Binûn

İçinde Yûnus (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال بعضُهم: بل معناه: تَتْلُو كتابَ حسناتِه وسيئاتِه. يعنى: تقرأُ، كما قال جلّ ثناؤه: {وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنشُورًا} [الإسراء: ١٣].

Bazıları da şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: 'İyiliklerinin ve kötülüklerinin kitabını okur' demektir. Yani nitekim şanı yüce olanın: {وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنشُورًا} “Kıyamet gününde onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız” [İsrâ: 13] buyurduğu gibi okur [anlamındadır].

وقال آخرون: تَتْلو: تُعايِنُ.

Başkaları ise: 'Tetlû (تَتْلُو): Bizzat görür/müşahede eder' demektir, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {هُنَالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَّا أَسْلَفَتْ}، قال: ما عَمِلَت، تَتْلُو: تُعايِنهُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {هُنَالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَّا أَسْلَفَتْ} “İşte orada her nefis önceden yaptıklarını sınayıp anlar” kavli hakkında: Yaptıklarını [görür]; 'Tetlû: Onu bizzat müşahede eder' , demiştir.

والصوابُ من القولِ في ذلك أن يقالَ: إنهما قراءتانِ مَشْهورتانِ، قد قَرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما أئمةٌ مِن القرأةِ، وهما مُتقارِبتا المعنى -وذلك أن مَن تَبعَ في الآخرةِ ما

Bu hususta doğru olan görüş şudur: Şüphesiz bunlar meşhur iki kıraattir; kıraat imamlarından [önde gelen] kimseler bu iki kıraatten her biriyle okumuştur ve ikisinin anlamı birbirine yakındır. Şöyle ki; âhirette...

أسْلَفَ مِن العملِ في الدنيا، هُجِمَ به على مَوْردِه، فيُخْبَرُ هنالك ما أَسْلَفَ مِن صالح أو سَيِّئُ في الدنيا، وإن مَن [خَبَر ما] أَسْلَفَ في الدنيا من أعماله في الآخرة، فإنما يُخْبَرُ بعدَ مَصِيره إلى حيثُ أَحَلَّه ما قَدَّمَ في الدنيا من عمله، فهو في كلتا الحالتين مُتَّبعٌ ما أسْلَفَ من عملِه، مُختبرٌ له- فبأيتِهما قَرَأ القارئ، كما وَصَفْنا، فمصيبٌ الصوابَ في ذلك.

Âhirette dünyada işlediği amellerinin peşine düşen kimse onun varış yerine sevk edilir ve orada dünyada hayır veya şerden önceden takdim ettiği şeyler kendisine bildirilir/onları sınar. Dünyada önceden işlemiş olduğu amellerini âhirette [öğrenen/sınayan] kimseye gelince; o ancak dünyada önceden takdim ettiği amelinin kendisini yerleştirdiği yere vardıktan sonra bunu öğrenir/sınar. Dolayısıyla o her iki durumda da önceden yapmış olduğu amelinin peşine düşmüş ve onu sınamış olur. O halde okuyucu tarif ettiğimiz üzere bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun bu hususta doğruyu isabet ettirmiş olur.

وأما قوله: {وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَهُمُ الْحَقِّ}، فإنه يقولُ: ورَجَعَ هؤلاء المشركون يومئذٍ إلى الله الذى هو ربُّهم ومالكهم الحقُّ لا شكَّ فيه، دونَ ما كانوا يَزْعُمون أنهم لهم أربابٌ من الآلهة والأنْدادِ، {وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ}، يقولُ: وبَطَلَ عنهم ما كانوا يَتَخَرَّصون من الفِرْية والكذب على اللهِ، بدَعْواهم أوثانَهم أنها للهِ شركاءُ، وأنها تُقَرِّبُهم منه زُلْفَى.

O'nun: {وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَهُمُ الْحَقِّ} “Ve gerçek mevlâları olan Allah'a döndürülürler” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler o gün, ilahlar ve ortaklardan kendileri için rab olduklarını iddia ettikleri şeylere değil; bizzat kendilerinin hak olan, şüphe bulunmayan Rabbi ve Mâliki olan Allah'a döndürülürler. {وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Ve uydurdukları şeyler de kendilerinden uzaklaşıp kaybolur” buyruğu ise şöyle demektir: Putlarının Allah'a ortaklar olduğunu ve kendilerini O'na yaklaştıracağını iddia ederek Allah'a karşı uydurdukları iftiralar ve yalanlar boşa çıkıp yok olup gitmiştir.

كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابن زيد في قولِه: {وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ}. قال: ما كانوا يَدْعُون معه من الأنْدادِ والآلهةِ، ما كانوا يَفْتَرُون الآلهة، وذلك أنهم جَعَلوها أندادًا وآلهة مع اللهِ؛ افتراءً وكذبًا .

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Gerçek mevlâları olan Allah'a döndürülürler ve uydurdukları şeyler de kendilerinden uzaklaşıp kaybolur” kavli hakkında: O'nunla birlikte dua edip durdukları ortaklar ve ilahlardır, uydurup durdukları ilahlardır; zira onlar iftira ve yalan olarak bunları Allah ile birlikte ortaklar ve ilahlar kılmışlardı , demiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ (٣١)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ (٣١)} “De ki: Gökten ve yerden size rızık veren kimdir? Ya da işitme ve görme duyularına sahip olan kimdir? Ölüden diriyi çıkaran, diriden de ölüyü çıkaran kimdir? Bütün işleri çekip çeviren kimdir? Onlar hemen ‘Allah’ diyecekler. De ki: O halde [O'na karşı gelmekten] sakınmaz mısınız?”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمد ﷺ: {قُلْ} يا محمدُ لهؤلاء المشركين باللهِ الأوثانَ والأصنامَ: {مَن يَرْزُقُكُم مِّنَ السَّمَاءِ} الغيثَ والقطرَ، ويُطلعُ لكم أم شمسَها، ويُغْطِشُ ليلَها، ويُخْرِجُ ضُحاها. وَمِن {الْأَرْضِ} أقواتَكم وغذاءكم الذي يُنبته لكم، وثمارَ أشجارِها؟ {أَمَّن يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ}. يقولُ: أَمْ مَن ذا الذى يَملكُ أسماعَكم وأبصارَكم التي تَسْمَعون بها أن يزيدَ في قُواها، أو يَسْلُبَكموها فيَجْعَلَكم صُمًّا، وأبْصارَكم التي تُبصرون بها، أن يُضيئَها لكم [ويُنِيرها] ، أو يَذْهَبَ بنورها فيجعلكم عُمْيًا لا تُبْصِرون؟ {وَمَن يُخرجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ}. يقولُ: ومَن يُخْرِج الشيء الحى من الميتِ؟ {وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ}. يقولُ: ومَن يُخْرِجُ الشيء الميتَ مِن الحى؟

