القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٥)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٥)} “Haberiniz olsun ki göklerde ve yerde ne varsa şüphesiz Allah'ındır. Haberiniz olsun ki Allah'ın vaadi elbette haktır; fakat onların çoğu bilmezler.”
يقولُ جلَّ ذكرُه: ألا إن كلَّ ما في السماواتِ وكل ما في الأرضِ مِن شيءٍ للهِ مِلكٌ، لا شيء فيه لأحدٍ سواه. يقولُ: فليس لهذا الكافر بالله يومئذ شيءٌ يملكُه، فيَفْتَدِىَ به من عذاب ربه، وإنما الأشياء كلُّها للذى إليه عقابه، ولو كانت له الأشياء التي هي في الأرضِ ثم افتَدَى بها، لم يَقْبَلْ منه بدلا من عذابه فيصرِفَ بها عنه العذابَ، فكيف وهو لا شيء له يَفْتدِى به منه، وقد حق عليه عذابُ اللهِ؟ يقولُ اللَّهُ
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Haberiniz olsun ki, göklerdeki ve yerdeki her şey mülk olarak yalnızca Allah'a aittir; orada O'ndan başka hiçbir kimseye ait bir şey yoktur. [Yani]: O gün Allah'ı inkâr eden bu kimsenin sahip olduğu ve Rabbinin azabından kurtulmak için kendisiyle fidye verebileceği hiçbir şey bulunmayacaktır. Şüphesiz bütün varlıklar, cezalandırma yetkisine sahip olan zata aittir. Şayet yeryüzündeki bütün varlıklar onun olsaydı ve sonra bunları fidye olarak verseydi, azabını kendisinden savmak üzere azabına karşılık bu bedel ondan kabul edilmezdi. O hâlde fidyeye sayacağı hiçbir şeyi yokken ve Allah'ın azabı kendisi hakkında kesinleşmişken [hali] nasıl olur?! Allah buyuruyor ki:
جلّ ثناؤه: {أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ}. [يعنى: أن عذابه الذي أوعد هؤلاء المشركين على كفرهم حَقٌّ] ، فلا عليهم أن لا يستعجلوا به، فإنه بهم واقعٌ لا شكَّ، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}. يقولُ: ولكن أكثر هؤلاء المشركين لا يَعلَمون حقيقةَ وقوع ذلك بهم، فهم مِن أجلِ جَهْلِهم به مكذِّبون.
Övgüsü celil olan: {أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ} “Haberiniz olsun ki Allah'ın vaadi elbette haktır”. [Yani: Bu müşriklere inkârları sebebiyle vadettiği azabı haktır] . O hâlde onun acele gelmesini istememeleri kendi aleyhlerinedir; zira o, hiç şüphesiz başlarına gelecektir. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu bilmezler.” Buyuruyor ki: Fakat bu müşriklerin çoğu bunun başlarına geleceğinin hakikatini bilmezler; bu sebeple onu bilmediklerinden ötürü yalanlamaktadırlar.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦)} “O, diriltir ve öldürür; ve yalnız O'na döndürüleceksiniz.”
يقولُ تعالى ذكرُه: إن الله هو المُحيى المُميتُ، لا يَتَعذَّرُ عليه فعل ما أراد فعْلَه من إحياء هؤلاء المشركين إذا أراد إحياءَهم بعد مَماتِهم، ولا إماتَتِهم إذا أراد ذلك، وهم إليه يَصِيرون بعدَ مَماتِهم، فيُعايِنون ما كانوا به مُكذِّبين من وعيدِ الله وعقابه.
Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Dirilten ve öldüren şüphesiz Allah'tır; bu müşrikleri ölümlerinden sonra diriltmek istediğinde onları diriltmek ve öldürmek istediğinde onları öldürmek konusunda yapmayı dilediği şey O'na güç gelmez. Ölümlerinden sonra da O'na dönecekler ve Allah'ın tehdidinden ve azabından yalanlamakta oldukları şeyi bizzat gözleriyle göreceklerdir.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧)} “Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, göğüslerde olana bir şifa, inananlar için bir hidayet ve bir rahmet gelmiştir.”
يقولُ تعالى ذكره لخلقه: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتَكُم مَّوْعِظَةٌ مِّن ربِّكُمْ}. يعني: ذكرى تُذَكِّرُكم عقابَ اللهِ، وتُخَوِّفُكم وعيدَه، {مِن رَّبِّكُمْ}. يقولُ: من عند ربِّكم، لم يَخْتلِقها محمدٌ ﷺ، ولم يَفْتَعِلْها أحدٌ، فتقولوا: لا نأْمَنُ أن تكونَ لا صحة لها. وإنما يعنى بذلك جلّ ثناؤُه القرآن، وهو الموعظةُ من الله.
Zikri yüce olan mahlukatına şöyle buyurmaktadır: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتَكُم مَّوْعِظَةٌ مِّن ربِّكُمْ} “Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt gelmiştir.” Yani: Size Allah'ın cezasını hatırlatan ve O'nun tehdidinden korkutan bir öğüt [gelmiştir]. {مِن رَّبِّكُمْ} “Rabbinizden”; buyuruyor ki: Rabbinizin katındandır; onu ne Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem uydurmuştur ne de bir başkası iftira etmiştir ki “Bunun doğru olmamasından emin değiliz” diyesiniz. Övgüsü celil olan bununla ancak Kur'an'ı kastetmektedir ki o, Allah'tan gelen öğüttür.
وقوله: {وَشِفَاءٌ لِّمَا فِي الصُّدُورِ}. يقول: ودواءٌ لِما في الصدور من الجهلِ، يَشْفِى به الله جهلَ الجُهَّالِ، فيُبْرِئُ به داءَهم، ويَهْدِى به مِن خلقِهِ مَن أَرادَ هِدايتَه به، {وَهُدًى}. يقولُ: وهو بيانٌ لحلالِ اللَّهِ وحرامِه، ودليلٌ على طاعته
Yüce Allah'ın: {وَشِفَاءٌ لِّمَا فِي الصُّدُورِ} “ve göğüslerde olana bir şifa” buyruğu hakkında; [Allah] şöyle buyurmaktadır: [O], göğüslerde bulunan cehalete karşı bir devadır; Allah onunla cahillerin cehaletine şifa verir, böylece onların illetini iyileştirir ve yaratıklarından kendisiyle hidayete ulaştırmak istediği kimseyi hidayete erdirir. {وَهُدًى} “ve bir hidayettir”; [Allah] şöyle buyurmaktadır: O, Allah'ın helalinin ve haramının bir açıklaması ve O'na itaate bir delildir
ومعصيتِه، {وَرَحْمَةٌ} يَرْحَمُ بها مَن شَاءَ مِن خلقِه، فيُنْقِذُه به من الضلالة إلى الهُدى، ويُنَجِّيه به مِن الهلاكِ والرَّدَى، وجَعَلَه ﵎ رحمةً للمؤمنين به دونَ الكافرين به؛ لأن مَن كَفَرَ به فهو عليه عَمًى، وفي الآخرة جزاؤُه على الكفر به الخلودُ في لَظَى.
ve {وَرَحْمَةٌ} “bir rahmettir”; mahlukatından dilediğine onunla merhamet eder, böylece onu sapıklıktan hidayete çıkarır ve onu helakten ve yok oluştan kurtarır. Allah celle celaluhu onu inkâr edenlere değil, bilakis iman edenlere bir rahmet kılmıştır; çünkü onu inkâr eden kimse için o bir körlüktür ve ahirette onu inkâr etmenin cezası cehennem alevinde ebedî kalmaktır.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨)} “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle; yalnız bununla sevinsinler. Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır.'”
