtuluşa eremezler” kavli ise; sihirbazlar başarıya ulaşamazlar ve kalıcı olamazlar, buyurmaktadır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ (٧٨)}.

Yüce Allah'ın: {قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ (٧٨)} “Dediler ki: ‘Sen bizi atalarımızı üzerinde bulduğumuz yoldan çeviresin de yeryüzünde büyüklük ikinizin olsun diye mi bize geldin? Biz ikinize de inanacak değiliz’” kavlinin tevili.

يقولُ تعالى ذكرُه: قال فرعونُ وملؤُه لموسى: {أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا}. يقولُ: لتَصْرِفَنا وتَلويَنا عمَّا وجَدْنا عليه آباءَنا، مِن قبلِ مجيئِك، من الدينِ.

Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Firavun ve ileri gelenleri Musa'ya şöyle dediler: {أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا} “Sen bizi çeviresin... diye mi bize geldin?” Yani: Sen gelmeden önce atalarımızı üzerinde bulduğumuz dinden bizi çevirip saptırasın diye mi geldin?

يقالُ منه: لَفَتَ فلانٌ عُنُقَ فلانٍ. إذا لَوَاها، كما قال رُؤبَةُ :

Bu kökten olmak üzere, bir kimse diğerinin boynunu büktüğünde “Lefete fulânun unuka fulân (فلانٌ عُنُقَ فلانٍ لَفَتَ)” denir. Nitekim Rû'be şöyle demiştir:

* لَفتًا وتهزِيعًا سَوَاءَ اللَّفتِ*

* Bükerek ve kırarak, büsbütün bükmeyle *

التَّهزيعُ: الدَّقُّ، واللَّفْتُ: اللى.

et-Tehzî' (التَّهزِيعُ): kırmak/ufalamak; el-Left (اللَّفْتُ) ise: bükmektir.

كما حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {لِتَلْفِتَنَا}. قال: لتَلويَنا عمَّا وَجَدنا عليه آباءَنا.

Nitekim bize Muhammed b. Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den nakletti: {لِتَلْفِتَنَا} “Bizi çeviresin [diye mi?]” [kavli hakkında Katâde] şöyle dedi: “Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyden bizi çevirip vazgeçirmek için.”

وقولُه: {وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ}. يعنى: العظمةُ، وهي الفِعْلِياءُ مِن الكبرِ. ومنه قولُ ابنِ الرِّقاعِ:

{وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ} “Ve yeryüzünde büyüklük ikinizin olsun [diye mi?]” kavli ise: Azamet ve yücelik demektir. Bu kelime, el-kibr (الكبر) kökünden fa'liyâ (فِعْلِياءُ) veznindedir. İbnü'r-Rikâ'ın şu sözü de bundandır:

سُؤدَدًا غيرَ فاحشِ لا تُدَا … نِيه تجبَّارةٌ ولا كِبرياءُ

“Aşırılığı olmayan öyle bir şeref ve efendilik ki ona ne zorbalık yaklaşabilir ne de kibir.”

[وبنحو الذي قلنا فى ذلك قال أهلُ التأويلِ.

[Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك] .

Bunu söyleyenlerin zikri:]

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ قال: ثنا ابنُ نُميرٍ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ}. قال: المُلكُ .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ} “Ve yeryüzünde büyüklük ikinizin olsun [diye mi?]” kavli hakkında: “Mülk/hükümranlık” dediğini nakletti .

قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ: {وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ}. قال: السلطانُ في الأرضِ .

Dedi ki: Bize Ebû Muâviye, A'meş'ten, o da Mücâhid'den {وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ} “Ve yeryüzünde büyüklük ikinizin olsun [diye mi?]” kavli hakkında: “Yeryüzündeki saltanat/otorite” dediğini rivayet etti .

قال: ثنا محمدُ بنُ بكرٍ، عن ابنِ جُرَيجٍ، قال: بَلَغَنى عن مجاهدٍ قال: الملْكُ في الأرضِ.

Dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr, İbn Cüreyc'den rivayet etti; o şöyle dedi: Bana Mücâhid'den: “Yeryüzündeki mülk/hükümranlık” dediği ulaştı.

قال: ثنا المحارِبيُّ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ: {وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ}. قال: الطاعةُ.

Dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da Dahhâk'tan {وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ} “Ve yeryüzünde büyüklük ikinizin olsun [diye mi?]” kavli hakkında: “İtaat [olunmak]” dediğini rivayet etti.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ}. قال: الملكُ.

Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti; o, {وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ} “Ve yeryüzünde büyüklük ikinizin olsun [diye mi?]” kavli hakkında: “Mülk (hükümranlık)” dedi.

قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ قال: السلطانُ في الأرضِ.

Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, A'meş'ten, o da Mücâhid'den: “Yeryüzündeki saltanat/otorite” dediğini rivayet etti.

وهذه الأقوالُ كلُّها متقارباتُ المعانى؛ وذلك أن المُلكَ سلطانٌ، والطاعةَ ملكٌ، غيرَ أن معنى الكبرياء، هو ما يثبتُ فى كلامِ العربِ، ثم يكونُ ذلك عظمةً بمُلْكِ وسلطانٍ وغيرِ ذلك

Bu görüşlerin tamamı anlam bakımından birbirine yakındır; zira mülk saltanattır, itaat de mülktür. Şu kadar var ki kibriyâ (الْكِبْرِيَاء) kelimesinin asıl anlamı Arapların dilinde sabit olan şeydir; sonrasında bu [anlam], mülk, saltanat ve benzeri şeylerle kazanılan azamet ve büyüklük olur.

وقوله: {وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ}. قالوا : وما نحنُ لكُما يا موسى وهارونُ {بِمُؤْمِنِينَ}، يعني: بمُقرِّين بأنكما للهِ رسولان أرسَلَكُما إلينا.

{وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ} “Biz ikinize de inanacak değiliz” kavlinde ise şöyle dediler : Ey Musa ve Harun! Biz ikinize de {بِمُؤْمِنِينَ} inanacak değiliz, yani ikinizin Allah'ın bize gönderdiği elçileri olduğunuzu ikrar edecek değiliz.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ (٧٩) فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٨٠)}.

Yüce Allah'ın: {وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ (٧٩) فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٨٠)} “Firavun: ‘Bütün bilgili sihirbazları bana getirin!’ dedi. Sihirbazlar gelince Musa onlara: ‘Atacağınız şeyleri atın!’ dedi” kavlinin tevili.

يقولُ تعالى ذكرُه: وقال فرعونُ لقومِه: ائتوني بكلِّ مَن يَسْحَرُ مِن السَّحَرةِ، عليمٍ بالسِّحْرِ. فلمَّا جاءَ السَّحَرةُ فرعونَ قال لهم موسى: أَلْقُوا مَا أَنتُمْ مُلْقُونَ مِن حِبالكم وعصِيِّكم.

Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Firavun kavmine: “Sihirbazlardan sihir yapan, sihri çok iyi bilen herkesi bana getirin!” dedi. Sihirbazlar Firavun'a gelince Musa onlara : “İplerinizden ve değneklerinizden atacağınız şeyleri atın!” dedi.

وفى الكلامِ محذوفٌ قد تُرك ذكرُه، وهو: فأَتَوْه بالسَّحَرةِ، فلمَّا جاء

Kelamda zikri terk edilmiş mahzuf [bir kısım] vardır; o da: “Ona sihirbazları getirdiler; ne zaman ki geldi...”

السحرةُ.

cümlesidir.

ولكن اكتُفى بدَلالةِ قولِه: {فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ} على ذلك، فتُرِكَ ذِكْرُه. وكذلك بعدَ قولِه: {أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ} محذوفٌ أيضًا قد تُرِكَ ذكرُه، وهو: فألْقَوْا حبالَهم وعِصِيَّهم - {فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَى} - ولكن اكتفى بدَلالةِ ما ظَهَر من الكلامِ عليه، فتُرِكَ ذكرُه.

Fakat {فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ} “Sihirbazlar gelince” kavlinin buna delalet etmesiyle yetinilmiş ve zikri terk edilmiştir. Aynı şekilde {أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ} “Atacağınız şeyleri atın!” kavlinden sonra da zikri terk edilmiş mahzuf bir kısım vardır; o da: “Onlar da iplerini ve değneklerini attılar - {فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَى} ‘Onlar [iplerini ve değneklerini] atınca Musa dedi ki...’ -” cümlesidir. Ancak sözün zahirinin buna delalet etmesiyle yetinilmiş ve zikri terk edilmiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ (٨١)}.

Yüce Allah'ın: {فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ (٨١)} “Onlar atınca Musa dedi ki: ‘Sizin getirdiğiniz şey sihirdir. Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır. Muhakkak ki Allah bozguncuların işini düzeltmez’” kavlinin tevili.