Zikri yüce olan, Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, putları ve heykelleri Allah'a ortak koşan bu kimselere {قُلْ} “De ki:” {مَن يَرْزُقُكُم مِّنَ السَّمَاءِ} “Gökten size rızık veren kimdir?” Yani yağmuru ve damlaları indiren, güneşini sizin için doğduran, gecesini karartan ve kuşluğunu açığa çıkaran kimdir? Ve {الْأَرْضِ} “yerden” sizin için bitirdiği azıklarınızı ve gıdalarınızı, ağaçlarının meyvelerini rızık olarak veren kimdir? {أَمَّن يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ} “Ya da işitmeye ve görmelere mâlik olan kimdir?” Şöyle buyurmaktadır: Yoksa kendileriyle işittiğiniz kulaklarınıza, güçlerini artırmaya veya onları sizden çekip alarak sizi sağır kılmaya; ve kendileriyle gördüğünüz gözlerinize, onları sizin için aydınlatıp [ışıklandırmaya] ya da nurlarını gidererek sizi görmez körler kılmaya güç yetiren kimdir? {وَمَن يُخرجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ} “Ve ölüden diriyi çıkaran kimdir?” Şöyle buyurmaktadır: Ve ölüden diri olan şeyi çıkaran kimdir? {وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ} “Ve diriden ölüyü çıkaran kimdir?” Şöyle buyurmaktadır: Ve diriden ölü olan şeyi çıkaran kimdir?

وقد ذكرنا اختلاف المختلفين من أهل التأويلِ، والصوابَ من القول عندَنا في ذلك بالأدلةِ الدالةِ على صحتِه في سورةِ "آلِ عمرانَ"، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضِع .

Tevil ehlinin bu husustaki ihtilafını ve bizim katımızda doğru olan görüşü, sıhhatine delalet eden delilleriyle birlikte Âl-i İmrân Suresi'nde bu yerde tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde zikretmiştik .

{وَمَن يُدَبِّرُ الْأَمْرَ}: وقلْ لهم: مَن يُدَبِّرُ أمر السماء والأرض وما فيهن، وأمْرَكم وأمْرَ الخلقِ؟ {فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ}، يقول جل ثناؤُه: فسوف يُجيبونك بأن يقولوا: الذى يفعل ذلك كلَّه الله. {فَقُل أَفَلَا تَتَّقُونَ} يقولُ: أفلا تخافون عقابَ الله على شِرْككم، وادِّعائِكم ربًّا غيرَ مَن هذه الصفة صفته، وعبادتِكم معه مَن لا يرزقكم شيئًا، ولا يملكُ لكم ضَرًّا ولا نفعا، [ولا يفعَلُ فِعْلًا].

{وَمَن يُدَبِّرُ الْأَمْرَ} “Bütün işleri çekip çeviren kimdir?” [Ve] onlara de ki: Göklerin, yerin ve bunlarda bulunanların işini, sizin işinizi ve [bütün] yaratılmışların işini çekip çeviren kimdir? {فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ} “‘Allah!’ diyecekler.” Övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bütün bunları yapanın Allah olduğunu söyleyerek sana cevap vereceklerdir. {فَقُل أَفَلَا تَتَّقُونَ} “De ki: ‘Öyleyse [O'na karşı gelmekten] sakınmaz mısınız?’” Şöyle buyurmaktadır: Şirkinizden, bu sıfatlara sahip olandan başkasını Rab iddia etmenizden ve O'nunla birlikte size hiçbir şeyle rızık vermeyen, sizin için ne bir zarara ne de bir faydaya mâlik olan [ve hiçbir fiil gerçekleştiremeyen] varlıklara kulluk etmenizden ötürü Allah'ın cezasından korkmaz mısınız?

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (٣٢)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {فَذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (٣٢)} “İşte O, sizin gerçek Rabbiniz olan Allah'tır. Hak'tan sonra sapıklıktan başka ne vardır? Öyleyse nasıl döndürülüyorsunuz?”

يقولُ تعالى ذكرُه لخلقِه: أيُّها الناسُ، فهذا الذي يفعل هذه الأفعال، فيَرْزُقُكم مِن السماءِ والأرضِ، ويملك السمع والأبصارَ، ويُخْرِجُ الحَيَّ مِن الميت، والميتَ مِن الحيِّ، ويُدَبِّرُ الأمر - {اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ}: لا شكَّ فيه، {فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَل}، يقولُ: فأيُّ شيءٍ سِوى الحقِّ إلا الضلالُ؛ وهو الجَوْرُ عن قَصْدِ السبيل؟ يقولُ: فإذا كان الحقُّ هو ذا، فادِّعاؤكم غيره إلها وربًّا هو الضلالُ والذهاب عن الحق لا شك فيه، {فَأَنَّى تُصْرَفُونَ}، يقولُ: فأى وجه عن الهُدَى والحقِّ تُصرفون، وسواهما تَسْلُكون، وأنتم مقرون بأن الذى تُصرفون عنه هو الحقُّ؟