يقولُ تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {قُلْ} يا محمدُ لهؤلاء المكذِّبين بك وبما أُنزِلَ إليك من عندِ ربِّك: {بِفَضْلِ اللَّهِ} أَيُّها الناسُ، الذى تَفَضَّلَ به عليكم، وهو الإسلامُ، فبَيَّنَه لكم، ودَعاكم إليه، {وَبِرَحمتِهِ} التي رَحِمكم بها، فأنزَلَها إليكم، فعَلَّمَكم ما لم تكونوا تَعْلَمون من كتابِه، وبَصَّرَكم بها معالم دينِكم، وذلك القرآنُ، {فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ}. يقولُ: فإن الإسلام الذى دَعاهم إليه، والقرآن الذى أنزله عليهم، خيرٌ مما يَجْمَعون مِن حُطام الدنيا وأموالِها وكنُوزِها.
Zikri yüce olan Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, seni ve Rabbinin katından sana indirilenleri yalanlayan bu kimselere {قُلْ} “De ki”: Ey insanlar, {بِفَضْلِ اللَّهِ} “Allah'ın lütfuyla”, yani size lütfettiği şey olan ve size açıklayıp sizi kendisine davet ettiği İslam ile; {وَبِرَحمتِهِ} “ve rahmetiyle”, yani size merhamet edip size indirdiği, böylece kitabından bilmediğiniz şeyleri size öğrettiği ve dininizin esaslarını size gösterdiği şey olan Kur'an ile, {فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ} “yalnız bununla sevinsinler. Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır.” Buyuruyor ki: Kendilerini davet ettiği İslam ve onlara indirdiği Kur'an, dünya metaından, mallarından ve hazinelerinden topladıkları şeylerden daha hayırlıdır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimiz görüşün benzerini tevil ehli de söylemiştir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني عليُّ بن الحسن الأزْدِيُّ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الحجاجِ، عن عطيةَ، عن أبي سعيد الخدريِّ في قوله: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا}. قال: {بِفَضْلِ اللَّهِ}: القرآنُ، {وَبِرَحْمَتِهِ}: أن جَعَلَكُم مِن أهلِه .
Bana Ali b. el-Hasen el-Ezdî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Haccâc'dan, o Atiyye'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den [radıyallâhu anh] nakletti; {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا} “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle; yalnız bununla sevinsinler.'” kavli hakkında şöyle dedi: {بِفَضْلِ اللَّهِ} “Allah'ın lütfuyla”; Kur'an'dır, {وَبِرَحْمَتِهِ} “ve rahmetiyle”; sizi onun ehlinden kılmış olmasıdır.
حدَّثني يحيى بن طلحة اليربوعيُّ، قال: ثنا فُضَيلٌ، عن منصورٍ، عن هلالِ بنِ يسَافٍ: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا}. قال: بالإسلام الذي هَداكم، وبالقرآن الذى عَلَّمَكم .
Bana Yahyâ b. Talha el-Yarbûî anlattı, dedi ki: Bize Fudayl, Mansûr'dan, o Hilâl b. Yesâf'tan nakletti: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا} “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle; yalnız bununla sevinsinler.'” kavli hakkında: “Sizi hidayete erdirdiği İslam ile ve size öğrettiği Kur'an ile [sevinsinler]” dedi .
حدثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصور، عن هلال بن يسافٍ: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ}. قال: بالإسلام [والقرآن] . {فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ} من الذهب والفضة .
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Hilâl b. Yesâf'tan nakletti: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ} “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle...'” kavli hakkında: “İslam [ve Kur'an] ile” dedi . {فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ} “yalnız bununla sevinsinler. Bu, onların topladıklarından”, [yani] altın ve gümüşten “daha hayırlıdır” .
حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبد الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن هلالِ بن يسافٍ في قوله: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ}. قال: فضلُ الله الإسلامُ، ورحمتُه القرآن .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Hilâl b. Yesâf'tan O'nun: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ} “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle...'” kavli hakkında nakletti: “Allah'ın lütfu İslam, rahmeti ise Kur'an'dır” dedi .
حدَّثني عليُّ بن سهلٍ، قال: ثنا زيدٌ، قال: ثنا سفيان، عن منصور، عن هلال ابن يَسَافٍ في قوله: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ}. قال: الإسلام والقرآنُ.
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Zeyd anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Hilâl b. Yesâf'tan O'nun: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ} “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle...'” kavli hakkında nakletti: “İslam ve Kur'an'dır” dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو نُعَيمٍ وقبيصةُ، قالا: ثنا سفيان، عن منصورٍ، عن هلال بن يسافٍ مثله.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym ve Kabîsa anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Hilâl b. Yesâf'tan benzerini anlattı.
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصور، عن هلالٍ مثلَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Hilâl'den benzerini anlattı.
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا}: أما فضلُه فالإسلام، وأما رحمته فالقرآنُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا} “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle; yalnız bununla sevinsinler.'” Lütfu İslam, rahmeti ise Kur'an'dır .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن الحسنِ: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ}. قال: فضلُه الإسلام، ورحمتُه القرآنُ .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Hasan'dan nakletti: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ} “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle...'” kavli hakkında: “Lütfu İslam, rahmeti ise Kur'an'dır” dedi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ}. قال: القرآنُ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ} “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle...'” kavli hakkında: “Kur'an'dır” dedi.
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجاجٌ، عن ابن جريج، عن مجاهد: {وَبِرَحْمَتِهِ}. قال: القرآنُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den nakletti: {وَبِرَحْمَتِهِ} “ve rahmetiyle” kavli hakkında: “Kur'an'dır” dedi .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، [عن ابنِ جُرَيجٍ] ، قال: قال ابن عباسٍ: قولُه: {هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ}. قال: الأموالُ وغيرها .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, [İbn Cüreyc'den] nakletti, dedi ki: İbn Abbâs O'nun: {هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ} “Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır.” kavli hakkında: “Mallar ve diğerleridir” dedi .
حدَّثنا عليُّ بنُ داودَ، قال: ثني أبو صالحٍ، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابنِ
Bize Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bana Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn
عباسٍ: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ}. يقولُ: فضلُه الإسلامُ، ورحمتُه القرآنُ .
Abbâs'tan nakletti: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ} “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle...'” kavli hakkında şöyle demektedir: “Lütfu İslam, rahmeti ise Kur'an'dır” .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن هلالٍ: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا}. قال: بكتاب الله، وبالإسلام {هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Hilâl'den nakletti: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا} “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle; yalnız bununla sevinsinler.'” kavli hakkında: “Allah'ın Kitabı ile ve İslam ile [sevinsinler]. {هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} “Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır” dedi .