يقولُ تعالى ذكرُه: فلمَّا الْقَوا ما هم مُلْقُوه قال لهم موسى: ما جِئْتُم به السِّحرُ. ما واختَلَفَت القرأةُ فى قراءةِ ذلك؛ فقرأَته عامةُ قرأةِ الحجازِ والعراقِ: {مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ} ، على وَجهِ الخبرِ مِن موسى عن الذي جاءت به سَحَرة فرعونَ أنه سِحرٌ، كأن معنى الكلامِ على تأويلِهم: قال موسى: الذي جَئْتُم به أيُّها السَّحَرَةُ.

Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Onlar atacakları şeyleri atınca Musa onlara: Sizin getirdiğiniz şey sihirdir, dedi. Kurrâ bunu okuyuşta ihtilaf etmiştir; Hicaz ve Irak kurrâsının geneli bunu: Musa'nın, Firavun'un sihirbazlarının getirdiği şeyin bir sihir olduğunu haber vermesi kabilinden {مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ} şeklinde okumuştur. Onların teviline göre kelamın anlamı sanki şöyledir: Musa: “Ey sihirbazlar! Sizin getirdiğiniz şey [sihirdir]” demiştir.

وقَرَأَ ذلك مجاهدٌ وبعضُ المدنيِّين وبعضُ البصريِّين: (ما جئتم به السحرُ) على وجهِ الاستفهامِ مِن موسى إلى السَّحَرةِ عما جاءوا به: أسحرٌ هو أم غيرُه؟

Mücâhid, Medinelilerden ve Basralılardan bazıları ise bunu, Musa'nın sihirbazlara getirdikleri şeyin ne olduğuna dair sorusu kabilinden: (آلسحر) [hemze-i istifham ile] “Getirdiğiniz şey sihir midir, yoksa başka bir şey mi?” anlamında istifham olarak okumuşlardır.

وأولى القراءتَين في ذلك عندى بالصوابِ قراءةُ من قَرأه على وَجهِ الخبرِ لا على الاستفهامِ؛ لأن موسى صلواتُ اللهِ وسلامُه عليه لم يكن شاكًّا فيما جاءت به السَّحرةُ أنه سحرٌ لا حقيقةَ له، فيحتاجُ إلى استخبارِ السَّحَرةِ عنه: أىُّ شيءٍ هو؟

Bana göre bu hususta iki kıraatten doğruya en yakın olanı, [cümleyi] istifham (soru) olarak değil haber kabilinden okuyanların kıraatidir. Çünkü Musa -salavâtullâhi ve selâmuhû aleyh-, sihirbazların getirdiği şeyin hakikati olmayan bir sihir olduğundan şüphe içinde değildi ki sihirbazlara onun ne olduğunu sormaya ihtiyaç duysun.

وأخرى، أنه صلواتُ اللهِ عليه قد كان على علمٍ مِن أن السَّحَرَةَ إنما جاء بهم فرعونُ ليُغالبوه على ما كان جاءَهم به مِن الحقِّ الذى كان الله آتاه، فلم يكنْ يذهبُ عليه أنهم لم يكونوا يُصَدِّقونه فى الخبرِ عما جاءوه به مِن الباطلِ، فيستَخبِرَهم أو يَسْتَجير استخبارَهم عنه، ولكنه صلواتُ اللهِ عليه أعلَمَهم أنه عالمٌ بِبُطُولِ ما جاءوا به مِن ذلك بالحقِّ الذى أتاه، ومُبطِلٌ كيدَهم بجَدِّه، وهذه أَولى بصفةِ رسولِ اللهِ ﷺ مِن الأخرى.

Bir diğer husus da şudur: O -salavâtullâhi aleyh-, Firavun'un sihirbazları Allah'ın kendisine bahşettiği hak davada kendisini mağlup etmeleri için getirdiğini zaten biliyordu. Getirdikleri bâtıl hakkında kendisine doğruyu söylemeyeceklerini herhalde gözden kaçıracak değildi ki onlara soru sorsun yahut sorusunu mazur görsün. Aksine o -salavâtullâhi aleyh-, Allah'ın kendisine verdiği hak ile onların getirdiği şeyin bâtıl olduğunu bildiğini ve azmiyle onların hilesini boşa çıkaracağını kendilerine bildirmiştir. Bu [mana], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfına diğerinden daha uygundur.