Zikri yüce olan, yarattıklarına şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar, işte bu fiilleri yapan; size gökten ve yerden rızık veren, işitmeye ve görmelere mâlik olan, ölüden diriyi ve diriden ölüyü çıkaran, bütün işleri çekip çeviren {اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ} “sizin gerçek Rabbiniz olan Allah'tır”; O'nda hiçbir şüphe yoktur. {فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَل} “Hak'tan sonra sapıklıktan başka ne vardır?” Şöyle buyurmaktadır: Hak'tan başka ne vardır ki, ancak sapıklık vardır; o da doğru yoldan sapmaktır. Şöyle buyurmaktadır: Mademki hak olan sadece O'dur; o halde O'ndan başkasına ilahlık ve rablik isnat etmeniz şüphesiz bir sapıklık ve haktan uzaklaşmadır. {فَأَنَّى تُصْرَفُونَ} “Öyleyse nasıl döndürülüyorsunuz?” Şöyle buyurmaktadır: Kendisinden döndürüldüğünüz şeyin hak olduğunu ikrar ettiğiniz halde hidayetten ve haktan hangi tarafa çevriliyorsunuz ve bu ikisinden başkasının yolunu tutuyorsunuz?

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٣)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٣)} “Böylece Rabbinin yoldan çıkanlar hakkındaki, 'Onlar inanmazlar' sözü gerçekleşti.”

يقولُ تعالى ذكرُه: كما قد صُرف هؤلاء المشركون عن الحقِّ إلى الضلالِ، {كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ}، يقولُ: وَجَبَ عليهم قضاؤُه وحكمه في السابق من علمِه، {عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا}، فخَرَجوا مِن طاعةِ ربِّهم إلى مَعْصيتِه، وكَفَرُوا به، {أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} يقولُ: لا يُصَدِّقون بوحدانية الله ولا بنبوَّةِ نبيِّه ﷺ.

Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler haktan sapıklığa nasıl çevrildilerse, {كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ} “böylece Rabbinin sözü gerçekleşti”; şöyle buyurmaktadır: O'nun geçmiş ilmindeki kazası ve hükmü, {عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا} “yoldan çıkanlar” yani Rablerinin itaatinden çıkıp O'na isyana yönelenler ve O'nu inkâr edenler üzerine hak ve vacip oldu; {أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “onların inanmayacakları”; şöyle buyurmaktadır: Onlar Allah'ın birliğini ve Peygamberi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) nübüvvetini tasdik etmezler.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٣٤)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٣٤)} “De ki: 'Ortaklarınızdan ilkin yaratan, sonra da onu iade eden var mıdır?' De ki: 'Allah ilkin yaratır, sonra da onu iade eder. Öyleyse nasıl çevriliyorsunuz?'”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيه محمد ﷺ: {قُلْ} يا محمدُ: {هَلْ مِن شُرَكَائِكُم}، يعني: من الآلهة والأوثانِ {مَّن يَبْدَؤُا الْخَلْقَ}. يقولُ: مَن يُنْشِئُ خلقَ شيءٍ مِن غير أصلٍ، فيُحْدِثُ خلقه ابتداءً، {ثُمَّ يُعِيدُهُ}. يقولُ: ثم يُفْنِيه بعدَ

Zikri yüce olan, Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, {قُلْ} “De ki:” {هَلْ مِن شُرَكَائِكُم} “Ortaklarınızdan var mıdır?” Yani ilahlardan ve putlardan; {مَّن يَبْدَؤُا الْخَلْقَ} “ilkin yaratan” [var mıdır?] Şöyle buyurmaktadır: Bir şeyi hiçbir asıl olmaksızın ilk olarak icat edip yaratan, {ثُمَّ يُعِيدُهُ} “sonra da onu iade eden” [var mıdır?] Şöyle buyurmaktadır: Sonra onu

إنشائِه، ثم يُعِيدُه كهيئته قبل أن يُفنِيَه، فإنهم لا يَقْدِرون على دعوى ذلك لها، وفى ذلك الحُجَّةُ القاطِعةُ، والدلالة الواضحة على أنهم في دعواهم أنها أرباب، وهى للهِ في العبادة شركاء كاذبون مُفْتَرون، فَقُلْ لهم حينئذٍ يا محمد: {اللَّهُ يَبْدَؤا الخَلْقَ}، فيُنْشِئُه مِن غير شيءٍ، ويُحْدِثُه مِن غيرِ أصلٍ، ثم يُفْنِيه إِذا شَاءَ، {ثُمَّ يُعِيدُهُ} إذا أرادَ كهيئته قبل الفناءِ، {فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ}. يقولُ: فَأَىُّ وجهٍ عن قصدِ السبيل وطريق الرُّشدِ تُصْرَفون وتُقلبون؟

var ettikten sonra yok eden, ardından da yok etmeden önceki hali gibi yeniden var eden [var mıdır?] Çünkü onlar putların böyle bir şey yapabileceğini asla iddia edemezler. Bunda onların putların rabler olduğuna ve ibadette Allah'ın ortakları bulunduğuna dair iddialarında yalancı ve iftiracı olduklarına dair kesin bir delil ve açık bir hüccet vardır. İşte o vakit onlara ey Muhammed şöyle de: {اللَّهُ يَبْدَؤا الخَلْقَ} “Allah ilkin yaratır”; yani onu yoktan var eder ve hiçbir asıl olmaksızın meydana getirir, sonra dilediğinde onu yok eder; {ثُمَّ يُعِيدُهُ} “sonra da onu iade eder”; dilediğinde yok olmadan önceki hali gibi yeniden var eder. {فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ} “Öyleyse nasıl çevriliyorsunuz?” Şöyle buyurmaktadır: Doğru yoldan ve hidayet caddesinden hangi tarafa döndürülüp çevriliyorsunuz?