وقال آخرون: بل الفضلُ القرآنُ، والرحمةُ الإسلامُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine lütuf Kur'an, rahmet ise İslam'dır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ}. قال: {بِفَضْلِ اللَّهِ}: القرآنُ، {وَبِرَحْمَتِهِ} حينَ جَعَلَهُم مِن أهل القرآن .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ} “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle; yalnız bununla sevinsinler. Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır.'” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: {بِفَضْلِ اللَّهِ}: Kur'an'dır; {وَبِرَحْمَتِهِ} : onları Kur'an ehlinden kılmasıdır .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا جعفرُ بنُ عَوْنٍ، قال: ثنا هِشَامُ بنُ سعدٍ، عن زيد بن أسلم، قال: فضلُ اللَّهِ القرآنُ، ورحمتُه الإسلامُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Sa'd, Zeyd b. Eslem'den nakletti, o şöyle demiştir: “Allah'ın lütfu Kur'an, rahmeti ise İslam'dır” .
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَوْنٍ، قال: أخبرنا هُشَيمٌ، عن جُوَيبرٍ، عن الضَّحَّاكِ قولَه: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ}. قال: {بِفَضْلِ اللَّهِ}: القرآنُ، {وبرحمته}: الإسلامُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'ın O'nun: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ} “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle...'” kavli hakkındaki sözünü haber verdi; o şöyle demiştir: “{بِفَضْلِ اللَّهِ} ‘Allah'ın lütfuyla’, Kur'an'dır; {وبرحمته} ‘ve rahmetiyle’ ise İslam'dır.”
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {قل بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا}. قال: كان أبي يقولُ: فضلُه القرآنُ، ورحمتُه الإسلامُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {قل بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا} “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle; yalnız bununla sevinsinler.'” kavli hakkında şöyle dedi: Babam: “O'nun lütfu Kur'an, rahmeti ise İslam'dır” derdi .
واختَلَفَت القرأةُ في قراءة قوله: {فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا}.
Kurrâ, O'nun: {فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا} kavlinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir.
فقَرَأَ ذلك عامةُ قرأةِ الأمصار: {فَلْيَفْرَحُوا} بالياء، {هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ} بالياء أيضًا ، على التأويل الذى تأوَّلْناه مِن أنه خبرٌ عن أهل الشركِ بالله. يقولُ: فبالإسلام والقرآن الذى دَعاهم إليه، فلْيَفرَحْ هؤلاء المشركون، لا بالمال الذى يَجْمَعون، فإن الإسلام والقرآنَ خيرٌ مِن المال الذى يَجْمَعون.
Şehirlerin kurrâsının geneli bunu ye ile {فَلْيَفْرَحُوا} “sevinsinler”, {هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ} “onların topladıklarından daha hayırlıdır” kısmını da yine ye ile okumuşlardır; bu da Allah'a şirk koşanlardan bir haber olduğuna dair yaptığımız tevile göredir. Şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler topladıkları mal ile değil, kendilerini davet ettiği İslam ve Kur'an ile sevinsinler; çünkü İslam ve Kur'an, topladıkları maldan daha hayırlıdır.
وكذلك حُدِّثت عن عبد الوهاب بن عطاءٍ، عن هارونَ، عن أبى التَّيَّاحِ: {فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ}: يعنى الكفار.
Aynı şekilde bana Abdülvehhâb b. Atâ'dan, o Hârûn'dan, o Ebü't-Teyyâh'tan nakledildi: {فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ} “yalnız bununla sevinsinler. Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır”; yani kâfirleri kastetmektedir.
ورُوِيَ عن أُبَيِّ بن كعبٍ في ذلك ما حدَّثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن أسلم المِنْقَرِيِّ، عن عبدِ اللهِ بنِ عبدِ الرحمنِ بنِ أَبْزَى، عن أبيه، عن أُبَيِّ بنِ كعبٍ، أنه كان يقرأُ: (فبذلك فلتَفْرَحوا هو خَيْرٌ مما تَجْمعون) بالتاء .
Bu hususta Übeyy b. Ka'b'dan da rivayet edilmiştir; nitekim bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Eslem el-Mınkarî'den, o Abdullah b. Abdirrahman b. Ebzâ'dan, o babasından, o Übeyy b. Ka'b'dan naklettiğine göre kendisi bunu te ile (فبذلك فلتَفْرَحوا هو خَيْرٌ مما تَجْمعون) [yalnız bununla sevininiz, o topladıklarınızdan daha hayırlıdır] şeklinde okurdu .
حدثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَوْنٍ، قال: أخبرنا هُشَيمٌ، عن الأَجْلَحِ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, el-Eclah'tan, o [da]...
عبدِ اللَّهِ بنِ عبدِ الرحمنِ بنِ أَبْزَى، عن أبيه، عن أُبَيِّ بن كعب مثل ذلك .
Abdullah b. Abdirrahman b. Ebzâ'dan, o babasından, o Übeyy b. Ka'b'dan bunun benzerini haber verdi .
وكذلك كان الحسنُ البَصْرِيُّ يقولُ، غير أنه فيما ذُكِرَ عنه كان يقرأُ قوله: {هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ} بالياءِ، الأوَّلُ على وَجْهِ الخطابِ، والثاني على وَجْهِ الخبر عن غائبٍ.
Hasan-ı Basrî de böyle söylerdi; şu kadar var ki kendisinden zikredildiğine göre O'nun: {هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ} “Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır” kavlini ye ile okurdu; birincisi hitap tarzında, ikincisi ise gaibden haber verme tarzındadır.
وكان أبو جعفر القارئُ -فيما ذُكِرَ عنه- يقرأُ ذلك نحوَ قراءة أُبَيٍّ، بالتاء جميعا .
Ebû Ca'fer el-Kârî de -kendisinden nakledildiğine göre- bunu Übeyy'in kıraati gibi, her ikisini de te ile okurdu .
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ مِن القراءة في ذلك ، ما عليه قرأة الأمصار من قراءةِ الحرفَين جميعا بالياء: {فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ}. لمعنيين؛ أحدهما: إجماعُ الحُجَّةِ مِن القرأة عليه.
Ebû Ca'fer der ki: Bu hususta kıraatten doğru olanı , şehirlerin kurrâsının her iki harfi de ye ile: {فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ} “sevinsinler. Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır” şeklinde okuyuşudur. İki gerekçeden dolayı: Birincisi, kurrâdan hüccet ehlinin bunun üzerindeki icmâıdır.
والثاني: صحتُه في العربية؛ وذلك أن العرب لا تكادُ تأمُرُ المخاطب باللامِ والتاءِ، وإنما تأمره فتقول: افعل ولا تفعلْ.
İkincisi ise Arapça bakımından sahih oluşudur; zira Araplar muhataba lâm ve te ile neredeyse hiç emir vermezler, bilakis ona emir verirken: “Yap” ve “yapma” derler.