فإن قال قائلٌ: فما وجَهُ دخولِ الألفِ واللام في السحرِ، إن كان الأمرُ على ما وَصَفتَ؟ وأنت تعلمُ أن كلامَ العربِ في نظيرِ هذا أن يقولوا: ما جاءنى به عمرٌو درهمٌ، والذى أعطانى أخوك دينارٌ. ولا يَكادُون أن يقولوا: الذي أعطاني أخوك الدرهمُ، وما جاءني به عمرٌو الدينارُ.

Eğer birisi: “Durum senin nitelendirdiğin gibiyse, ‘es-Sihr’ kelimesine harf-i tarifin (elif-lâm) girmesinin izahı nedir? Zira bilirsin ki Arapların dilinde bunun benzeri durumlarda: ‘Amr'ın bana getirdiği şey bir dirhemdir’ ve ‘Kardeşinin bana verdiği şey bir dinardır’ denilir; ‘Kardeşinin bana verdiği şey o dirhemdir’ veya ‘Amr'ın bana getirdiği şey o dinardır’ pek demezler” derse;

قيل له: بلى، إن كلامَ العربِ إدخالُ الألفِ واللامِ في خبرِ ما والذي، إذا كان الخبرُ عن مَعهودٍ قد عَرَفه المخاطَبُ والمخاطِبُ، بل لا يجوزُ إذا كان ذلك كذلك إلا بالألفِ واللامِ؛ لأن الخبرَ حينئذٍ خبرٌ عن شيءٍ بعينه معروفٍ عندَ الفريقين، وإنما يأتى ذلك بغيرِ الألفِ، [واللامِ] إذا كان الخبرُ عن مجهولٍ غيرِ معهودٍ، ولا مقصودٍ قصْدَ شيءٍ بعينِه، فحينئذٍ لا تدخلُ الألفُ واللامُ في الخبرِ، وخبرُ موسى كان خبرًا عن معروفٍ عنده وعندَ السَّحَرةِ. وذلك أنها كانت نَسَبَت ما جاءهم به موسى مِن الآياتِ التى جَعَلَها اللهُ عَلَمّا له على صدقه ونُبُوَّته إلى أنه سحرٌ، فقال لهم موسى: السحرُ الذى وصَفْتُم به ما جئتُكم به مِن الآيات أيُّها السحرةُ، هو هذا الذي جئتم

Ona şöyle cevap verilir: Bilakis, haber hem muhatap hem de konuşan tarafından bilinen ma‘hud (belirli) bir şey hakkında olduğunda, 'mâ' ve 'ellezî'nin haberine elif-lâm dahil etmek Arapların kelâmında mevcuttur; hatta durum böyle olduğunda [kullanım] ancak elif-lâm ile caiz olur. Çünkü haber, bu durumda her iki tarafça da bilinen bizzat muayyen bir şey hakkındadır. Bu [haber], ancak bilinmeyen (meçhul), ma‘hud olmayan ve bizzat muayyen bir şey kastedilmeyen bir durum hakkında olduğunda elif [ve lâm]sız gelir; işte o takdirde habere elif-lâm dahil olmaz. Musa'nın haberi ise hem kendisinin hem de sihirbazların bildiği ma‘ruf (belirli) bir şey hakkındaydı. Şöyle ki onlar, Musa'nın kendilerine getirdiği ve Allah'ın onun doğruluğuna ve peygamberliğine bir delil kıldığı ayetleri sihir olarak nitelemişlerdi. Bunun üzerine Musa onlara şöyle dedi: “Ey sihirbazlar! Benim size getirdiğim ayetleri kendisiyle nitelediğiniz o sihir, işte sizin getirdiğiniz bu

أنتم، لا ما جئتُكم به أنا. ثم أَخبرَهم أن الله سيبُطلُه، فقال: {إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ}، يقولُ: سيَذهبُ به. فذَهب به تعالى ذكرُه بأن سَلَّط عليه عصا موسى؛ قد حوّلها تعبانًا يتلقَّفه، حتى لم يبقَ منه شيءٌ، {إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ}. يعنى: إنه لا يُصلِحُ عملَ مَن سَعَى في أرضِ الله بما يَكرَهُه، وعَمِلَ فيها بمعاصيه

şeydir, benim size getirdiğim değil!” demiştir. Sonra Allah'ın onu boşa çıkaracağını haber vererek: {إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ} “Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır” buyurmuştur; yani onu yok edip giderecektir. Zikri yüce olan [Allah], Musa'nın asasını yutup yok eden bir ejderhaya dönüştürerek ona musallat etmek suretiyle onu yok etti; öyle ki ondan geriye hiçbir şey kalmadı. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ} “Muhakkak ki Allah bozguncuların işini düzeltmez.” Yani: Allah'ın arzında O'nun hoşlanmadığı şeylerin peşinde koşan ve orada O'na isyan eden kimselerin işini [Allah] ıslah edip başarıya ulaştırmaz.

