Binûn

İçinde Yûnus (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 7. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال : ثنا زيدُ بنُ حُبَابٍ، عن سفيانَ، عن حبيبِ بنِ أبي ثابتٍ، عن أبى وائلٍ، عن عبدِ اللهِ: {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}. قال: الذين إذا رُءُوا ذُكِر اللهُ لرُؤْيتِهم .

Dedi ki : Bize Zeyd b. Hubâb, Süfyân'dan, o Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Ebû Vâil'den, o da Abdullah'tan {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Onlar, görüldüklerinde görülmeleriyle Allah'ın hatırlandığı kimselerdir” .

قال: ثنا [أبو يزيدَ] الرازيُّ، عن يعقوبَ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيَرٍ، [عن النبيِّ ﷺ قال: "هم الذين إذا رُءُوا ذُكِرَ اللهُ" .

Dedi ki: Bize [Ebû Yezîd] er-Râzî, Ya'kūb'dan, o Ca'fer'den, o Saîd b. Cübeyr'den, [o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti: “Onlar, görüldüklerinde Allah'ın hatırlandığı kimselerdir” buyurdu] .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا فُرَاتٌ، عن أبي سعدٍ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ] ، قال: سُئِلَ النبيُّ ﷺ عن أولياءِ اللهِ، قال: "هُمُ الذين إذا رُءُوا ذُكِرَ اللهُ" .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Furât, Ebû Sa'd'dan, o Saîd b. Cübeyr'den] nakletti, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'ın velileri hakkında soruldu; O da: “Onlar, görüldüklerinde Allah'ın hatırlandığı kimselerdir” buyurdu .

قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبرَنا العَوَّامُ، عن عبدِ اللهِ بنِ أَبي

Dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize el-Avvâm, Abdullah b. Ebî...

الهُذَيلِ فى قولِه: {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} الآية. قال: إن وليَّ اللهِ إذا رُئِيَ ذُكِر اللهُ.

el-Hüzeyl'den O'nun: {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur” ayeti hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Şüphesiz Allah'ın velisi görüldüğü zaman Allah hatırlanır.”

وقال آخرون في ذلك بما حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا ابنُ فُضَيلٍ، قال: ثنا أبي، عن عمارةَ بنِ القَعْقاعِ الضَّبِّيِّ، عن أبي زُرْعةَ بنِ عمرِو بنِ جريرٍ البَجَلِيِّ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إِنَّ مِن عِبادِ اللهِ عبادًا يَغْبِطُهم الأنبياءُ والشهداءُ". قيل: مَن هم يا رسولَ اللهِ، فلعلنا نحبُّهم؟ قال: "هم قومٌ تَحابُّوا في اللهِ مِن غيرِ أموالٍ ولا أنسابٍ ، وجوهُهم نورٌ، على منابرَ مِن نورٍ، لا يَخافُون إذا خافَ الناسُ، ولا يَحْزَنون إذا حَزِنَ الناسُ". وقرَأ: {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢)} .

Başkaları ise bu hususta Ebû Hişâm er-Rifâî'nin bize anlattığı şu rivayeti söylemişlerdir, dedi ki: Bize İbn Fudayl anlattı, dedi ki: Bize babam, Umâre b. el-Ka'kā' ed-Dabbî'den, o Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr el-Becelî'den, o da Ebû Hüreyre'den nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Şüphesiz Allah'ın kullarından öyle kullar vardır ki peygamberler ve şehitler onlara gıpta eder.” ‘Ey Allah'ın Resûlü, onlar kimlerdir ki belki biz de onları severiz?’ denildi. Şöyle buyurdu: “Onlar, mallar ve soy bağları olmaksızın Allah için birbirini seven bir topluluktur; yüzleri nurdur, nurdan minberler üzerindedirler. İnsanlar korktuğu zaman onlar korkmazlar, insanlar üzüldüğü zaman da onlar üzülmezler.” Ve {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢)} “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” ayetini okudu.

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عمارةَ، عن أبي زُرْعَةَ، عن عمرَ بنِ الخطابِ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إِنَّ مِن عِبادِ اللهِ لأُناسًا، ما هم بأنبياءَ ولا شهداءَ، يَغْبِطُهم الأنبياءُ والشهداءُ يومَ القيامةِ بمكانِهم مِن اللهِ". قالوا: يا رسولَ اللهِ، أخبرْنا مَن هم، وما أعمالُهم، فإنَّا نحبُّهم لذلك؟ قال: "هم قومٌ تَحابُّوا في

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Umâre'den, o Ebû Zür'a'dan, o da Ömer b. el-Hattâb'dan nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah'ın kullarından birtakım insanlar vardır ki, peygamber veya şehit olmadıkları halde, kıyamet gününde Allah katındaki makamlarından ötürü peygamberler ve şehitler onlara gıpta ederler.» [Ashap]: “Ey Allah'ın Resûlü! Onların kimler olduğunu ve amellerini bize haber ver ki bu sebeple onları sevelim?” dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Onlar... Allah için birbirlerini seven bir topluluktur.»

اللهِ، [بروحِ اللهِ] ، على غيرِ أرحامٍ بينَهم، ولا أموالٍ يَتَعاطَونها، فواللهِ إن وجوهَهم لنورٌ، وإنهم لعلى نورٍ، لا يَخافون إذا خافَ الناسُ، ولا يَحْزنون إذا حَزِنَ الناسُ". وقَرَأ هذه الآية: {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢)} .

aralarında bir akrabalık bağı ve alıp verdikleri mallar olmaksızın Allah [rızası] için [Allah'ın ruhu ile] birbirini seven bir topluluktur. Allah'a yemin olsun ki şüphesiz onların yüzleri bir nurdur ve onlar elbette bir nur üzerindedirler. İnsanlar korktuğu zaman onlar korkmazlar, insanlar üzüldüğü zaman da onlar üzülmezler.” Ve şu ayeti okudu: {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢)} “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” .

حدَّثنا [بحرُ بنُ نصرٍ] الخَوْلانيُّ، قال: ثنا يحيى بنُ حسانَ، قال: ثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَهْرامَ، قال: ثنا شَهْرُ بنُ حوشبٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ غَنْمٍ، عن أبي مالكٍ الأشعريِّ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "يأتى مِن أفْناءِ الناسِ ونَوازعِ القبائلِ، قومٌ لم تَصِلْ بينَهم أرحامٌ متقارِبةٌ تَحابُّوا فى اللهِ، وتَصَافَوا فِى اللهِ، يَضَعُ اللهُ لهم يومَ القيامةِ منابرَ مِن نورٍ، فيُجْلِسُهم عليها، يَفْزَعُ الناسُ فلا يَفْزَعون، وهم أولياءُ اللهِ الذين لا خوفٌ عليهم ولا هم يَحْزَنون" .

Bize [Bahr b. Nasr] el-Havlânî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Hassân anlattı, dedi ki: Bize Abdülhamîd b. Behrâm anlattı, dedi ki: Bize Şehr b. Havşeb, Abdurrahman b. Ganm'den, o Ebû Mâlik el-Eş'arî'den nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İnsanların muhtelif tabakalarından ve kabilelerin kopup gelenlerinden aralarında yakın bir akrabalık bağı bulunmayan, Allah için birbirini seven ve Allah için samimi olan bir topluluk gelecektir. Allah kıyamet gününde onlar için nurdan minberler koyar da onları üzerlerine oturtur. İnsanlar dehşete kapılır, onlar ise dehşete kapılmazlar. Onlar kendilerine hiçbir korku olmayan ve üzülmeyecek olan Allah'ın velileridir” .

والصوابُ مِن القولِ فى ذلك أن يقالَ: الوليُّ -أعنى وليَّ اللهِ- هو مَن كان

Bu hususta doğru olan söz şudur: Velî -yani Allah'ın velî kulu- [şöyle] olan kimsedir:

بالصفةِ التى وَصَفَه اللهُ بها، وهو الذى آمَن واتَّقَى، كما قال اللهُ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ}.

Allah'ın kendisini nitelediği vasfa sahip olan kimsedir; o da Allah'ın: {الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ} “Onlar iman edip takvalı olanlardır.” buyurduğu gibi iman eden ve takva sahibi olandır.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك كان ابنُ زيدٍ يقولُ.

Bu hususta söylediğimize benzer bir sözü İbn Zeyd de söylemekteydi.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} مَن هم يا ربِّ؟ قال: {الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ}. قال: أبَى أن يتقبَّلَ الإيمانَ إلا بالتقوى .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” kavli hakkında şöyle dedi: “Onlar kimdir yâ Rabbi? [Allah] buyurdu ki: {الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ} “Onlar iman edip takvalı olanlardır.” Dedi ki: [Allah] imanı ancak takva ile kabul etmeyi murat etmiştir .”

القولُ في تأويلِ قولِه: {الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٦٣)}.