وبعدُ: فإني لا أعلم أحدًا من أهل العربية إلا وهو يَسْتَرْدِئُ أَمَرَ المخاطَب باللام، ويرى أنها لغةٌ مرغوبٌ عنها، غير الفَرَّاءِ، فإنه كان يزعُمُ أَن "اللامَ" في [الأمر هى البناءُ] الذى خُلِقَ له، واجَهتَ به أم لم تُوَاجِه. إلا أن العرب حَذَفَت "اللام"
Bundan sonra [derim ki]: Ben Arap dili ehlinden, Ferrâ müstesna, muhataba lâm ile emir verilmesini zayıf/kusurlu görmeyen ve bunun yüz çevrilmiş bir lehçe olduğunu düşünmeyen hiç kimse bilmiyorum. Zira o (Ferrâ), doğrudan muhatap al ister alma, [emirdeki] “lâm”ın onun için yaratılmış olan [asıl] yapı olduğunu ileri sürüyordu. Ne var ki Araplar “lâm”ı hazfetmişlerdir
مِن فعلِ المأمورِ المُواجَهِ؛ لكثرة الأمرِ خاصةً في كلامِهم، كما حَذَفوا "التاءَ" مِن الفعلِ. قال: وأنت تعلمُ أن الجازم والناصبَ لا يَقَعان إلا على الفعل الذى أوله "الياءُ" و"التاءُ" و"النونُ" و"الألفُ"، فلما حُذفت "التاءُ": ذَهَبَت "اللامُ"، وأُحْدِثَت "الألفُ" في قولِك: اضرِبْ، وافرَحْ. لأن "الفاء" ساكنةٌ، فلم يَسْتَقِمْ أَن يُسْتأنف بحرف ساكنٍ، فأدخَلوا ألفًا خفيفةً يقعُ بها الابتداءُ، كما قال : {ادَّارَكُوا} [الأعراف: ٣٨] و {اثَّاقَلْتُمْ} [التوبة: ٣٨].
muhatap emrin fiilinden özellikle çokluktan dolayı hazfetmişlerdir; nitekim fiilden “te”yi de hazfetmişlerdir . O şöyle demiştir: Sen de bilirsin ki meczum ve mansub kılan edatlar ancak ilk harfi “ye”, “te”, “nûn” ve “elif” olan fiillerin başına gelir. “Te” hazfedilince “lâm” da gitti ve “ضرب” (vur) ile “فرح” (sevin) sözünde [baş tarafa] “elif” ihdas edildi. Çünkü “fe” harfi sakindir; sakin bir harfle başlanması da mümkün olmadığından, kendisiyle ibtida edilen (başlanan) hafif bir elif dahil ettiler; nitekim şöyle buyurmuştur : {ادَّارَكُوا} “birbiri ardınca yetiştiler” [A'râf: 38] ve {اثَّاقَلْتُمْ} “ağırlaştınız” [Tevbe: 38].
وهذا الذى اعْتَلَّ به الفراءُ عليه لا له؛ وذلك أن العرب إن كانت قد حَذَفَت "اللامَ": في المُواجَهِ وتَرَكَتْها، فليس لغيرها إذا نَطق بكلامها أن يُدْخِلَ فيه ما ليس منه، مادام مُتكلِّمًا بلغتها، فإن فعل ذلك كان خارجا عن لغتها. وكتاب الله الذى أنزله على محمدٍ بلسانها، فليس لأحدٍ أن يَتْلُوَه إلا بالأفصحِ من كلامها، وإن كان معروفًا بعضُ ذلك من لغة بعضِها، فكيف بما ليس بمعروف من لغة حيٍّ ولا قبيلةٍ منها، وإنما هو دَعْوى لا ثَبَتَ بها ولا صحةَ .
Ferrâ'nın gerekçe gösterdiği bu husus kendi lehine değil aleyhinedir; zira Araplar şayet muhatapta “lâm”ı hazfedip terk etmişlerse, onların dilini konuşan bir başkasının, o dili konuştuğu sürece onda olmayan bir şeyi ona dahil etme hakkı yoktur; eğer böyle yaparsa onların dilinin dışına çıkmış olur. Allah'ın Muhammed'e indirdiği Kitabı da onların lisanıyladır; binaenaleyh hiç kimsenin onu onların kelamının en fasih olanı dışında okuma hakkı yoktur. Bir kısmı onların bazısının lisanından bilinse dahi, onlardan hiçbir kabilenin veya aşiretin dilinde bilinmeyen bir şey nasıl caiz olabilir? Bu ancak ne bir dayanağı ne de bir sıhhati olan bir iddiadır.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩)} “De ki: 'Gördünüz mü Allah'ın sizin için indirdiği rızkı? Ki siz ondan bir kısmını haram, bir kısmını da helal kıldınız.' De ki: 'Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?'”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه ﷺ: {قُلْ} يا محمدُ لهؤلاء المشركين: {أَرَأَيْتُمْ} أَيُّها الناسُ، {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ}. يقولُ: ما خَلَقَ اللهُ لكم من الرزق فخَوَّلَكُموه، وذلك ما تَتَغَذَّون به مِن الأطعمةِ، {فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا}. يقولُ: فحَلَّلْتُم بعض ذلك لأنفسِكم، وحَرَّمْتُم بعضَه عليها. وذلك كتَحْريمِهم ما كانوا يُحَرِّمُونه مِن حُرُوثِهم التي كانوا يَجْعَلونها لأوثانِهم، كما وَصَفَهم اللهُ به، فقال: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا} [الأنعام: ١٣٦]. ومِن الأنعامِ ما كانوا يُحَرِّمونه بالتَّبْحِيرِ والتَّسْييب، ونحوِ ذلك، مما قَدَّمناه فيما مَضَى مِن كتابِنا هذا .
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: {قُلْ} “De ki” ey Muhammed bu müşriklere: {أَرَأَيْتُمْ} “Gördünüz mü” ey insanlar, {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ} “Allah'ın sizin için indirdiği rızkı”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın sizin için yaratıp size bahşettiği rızkı -ki bu, beslendiğiniz yiyeceklerdir- gördünüz mü? {فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا} “da siz ondan bir kısmını haram ve helal kıldınız”. Şöyle buyurmaktadır: Bunun bir kısmını kendinize helal kıldınız, bir kısmını da kendinize haram kıldınız. Bu, putları için ayırdıkları ekinlerinden haram kıldıkları şeyler gibidir; nitekim Allah onları şöyle nitelemiştir: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا} “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar da kendi zanlarınca: 'Bu Allah'ındır, bu da ortaklarımızındır' dediler” [En'âm: 136]. Hayvanlardan da bahîre ve sâibe yaparak haram kıldıkları şeylerdir; nitekim bunun benzerini bu kitabımızın geçmiş kısımlarında takdim etmiştik .
يقولُ اللهُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ: {آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ} بأن تُحَرِّموا ما حَرَّمْتم منه {أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ}، أي: تقولون الباطلَ وتَكْذِبون؟
Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: De ki ey Muhammed: {آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ} “Allah mı size izin verdi” ondan haram kıldığınız şeyleri haram kılmanıza, {أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ} “yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?”, yani bâtıl söyleyip yalan mı uyduruyorsunuz?