وقد ذُكِر أن ذلك فى قراءةِ أبيِّ بنِ كعبٍ: (ما أتيتم به سحر). وفي قراءةِ ابنِ مسعودٍ: (ما جئتم به سحرٌ) ، وذلك مما يؤيدُ قراءةَ مَن قرأ بنحوِ الذى اخترنا مِن القراءةِ فيه.

Bunun, Übey b. Ka'b'ın kıraatinde: (ما أتيتم به سحر) “Getirdiğiniz şey sihirdir”; İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise: (ما جئتم به سحرٌ) “Getirdiğiniz şey bir sihirdir” şeklinde olduğu zikredilmiştir. Bu da bu konuda tercih ettiğimiz kıraat doğrultusunda okuyanların kıraatini destekleyen hususlardandır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢)}.

Yüce Allah'ın: {وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢)} “Günahkârlar istemese de Allah, sözleriyle hakkı gerçekleştirecektir/ortaya koyacaktır” kavlinin tevili.

يقولُ تعالى ذكرُه مُخبِرًا عن موسى ﷺ أنه قال للسحرةِ: {وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ}. يقولُ: ويُثبِتُ الله الحقِّ الذى جِئتُكم به من عندِه، فيُعليه على باطلِكم، ويُصحِّحُه {بِكَلِمَاتِهِ}. يعني: بأمرِه، {وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ}. يعنى: الذين اكتَسبوا الإثمَ بربِّهم، بمعصيتِهم إياه.

Zikri yüce olan [Allah], Musa sallallâhu aleyhi ve sellem'in sihirbazlara şöyle söylediğini haber vermektedir: {وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ} “Ve Allah hakkı gerçekleştirecektir/ortaya koyacaktır.” Buyurur ki: Allah katından size getirdiğim hakkı Allah sabit kılacak, bâtılınızın üzerine onu galip kılacak ve {بِكَلِمَاتِهِ} “sözleriyle”, yani emriyle onu doğrulayıp pekiştirecektir; {وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ} “günahkârlar istemese de”, yani O'na isyan etmek suretiyle Rablerine karşı günah kazananlar hoşlanmasa da.

القولُ فى تاويلِ قولِه تعالى: {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ (٨٣)}.

Yüce Allah'ın: {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ (٨٣)} “Firavun ve ileri gelenlerinin kendilerine işkence etmesinden/baskı yapmasından korktukları için kavminden bir genç topluluk/az bir zürriyet dışında Musa'ya iman eden olmadı. Şüphesiz Firavun yeryüzünde bir zorbaydı ve şüphesiz o, haddi aşanlardandı” kavlinin tevili.

يقولُ تعالى ذكرُه: فلم يُؤمن لموسى، مع ما أتاهم به مِن الحُجَجِ والأدلةِ، {إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ}، خائِفين مِن فرعونَ ومَلَئِهم.

Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Kendilerine getirdiği bunca hüccet ve delillere rağmen Musa'ya, Firavun ve ileri gelenlerinden korktukları halde {إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ} “kavminden bir zürriyetten (az bir gruptan) başkası” iman etmedi.

اختَلَف أهلُ التأويلِ في معنى الذُريَّة في هذا الموضعِ. فقال بعضُهم: معنى الذُّرِّيَّةِ في هذا الموضعِ: القليلُ.

Tevil ehli, bu yerdeki “zürriyet” (الذُّرِّيَّة) lafzının anlamı hakkında ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bu yerdeki zürriyetin anlamı: az/az bir topluluk demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بِشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ}. قال: كان ابنُ عباسٍ يقولُ: الذُّريَّةُ: القليلُ

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ} “Kavminden bir zürriyet dışında Musa'ya iman eden olmadı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: İbn Abbâs: “Zürriyet: az bir topluluk demektir” derdi.

حُدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: حدَّثنا عُبيدُ بنُ سليمان ، قال: سمِعْتُ الضّحَاكَ يقولُ في قولِه تعالى: {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ}. الذريةُ: القليلُ. كما قال اللهُ تعالى: {كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ} [سورة الأنعام: ١٣٣].