O'nun: {الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٦٣)} “Onlar iman edip takvalı olanlardır.” kavlinin tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: الذين صَدَّقوا اللهَ ورسولَه، وما جاء به من عندِ اللهِ، وكانوا يَتَّقُون اللهَ بأداءِ فرائضِه، واجْتنابِ معاصيه.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurur: Allah'ı, Resûlünü ve Allah katından getirdiklerini tasdik eden ve O'nun farzlarını eda edip günahlarından kaçınarak Allah'a karşı takvalı olanlardır .

وقولُه: {الَّذِينَ آمَنُوا}: مِن نعتِ الأولياءِ. ومعنى الكلامِ: ألا إن أولياءَ الله الذين آمنوا وكانوا يَتَّقُون، لا خوفٌ عليهم ولا هم يَحْزنون.

O'nun: {الَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenler” kavli, evliyânın sıfatındandır. Kelamın manası şudur: Bilesiniz ki Allah'ın iman edip takvalı olan velilerine hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.

فإن قال قائلٌ: فإذ كان معنى الكلامِ ما ذكرتَ عندَك، أفي موضعِ رفعٍ {الَّذِينَ آمَنُوا}، أم في موضعِ نصبٍ؟

Eğer birisi: “Kelamın manası senin katında zikrettiğin gibi olduğuna göre, {الَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenler” ref konumunda mıdır, yoksa nasb konumunda mıdır?” diyecek olursa,

قيل: في موضعِ رفعٍ، وإنما كان كذلك وإن كان مِن نعتِ الأولياءِ؛ لمَجيئِه بعدَ خبرِ الأولياءِ، والعربُ كذلك تفعلُ، خاصةً فى "إن" إذا جاء نعتُ الاسمِ الذى عَمِلَت فيه بعدَ تمامِ خبرِه، رَفَعوه فقالوا: إن أخاك قائمٌ الظريفُ. كما قال اللهُ: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} [سبأ: ٤٨]، وكما قال: {إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ} [ص: ٦٤].

[Cevaben] şöyle denilir: Ref konumundadır. [Bu ifade] evliyâ [kelimesinin] sıfatı olmasına rağmen, böyle olmasının sebebi evliyânın haberinden sonra gelmiş olmasıdır. Araplar da özellikle “inne” (إن) edatında, amel ettiği ismin sıfatı haberin tamamlanmasından sonra geldiğinde böyle yapar; onu merfû kılarak: “İnne ehâke kâimun ez-zarîfu” (إن أخاك قائمٌ الظريفُ) derler. Nitekim Allah Teâlâ: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} [Sebe: 48] “De ki: Şüphesiz Rabbim hakkı ilka eder; [O], gaybları hakkıyla bilendir.” buyurduğu gibi, {إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ} [Sâd: 64] “Şüphesiz bu, cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi kesin bir gerçektir.” şeklinde de buyurmuştur.

وقد اختَلَف أهلُ العربيةِ فى العلَّةِ التي مِن أجلِها قيل ذلك كذلك، مع أن إجماعَ جميعِهم على أن ما قُلنا هو الصحيحُ مِن كلامِ العربِ، وليس هذا مِن مواضعِ الإبانةِ عن العِلَلِ التى من أجلِها قيل ذلك كذلك.

Arap dili ehli, söylediğimiz şeyin Arap kelamının sahih olanı olduğuna dair hepsinin icmaı bulunmakla birlikte, bunun böyle söylenmesinin gerekçesi (illets) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Burası ise bunun böyle söylenmesinin gerekçelerinin açıklanacağı yerlerden değildir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٤)}.

Yüce Allah'ın: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٤)} “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır. Allah'ın kelimelerinde hiçbir değişme yoktur. İşte bu, büyük kurtuluşun ta kendisidir.” kavlinin tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: البُشْرَى مِن اللهِ فى الحياةِ الدنيا وفي الآخرةِ، لأولياءِ اللهِ الذين آمَنوا وكانوا يَتَّقُون.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurur: Allah'tan olan müjde, dünya hayatında da ahirette de iman edip takvalı olan Allah'ın velileri içindir.

ثم اختلَف أهلُ التأويلِ في البُشْرَى التي بَشَّرِ اللهُ بها هؤلاء القومَ، ما هي؟ وما صفتُها؟

Sonra tefsir ehli, Allah'ın bu topluluğa müjdelediği müjdenin ne olduğu ve vasfının nasıl olduğu hususunda ihtilaf etmiştir.

فقال بعضُهم: هى الرؤيةُ الصالحةُ يَراها الرجلُ المسلمُ أو تُرَى له، وفي الآخرةِ الجنةُ.

Onlardan bazıları: “O, Müslüman kişinin gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır; ahirette ise cennettir” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن شعبةَ، عن سليمانَ، عن ذكوانَ، عن شيخٍ، عن أبي الدرداءِ، قال: سألتُ رسولَ اللهِ ﷺ عن هذه الآيةِ: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. قال النبيُّ ﷺ: "الرُّؤيا الصالحةُ يَرَاها المؤمنُ أو تُرَى له".

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Şu‘be’den, o Süleyman’dan, o Zekvân’dan, o bir şeyhten (yaşlı zâttan), o da Ebû’d-Derdâ’dan [şöyle] nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e şu ayeti: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Dünya hayatında da ahirette de müjde onlaradır” sordum. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « الرُّؤيا الصالحةُ يَرَاها المؤمنُ أو تُرَى له » «[O], müminin gördüğü yahut kendisi için görülen salih rüyadır.»

حدَّثنا العباسُ بنُ الوليدِ، قال: أخبَرنى أبى، قال: أخبَرنا الأوزاعيُّ، قال: أخبَرنى يحيى بنُ أبى كثيرٍ، قال: ثنى أبو سَلَمةَ بنُ عبدِ الرحمنِ، قال: سأل عبادةُ ابنُ الصامتِ رسولَ اللهِ ﷺ عن هذه الآية: {الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "لقد سأَلْتَني عن شيءٍ ما سَألَنِي عنه أحدٌ قبلَك" -أو قال: غيرُك- قال: "هى الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها الرجلُ الصالحُ، أو تُرَى له" .

Bize el-Abbâs b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bana babam haber verdi, dedi ki: Bize el-Evzâî haber verdi, dedi ki: Bana Yahyâ b. Ebî Kesîr haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Seleme b. Abdirrahman nakletti, dedi ki: Ubâde b. es-Sâmit Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayet: {الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Onlar iman edip takvalı olanlardır. Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır.” hakkında sordu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bana senden önce hiç kimsenin sormadığı bir şeyi sordun” -veya ‘senden başkasının’ dedi- [ve devamla]: “O, salih kişinin gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır” buyurdu .

حدَّثنا المثنَّى، قال: ثنا أبو داودَ، عمَّن ذَكَره، عن يحيى بن أبي كثيرٍ، عن أبي سَلَمةَ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن عُبادة بن الصامتِ، قال: سألتُ رسولَ اللهِ ﷺ عن قولِ اللهِ تعالى: {الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "هي الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها المسلمُ أو تُرَى له" .

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd, zikrettiği kimseden, o Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Ebû Seleme b. Abdirrahman'dan, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Yüce Allah'ın: {الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Onlar iman edip takvalı olanlardır. Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır.” kavli hakkında sordum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “O, Müslümanın gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır” .

حدَّثنا أبو قِلابةَ، قال: ثنا مسلمٌ، قال: ثنا أبانٌ، عن يحيى بنِ أبي كثيرٍ، عن أبي سَلَمةَ، عن عُبادةَ، عن النبيِّ ﷺ نحوَه.

Bize Ebû Kılâbe anlattı, dedi ki: Bize Müslim anlattı, dedi ki: Bize Ebân, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Ebû Seleme'den, o Ubâde'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini nakletti.

حدَّثنا ابن المُثَنَّى وعثمانُ بن عمر، قالا: ثنا عليٌّ، عن يحيى، عن أبي سَلَمةَ، قال: نُبِّئْتُ أن عُبادةَ بنَ الصامتِ سَأَل رسولَ اللهِ ﷺ عن هذه الآية: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. فقال: "سألْتَنِي عن شيءٍ ما سألَنِي عنه أحدٌ قَبْلَك، هى الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها الرجلُ أو تُرَى له" .

Bize İbnü'l-Müsennâ ve Osmân b. Ömer anlattılar, dediler ki: Bize Ali, Yahyâ'dan, o Ebû Seleme'den nakletti, dedi ki: Bana Ubâde b. es-Sâmit'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayet: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır.” hakkında sorduğu haber verildi. Şöyle buyurdu: “Bana senden önce hiç kimsenin sormadığı bir şeyi sordun; o, kişinin gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır” .

حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعْمشِ، عن أبي صالحٍ، عن عطاءِ بنِ يسارٍ، عن رجلٍ مِن أهلِ مصرَ، عن أبي الدرداءِ: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. قال: سأل رجلٌ أبا الدرداءِ عن هذه الآيةِ، فقال: لقد سألتَني عن شيءٍ ما سَمِعتُ أحدًا سألَ عنه بعدَ رجلٍ سأل عنه رسولَ اللهِ ﷺ، فقال: "هي الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها الرجلُ المسلمُ أو تُرَى له، بُشْرَاه في الحياةِ الدنيا، وبُشْرَاه فى الآخرةِ الجنةُ" .

Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Atâ b. Yesâr'dan, o Mısır ehlinden bir adamdan, o da Ebü'd-Derdâ'dan {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır.” hakkında nakletti, dedi ki: Bir adam Ebü'd-Derdâ'ya bu ayet hakkında sordu; o da şöyle dedi: Bana, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu soran bir adamdan sonra hiç kimseden duymadığım bir şeyi sordun. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştu: “O, Müslüman kişinin gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır; onun dünya hayatındaki müjdesidir, ahiretteki müjdesi ise cennettir” .

حدَّثني سعيدُ بن عمرٍو السَّكُونيُّ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، عن سفيانَ، عن ابن المُنْكَدرِ، عن عطاءِ بنِ يسارٍ، عن رجلٍ مِن أهلِ مصرَ، قال: سألتُ أبا الدرداءِ عن هذه الآية: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. فقال: ما سألنى عنها أحدٌ منذُ سألتُ رسولَ اللهِ ﷺ غيرُك، إلا رجلًا واحدًا؛ سألتُ عنها رسولَ اللهِ ﷺ، فقال: "ما سألَنِى عنها أحدٌ منذُ أنزَلَها اللهُ غيرُك إلا رجلًا واحدًا، هي الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها المسلمُ، أو تُرى له".

Bana Saîd b. Amr es-Sekûnî anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd, Süfyân'dan, o İbnü'l-Münkedir'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o Mısır ehlinden bir adamdan nakletti; [o adam] dedi ki: Ebü'd-Derdâ'ya şu ayet: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır.” hakkında sordum. Şöyle dedi: Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduğumdan beri bir kişi müstesna senden başka kimse bana bunu sormadı. Ben bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştum da şöyle buyurmuştu: «Allah onu indirdiğinden beri bir kişi müstesna senden başka kimse bana bunu sormadı; o, Müslümanın gördüğü yahut kendisine gösterilen sâlih rüyadır.»

حدَّثنا عمرُو بنُ عبدِ الحميدِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ المُنْكَدِرِ ، سَمِعَ عطاءَ ابن يسارٍ يخبرُ عن رجلٍ من أهلِ مصرَ أنه سأل أبا الدرداءِ عن: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. ثم ذَكَر نحوَ حديثِ سعيدِ بنِ عمرٍو السَّكُونيِّ، عن عثمانَ بنِ سعيدٍ.

Bize Amr b. Abdülhamîd anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbnü'l-Münkedir'den anlattı; o Atâ b. Yesâr'ı Mısır ehlinden bir adamdan, onun da Ebü'd-Derdâ'ya {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır.” hakkında sorduğunu haber verirken işitmiştir. Sonra Saîd b. Amr es-Sekûnî'nin Osmân b. Saîd'den rivayet ettiği hadisin benzerini zikretti.

حدَّثنى أبو حُمَيدٍ الحِمْصِيُّ أحمدُ بنُ المغيرةِ، قال: ثني يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا عمرُ بنُ عمرِو بنِ عبدٍ الأخمُوشيُّ، عن حُمَيدِ بنِ عبدِ اللهِ المُزَنيِّ، قال: أتى رجلٌ عُبادةَ بنَ الصامتِ، فقال: آيةٌ في كتابِ اللهِ أسألُك عنها، قولُ اللهِ تعالى: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}؟ فقال عُبادةُ: ما سألَنِي عنها أحدٌ قبلَك، سألتُ عنها رسولَ اللهِ ﷺ، فقال مثلَ ذلك: "ما سألني عنها أحدٌ قبلَك، الرُّؤْيا الصالحةُ، يَرَاها العبدُ المؤمنُ في المنامِ أو تُرَى له" .

Bana Ebû Humeyd el-Hımsî Ahmed b. el-Mugîre anlattı, dedi ki: Bana Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. Amr b. Abd el-Ehmûşî, Humeyd b. Abdillâh el-Müzenî'den anlattı, dedi ki: Bir adam Ubâde b. es-Sâmit'e gelip: ‘Allah'ın Kitabı'nda bir ayet var, sana onu sormak istiyorum; Yüce Allah'ın: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır.” kavli nedir?’ dedi. Ubâde şöyle dedi: ‘Bana bunu senden önce hiç kimse sormadı; ben de bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştum da bunun gibi buyurmuştu: “Bana bunu senden önce hiç kimse sormadı; [o,] mümin kulun rüyasında gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır”’ .

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ، قال: حدَّثنا هشامٌ، عن ابنِ سيرينَ، عن أبى هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "الرُّؤْيا الحسنةُ، هى البُشْرَى يَرَاها المسلمُ أو تُرَى له" .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr anlattı, dedi ki: Bize Hişâm, İbn Sîrîn'den, o da Ebû Hüreyre'den nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Güzel rüya, Müslümanın gördüğü veya kendisi için görülen müjdedir” .

قال: ثنا أبو بكرٍ، عن أبي حُصَينٍ، عن أبي صالحٍ، قال: قال أبو هريرةَ: الرُّؤْيا

Dedi ki: Bize Ebû Bekr, Ebû Husayn'dan, o Ebû Sâlih'ten nakletti; dedi ki: Ebû Hüreyre şöyle dedi: “Rüya

الحسنةُ بُشْرَى مِن اللهِ، وهى المُبَشِّراتُ .

rüya Allah'tan bir müjdedir ve o mübeşşirâttır (müjdeleyicilerdir)” .

حدَّثنا محمدُ بنُ حاتمٍ المُؤدِّبُ، قال: ثنا عمارُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا الأعمشُ، عن أبي صالحٍ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ: " {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}: الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها العبدُ الصالحُ أو تُرَى له، وهي في الآخرةِ الجنةُ" .

Bize Muhammed b. Hâtim el-Müeddib anlattı, dedi ki: Bize Ammâr b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti: “{لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onlar için müjde vardır”: Salih kulun gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır; ahirette ise cennettir” .

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ يزيدَ، قال: ثنا رِشْدينُ بنُ سعدٍ، عن عمرِو بنِ الحارثِ، عن أبى السمحِ ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ جُبَيرٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ عمرِو بنِ العاصِ، عن النبيِّ ﷺ، أنه قال: " {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}: الرُّؤْيا الصالحة، يُبَشِّرُ بها العبد، جُزْءٌ من تسعةٍ وأربعين جزءًا من النبوة"

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Rişdîn b. Sa'd, Amr b. el-Hâris'ten, o Ebi's-Semh'ten , o Abdurrahman b. Cübeyr'den, o Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu nakletti: “{لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onlar için müjde vardır”: Salih rüyadır; kul onunla müjdelenir, peygamberliğin kırk dokuz cüzünden bir cüzdür” .

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا موسى بنُ عبيدةَ، عن أيوبَ بنِ خالدِ بن صَفْوانَ، عن عبادةَ بنِ الصامتِ، أنه قال لرسولِ اللهِ ﷺ: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}: فقد عَرَفْنَا بُشْرى الآخرةِ، فما بُشْرَى الدنيا؟ قال: "الرُّؤْيا الصالحةُ يرَاها العبدُ، أو تُرَى له، وهى جزءٌ مِن أربعةٍ وأربعين جزءًا، أو سبعين جُزْءًا من النبوَّةِ" .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde, Eyyûb b. Hâlid b. Safvân'dan, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten nakletti; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır” [ayetini kastederek]: “Ahiret müjdesini bildik, peki dünya müjdesi nedir?” diye sormuş, o da: “Salih rüyadır; kul onu görür veya kendisi için görülür. O, peygamberliğin kırk dört cüzünden veya yetmiş cüzünden bir cüzdür” buyurmuştur .

حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، قال: ثنا أبو عمرٍو، قال: ثنا يحيى بنُ أبى كثيرٍ، عن أبي سَلَمَةَ، عن عبادةَ بنِ الصامتِ، أنه سأل رسولَ الله ﷺ

Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Amr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Kesîr, Ebû Seleme'den, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten nakletti; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordu...

عن هذه الآيةِ: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. فقال: "لقد سألْتَنِي عن شيءٍ ما سألَنِي عنه أحدٌ من أمَّتى قبلَك؛ هى الرُّؤيا الصالحةُ يَراها المسلمُ أو تُرَى له، وفى الآخرةِ الجنةُ" .

bu ayeti: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onlar için müjde vardır” sordu. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Bana ümmetimden senden önce hiç kimsenin sormadığı bir şeyi sordun; o, Müslümanın gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır; ahirette ise cennettir” .

حدَّثنا أحمدُ بنُ حمادٍ الدُّولابيُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن عبيدِ اللهِ بنِ أَبي يزيدَ، عن أبيه، عن سِباعِ بنِ ثابتٍ، عن أمِّ كُرْزٍ الكعبيةِ، سَمِعَت رسولَ اللهِ ﷺ يقولُ: "ذهَبت النبوةُ وبَقيَت المُبَشِّراتُ" .