وبنحوِ الذى قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، [عن عليٍّ]، عن ابنِ عباسٍ، قال: إن أهلَ الجاهلية كانوا يُحَرَّمون أشياءَ أَحَلَّها اللهُ من الرزقِ وغيرَها، وهو قولُ اللهِ: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا}. وهو هذا. فأنزَل اللهُ تعالى: {قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ} الآية [الأعراف: ٣٢].
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, [Ali'den], o İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletti: Câhiliye ehli, Allah'ın helal kıldığı rızıklardan ve diğer şeylerden birtakım şeyleri kendilerine haram kılıyorlardı. Allah'ın: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا} “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızkı; siz ondan bir kısmını haram ve helal kıldınız.'” [Yûnus: 59] kavli işte budur. Bunun üzerine Yüce Allah: {قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ} “De ki: 'Allah'ın kulları için çıkardığı ziyneti kim haram kıldı?'” ayetini [el-A'râf: 32] indirdi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ} إلى قولِه: {أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ}. قال: هم أهلُ الشركِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ} “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızkı...?'” kavlinden {أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ} “...yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini nakletti: Onlar şirk ehlidir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا}. قال: الحرثُ والأنعامُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den, o Atâ el-Horasânî'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا} “siz ondan bir kısmını haram ve helal kıldınız” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Ekin ve hayvanlardır.
قال ابنُ جُرَيجٍ: قال مجاهدٌ: البَحائرُ والسُّيَّبُ.
İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid şöyle demiştir: Bahîreler ve sâibelerdir.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا}. قال: في البَحِيرةِ والسَّائبةِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا} “siz ondan bir kısmını haram ve helal kıldınız” hakkında şöyle dediğini anlattı: Bahîre ve sâibe hakkındadır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا} الآية. يقولُ: كلُّ رزقٍ لم أُحَرِّمُ، حَرَّمْتُموه على أنفسِكم من نسائِكم وأموالِكم وأولادِكم، {آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ} فيما حَرَّمْتُم مِن ذلك، {أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا} “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızkı da siz ondan bir kısmını haram ve helal kıldınız?'” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Şöyle buyurmaktadır: Benim haram kılmadığım her rızkı, kadınlarınızdan, mallarınızdan ve evlatlarınızdan kendinize haram kıldınız. {آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ} “Allah mı size izin verdi” bundan haram kıldığınız hususlarda, {أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ} “yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا}. فَقَرَأَ حتى بَلَغَ {أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ}. وقَرَأَ: {وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا} [الأنعام: ١٣٩]. وقَرَأَ: {وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ} حتى بَلَغَ {لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا} [الأنعام: ١٣٨]. فقال: هذا قولُه، جَعَلَ لهم رزقًا، فجعلوا منه حرامًا وحلالًا، وحَرَّموا بعضَه، وأَحَلُّوا بعضَه. وقَرَأَ: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ} [الأنعام: ١٤٣]. أيَّ هذين حَرَّمَ على هؤلاء الذين يقولون وأحلَّ لهؤلاء؟ {نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} [الأنعام: ١٤٣]. {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا} [الأنعام: ١٤٤]. إلى آخرِ الآياتِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا} “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızkı da siz ondan bir kısmını haram ve helal kıldınız?'” kavli hakkında şöyle dedi: [İbn Zeyd], {أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ} “Yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?” ayetine kadar okudu. Ve [ayrıca]: {وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا} “Dediler ki: 'Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize aittir, eşlerimize (kadınlarımıza) ise haram kılınmıştır.'” [En'âm: 139] ayetini okudu. Ve: {وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ} “Dediler ki: 'Bu hayvanlar ve ekinler dokunulmazdır...'” ayetini {لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا} “üzerlerine Allah'ın ismini anmazlar” [En'âm: 138] kısmına kadar okudu. Bunun üzerine [İbn Zeyd] şöyle dedi: İşte O'nun buyruğu [bunu kastetmektedir]; onlara bir rızık kıldı, onlar ise bundan bir kısmını haram ve helal kıldılar; bir kısmını haram kıldılar ve bir kısmını helal kıldılar. Ve: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ} “Sekiz çift: Koyundan iki, keçiden de iki. De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da iki dişinin rahimlerinin içerdiğini mi?'” [En'âm: 143] ayetini okudu. [Ardından şöyle dedi]: Böyle söyleyen şu kimselere bu ikisinden hangisini haram kıldı ve şunlara hangisini helal kıldı? {نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlüler iseniz bana bir ilimle haber verin!” [En'âm: 143] {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا} “Yoksa Allah size bunu vasiyet ettiği (emrettiği) zaman şahitler miydiniz?” [En'âm: 144] ayetlerinden ayetlerin sonuna kadar okudu.
حُدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمعتُ أبا مُعاذٍ، قال: ثنا عُبَيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضّحّاكَ يقولُ في قولِه: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا}: هو الذى قال اللهُ: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} إلى قولِه: {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} [الأنعام: ١٣٦].