كما حدَّثنا محمد بن عبد الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن الحسن: {فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ}. قال: أَنَّى تُصْرَفون ؟

Nitekim bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da el-Hasan'dan nakletti; o: {فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ} “Öyleyse nasıl çevriliyorsunuz?” kavli hakkında: Nasıl döndürülüyorsunuz ? demiştir.

وقد بَيَّنَّا اختلاف المختلفين في تأويلِ قولِه: {أَنَّى تُؤْفَكُونَ}، والصوابَ مِن القولِ في ذلك عندَنا بشواهدِه في سورةِ "الأنعامِ" .

O'nun: {أَنَّى تُؤْفَكُونَ} “Nasıl çevriliyorsunuz?” kavlinin tevili hususunda ihtilaf edenlerin görüşlerini ve bu konudaki bize göre doğru olan görüşü En'âm Suresi'nde delilleriyle birlikte açıklamıştık .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٥)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٥)} “De ki: 'Ortaklarınızdan gerçeğe iletecek olan var mı?' De ki: 'Allah gerçeğe ulaştırır. Öyleyse gerçeğe ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa kendisine yol gösterilmedikçe hidayeti bulamayan mı? Ne oluyor size, nasıl hükmediyorsunuz?'”

يقول تعالى ذكرُه لنبيِّه محمد ﷺ: {قُلْ} يا محمد لهؤلاء المشركين: {هَلْ مِن شُرَكَائِكُم} الذين تَدْعون مِن دونِ اللهِ، وذلك آلهتهم وأوثانهم، {مَّن يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ}، يقول: من يُرْشِدُ ضالًّا مِن ضلالِته إلى قصدِ السبيلِ، ويُسَدِّدُ حائرًا عن الهُدَى إلى واضحِ الطريقِ المستقيم؟ فإنهم لا يَقْدِرون أن يَدَّعوا أن

Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, bu müşriklere {قُلْ} “De ki: {هَلْ مِن شُرَكَائِكُم} Allah'tan başka yalvardığınız ortaklarınızdan -ki bunlar onların ilahları ve putlarıdır- {مَّن يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ} hakka iletebilecek olan var mı?” [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Sapmış bir kimseyi sapıklığından çıkarıp doğru yola iletecek ve hidayetten sapıp şaşırmış olanı apaçık dosdoğru yola yöneltecek [biri var mıdır]? Şüphesiz onlar [şunu] iddia etmeye güç yetiremezler ki:

آلهتَهم وأوثانَهم تُرْشِدُ ضالًا أو تَهْدِى حائرًا. وذلك أنهم إن ادَّعَوا ذلك لها، أكْذَبَتْهم المشاهدة، وأبانَ عَجْزَها عن ذلك الاختبارُ بالمعاينة. فإذا قالوا: لا. وأَقَرُّوا بذلك، فقل لهم: فاللَّهُ يَهْدِى الضال عن الهُدَى إلى الحقِّ، {أَفَمَن يَهْدِي}، أَيُّها القومُ ضالًّا {إلَى الْحَقِّ}، وحائرًا عن الرشدِ إلى الرشد، {أَحَقُّ أَن يُتَّبَعَ} إلى ما يَدعو إليه، {أَمَّن لَّا يَهْدِى إِلَّا أَن يُهْدَى}؟!

ilahlarının ve putlarının sapmış birine doğru yolu göstereceğini yahut şaşkın birini hidayete erdireceğini asla iddia edemezler. Çünkü bunu onlar adına iddia edecek olsalar gözle görülen gerçek onları yalanlar ve bizzat sınayıp görmek onların bundan aciz olduğunu apaçık ortaya koyar. 'Hayır [yoktur]' deyip bunu ikrar ettiklerinde, onlara de ki: O halde hidayetten sapmış olanı hakka ileten Allah'tır. Ey kavim, sapanı {إلَى الْحَقِّ} “gerçeğe” ve doğrudan şaşırmış kimseyi doğru yola {أَفَمَن يَهْدِي} “ileten mi”, çağırdığı şeye {أَحَقُّ أَن يُتَّبَعَ} “uyulmaya daha layıktır”, {أَمَّن لَّا يَهْدِى إِلَّا أَن يُهْدَى} “yoksa kendisine yol gösterilmedikçe hidayeti bulamayan mı”?!

واختَلَفَتِ القرأةُ في قراءة ذلك، فقرأته عامة قرأة أهل المدينة: (أم مَن لا يَهْدي)، بتَسْكين الهاءِ وتشديدِ الدَّالِ ؛ فجَمَعوا بينَ ساكِنين، وكأن الذى دَعاهم إلى ذلك أنهم وجَّهوا أصلَ الكلمةِ إلى أنه: أم مَن لا يَهْتَدِى ، وَوَجَدوه في خطِّ المصحف بغيرِ ما قَرءوا ، وأن التاءَ حُذِفَت لمَّا أُدغمت في الدال، فأقرُّوا الهاءَ ساكنةً على أصلِها الذى كانت عليه، وشَدَّدوا الدال طلبًا لإدغام التاء فيها، فاجْتَمَع بذلك سكون الهاء والدال، كذلك فَعَلوا في قوله: {وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ} [النساء: ١٥٤]، وفى قوله: {يَخِصِّمُونَ} [يس: ٤٩].

Kıraat âlimleri bunu okuma hususunda ihtilaf etmişlerdir; Medine ehli kurrâsının geneli bunu hâ (هـ) harfinin sükûnu ve dâl (د) harfinin şeddesi ile (أم مَن لا يَهْدي) şeklinde okumuştur . Böylece iki sâkini bir araya getirmişlerdir. Onları buna sevk eden şey; kelimenin aslını 'Em men lâ yehtedî (أم مَن لا يَهْتَدِى)' olarak kabul etmeleridir . Mushaf hattında ise bunu okuduklarından farklı şekilde bulmuşlar , tâ (ت) harfi dâl (د) harfine idğam edildiğinde hazfedildiği için hâ (هـ) harfini bulunduğu asıl sükûnu üzere bırakmışlar ve tâ harfini ona idğam etmek amacıyla dâl harfini şeddeli kılmışlardır. Böylece hâ ve dâl harflerinin sükûnu bir araya gelmiştir; nitekim O'nun: {وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ} [Nisâ: 154] kavlinde ve {يَخِصِّمُونَ} [Yâsîn: 49] kavlinde de böyle yapmışlardır.