Bize Ahmed b. Hammâd ed-Dûlâbî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ubeydullah b. Ebî Yezîd'den, o babasından, o Sibâ' b. Sâbit'ten, o da Ümmü Kürz el-Ka'biyye'den nakletti; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: “Peygamberlik gitti, geriye mübeşşirât (müjdeleyiciler) kaldı” .

حدَّثنا الحسنُ بن يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابنُ عُيَينةَ، عن الأعْمشِ، عن ذَكْوانَ، عن رجلٍ، عن أبي الدرداءِ، عن النبيِّ ﷺ في قولِه: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: "الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها المسلمُ أو تُرَى له، وفي الآخرة الجنةُ" .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, el-A'meş'ten, o Zekvân'dan, o bir adamdan, o da Ebü'd-Derdâ'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onlar için müjde vardır” kavli hakkında şöyle buyurduğunu haber verdi: “O, Müslümanın gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır; ahirette ise cennettir” .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن الأعْمشِ، عن أبي صالحٍ، عن عطاءِ بن يسارٍ، عن رجلٍ كان بمصرَ، قال: سألتُ أبا الدرداءِ عن هذه الآيةِ: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. فقال أبو الدرداء: ما سَأَلنى عنها أحدٌ منذُ سألتُ عنها رسولَ اللهِ ﷺ، فقال النبيُّ ﷺ: "ما سألَنِي عنها أحدٌ قبلَك، هي الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها المسلمُ أو تُرَى له، وفى الآخرةِ الجنةُ".

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Atâ b. Yesâr'dan, o da Mısır'da bulunan bir adamdan nakletti; o şöyle dedi: Ebü'd-Derdâ'ya şu ayeti sordum: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır”. Bunun üzerine Ebü'd-Derdâ şöyle dedi: “Ben bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduğumdan beri bana onu hiç kimse sormamıştı. [O zaman] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştu: «Senden önce bana bunu hiç kimse sormadı; o, Müslümanın gördüğü yahut kendisi için görülen salih rüyadır; ahiretteki ise cennettir.»”

قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عَيَّاشٍ، عن عاصمٍ، عن أبي صالحٍ، عن أبي الدرداءِ، قال: "سألتُ النبيَّ ﷺ عن قولِه: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. قال: "ما سألَنِي عنها أحدٌ غيرُك؛ هى الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها المسلمُ أو تُرَى له" .

Dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ayyâş, Âsım'dan, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebü'd-Derdâ'dan nakletti, dedi ki: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Yüce Allah'ın: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır” kavlini sordum. Şöyle buyurdu: “Bana bunu senden başka hiç kimse sormadı; o, Müslümanın gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır” .

قال: ثنا جريرٌ، عن الأعْمشِ، عن أبي صالحٍ، عن عطاءِ بنِ يسارٍ، عن أبي الدرداءِ في قولِه: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. قال: سألتُ عنها رسولَ اللهِ ﷺ، فقال: "ما سألني عنها أحدٌ قبلَك؛ هي الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها العبدُ أو تُرَى له، وفي الآخرةِ الجنةُ".

Dedi ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Atâ b. Yesâr'dan, o da Ebü'd-Derdâ'dan Yüce Allah'ın: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır” kavli hakkında nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onu sordum; şöyle buyurdu: “Bana bunu senden önce hiç kimse sormadı; o, kulun gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır; ahirette ise cennettir.”

قال: ثنا ابنُ عُيَينةَ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن عبدِ العزيزِ بنِ رُفَيعٍ، عن أبى صالحٍ -قال ابنُ عُيَينةَ: ثم سمِعتُه مِن عبدِ العزيزِ، عن أبي صالحٍ السَّمَّانِ- عن عطاءِ بنِ يسارٍ، عن رجلٍ مِن أهلِ مصرَ، قال: سألتُ أبا الدرداءِ عن هذه الآيةِ: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: ما سَأَلنى عنها أحدٌ منذ سألتُ عنها رسولَ اللهِ ﷺ، فقال: "ما سألَنى عنها أحدٌ منذ أُنزِلَت عليَّ إلا رجلٌ واحدٌ؛ هي الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها الرجلُ أو تُرَى له" .

Dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o Abdülazîz b. Rufey'den, o da Ebû Sâlih'ten nakletti -İbn Uyeyne dedi ki: Sonra onu bizzat Abdülazîz'den, o da Ebû Sâlih es-Semmân'dan duyarak aldım-, o Atâ b. Yesâr'dan, o da Mısır halkından bir adamdan nakletti, dedi ki: Ebü'd-Derdâ'ya şu ayeti: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onlar için müjde vardır” sordum. Dedi ki: Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduğumdan beri bana hiç kimse sormadı; o [da] şöyle buyurmuştu: “Bana indirildiğinden beri bir adam hariç bana bunu hiç kimse sormadı; o, kişinin gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır” .

قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ بكرٍ السهميُّ، عن حاتمِ بن أبي صَغِيرةَ، عن عمرِو بنِ

Dedi ki: Bize Abdullah b. Bekr es-Sehmî, Hâtim b. Ebî Sagîre'den, o da Amr b.

دينارٍ، أنه سألَ رجلًا من أهلِ مصرَ فَقِيهًا، قدِم عليهم في بعض تلك المواسم، قال: قلتُ: أَلَا تُخْبِرُني عن قول الله تعالى: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}؟ قال: سألتُ عنها أبا الدرداءِ، فأخبرَني أنه سألَ عنها رسولَ اللهِ ﷺ، فقال: "هي الرُّؤْيا الحسنةُ يَرَاها العبدُ أو تُرَى له".

Dînâr'dan nakletti; o, bu hac mevsimlerinden birinde yanlarına gelen Mısır ehlinden fakih bir adama sormuş, dedi ki: Dedim ki: ‘Bana Yüce Allah'ın: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onlar için müjde vardır” kavlini haber vermez misin?’ Dedi ki: ‘Onu Ebü'd-Derdâ'ya sordum, o da bana bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduğunu ve şöyle buyurduğunu bildirdi: “O, kulun gördüğü veya kendisi için görülen güzel rüyadır.”’

قال: ثنا أبي، عن عليِّ بنِ مباركٍ، عن يحيى بنِ أبي كثيرٍ، عن أبي سَلَمَةَ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن عُبادةَ بنِ الصامتِ، قال: سألتُ رسولَ اللهِ ﷺ عن قولِ اللهِ تعالى: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: "هى الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها العبدُ أو تُرَى له" .

Dedi ki: Bize babam, Ali b. Mübârek'ten, o Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Yüce Allah'ın: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onlar için müjde vardır” kavlini sordum. Şöyle buyurdu: “O, kulun gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır” .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا مسلمُ بنُ إبراهيمَ وأبو الوليدِ الطيالسيُّ، قالا: ثنا أبانٌ، قال: ثنا يحيى، عن أبي سَلَمَةَ، عن عُبادةَ بنِ الصامتِ، قال: قلتُ: يا رسولَ اللهِ، قال اللهُ: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. فقال: "لقد سألتَني عن شيءٍ ما سألَنِى عنه أحدٌ قبلك، أو أحدٌ مِن أمَّتِى". قال: "هي الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها الرجلُ الصالحُ أو تُرَى له" .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhîm ve Ebü'l-Velîd et-Tayâlisî anlattılar, dediler ki: Bize Ebân anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ, Ebû Seleme'den, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten nakletti, dedi ki: ‘Ey Allah'ın Resûlü, Allah: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır” buyurdu [bu nedir?]’ dedim. Şöyle buyurdu: “Bana senden önce hiç kimsenin -veya ümmetimden hiç kimsenin- sormadığı bir şeyi sordun.” [Ardından da] şöyle buyurdu: “O, salih kişinin gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır” .

قال: ثنا الحجَّاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا حَمَّادُ بنُ زيدٍ، عن عاصمِ بنِ بَهْدلةَ، عن أبي صالحٍ، قال: سمِعتُ أبا الدرداءِ، وسئل عن: {الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: ما سَألَنى عنها أحدٌ قبلَك منذُ سألتُ رسولَ اللهِ ﷺ عنها، فقال: "ما سألَنِي عنها أحدٌ قبلَك؛ هي الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها العبدُ أو تُرَى له".

Dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl nakletti, dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd, Âsım b. Behdcle'den, o Ebû Sâlih'ten nakletti, dedi ki: Ebü'd-Derdâ'yı, kendisine {الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “İman edip de takva sahibi olmuş olanlar var ya, dünya hayatında onlar için müjde vardır” [ayeti] sorulduğunda şöyle derken işittim: “Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduğumdan bu yana senden önce bana hiç kimse sormamıştı. [Ben sorduğumda] O da şöyle buyurmuştu: «Bunu senden önce bana kimse sormadı; o, kulun gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır.»”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن عُبَيدِ اللهِ ابنِ أبي يزيدَ، عن نافعٍ بنِ جُبَيرٍ، عن رجلٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ، في قولَه: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: "وهى الرُّؤْيا الحسنةُ يراها الإنسانُ أو تُرَى له".