Bana Hüseyin b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا} “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızkı da siz ondan bir kısmını haram ve helal kıldınız?'” kavli hakkında şöyle derken işittim: Bu, Allah'ın: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar...” kavlinden {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} “Hükmettikleri şey ne kötüdür!” [En'âm: 136] kavline kadar buyurduğu şeydir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٦٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٦٠)} “Allah'a karşı yalan uyduranların kıyamet günü hakkındaki zanları nedir? Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir, fakat onların çoğu şükretmezler.” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: وما ظَنُّ هؤلاء الذين يَتَخَرَّصون على اللهِ الكذبَ، فيُضِيفون إليه تحريم ما لم يُحرمه عليهم من الأرزاقِ والأقواتِ التى جعَلها اللهُ لهم غذاءً، أن الله فاعلٌ بهم يومَ القيامة بكذبِهم وفِرْيتِهم عليه؟ أيحسَبون أنه يَصْفَحُ عنهم ويغفرُ؟ كلا، بل يُصْلِيهم سعيرًا خالدين فيها أبدًا، {إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ}. يقولُ: إن اللهَ لذو تَفَضُّلٍ على خلقِه، بَتَرْكِهِ مُعاجَلَةَ مَنِ افْتَرَى عليه الكذبَ بالعقوبةِ فى الدنيا، وإمْهالِه إيَّاه، إلى وُرُودِه عليه في القيامةِ. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ}. يقولُ: ولكن أكثرَ الناس لا يَشْكُرونه على تَفَضُّلِه عليهم بذلك، وبغيرِه مِن سائرِ نِعَمِه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'a karşı yalan uyduran, Allah'ın kendilerine gıda kıldığı rızık ve azıklardan haram kılmadığı şeyleri O'na isnat ederek haram sayan bu kimselerin, Allah'a karşı yalan ve iftiralarından ötürü kıyamet günü Allah'ın kendilerine ne yapacağına dair zanları nedir? Onları bağışlayıp affedeceğini mi sanıyorlar? Hayır, aksine onları ebediyen içinde kalacakları alevli bir ateşe sokacaktır. {إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ} “Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir.” Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, Kendisine karşı yalan uyduran kimseyi dünyada cezalandırmakta acele etmeyip kıyamet günü Kendi huzuruna gelinceye kadar ona mühlet vermek suretiyle yarattıklarına karşı büyük bir lütuf sahibidir. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ} “Fakat onların çoğu şükretmezler.” Şöyle buyurmaktadır: Fakat insanların çoğu, gerek bu hususta gerekse diğer bütün nimetlerinde Allah'ın kendilerine olan lütuf ve ihsanına şükretmezler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٦١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٦١)} “Sen hangi durumda olursan ol, O'ndan Kur'an'dan ne okursan oku ve siz hiçbir amel işlemezsiniz ki, siz ona daldığınızda Biz üzerinize şahitler olmayalım. Yerde ve gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey Rabbinden gizli kalmaz; bundan daha küçüğü de daha büyüğü de apaçık bir Kitap'ta olmasın.” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {وَمَا تَكُونُ} يا محمدُ {فِي شَأْنٍ}. يعني: في عملٍ مِن الأعمالِ، {وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ}. يقولُ: وما تَقْرَأُ مِن كتابِ اللهِ مِن قرآنٍ، {وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ}. يقولُ: ولا تعمَلون أيُّها الناسُ من خيرٍ أو شرٍّ، {إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا}. يقولُ: إلا ونحن شهودٌ لأعمالِكم وشُئونِكم، إذ تَعْمَلونها وتأخُذُون فيها.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: {وَمَا تَكُونُ} “Sen hangi durumda olursan ol” ey Muhammed, {فِي شَأْنٍ} “durumda”; yani amellerden herhangi bir amelde, {وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ} “O'ndan Kur'an'dan ne okursan oku”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın Kitabı'ndan Kur'an olarak ne okursan oku, {وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ} “ve siz hiçbir amel işlemezsiniz ki”. Şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar, siz hayırdan veya şerden hiçbir amel işlemezsiniz ki, {إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا} “mutlaka Biz üzerinize şahitler olmayalım”. Şöyle buyurmaktadır: Siz onları işlediğinizde ve onlara koyulduğunuzda, Biz amellerinize ve durumlarınıza mutlaka şahitlerizdir.
وبنحوِ الذى قُلنا في ذلك رُوِيَ القولُ عن ابنِ عباسٍ وجماعةٍ.
Bu hususta söylediğimizin benzeri bir görüş İbn Abbâs ve bir topluluktan rivayet edilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ}. يقولُ: إذ تَفْعَلون .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ} “siz ona daldığınızda” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Yani siz [o ameli] işlediğinizde .
وقال آخرون: معنى ذلك: إذ تُشِيعون فى القرآنِ الكذبَ.
Başkaları da şöyle demiştir: Bunun anlamı; Kur'an hakkında yalan yaydığınızda, [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثتُ عن المسيَّبِ بن شَرِيكٍ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضَّحّاكِ: {إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ}. يقول: تُشِيعون في القرآنِ مِن الكذبِ.
Bana el-Müseyyeb b. Şerîk'ten, o Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan rivayet edildi: {إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ} “siz ona daldığınızda” kavli hakkında şöyle demiştir: Kur'an hakkında yalan yaydığınızda demektir.
وقال آخرون: معنى ذلك: إذ تُفيضون في الحقِّ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Hakka daldığınız zaman demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ}. فى الحقِّ ما كان .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ} “siz ona daldığınızda” hakkında şöyle dediğini anlattı: Hak hususunda, her ne olursa .
قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den bunun benzerini nakletti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجُ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den bunun benzerini nakletti.
وإنما اخْتَرْنا القولَ الذى اختَرْناه فيه؛ لأنه تعالى ذكرُه أخبرَ أنه لا يعملُ عبادُه عملًا إلا كان شاهدَه، ثم وَصَلَ ذلك بقولِه: {إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ}. فكان معلومًا أن قولَه: {إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ}. إنما هو خبرٌ منه عن وقتِ عمل العامِلِين أنه له شاهدٌ، لا عن وقتِ تلاوةِ النبيِّ ﷺ القرآن؛ لأن ذلك لو كان خبرًا عن شهودِه تعالى ذكرُه وقتَ إفاضةِ القومِ فى القرآنِ، لكانت القراءةُ بالياءِ: (إذ يُفِيضون فيه) خبرًا منه عن المُكَذِّبِين فيه.
Bu hususta tercih ettiğimiz görüşü ancak şunun için tercih ettik: Çünkü O -zikri yüce olsun- kullarının hiçbir iş yapmadığını, [yaptıkları takdirde] mutlaka Kendisinin ona şahit olduğunu haber vermiş, sonra bunu: {إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ} “Ona daldığınızda” sözüyle birbirine bağlamıştır. Dolayısıyla O'nun: {إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ} “Ona daldığınızda” kavlinin; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kur'an okuduğu vakitten değil, amel edenlerin amel ettikleri vakitten ve Kendisinin buna şahit olduğundan bir haber olduğu bilinmiş oldu. Zira şayet bu, topluluğun Kur'an'a daldığı vakitte O'nun -zikri yüce olsun- şahit oluşuna dair bir haber olsaydı, [o takdirde] kıraat, [Kur'an] hususunda yalanlayanlar hakkında bir haber olarak 'yâ' harfiyle: (إذ يُفِيضون فيه) [onlar ona daldıklarında] şeklinde olurdu.
فإن قال قائلٌ: ليس ذلك خبرًا عن المُكذِّبِين ، ولكنه خطابٌ للنبيِّ ﷺ، أنه شاهدُه إذ تَلَا القرآنَ.
Eğer birisi: “Bu, yalanlayanlardan bir haber değildir ; aksine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Kur'an okuduğu zaman Kendisinin ona şahit olduğuna dair bir hitaptır” derse;
فإن ذلك لو كان كذلك، لكان التنزيلُ: (إذ تُفِيضُ فيه)؛ لأن النبيَّ ﷺ واحدٌ لا جمعٌ ، كما قال: {وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ}. فأفرَده بالخطاب، ولكن ذلك في ابتدائِه خطابَه ﷺ بالإفرادِ، ثم عَوْدِه إلى إخراجِ الخطابِ على الجمعِ ، نظيرَ قولِه: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ} [الطلاق: ١]. وذلك أن في قولِه: {إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ}، دليلًا واضحًا على صَرْفِه الخطابَ إلى جماعةِ المسلمين مع النبيِّ ﷺ مع جماعةِ الناسِ غيرِه؛ لأنه ابتَدَأ خطابه، ثم صَرَفَ الخطابَ إلى جماعةِ الناسِ، والنبيُّ ﷺ فيهم.