وقَرَأ ذلك بعضُ قرأة أهل مكةَ والشامِ والبصرة: (يَهدِّى)، بفتح الهاء وتشديد الدال، وأمُّوا ما أمَّه المَدَنِيُّون من الكلمة، غير أنهم نَقَلوا حركة التاءِ مِن يَهْتَدِى، إلى الهاء الساكنةِ، فحَرَّكوا بحركتها، وأدْغَموا التاء في الدال فشَدَّدوها.

Mekke, Şam ve Basra ehli kurrâsının bir kısmı ise bunu hâ harfinin fethası ve dâl harfinin şeddesi ile (يَهدِّى) [yeheddî] şeklinde okumuştur. Onlar da Medinelilerin bu kelimede kastettikleri mânayı kastetmişlerdir; şu kadar var ki onlar 'yehtedî (يَهْتَدِى)' kelimesindeki tâ'nın harekesini sâkin olan hâ harfine nakledip [hâ'yı] onun harekesiyle harekelemişler ve tâ harfini dâl harfine idgam ederek onu şeddelemişlerdir.

وقرَأ ذلك بعضُ قرأة الكوفةِ: {يَهدِّى}، بفتح الياء وكسرِ الهاءِ وتشديدِ الدالِ ، بنحوِ ما قَصَدَه قرأةُ أهل المدينةِ، غير أنه كَسَرَ الهاءَ لكسرة الدالِ مِن يَهْتَدى، استثقالا للفتحة بعدها كسرةً في حرفٍ واحدٍ.

Kûfe kurrâsının bir kısmı ise bunu yâ'nın fethası, hâ'nın kesresi ve dâl'ın şeddesi ile {يَهدِّى} şeklinde okumuştur . Bu da Medine ehli kurrâsının kastettiği gibidir; ancak o, tek bir harfte (kelimede) fethadan sonra kesrenin gelmesini ağır bularak 'yehtedî'deki dâl'ın kesresinden ötürü hâ'yı kesrelemiştir.

وقَرَأ ذلك بعضُ عامة قرأة الكوفيين: (أمْ مَن لا يَهْدِى)، بتسكينِ الهاءِ وتخفيفِ الدالِ ، وقالوا: إن العربَ تقولُ: هَدِيتُ. بمعنى: اهْتَدَيتُ. قالوا: فمعنى قولِه: (أم مَنْ لا يَهْدِى): أم مَن لا يَهْتَدِى إِلَّا أَنْ يُهْدَى.

Kûfeli kurrânın çoğunluğundan bazıları ise bunu hâ'nın sükûnu ve dâl'ın şeddesiz (hafif) okunmasıyla (أمْ مَن لا يَهْدِى) şeklinde okumuşlar ve şöyle demişlerdir: Araplar 'ihtedeytü (اهْتَدَيتُ)' anlamında 'hedeytü (هَدِيتُ)' derler. Dolayısıyla (أم مَنْ لا يَهْدِى) sözünün anlamı: 'Kendisine yol gösterilmedikçe hidayeti bulamayan kimse' demektir, demişlerdir.

وأَوْلى القراءاتِ في ذلك بالصوابِ قراءةُ مَن قرأَ: (أَمْ مَنْ لا يَهَدِّى)، بفتح الهاء وتشديد الدالِ، لما وَصَفْنا مِن العِلَّة لقارئ ذلك كذلك، وأن ذلك لا يدفَعُ صحتَه ذو علم بكلام العربِ، وفيهم المنكرُ غيرَه. وأحقُّ الكلام أن يقرأ بأفصحِ اللغات التي نَزَلَ بها كلامُ اللَّهِ.

Bu hususta kıraatlerin doğruya en layık olanı , bunu böyle okuyan kimse için açıkladığımız gerekçeden ötürü hâ'nın fethası ve dâl'ın şeddesi ile (أَمْ مَنْ لا يَهَدِّى) şeklinde okuyanın kıraatidir; çünkü Arap kelâmını bilen hiçbir kimse bunun sıhhatini inkâr edemez, oysa onların arasında diğer kıraatleri reddedenler de vardır. Kelâmın en layık olanı ise Allah'ın kelâmının indirildiği en fasih lehçelerle okunmasıdır.

فتأويل الكلام إذن: أفمَن يَهْدِى إلى الحقِّ أحقُّ أن يُتَّبَعَ، أم مَن لا يَهْتَدِى إلى شيءٍ إلا أن يُهْدَى؟!

O halde kelâmın tevili şöyledir: Hakka ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa kendisine yol gösterilmedikçe hiçbir şeye hidayet bulamayan mı?!

وكان بعضُ أهل التأويلِ يَزْعُمُ أن معنى ذلك: أم مَن لا يقدِرُ أن ينتقِلَ عن مكانه إلا أن يُنْقَلَ.

Tevil ehlinden bazıları bunun anlamının: 'Taşınmadıkça yerinden kımıldamaya bile güç yetiremeyen kimse' olduğunu ileri sürmüştür.