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Ubeydullah b. Ebî Yezîd'den, o Nâfi' b. Cübeyr'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adamdan Yüce Allah'ın: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onlar için müjde vardır” kavli hakkında nakletti, dedi ki: “O, insanın gördüğü veya kendisi için görülen güzel rüyadır.”

وقال ابنُ جُرَيجٍ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن أبي الدرداءِ، أو ابنُ جُرَيجٍ، عن محمدِ بنِ المُنْكَدِر، عن عطاءِ بنِ يسارٍ، عن أبي الدرداءِ، قال: سألتُ النبيَّ ﷺ عنها، فقال: "هي الرُّؤْيا الصالحةُ".

İbn Cüreyc, Amr b. Dînâr'dan, o Ebü'd-Derdâ'dan -veya İbn Cüreyc, Muhammed b. el-Münkedir'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o Ebü'd-Derdâ'dan- nakletti, dedi ki: Bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordum; o da: “O, salih rüyadır” buyurdu.

وقال ابنُ جُرَيجٍ، عن هشامِ بنِ عُرْوةَ، عن أبيه، قال: هي الرُّؤْيا يَرَاها الرجلُ.

İbn Cüreyc, Hişâm b. Urve'den, o da babasından nakletti, dedi ki: “O, kişinin gördüğü rüyadır.”

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن يحيى ابنِ أبي كثيرٍ، قال: هى الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها المسلم أو تُرَى له .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Yahyâ b. Ebî Kesîr'den nakletti, dedi ki: “O, Müslümanın gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır” .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عَبْدةُ، عن هشام بنِ عُرُوةَ، عن أبيه: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: هى الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها العبدُ الصالحُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Abde, Hişâm b. Urve'den, o da babasından: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onlar için müjde vardır” [ayeti hakkında] nakletti, dedi ki: “O, salih kulun gördüğü salih rüyadır” .

قال: ثنا ابنُ فُضَيلٍ، عن لَيْثٍ، عن مجاهدٍ، قال: هي الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها المسلمُ أو تُرَى له .

Dedi ki: Bize İbn Fudayl, Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: “O, Müslümanın gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır” .

قال: ثنا عبدةُ بنُ سليمانَ، عن طلحةَ القَنَّادِ، عن جعفرِ بن أبي المُغيرةِ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: هى الرُّؤْيا الحسنةُ يَرَاها العبدُ المسلمُ لنفسِه أو لبعضِ إخوانِه.

Dedi ki: Bize Abde b. Süleymân, Talha el-Kânnâd'dan, o Ca'fer b. Ebi'l-Muğîre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onlar için müjde vardır” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “O, Müslüman kulun kendisi veya bazı kardeşleri için gördüğü güzel rüyadır.”

قال: ثنا أبي، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، قال: كانوا يقولون: الرُّؤْيا مِن المُبَشِّراتِ.

Dedi ki: Bize babam, el-A'meş'ten, o da İbrâhîm'den nakletti, dedi ki: Şöyle derlerdi: ‘Rüya, mübeşşirâttandır (müjdeleyicilerdendir).’

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن قيسِ بنِ سعدٍ، أن رجلًا سأل النبيَّ ﷺ عنها، فقال: "ما سألني عنها أحدٌ مِن أمتى منذ أُنْزِلت عليَّ قبلَك". قال: "هى الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها الرجلُ لنفسِه أو تُرَى له".

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, Kays b. Sa'd'dan nakletti: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu sormuş, o da şöyle buyurmuştur: “Bana indirildiğinden beri ümmetimden senden önce bana bunu hiç kimse sormamıştı; o, kişinin kendisi için gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır.”

قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرَنا هُشَيمٌ، عن العوَّامِ، عن إبراهيمَ التيميِّ، أن ابنَ مسعودٍ قال: ذهَبَت النبوةُ، وبَقِيَت المُبَشِّراتُ. قيل: وما المُبَشِّراتُ؟ قال: الرُّؤْيا الصالحةُ يراها الرجلُ أو تُرى له .

Dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, el-Avvâm'dan, o da İbrâhîm et-Teymî'den haber verdi; İbn Mes'ûd şöyle demiştir: “Peygamberlik gitti, geriye mübeşşirât (müjdeleyiciler) kaldı.” “Mübeşşirât nedir?” denildi; o da: “Kişinin gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır” dedi .

قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}، فهو قولُه لنبيِّه: {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا (٤٧)} [الأحزاب: ٤٧]. قال: هى الرُّؤْيا الحسنةُ يَرَاها المؤمنُ أو تُرَى له .

Dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onlar için müjde vardır” kavli hakkında nakletti; o [aynı zamanda], Allah'ın Peygamberine: {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا (٤٧)} [el-Ahzâb: 47] “Müminlere, Allah'tan kendilerine büyük bir lütuf olduğunu müjdele” buyruğudur. Dedi ki: “O, müminin gördüğü veya kendisi için görülen güzel rüyadır” .

قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا محمدُ بنُ حربٍ، قال: ثنا ابن لَهِيعةَ، عن خالدِ بنِ يزيدَ، عن عطاءٍ فى قولِه: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: هى رُؤْيا الرجلِ المسلم يُبَشِّرُ بها في حياتِه.

Dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Harb anlattı, dedi ki: Bize İbn Lehîa, Hâlid b. Yezîd'den, o da Atâ'dan Yüce Allah'ın: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onlar için müjde vardır” kavli hakkında nakletti, dedi ki: “O, Müslüman kişinin hayatında kendisiyle müjdelendiği rüyasıdır.”

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: أخبرَني عمرُو بنُ الحارثِ، أن دَرَّاجًا أبا السَّمْحِ حدَّثه، عن عبدِ الرحمنِ بن جُبَيرٍ، عن عبد اللهِ بنِ عمرٍو، عن رسولِ اللهِ ﷺ أنَّهُ قال: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}: الرُّؤْيا الصالحة يُبَشِّرُ

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Derrâc Ebü's-Semh'in kendisine Abdurrahman b. Cübeyr'den, onun Abdullah b. Amr'dan, onun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre [Resûlullah]: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onlar için müjde vardır” [ayeti hakkında şöyle] buyurdu: «[O], müminin kendisiyle müjdelendiği salih rüyadır...

بها المؤمنُ، جزءٌ مِن ستةٍ وأربعين جزءًا من النبوةِ" .

peygamberliğin kırk altı cüzünden bir cüzdür ” .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا أنسُ بنُ عِياضٍ، عن هشامٍ، عن أبيه في هذه الآيةِ: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. قال: هى الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها الرجلُ أو تُرَى له.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Enes b. İyâd, Hişâm'dan, o da babasından bu ayet hakkında: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır” haber verdi, dedi ki: “O, kişinin gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır.”

حدَّثنا محمدُ بنُ عوفٍ، قال: ثنا أبو المُغيرةِ، قال: ثنا صفْوانُ، قال: ثنا حُمَيدُ ابنُ عبدِ اللهِ، أَن رجلًا سأَلَ عُبادةَ بنَ الصامتِ عن قولِ اللهِ: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. فقال عبادةُ: لقد سألتَني عن أمرٍ، ما سألَني عنه أحدٌ قبلَك، ولقد سألتُ رسولَ اللهِ ﷺ عما سألتَني، فقال لي: "يا عُبادةُ، لقد سألتَنِي عن أمرٍ ما سألنِي عنه أحدٌ مِن أمتى، تلك الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها المؤمنُ لنفسِه أو تُرَى له" .

Bize Muhammed b. Avf anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Mugîre anlattı, dedi ki: Bize Safvân anlattı, dedi ki: Bize Humeyd b. Abdillâh anlattı: Bir adam Ubâde b. es-Sâmit'e Allah'ın: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır” kavlini sordu. Ubâde şöyle dedi: ‘Bana öyle bir şey sordun ki, senden önce bana onu hiç kimse sormamıştı; ben de senin bana sorduğunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştum da bana şöyle buyurmuştu: “Ey Ubâde, bana ümmetimden hiç kimsenin sormadığı bir şeyi sordun; o, müminin kendisi için gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır”’ .

وقال آخرون: هى بشارةٌ يُبَشِّرُ بها المؤمنُ في الدنيا عندَ الموتِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: O, dünyada ölüm anında müminin müjdelendiği bir müjdedir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا محمدُ بنث عبد الأعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عَن الزُّهْرِيِّ وقتادةَ: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: هي البِشارةُ عندَ الموتِ في الحياةِ الدنيا.

Bize Muhammed b. Abdilâlâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da ez-Zührî ve Katâde’den nakletti: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onlar için müjde vardır” [ayeti hakkında] şöyle dedi: O, dünya hayatında ölüm anındaki müjdedir.