Şayet durum böyle olsaydı tenzil: (إذ تُفِيضُ فيه) [sen ona daldığında] şeklinde olurdu; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem çoğul değil tekildir ; nitekim: {وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ} “O'ndan Kur'an'dan ne okursan oku” buyurarak ona tekil olarak hitap etmiştir. Fakat bu durum, O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitabına tekil olarak başlayıp sonra hitabı çoğul olarak sevketmeye dönmesinde , şu kavlinin benzeridir: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ} “Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman...” [Talâk: 1]. Çünkü O'nun: {إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ} “kadınları boşadığınız zaman” kavlinde, hitabı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte onun dışındaki diğer insanlar topluluğuna, yani Müslümanlar cemaatine çevirdiğine dair açık bir delil vardır; zira hitabına tekil başlamış, sonra da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de içlerinde olmak üzere hitabı insanlar cemaatine yöneltmiştir.
وخبرٌ عن أنه لا يعملُ أحدٌ من عبادِه عملًا إلا وهو له شاهدٌ، يُحْصِى عليه ويَعْلَمُه، كما قال: {وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ} يا محمدُ، عملُ خلقِه، ولا يذهبُ عليه علمُ شيءٍ حيثُ كان مِن أرضٍ أو سماءٍ.
Bu aynı zamanda, kullarından hiç kimsenin bir amel işlemeyeceğine, ancak Kendisinin onu kaydedip bilerek ona şahit olduğuna dair bir haberdir; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ} “ve Rabbinden gizli kalmaz” ey Muhammed, yarattıklarının ameli; yerde veya gökte nerede olursa olsun hiçbir şeyin ilmi O'na gizli kalmaz.
وأصلُه مِن عُزُوبِ الرجل عن أهلِه فى ماشيتِه، وذلك غيبتُه عنهم فيها. يقالُ منه: عَزَبَ الرجلُ عن أهلِه يَعْزُبُ، ويَعْزبُ، لغتان فصيحتان، قَرَأَ بكلِّ واحدةٍ منهما جماعةٌ من القرأةِ، وبأيَّتِهما قَرَأَ القارئُ فمُصِيبٌ؛ لاتفاقِ مَعْنَيَيهما، واسْتِفاضتِهما فى منطقِ العربِ، غيرَ أنى أميلُ إلى الضَّمِّ فيه؛ لأنه أغلبُ على المشهورين مِن القرأةِ.
Bunun kökü, kişinin hayvanları sebebiyle ailesinden uzaklaşması (uzûb) anlamından gelir ki bu, hayvanları sebebiyle onlardan ayrı ve uzakta kalmasıdır. Bu kökten hareketle: [عَزَبَ الرجلُ عن أهلِه يَعْزُبُ] ve [يَعْزِبُ] denir. Bunlar iki fasih lügattir; kurrâdan bir topluluk bunların her biriyle okumuştur. Kıraat eden kimse bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir; zira her ikisinin manası birdir ve Arap kelamında yaygın olarak kullanılmaktadır. Ne var ki ben bunda [zâ harfini] dammeli okumaya meylediyorum; çünkü meşhur kurrânın çoğunluğunun kıraati bu yöndedir.
وقولُه: {مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ}. يعنى: مِن زِنَةِ نملةٍ صغيرةٍ؛ يُحْكَى عن العربِ: خُذْ هذا، فإنه أَخَفُّ مِثْقالًا مِن ذاك. أى أخفُّ وَزْنًا.
O'nun: {مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ} “zerre ağırlığınca hiçbir şey” kavmi: Küçük bir karınca ağırlığı demektir. Araplardan şöyle rivayet edilir: “Şunu al, zira o şundan miskalce daha hafiftir”, yani ağırlıkça daha hafiftir.
والذَّرَّةُ واحدةُ الذَّرِّ، والذَّرُّ صِغارُ النملِ. وذلك خبرٌ عن أنه لا يَخْفَى عليه ﷻ أصغرُ الأشياءِ وإن خَفَّ فى الوزنِ كلَّ الخِفِّةِ، ومقاديرُ ذلك ومبلغُه، ولا أكبرُها وإن عَظُمَ وثَقُلَ وزنُه، وكم مبلغُ ذلك. يقولُ تعالى ذكرُه لخلقِه: فليكنْ عملُكم، أيُّها الناسُ، فيما يُرْضِى ربَّكم عنكم، فإنَّا شهودٌ لأعمالِكم، لا يَخْفَى علينا شيءٌ منها، ونحن مُحْصُوها ومُجازُوكم بها.
Zerre (الذَّرَّةُ), zerr'in (الذَّرِّ) tekilidir; zerr ise küçük karıncalardır. Bu, ağırlıkça ne kadar hafif olursa olsun en küçük şeylerin, bunların miktarlarının ve tutarının; ne kadar büyük ve ağır olursa olsun en büyük şeylerin ve tutarının ne kadar olduğunun O'na celle celâluhu gizli kalmayacağına dair bir haberdir. Zikri yüce olan Allah yarattıklarına şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Ameliniz Rabbinizi sizden razı edecek şeylerde olsun; zira Biz amellerinize şahidiz, onlardan hiçbir şey Bize gizli kalmaz ve Biz onları kaydedenler ve karşılığını size verenleriz.
واختلَفَت القرأةُ فى قراءةِ قولِه: {وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ}.
Kurrâ, O'nun: {وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ} kavlinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir.
فقرأ ذلك عامَّةُ القرأةِ بفتحِ "الراءِ" مِن {أَصْغَرَ} و {أَكْبَرَ} على أن معناها الخفضُ، عطفًا بالأصغرِ على الذَّرَّةِ، وبالأكبرِ على الأصغرِ، ثم فُتِحَت راؤُهما؛ لأنهما لا يَجْرِيان . وقَرَأَ ذلك بعضُ الكوفيِّين: (وَلا أَصْغَرُ مِن ذلك وَلَا أكْبَرُ) رفعًا ؛ عطفًا بذلك على معنى المِثْقالِ؛ لأن معناه الرفعُ، وذلك أن "مِن" لو أُلِغيت من الكلامِ لرُفِعَ المِثْقَالُ، وكان الكلامُ حينَئذٍ: وما يَعْزُبُ عن ربِّك مثقالُ ذَرَّةٍ، ولا أصغرُ مِن مِثْقَالِ ذَرَّةٍ، ولا أكبرُ. وذلك نحوُ قولِه: (مِنْ خَالِقٍ غَيْرِ اللهِ) و {غَيْرُ اللَّهِ} [فاطر: ٣].
Kurrâ'nın geneli bunu, anlamının cer olması üzere, asgarı zerreye ve ekberi de asgara atfederek {أَصْغَرَ} ve {أَكْبَرَ} kelimelerinin “râ” harfini fetha ile okumuştur; ardından gayrimunsarif oldukları için râ harfleri fethalanmıştır. Bazı Kûfeliler ise bunu: (وَلا أَصْغَرُ مِن ذلك وَلَا أكْبَرُ) şeklinde ref ile okumuşlardır ; bunu miskalin manasına atfederek yapmışlardır, çünkü onun manası reftir. Zira “مِنْ” kelamı sözden düşürülecek olsa miskal merfu olurdu ve söz o zaman: “Rabbinden zerre miskali, zerre miskalinden daha küçüğü ve daha büyüğü gizli kalmaz” şeklinde olurdu. Bu, O'nun: (مِنْ خَالِقٍ غَيْرِ اللهِ) [Allah'tan başka bir yaratıcı] ve {غَيْرُ اللَّهِ} “Allah'tan başka” [Fâtır: 3] kavli gibidir.