وكان مجاهدٌ يقول في تأويلِ ذلك ما حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: (أَفَمَنْ يَهْدِى إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَن يُتَّبَعَ أمْ مَنْ لا يَهَدِّى إلَّا أنْ يُهْدَى)، قال: الأوثانُ، اللَّهُ يَهْدى منها ومن غيرها من شاء لما

Mücâhid bunun tevilinde, bana el-Müsennâ'nın rivayet ettiği şu görüşü belirtiyordu: Dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den { أَفَمَنْ يَهْدِى إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَن يُتَّبَعَ أمْ مَنْ لا يَهَدِّى إلَّا أنْ يُهْدَى } “Hakka ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa kendisine yol gösterilmedikçe doğru yolu bulamayan mı?” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: [Bundan kasıt] putlardır. Allah, onlardan da başkalarından da dilediği kimseyi dilediği şeye iletir

شاء .

.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: (أَمَّن لا يَهَدِّى إلا أنْ يُهْدَى). قال: قال: الوَثَنُ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'in: (أَمَّن لا يَهَدِّى إلا أنْ يُهْدَى) sözü hakkında: Put, dediğini nakletti.

وقولُه: {فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ}: ألَا تَعْلَمون أن مَن يَهْدِى إلى الحقِّ أحقُّ أن يُتَّبَعَ من الذى لا يَهْتَدى إلى شيءٍ إلا أن يَهْديه إليه هادٍ غيره، فتتركوا اتِّباعَ مَن لا يَهْتدى إلى شيءٍ وعبادته، وتَتَّبعوا مَن يَهْديكم في ظلماتِ البر والبحر، وتُخلصوا له العبادة فتُفْرِدوه بها وحدَه، دونَ ما تُشْرِكونه فيها مِن آلهتِكم وأوثانِكم؟

O'nun: {فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “Ne oluyor size, nasıl hükmediyorsunuz?” kavli ise [şöyledir]: Bilmiyor musunuz ki hakka ileten zat, kendisine başka bir yol gösterici hidayet etmedikçe hiçbir şeye hidayet bulamayan kimseden uyulmaya daha layıktır; böylece hiçbir şeye hidayet bulamayanın peşinden gitmeyi ve ona tapmayı bırakıp, karanın ve denizin karanlıklarında size yol gösterene uyar ve ilahlarınızdan ve putlarınızdan O'na ortak koştuklarınızı bırakıp ibadeti sırf O'na tahsis ederek yalnız O'na kılarsınız?

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ (٣٦)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ (٣٦)} “Onların çoğu zandan başka bir şeye uymaz. Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz. Doğrusu Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.”

يقولُ تعالى ذكرُه: وما يَتَّبِعُ أكثر هؤلاء المشركين {إِلَّا ظَنًّا}، يقول: إلا ما لا علمَ لهم بحقيقته وصحتِه، بل هم منه في شكٍّ وريبةٍ، {إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا}، يقولُ: إن الشكَّ لا يُغْنى من اليقين شيئًا، ولا يقومُ في شيءٍ مَقامَه، ولا يُنتفَع به حيث يحتاج إلى اليقينِ. {إنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ}، يقول تعالى ذكرُه: إن الله ذو علمٍ بما يفعَلُ هؤلاء المشركون؛ مِن اتِّباعِهم الظنَّ، وتكذيبهم الحقَّ اليقينَ، وهو لهم بالمرصادِ حيثُ لا يُغْنى عنهم ظنُّهم مِن اللهِ شيئًا.

Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Bu müşriklerin çoğu {إِلَّا ظَنًّا} “zandan başka bir şeye uymaz”; yani hakikatine ve sıhhatine dair hiçbir bilgileri olmayan, bilakis hakkında şüphe ve tereddüt içinde bulundukları şeyden başkasına uymazlar. {إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا} “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz.” Şöyle buyurmaktadır: Şüphe, yakînden hiçbir şeyin yerini tutmaz, hiçbir şeyde onun makamına geçmez ve yakîne ihtiyaç duyulan yerde hiçbir fayda sağlamaz. {إنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ} “Doğrusu Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.” Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, bu müşriklerin zannın peşine düşmek ve kesin gerçeği yalanlamak suretiyle yaptıklarını bilendir; zanlarının Allah katında kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağı yerde O, onları gözetlemektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٣٧)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٣٧)} “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş değildir. Ancak kendinden öncekilerin doğrulanması ve Kitab'ın açıklanmasıdır. Âlemlerin Rabbinden olduğunda şüphe yoktur.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ما ينبغى لهذا القرآن {أَن يُفْتَرَى مِن دُونِ اللَّهِ}. يقولُ:

Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Bu Kur'an için {أَن يُفْتَرَى مِن دُونِ اللَّهِ} “Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş olmak” yakışmaz. [Şöyle] buyurmaktadır:

ما يَنْبغى له أن يَتَخرَّصَه أحدٌ مِن عندِ غيرِ اللَّهِ. وذلك نظير قوله: (وما كان لِنَبِيٍّ أَنْ يُغَلَّ) ، بمعنى: ما ينبَغِي لنبي أَن يَغُلَّه أصحابُه.

Onu Allah'tan başkasının katından bir kimsenin uydurması ona yakışmaz. Bu, O'nun: (وما كان لِنَبِيٍّ أَنْ يُغَلَّ) kavlinin benzeridir; yani: 'Bir peygamber için ashabının ona hıyanet etmesi yakışmaz' manasındadır.

وإنما هذا خبرٌ من اللهِ جلَّ ثناؤه أن هذا القرآنَ مِن عنده، أنزله إلى محمد عبده، وتكذيبٌ منه للمشركين الذين قالوا: هو شعرٌ وكَهانةٌ. والذين قالوا: إنما يتعلَّمُه محمدٌ مِن يُحنَّسَ الروميِّ.

Bu ancak şanı yüce olan Allah'tan, bu Kur'an'ın Kendi katından olup onu kulu Muhammed'e indirdiğine dair bir haber ve 'O bir şiirdir ve kehanettir' diyen, 'Muhammed onu ancak Rumlu Yuhannes'ten öğreniyor' diyen müşrikleri yalanlamasıdır.