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا يَعْلَى، عن أبى بسطامٍ، عن الضحاكِ: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: يعلمُ أين هو قبلُ [أن يموت] .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ya'lâ, Ebû Bistâm'dan, o da ed-Dahhâk'tan nakletti: {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onlar için müjde vardır” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “[Ölmeden] önce nerede olacağını bilir” .

وأَوْلى الأقوالِ في تأويلِ ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إن اللهَ تعالى ذكرُه أخبرَ أن لأوليائِه المتقين، البُشْرَى فى الحياةِ الدنيا، ومن البشارةِ فى الحياةِ الدنيا الرُّؤْيا الصالحةُ يَرَاها المسلمُ، أو تُرَى له. ومنها بُشْرَى الملائكةِ إياه عندَ خروجِ نفْسِه برحمةِ اللهِ، كما رُوي عن النبيِّ ﷺ: "إن الملائكةِ التي تَحْضُرُه عندَ خُرُوج نفْسِه، تقولُ لنفْسِه: اخْرُجِي إلى رحمةِ اللهِ ورضوانِه" .

Bunun tevilinde isabete en yakın olan görüş şunun söylenmesidir: Zikri yüce olan Allah, takva sahibi veli kulları için dünya hayatında müjde olduğunu bildirmiştir. Dünya hayatındaki müjdeden biri, Müslümanın gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır. Bir diğeri ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiği üzere, ruhunun çıkışı esnasında meleklerin onu Allah'ın rahmetiyle müjdelemesidir: “Ruhu çıkarken yanında hazır bulunan melekler onun ruhuna: ‘Allah'ın rahmetine ve rızasına çık!’ derler” .

وَمنها: بُشْرَى اللهِ إياه ما وَعَدَه فى كتابِه، وعلى لسانِ رسولِه ﷺ مِن الثوابِ الجزيلِ، كما قال جلّ ثناؤُه: {وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} [البقرة: ٢٥]. وكلُّ هذه المعاني من بُشْرى اللهِ إياه في الحياةِ الدنيا، بَشَّرَه بها. ولم يخصصِ اللهُ من ذلك معنًى دونَ معنًى، فذلك مما عَمَّه جلّ ثناؤُه أن {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}، وأمَّا في الآخرةِ فالجنةُ.

Bir diğeri de Allah'ın Kitabı'nda ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle vaat ettiği bol sevap ile onu müjdelemesidir; nitekim O'nun övgüsü yücedir, şöyle buyurmuştur: {وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} [el-Bakara: 25] “İman edip salih ameller işleyenlere, kendileri için altından ırmaklar akan cennetler olduğunu müjdele.” Bütün bu anlamlar, Allah'ın dünya hayatında onu müjdelediği şeylerdendir. Allah bunlardan herhangi bir anlamı diğerinden ayırt etmemiştir; dolayısıyla bu, O'nun {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onlar için müjde vardır” diyerek genel kıldığı hususlardandır; ahirette ise [müjde] cennettir.

وأما قولُه: {لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ} فإن معناه: إن اللهَ لا خُلْفَ لوعدِه، ولا تغييرَ لقوله عما قال، ولكنه يُمْضِى لخلقِه مواعيدَه، ويُنْجِزُها لهم.

Allah Teâlâ'nın: {لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın sözlerinde hiçbir değişme yoktur” buyruğuna gelince; bunun anlamı şudur: Şüphesiz Allah'ın vaadinde dönme [ve cayma] yoktur, söylediği sözün hilafına bir değişiklik de söz konusu değildir. Aksine O, yarattıklarına verdiği vaatlerini geçerli kılar ve onlar için tastamam yerine getirir.

وقد حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيم، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن أيوبَ، عن نافعٍ، قال: أطالَ الحجاجُ الخطبةَ، فوَضَع ابنُ عمرَ رأسَه فى حِجْرى، فقال الحجاجُ: إن ابنَ الزبيرِ بَدَّلَ كتابَ اللهِ. فَقَعَد ابنُ عمرَ فقال: لا تستطيعُ أنت ذاك ولا ابنُ الزبيرِ، {لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ}. فقال الحجاجُ: لقد أوتيتَ علمًا إن نفَعك . قال أيوبُ: فلما أقبَل عليه في خاصةِ نفسِه سَكَتَ .

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Eyyûb'dan, o da Nâfi'den nakletti, dedi ki: Haccâc hutbeyi uzattı; bunun üzerine İbn Ömer başını kucağıma koydu. Haccâc: ‘İbnü'z-Zübeyr Allah'ın Kitabı'nı değiştirdi’ dedi. İbn Ömer [hemen] doğrulup oturdu ve: ‘Buna ne sen güç yetirebilirsin ne de İbnü'z-Zübeyr; {لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın sözlerinde hiçbir değişme yoktur”’ dedi. Haccâc: ‘Sana bir ilim verilmiş, eğer fayda verirse’ dedi . Eyyûb dedi ki: [Haccâc] bizzat onun şahsına yönelince [İbn Ömer] sustu .

وقولُه: {ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هذه البشرى في الحياةِ الدنيا وفي الآخرةِ هى الفوزُ العظيمُ، يعنى: الظَّفَرَ بالحاجةِ والطَّلِبَةِ والنجاةِ من النار.

Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “İşte bu, büyük kurtuluşun ta kendisidir” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Dünya hayatında ve ahiretteki bu müjde, en büyük kurtuluştur; yani ihtiyaca ve arzu edilene kavuşmak ve cehennem ateşinden kurtulmaktır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٥)}.

Yüce Allah'ın: {وَلَا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٥)} “Onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavlinin tevili.

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: لا يَحْزُنْك يا محمدُ قولُ هؤلاء المشركين فى ربِّهم ما يقولون، وإشراكُهم معه الأوثانَ والأصنامَ؛ فـ {إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: فإن اللهَ هو المُنفرِدُ بعزّةِ الدنيا والآخرةِ لا شريكَ له فيها، وهو المُنتقِمُ من هؤلاء المشركين القائلين فيه مِن القولِ الباطلِ ما يقولون، فلا يَنصُرُهم عندَ انتقامِه منهم أحدٌ؛ لأنه لا يُعازُّه شيءٌ، {هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ}. يقولُ: وهو ذو السمعِ لِما يقولون مِن الفِرْيةِ والكذبِ عليه، وذو علمٍ بما يُضْمِرُونه في أنفسِهم ويُعْلِنونه، مُحْصى ذلك عليهم كلِّه، وهو لهم بالمرصادِ.

Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu müşriklerin Rableri hakkında söyledikleri sözler ve putlarla heykelleri O'na ortak koşmaları seni üzmesin; zira {إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا} “Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Dünya ve ahiret izzetinde tek olan Allah'tır, bu hususta O'nun hiçbir ortağı yoktur. O, kendisi hakkında bâtıl sözler sarf eden bu müşriklerden intikam alacak olandır. O kendilerinden intikam alırken hiç kimse onlara yardım edemez; çünkü hiçbir şey O'na galip gelemez. {هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”. [Zikri yüce olan Allah] şöyle buyurur: O, kendisi hakkında uydurdukları iftira ve yalanları hakkıyla işitendir; içlerinde gizlediklerini de açığa vurduklarını da hakkıyla bilendir, bütün bunları onlar aleyhine tek tek kaydetmektedir ve O, onları gözetlemektedir.

وكُسرت "إِنَّ" من قولِه: {إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا}؛ لأن ذلك خيرٌ مِنَ اللهِ مبتدأٌ، ولم يَعْمَلْ فيها القولُ؛ لأن القولَ عُنِيَ به قولُ المشركين، وقولُه: {إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا} لم يكنْ من قبلِ المشركين، ولا هو خيرٌ عنهم أنهم قالوه.

{إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا} “Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır” kavlindeki “إِنَّ” (inne) kesreli okunmuştur; çünkü bu, Allah'tan [gelen] müstakil bir haberdir (mübteda-haber cümlesidir) ve önceki “kavl” (söz) lafzı onda amel etmemiştir. Zira söz ile kastedilen müşriklerin sözüdür; {إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا} “Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır” sözü ise müşrikler tarafından söylenmiş değildir ve onların söylediğini bildiren bir haber de değildir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ (٦٦)}.

Yüce Allah'ın: {أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ (٦٦)} “Bilesiniz ki göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi Allah'ındır. Allah'tan başkasına tapanlar ortak koştuklarına uymazlar; onlar sadece zanna uyarlar ve onlar yalnızca yalan söylerler” kavlinin tevili.