وأوْلى القراءتَين في ذلك بالصوابِ قراءةُ مَن قَرَأَ بالفتحِ، على وَجْهِ الخَفضِ والرَّدِّ على الذرَّةِ؛ لأن ذلك قراءةُ قرأةِ الأمصارِ، وعليه عوامُّ القرأةِ، وهو أصحُّ في
Bu hususta iki kıraatten doğruya en layık olanı; cer ve zerre [kelimesi] üzerine atıf vechiyle fetha ile okuyan kimsenin kıraatidir. Çünkü bu, [büyük] şehirlerin kurrâsının kıraatidir, kurrânın geneli de bunun üzeredir ve o,
العربية مَخْرَجًا، وإن كان للأخرى وَجْهٌ معروفٌ.
Arapça çıkışı bakımından en sahih olanıdır; her ne kadar diğerinin de bilinen bir yönü olsa da.
وقولُه: {إِلَّا فِي كِتَابٍ}. يقولُ: وما ذاك كلُّه إلا في كتابٍ عندَ اللهِ، {مُبِينٍ}، عن حقيقةِ خبر اللهِ لَمَن نَظَرَ فيه، أنه لا شيءَ كان أو يكونُ إلا وقد أحْصَاه اللهُ جلّ ثناؤُه فيه، وأنه لا يَعْزُبُ عن اللهِ علمُ شيءٍ مِن خلقِه حيث كان مِن سمائِه وأرضِه.
O'nun: {إِلَّا فِي كِتَابٍ} “ancak bir Kitap'tadır” kavli: Bütün bunlar ancak Allah katındaki bir kitaptadır, {مُبِينٍ} “apaçık”; ona bakan kimse için Allah'ın haberinin hakikatini açıklayan [bir kitaptadır ki onda], olmuş veya olacak hiçbir şey yoktur ki Allah celle senâuhu onu onda kaydetmiş olmasın ve göğünde ve yerinde nerede olursa olsun yaratıklarından hiçbir şeyin ilmi Allah'a gizli kalmaz.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ}. يقولُ: لا يَغِيبُ عنه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ} “ve Rabbinden gizli kalmaz” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: O'na gizli kalmaz .
حدَّثني محمدُ بنُ عمارةَ، قال: ثنا عبيد اللهِ، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، عن أبى يحيى، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ}. قال: ما يَغِيبُ عنه .
Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Yahyâ'dan, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan {وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ} “ve Rabbinden gizli kalmaz” hakkında şöyle dediğini haber verdi: O'ndan kaybolmaz .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢)}.
Yüce Allah'ın: {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢)} “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: ألا إن أنصارَ اللهِ لا خوفٌ عليهم في الآخرةِ مِن عقابِ اللهِ؛ لأن اللهَ رَضِيَ عنهم، فَآمَنَهم مِن عقابِه، ولا هم يَحْزَنون على ما فاتَهم مِن الدنيا.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurur: Bilesiniz ki Allah'ın yardımcılarına ahirette Allah'ın azabından dolayı hiçbir korku yoktur; zira Allah onlardan razı olmuş ve onları azabından emin kılmıştır. Dünyadan kaçırdıkları şeylere de üzülmezler.
والأولياءُ: جمعُ وَليٍّ، وهو النصيرُ. وقد بَيَّنَّا ذلك بشواهدِه.
Evliyâ (الأولياء), velî (ولي) kelimesinin çoğuludur; o da yardımcı demektir. Biz bunu delilleriyle birlikte açıklamıştık.
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ فيمَن يَسْتَحِقُّ هذا الاسمَ؛ فقال بعضُهم: هم قومٌ يُذْكَرُ اللهُ لرؤيتِهم؛ لما عليهم مِن سِيما الخيرِ والإخْبات.
Tefsir ehli bu ismi kimin hak ettiği konusunda ihtilaf etmiştir; onlardan bazıları: “Onlar, üzerlerindeki hayır ve huşû alâmetinden dolayı görüldüklerinde Allah'ın hatırlandığı bir topluluktur” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا ابنُ يَمانٍ، قال: ثنا ابن أبي ليلى، عن الحَكَمِ، عن مِقْسَمٍ، وسعيدِ بنِ جُبَيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}. قال: الذين يُذْكَرُ اللهُ لرُؤْيتِهم .
Bize Ebû Küreyb ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize İbn Yemân anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Leylâ, el-Hakem'den, o Mıksem ve Saîd b. Cübeyr'den, onlar da İbn Abbâs'tan {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Onlar, görüldüklerinde Allah'ın hatırlandığı kimselerdir” .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ وأبو هشامٍ، قالا: ثنا ابنُ يَمانٍ، عن أَشْعَثَ بنِ إِسحاقَ، عن جعفرِ بن أبى المُغيرةِ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، عن النبيِّ ﷺ مثلَه .
Bize Ebû Küreyb ve Ebû Hişâm anlattılar, dediler ki: Bize İbn Yemân, Eş'as b. İshâk'tan, o Ca'fer b. Ebi'l-Mugîre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini nakletti .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، عن سفيانَ، عن العلاءِ بنِ المُسَيَّبِ، عن أبي الضُّحَى مثلَه.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o el-Alâ b. el-Müseyyeb'den, o da Ebi'd-Duhâ'dan benzerini nakletti.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن العلاءِ بنِ المُسَيَّبِ، عن أبيه: {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}. قال: الذين يُذْكَرُ اللهُ لرُؤْيتِهم.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-Alâ b. el-Müseyyeb'den, o da babasından {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Onlar, görüldüklerinde Allah'ın hatırlandığı kimselerdir.”
قال: ثنا ابْنُ مَهْدِيٍّ وعُبَيدُ اللهِ، عن سفيانَ، عن العلاءِ بنِ المُسَيَّبِ، عن أبي الضُّحَى، قال: سمعتُه يقولُ فى هذه الآيةِ: {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}. قال: من الناسِ مفاتيحُ، إذا رُءُوا ذُكِر اللهُ لرُؤْيتِهم.
[İbn Vekî'] dedi ki: Bize İbn Mehdî ve Ubeydullah, Süfyân'dan, o el-Alâ b. el-Müseyyeb'den, o da Ebi'd-Duhâ'dan nakletti; [el-Alâ] dedi ki: Onun bu ayet {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” hakkında şöyle dediğini işittim: “İnsanlardan öyle anahtarlar vardır ki, görüldüklerinde görülmeleri sebebiyle Allah hatırlanır.”
قال: ثنا أبي، عن مِسْعَرٍ، عن سهلٍ أبي الأسدِ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، قال: سُئِلَ رسولُ اللهِ ﷺ عن أولياءِ اللهِ، فقال: "الذين إذا رُءُوا ذُكِرَ اللهُ" .
Dedi ki: Bize babam, Mis'ar'dan, o Sehl Ebû el-Esed'den, o Saîd b. Cübeyr'den nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'ın velileri hakkında soruldu; O da: “Onlar, görüldüklerinde Allah'ın hatırlandığı kimselerdir” buyurdu .