Bana Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân rivayet etti , dedi ki: Dahhâk'ı Yüce Allah'ın: {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ} “Kavminden bir zürriyet dışında Musa'ya iman eden olmadı” kavli hakkında şöyle derken işittim: Zürriyet: az bir topluluk demektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ} “Tıpkı sizi başka bir kavmin zürriyetinden yarattığı gibi” [En'âm Suresi: 133].

و قال آخرون: معنى ذلك: فما آمنَ لموسى إلا ذريةُ من أُرسِل إليه موسى مِن بنى إسرائيلَ لطولِ الزمانِ؛ لأن الآباءَ ماتوا وبَقِى الأبناء، فقيلَ لهم ذريةٌ؛ لأنهم كانوا ذريةَ مَن هلَك ممن أُرسِل إليهم موسى ﵇.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Zamanın uzaması sebebiyle, İsrâiloğulları'ndan Musa'nın kendilerine gönderildiği kimselerin zürriyetinden başkası Musa'ya iman etmedi [demektir]. Çünkü babalar ölmüş, geriye çocukları kalmıştı; Musa aleyhisselâm'ın kendilerine gönderildiği helak olan kimselerin zürriyeti oldukları için onlara “zürriyet” denilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بنِ أبى بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه تعالى {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ}. قال: أولادُ الذين أُرسل إليهم، مِن طولِ الزمانِ، وماتَ

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ} “Kavminden bir zürriyetten başkası Mûsâ'ya iman etmedi” buyruğu hakkında rivayet etti; [Mücâhid] şöyle demiştir: [Onlar,] zamanın uzaması sebebiyle kendilerine [peygamber] gönderilenlerin çocuklarıdır ve öldü

آباؤهم

onların babaları.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ. وحدَّثني المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti. Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ}. قال: أولادُ الذين أُرسِل إليهم موسى، من طولِ الزمانِ، وماتَ آباؤهم.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ} “Kavminden bir zürriyet dışında Musa'ya iman eden olmadı” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Zamanın uzaması sebebiyle Musa'nın kendilerine gönderildiği kimselerin çocuklarıdır; babaları ise ölmüştü.

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ: {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ}. قال: أبناءُ الذين أُرسِل إليهم، فطال عليهم الزمانُ، وماتت آباؤهم.

Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten rivayet etti: {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ} “Firavun ve ileri gelenlerinin kendilerine işkence etmesinden korktukları için kavminden bir zürriyet dışında Musa'ya iman eden olmadı” hakkında şöyle dedi: Kendilerine [peygamber] gönderilenlerin oğullarıdır; üzerlerinden uzun zaman geçmiş ve babaları ölmüştü.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: فما آمَن لموسى إلا ذريَّةٌ مِن قومِ فرعونَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: Musa'ya Firavun'un kavminden az bir topluluktan başkası iman etmedi [demektir].

ذكر من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنُ عباسٍ قولَه: {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ}. قال: فإن الذُّريَّةَ التي آمنَتْ لموسى، مِن أناسٍ غيرِ بنى إسرائيلَ، مِن قومِ فرعونَ يسيرٌ؛ منهم امرأةُ فرعونَ، ومؤمنُ آلِ فرعونَ، وخازِنُ فرعونَ، وامرأةُ خازنه

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ} “Firavun ve ileri gelenlerinin kendilerine işkence etmesinden korktukları için Musa'ya kavminden bir zürriyetten (az bir topluluktan) başkası iman etmedi” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Musa'ya iman eden zürriyet, İsrâiloğulları'ndan başka insanlardan, Firavun'un kavminden az bir topluluktur; Firavun'un karısı, Âl-i Firavun'un mümini, Firavun'un hazinedarı ve hazinedarının karısı bunlardandır.

وقد رُوىَ عن ابنِ عباس خبرٌ يَدُلُّ على خلافِ هذا القولِ، وذلك ما حدَّثني به المُثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنُ عباسٍ قولَه: {ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ}. يقولُ: بنى إسرائيلَ .

İbn Abbâs'tan bu söze muhalif olan bir rivayet de nakledilmiştir; o da bana el-Müsennâ'nın rivayet ettiğidir, dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ} “Kavminden bir zürriyet” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: İsrâiloğulları'nı [kastediyor] .

فهذا الخبرُ يُنبيُّ عن أنه كان يَرَى أن الذُّريَّةَ في هذا الموضعِ، هم بنو إسرائيلَ دونَ غيرِهم مِن قومِ فرعونَ.

Bu rivayet, onun bu yerdeki zürriyetin, Firavun kavminden başkaları değil bizzat İsrâiloğulları olduğu görüşünde olduğunu haber vermektedir.