يقولُ تعالى ذكرُه: {أَلَا إِنَّ لِلَّهِ} يا محمدُ، كلَّ {مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ} مُلْكًا وعبيدًا، لا مالكَ لشيءٍ مِن ذلك سِواه. يقولُ: فكيف يكونُ إلهًا معبودًا من يعبدُه هؤلاء المشركون مِن الأوثانِ والأصنامِ، وهى للهِ مِلْكٌ، وإنما العبادةُ للمالكِ دونَ المملوكِ، وللربِّ دونَ المربوبِ، {وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ}. يقولُ جل ثناؤُه: وأَيُّ شَيءٍ يَتَّبِعُ مَن يَدْعو من دونِ اللهِ، يعني: غيرَ اللهِ وسِواه، شركاءَ. ومعنى الكلامِ: أَيُّ شَيْءٍ يَتَّبِعُ مَن يقولُ: للهِ شركاءُ فى سلطانِه ومُلْكِه. كاذبًا، واللهُ المُنْفرِدُ بمُلْكِ كلِّ شيءٍ في سماءٍ كان أو أرضٍ! {إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ}. يقولُ: ما يَتَّبِعون في قيلِهم ذلك ودَعْواهم إلا الظَّنَّ، يقولُ: إِلا الشَّكَ لا اليقينَ، {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ}. يقولُ: وإن هم إلا يَتَقَوَّلون الباطلَ تَظَنُّنًا وتَخَرُّصًا للإفكِ، عن غير علمٍ منهم بما يقولون.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Ey Muhammed! {أَلَا إِنَّ لِلَّهِ} “Bilesiniz ki Allah'ındır”, {مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ} “göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi” mülk ve kul olarak O'nundur; bunlardan hiçbirinin O'ndan başka sahibi yoktur. Buyurur ki: Bu müşriklerin taptığı putlar Allah'ın mülkü iken, nasıl ibadet edilen birer ilah olabilirler? Zira ibadet memlûke (sahip olunana) değil malike (sahibe), yaratılana değil Rabbe yapılır. {وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ} “Allah'tan başkasına tapanlar ortak koştuklarına uymazlar.” Şanı yüce olan [Allah] buyurur ki: Allah'tan başkasına, yani Allah'ın gayrına ortaklar diye dua edip yalvaran kimseler neye uymaktadırlar? Sözün anlamı şudur: Göklerde ve yerde olan her şeyin mülkiyetinde tek olan Allah iken, yalan yere ‘Allah'ın hâkimiyetinde ve mülkünde ortakları vardır’ diyen kimse gerçekte neyin peşinden gitmektedir! {إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ} “Onlar sadece zanna uyarlar.” Buyurur ki: Onlar bu sözlerinde ve iddialarında ancak zanna uyarlar; yani yakîne (kesin bilgiye) değil şüpheye uyarlar. {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ} “Ve onlar yalnızca yalan söylerler.” Buyurur ki: Onlar söyledikleri şey hakkında hiçbir bilgileri olmaksızın, sadece zan ve iftira yoluyla asılsız iddialar uydurmaktadırlar.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٧)}.

Yüce Allah'ın: {هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٧)} “O, içinde dinlenesiniz diye sizin için geceyi, [çalışıp göresiniz diye de] gündüzü aydınlık yapandır. Şüphesiz bunda işiten bir topluluk için ibretler vardır” kavlinin tevili.

يقولُ تعالى ذكرُه: إِنَّ رَبَّكم أَيُّها الناسُ الذي اسْتوجَبَ عليكم العبادةَ {هُوَ} الربُّ {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ} وفَصَلَه مِن النهارِ {لِتَسْكُنُوا فِيه} مما كنتم فيه في نهارِكم مِن التَّعَبِ والنَّصَبِ، وتَهْدَءُوا فيه مِن التصرُّفِ والحركةِ

Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Ey insanlar! Size ibadeti farz kılan Rabbiniz {هُوَ} O'dur; {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ} “sizin için geceyi yapan” ve onu gündüzden ayıran Rabdir; {لِتَسْكُنُوا فِيه} “içinde dinlenesiniz diye”, gündüzünüzde içinde bulunduğunuz yorgunluk ve meşakkatten dinlenmeniz, geçim için koşuşturma ve hareketten

للمعاشِ، والعَناءِ الذى كنتم فيه بالنهارِ، {وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا}. يقولُ: وجَعَل النهارَ مُبْصِرًا. فأضافَ الإبصارَ إلى النهارِ، وإنما يُبْصَرُ فيه، وليس النهارُ مما يُبْصِرُ. ولكن كان مفهومًا في كلامِ العربِ معناه، خاطَبَهم بما في لغتِهم وكلامِهم، وذلك كما قال جريرٌ :

ve gündüzün içinde bulunduğunuz sıkıntıdan sükûnet bulmanız içindir. {وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا} “Gündüzü de aydınlık yapandır.” Buyurur ki: Gündüzü de aydınlık kılmıştır. Görme fiilini gündüze nispet etmiştir; oysa asıl görülen şey gündüzün içindedir, gündüz bizzat gören bir şey değildir. Fakat bu, Arapların kelamında bilinen bir anlam olduğu için onlara kendi dilleri ve üsluplarıyla hitap etmiştir. Nitekim Cerîr şöyle demiştir :

لقد لُمْتِنَا يا أُمَّ غَيْلَانَ فِي السُّرَى … ونِمْتِ وما ليلُ المَطِيِّ بَنَائمِ

Ey Ümmü Gaylân! Gece yolculuğu hususunda bizi kınadın … Halbuki sen uyudun; binek develerinin gecesi ise uykuda değildi.

فأضافَ النومَ إلى الليلِ ووَصَفَه به، ومعناه نفسُه، أنه لم يكنْ نائمًا فيه هو ولا بَعِيرُه.

Böylece uykuyu geceye nispet etmiş ve geceyi onunla nitelemiştir; kastettiği anlam ise bizzat kendisinin ve devesinin o gecede uyumamış olduğudur.

يقولُ تعالى ذكرُه: فهذا الذي يفعلُ ذلك، هو ربُّكم الذي خَلَقَكم وما تَعْبُدون، لا ما لا ينفعُ ولا يضرُّ، ولا يفعلُ شيئًا.

Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: İşte bunu yapan, sizi ve taptıklarınızı yaratan Rabbinizdir; ne fayda ne zarar veren ve hiçbir şey yapamayan şeyler değildir.

وقولُه: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن فى اختلافِ حالِ الليلِ والنهارِ، وحالِ أهلِهما فيهما، دلالةً وحُجَجًا على أن الذى له العبادةُ خالصًا بغيرِ شريكٍ، هو الذى خلَق الليلَ والنهارَ، وخالَفَ بينَهما؛ بأن جعَل هذا للخلقِ سَكَنًا، وهذا لهم معاشًا، دونَ مَن لا يخلقُ ولا يفعلُ شيئًا، ولا يَضُرُّ ولا ينفعُ.

Ve O'nun: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ} “Şüphesiz bunda işiten bir topluluk için ibretler vardır” kavli. Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Gece ve gündüzün durumunun ve içindekilerin hallerinin değişmesinde; hiçbir şey yaratamayan, hiçbir şey yapamayan, ne zarar ne de fayda verebilen varlıkların değil; geceyi ve gündüzü yaratan, birini mahlukat için dinlenme diğerini de geçim kılmak suretiyle aralarını farklılaştıran ve hiçbir ortağı olmaksızın ibadete layık olan Zat'ın O olduğuna dair deliller ve açık hüccetler vardır.

وقال : {لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ}؛ لأن المرادَ منه: الذين يَسْمَعون هذه الحُجَجَ ويتفكَّرون فيها، فيَعْتَبِرون بها ويَتَّعِظون، ولم يُرَدْ به الذين يَسْمَعون بآذانِهم، ثم يُعْرِضون عن عِبَرِه وعِظاتِه.

{لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ} “İşiten bir topluluk için” buyurmuştur ; çünkü bundan murat: Bu hüccetleri işiten, onlar üzerinde tefekkür eden, böylece onlardan ibret alıp öğütlenen kimselerdir. Kulaklarıyla işitip ardından onun ibretlerinden ve öğütlerinden yüz çeviren kimseler kastedilmemiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٨)}.

Yüce Allah'ın: {قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٨)} “‘Allah çocuk edindi’ dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! O Ganî'dir (hiçbir şeye muhtaç değildir). Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur. Bu hususta yanınızda hiçbir delil yoktur. Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: قال هؤلاء المشركون باللهِ من قومِك يا محمدُ: {اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا}. وذلك قولُهم: الملائكةُ بناتُ اللهِ. يقولُ اللهُ مُنَزِّهًا نفسَه عما قالوا وافْتَرَوا عليه من ذلك: سبحانَ اللهِ -تَنْزيهًا للهِ عما قالوا وادَّعَوا على ربِّهم- {هُوَ الْغَنِيُّ}. يقولُ: اللهُ غنيٌّ عن خلقِه جميعًا، فلا حاجةَ به إلى ولدٍ؛ لأن الولدَ إنما يَطْلُبُه مَن يَطْلُبُه، ليكونَ عونًا له فى حياتِه، وذكرًا له بعدَ وفاتِه، واللهُ عن كلِّ ذلك غنيٌّ، فلا حاجةَ به إلى مُعِينٍ يُعِينُه على تَدْبيرِه، ولا يَبِيدُ فيكونَ به حاجةٌ إلى خَلَفٍ بعدَه، {لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ}. [يقولُ تعالى ذكرُه: للهِ ما في السماواتِ وما في الأرضِ] مِلْكًا، والملائكةُ عبادُه ومِلْكُه، فكيف يكونُ عبدُ الرجلِ ومِلْكُه له ولدًا؟! يقولُ: أفلا تَعْقِلون أيُّها القومُ خطأَ ما تقولون؟ {إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا}. يقولُ: ما عندَكم أيُّها القومُ بما تقولون وتدَّعون مِن أن الملائكةَ بناتُ اللهِ، مِن حُجَّةٍ تَحْتجُّون بها -وهى السلطانُ- {أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ} قولًا لا تَعْلَمون حقيقتَه وصحتَه، وتُضِيفون إليه ما لا يجوز إضافتُه إليه جهلًا منكم بما تقولون بغيرِ حُجَّةٍ ولا برهانٍ.

Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Ey Muhammed! Kavminden Allah'a şirk koşan şu kimseler: {اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا} “Allah çocuk edindi” dediler . Bu da onların: “Melekler Allah'ın kızlarıdır” sözüdür. Allah onların söylediklerinden ve O'na uydurdukları iftiralardan Zatını tenzih ederek şöyle buyurur: “Subhânallah” -onların söylediklerinden ve Rablerine isnat ettikleri iddialardan Allah'ı tenzih etmek için- {هُوَ الْغَنِيُّ} “O Ganî'dir.” Buyurur ki: Allah bütün yaratılmışlardan müstağnidir; dolayısıyla O'nun bir çocuğa ihtiyacı yoktur. Çünkü çocuğu isteyen kimse, ancak hayatında kendisine bir yardımcı ve ölümünden sonra da adını yaşatan bir yâd olsun diye ister. Oysa Allah bütün bunlardan müstağnidir; ne idaresinde Kendisine yardım edecek bir yardımcıya ihtiyacı vardır ne de yok olup gidecektir ki Kendisinden sonra bir halefe ihtiyaç duysun. {لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur.” [Zikri yüce olan buyurur ki: Mülk olarak göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır] . Melekler de O'nun kulları ve mülküdür. Bir kimsenin kulu ve mülkü nasıl onun çocuğu olabilir ki?! Buyurur ki: Ey kavim! Söylediğiniz şeyin yanlışlığını akıl etmiyor musunuz? {إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا} “Yanınızda buna dair hiçbir delil yoktur.” Buyurur ki: Ey kavim! “Melekler Allah'ın kızlarıdır” şeklindeki sözünüze ve iddianıza dair öne sürebileceğiniz hiçbir hüccet -ki o sultandır- elinizde yoktur. {أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ} “Allah hakkında söylüyor musunuz?”, hakikatini ve sıhhatini bilmediğiniz bir sözü ve hiçbir hüccet ve bürhan olmaksızın söylediklerinizdeki cehaletiniz sebebiyle O'na nispet edilmesi caiz olmayan şeyleri O'na nispet mi ediyorsunuz?

القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (٦٩) مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)}.

[Allah Teâlâ'nın] şu buyruğunun tefsirine gelince: {قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (٦٩) مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)} “De ki: Allah’a karşı yalan uyduranlar kesinlikle kurtuluşa eremezler. [Onlar için] dünyada bir miktar geçim vardır; sonra dönüşleri bizedir. Sonra da inkâr etmekte olduklarından ötürü onlara şiddetli azabı tattıracağız.”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {قُلْ} يا محمدُ لهم: {إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} فيتَقوّلون عليه الباطلَ، ويَدَّعون له ولدًا، {لَا يُفْلِحُونَ}. يقولُ: لا يَبْقَون في الدنيا،

Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyurur ki: {قُلْ} “De ki” ey Muhammed onlara: {إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} “Allah'a karşı yalan uyduranlar”, O'na batıl söz isnat edip O'na çocuk iddia edenler, {لَا يُفْلِحُونَ} “kurtuluşa eremezler.” Buyurur ki: Dünyada kalıcı olmazlar ,

ولكن لهم {مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا} يُمَتَّعون به، وبلاغٌ يَتَبَلَّغون به إلى الأجلِ الذى كُتِبَ فناؤُهم فيه، {ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ}. يقولُ: إذا انقَضَى أجلُهم الذى كُتِبَ لهم، إلينا مصيرُهم ومُنْقَلَبُهم، {ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ} وذلك إصلاؤُهم جهنمَ، {بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} باللهِ فى الدنيا، فيُكَذِّبون رسله، ويَجْحَدون آياته.

fakat onlar için yararlanacakları bir {مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا} “dünyada geçim” ve helaklerinin yazıldığı ecele kadar kendisiyle yetinecekleri bir azık vardır; {ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ} “sonra dönüşleri bizedir.” Buyurur ki: Kendileri için takdir edilen ecelleri bittiğinde, varışları ve dönüşleri bizedir; {ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ} “sonra da onlara şiddetli azabı tattıracağız”, bu da cehenneme atılmalarıdır; {بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} “inkâr edegeldiklerinden ötürü”, dünyada Allah'ı inkâr edip elçilerini yalanlamaları ve ayetlerini reddetmeleri sebebiyle.

ورُفِعَ قولُه: {مَتَاعٌ} بُمُضْمَرٍ قبله؛ إما "ذلك"، وإما "هذا".

O'nun: {مَتَاعٌ} “[onlar için bir] geçimdir” kavli, öncesinde gizli olan ya "zâlike" ya da "hâzâ" [mübtedası] ile merfû kılınmıştır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلَا تُنْظِرُونِ (٧١)}.

O'nun: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلَا تُنْظِرُونِ (٧١)} “Onlara Nuh'un haberini oku! Hani o kavmine demişti ki: ‘Ey kavmim! Eğer aranızda durmam ve Allah'ın ayetlerini hatırlatmam size ağır geliyorsa, ben yalnız Allah'a tevekkül ettim. Artık siz ve ortaklarınız toplanıp yapacağınız işi kararlaştırın; sonra işiniz size dert ve karanlık kalmasın; sonra bana [hükmünüzü] uygulayın ve bana mühlet de vermeyin’” kavlinin tevili.

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ} على هؤلاء المشركين الذين قالوا: {اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا} مِن قومِك، {نَبَأَ نُوحٍ}. يقولُ خبرَ نوحٍ، {إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي}. يقولُ: إن كان عَظُمَ عليكم مَقامى بينَ أظهُرِكم وشَقَّ عليكم، {وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ}. يَقولُ: وَوَعْظِى إيَّاكم بحُجَجٍ اللهِ، وتَنْبِيهِى إياكم على ذلك، {فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ}. يقولُ: إن كان شَقَّ عليكم مَقامى بينَ أظهُرِكم، وتَذْكِيرى بآياتِ اللهِ، فعزَمتم على قَتْلى أو طَرْدِى مِن بينِ أَظْهُرِكم، فعلى اللهِ اتِّكالى وبه ثِقَتى، وهو سَنَدى وظَهْرى.

Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ} “Onlara oku!” Kavminden, {اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا} “Allah çocuk edindi” diyen şu müşriklere... {نَبَأَ نُوحٍ} “Nuh'un haberini”. Nuh'un haberini [oku], buyurmaktadır. {إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي} “Hani o kavmine demişti ki: ‘Ey kavmim! Eğer [aranızda] durmam [...] size ağır geldiyse’”. [Nuh] şöyle demektedir: Eğer aranızda bulunmam size ağır gelip zor geldiyse, {وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ} “ve Allah'ın ayetlerini hatırlatmam [size ağır geldiyse]”. Şöyle demektedir: Allah'ın delilleriyle size vaaz etmem ve bu hususta sizi uyarmam [size ağır geldiyse], {فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ} “ben sadece Allah'a tevekkül ettim”. Şöyle demektedir: Eğer aranızda bulunmam ve Allah'ın ayetlerini hatırlatmam size zor geldiyse ve beni öldürmeye yahut aranızdan sürüp çıkarmaya azmettiyseniz, benim tevekkülüm yalnızca Allah'adır, güvenim O'nadır; O benim dayanağım ve yardımcımdır.

{فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ}، يقولُ: فأعِدُّوا أمرَكم، واعزِمُوا على ما تُقْدمون عليه في أمْرِى.

{فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ} “Artık işinizi kararlaştırın”, buyurur ki: İşinizi hazırlayın ve benim hakkımda yapacağınız şeye kesin karar verin.

يقالُ منه: أجمعتُ على كذا. بمعنى: عَزَمْتُ عليه، ومنه قولُ النبيِّ ﷺ: "مَن لم يُجْمِعْ على الصَّومِ مِن الليلِ فلا صَوْمَ له" . بمعنى: مَن لم يَعْزِم، ومنه قولُ الشاعرِ :

Bu kökten: “Şu işe icmâ ettim (أجمعتُ على كذا)” denir; yani: “Ona azmettim” demektir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Geceleyin oruca niyet etmeyenin (azmetmeyenin) orucu yoktur” sözü de bu kabildendir; yani: “Azmetmeyenin” demektir. Şairin şu sözü de bu kabildendir :