يقولُ لهم جلّ ثناؤه: ما كان هذا القرآنُ ليختلِقَه أحدٌ مِن عندِ غيرِ اللَّهِ؛ لأن ذلك لا يقدر عليه أحدٌ من الخلق، {وَلَكِن تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ}. يقول تعالى ذكرُه: ولكنه من عندِ اللَّهِ أَنزَله مُصدِّقا لما بين يديه. أي: لِما قبلَه من الكتبِ التي أُنزِلت على أنبياءِ اللَّهِ؛ كالتوراة والإنجيل وغيرهما من كتب الله التي أنزلها على أنبيائه، {وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ}. يقولُ: وتبيان الكتاب الذى كتبه الله على أمة محمد ﷺ ، وفرائضه التى فَرَضَها عليهم في السابق من علمِه، {لَا رَيْبَ فِيهِ}. يقول: لا شكَّ فيه أنه تصديقُ الذى بينَ يديه من الكتابِ، وتفصيلُ الكتابِ مِن عندِ ربِّ العالمين، لا افتراءٌ مِن عندِ غيرِه ولا اختلاقٌ.

Şanı yüce olan onlara şöyle buyurmaktadır: Bu Kur'an'ı Allah'tan başkası katından birinin uydurması mümkün değildir; çünkü yaratılmışlardan hiç kimse buna güç yetiremez. {وَلَكِن تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ} “Ancak kendinden öncekilerin doğrulanmasıdır.” Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Lakin o Allah katındandır; O, onu kendinden öncekini doğrulayıcı olarak indirmiştir. Yani Tevrat, İncil ve Allah'ın peygamberlerine indirdiği diğer kitaplar gibi Allah'ın peygamberlerine indirilen önceki kitapları [doğrulayıcıdır]. {وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ} “Ve Kitab'ın açıklanmasıdır.” Şöyle buyurmaktadır: Ve Allah'ın Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetine yazdığı Kitab'ın ve geçmiş ilmindeki onlara farz kıldığı farzlarının açıklanmasıdır. {لَا رَيْبَ فِيهِ} “Onda şüphe yoktur.” Şöyle buyurmaktadır: Onun kendinden önceki Kitab'ın doğrulanması ve Kitab'ın açıklanması olarak âlemlerin Rabbi katından geldiğinde hiçbir şüphe yoktur; O'ndan başkası katından bir iftira veya uydurma değildir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣٨)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣٨)} “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, onun benzeri bir sure getirin ve Allah'tan başka çağırabileceğiniz kim varsa çağırın.'”

يقول تعالى ذكرُه: أم يقول هؤلاء المشركون: افترى محمد هذا القرآن من نفسه، فاختَلَقَه وافتَعَلَه؟ قل يا محمد لهم: إن كان كما تقولون: إنى اختلقته وافتريتُه، فإنكم مثلى من العرب، ولسانى مثلُ لسانكم وكلامى، فجِيئوا بسورة

Zikri yüce olan buyuruyor ki: Yoksa bu müşrikler: 'Muhammed bu Kur'an'ı kendiliğinden uydurdu, onu bizzat uydurup düzdü' mü diyorlar? [Ey Muhammed!] Onlara de ki: 'Eğer dediğiniz gibi ben onu uydurup düzdüysem, şüphesiz siz de benim gibi Arapsınız; dilim sizin diliniz gibi, sözüm de [sizin sözünüz gibidir]. O hâlde bir sure getirin...

مثل هذا القرآن.

bu Kur'an'ın bir benzeri [olan bir sure getirin].

والهاء في قوله: {مَثْلِهِ} كنايةٌ عن القرآن.

O'nun: {مَثْلِهِ} “onun benzeri” kavlindeki zamir, Kur'an'a dönen bir kinayedir (zamirdir).

وقد كان بعضُ نحويى البصرة يقولُ: معنى ذلك: قلْ فأتُوا بسورة مثلِ سورته، ثم أُلقيت سورةٌ، وأُضِيفَ المثلُ إلى ما كان مضافًا إليه السورة، كما قيل: {وَاْسَأَلِ الْقَرْيَةَ} [يوسف: ٨٢]. يراد به: واسألْ أهلَ القرية.

Basra nahivcilerinden bazısı şöyle derdi: Bunun anlamı; 'De ki: Onun suresi gibi bir sure getirin' demektir. Sonra 'sure' kelimesi düşürülmüş ve 'misl' kelimesi, surenin muzafun ileyhi olduğu şeye izafe edilmiştir; tıpkı: {وَاْسَأَلِ الْقَرْيَةَ} [Yûsuf: 82] “Kente sor” denilip bundan 'Kent halkına sor' manasının kastedilmesi gibi.

وكان بعضُهم ينكر ذلك من قوله، ويَزْعُمُ أن معناه: فأتُوا بقرآن مثل هذا القرآن.

Onlardan bazısı ise onun bu sözünü inkâr eder ve manasının: 'Bu Kur'an gibi bir Kur'an getirin' olduğunu iddia ederdi.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أن السورةَ إنما هي سورةٌ مِن القرآنِ وهى قرآنٌ، وإن لم تكن جميع القرآن، فقيل لهم: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ}، ولم يقلْ: مثلِها؛ لأن الكناية أُخرجت على المعنى -أعنى معنى السورة- لا على لفظها؛ لأنها لو أُخْرِجت على لفظِها لقيل: فأتوا بسورةٍ مثلِها.

Bana göre bu konudaki doğru görüş şudur: Sure ancak Kur'an'dan bir suredir ve bütün Kur'an olmasa da o bir Kur'an'dır. Bu sebeple onlara: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ} “onun benzeri bir sure getirin” denilmiş, 'mislîhâ' (ona benzer) denilmemiştir. Çünkü zamir lafzına göre değil, manasına -yani surenin manasına- göre getirilmiştir. Şayet lafzına göre getirilseydi, 'fa’tû bi-sûretin mislihâ' denilirdi.

{وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُم مِّن دُونِ اللَّهِ}، يقولُ: وادْعُوا أيها المشركون على أن يأتوا بسورة مثلها مَن قَدَرْتُم أن تَدْعوا على ذلك من أوليائكم وشركائكم، {مِّن دُونِ اللَّهِ}. يقولُ: مِن عندِ غيرِ اللَّهِ، فأَجْمِعُوا على ذلك واجتَهِدوا، فإنكم لا تستطيعون أن تأتوا بسورةٍ مثلِه أبدًا.

{وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُم مِّن دُونِ اللَّهِ} “Ve Allah'tan başka çağırabileceğiniz kim varsa çağırın.” Şöyle buyurmaktadır: Ey müşrikler, onun benzeri bir sure getirmeleri için dostlarınızdan ve ortaklarınızdan bunu yapmaya gücünüzün yettiği kimseleri çağırın. {مِّن دُونِ اللَّهِ} “Allah'tan başka”, Allah'tan gayrısının katından [olanları] demektir. Bunun için bir araya gelin ve gayret edin; çünkü siz asla onun benzeri bir sure getiremeyeceksiniz.

وقولُه: {إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ}. يقولُ: إن كنتم صادقين في أن محمدًا افترَاه، فأتُوا بسورةٍ مثلِه من جميعِ مَن يُعِينُكم على الإتيانِ بها. فإن لم تَفْعلوا ذلك، فلا شكَّ أنكم كَذَبَةٌ في زعْمِكم أن محمدًا افتراه؛ لأن محمدًا لن يَعْدُو أن يكون بشرًا

Allah Teâlâ'nın: {إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenler iseniz” sözü [hakkında ise] şöyle buyurmaktadır: Şayet Muhammed'in onu uydurduğu iddianızda doğru sözlü iseniz, onu getirme hususunda size yardım edecek olan herkesle [birlikte] onun benzeri bir sure getirin! Şayet bunu yapmazsanız, hiç şüphe yok ki Muhammed'in onu uydurduğu iddianızda sizler yalancılarsınız. Çünkü Muhammed bir beşer olmaktan

مثلَكم، فإذا عَجَزَ الجميعُ مِن الخَلْقِ أن يأتوا بسورة مثله، فالواحدُ منكم عن أن يأتيَ بجميعِه أعجزُ.

öteye geçmeyecektir, sizin gibidir. Yaratılmışların tamamı onun benzeri bir sure getirmekten aciz kalınca, sizden tek bir kişinin onun tamamını getirmekten aciz olması çok daha açıktır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩)} “Aksine onlar, ilmini kavrayamadıkları ve henüz tevili kendilerine gelmemiş olan şeyi yalanladılar. Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı. O zalimlerin sonunun nasıl olduğuna bir bak!”

يقولُ تعالى ذكرُه: ما بهؤلاء المشركين يا محمد تكذيبُك، ولكن بهم التكذيبُ، {بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ}: مما أنزل اللهُ عليك في هذا القرآنِ، مِن وعيدِهم على كفرِهم بربِّهم، {وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُه}، يقولُ: ولما يأتِهم بعدُ بَيانُ ما يئولُ إليه ذلك الوعيدُ الذى تَوَعَّدَهم الله في هذا القرآنِ، {كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ}، يقول تعالى ذكرُه: كما كَذَّبَ هؤلاء المشركون يا محمدُ بوعيدِ اللهِ، كذلك كَذَّبَ الأمم التي خَلَت قبلهم بوعيدِ اللهِ إياهم على تكذيبهم رسلَهم، وكفرِهم بربِّهم، {فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَقِبَةُ الظَّالِمِينَ}، يقولُ تعالى ذكرُه لنبيه محمد ﷺ: فانظُرْ يا محمد كيف كان عُقبى كُفْرِ مَن كَفَرَ باللَّهِ، ألم نُهلِك بعضَهم بالرجْفَةِ، وبعضَهم بالخسْفِ، وبعضَهم بالغرَقِ؟ يقولُ: فإن عاقبةَ هؤلاء الذين يُكَذِّبونك، ويَجْحَدون بآياتى من كفارِ قومِك، كالتي كانت عاقبةَ من قبلَهم مِن كفرة الأممِ، إن لم يُنيبوا من كفرهم ويُسارعوا إلى التوبة.

Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, bu müşriklerin durumu yalnızca seni yalanlamak değildir; bilakis onların durumu, Allah'ın bu Kur'an'da sana indirdiği şeylerden Rablerini inkâr etmelerine karşılık gelen tehditlerinden {بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ} “ilmini kavrayamadıkları şeyi yalanlamaktır”. {وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُه} “ve henüz tevili kendilerine gelmemiş olan”; yani Allah'ın bu Kur'an'da onları tehdit ettiği o uyarının varacağı sonucun açıklaması kendilerine henüz gelmemiştir. {كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı.” Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, bu müşrikler Allah'ın tehdidini nasıl yalanladılarsa, onlardan önce gelip geçmiş ümmetler de peygamberlerini yalanlamaları ve Rablerini inkâr etmeleri üzerine Allah'ın kendilerini tehdit etmesini öylece yalanlamışlardı. {فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَقِبَةُ الظَّالِمِينَ} “O zalimlerin sonunun nasıl olduğuna bir bak!” Zikri yüce olan Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, bak, Allah'ı inkâr edenlerin inkârının sonu nasıl oldu! Onların bir kısmını şiddetli sarsıntıyla, bir kısmını yere batırmakla, bir kısmını da suda boğmakla helak etmedik mi? Şöyle buyurmaktadır: Eğer küfürlerinden dönüp tevbeye koşmazlarsa, seni yalanlayan ve ayetlerimi inkâr eden kavminin kâfirlerinin akıbeti de, onlardan önceki kâfir ümmetlerin akıbeti gibi olacaktır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠)} “Onlardan ona inanacak olanlar da vardır, inanmayacak olanlar da. Rabbin bozguncuları en iyi bilendir.”

يقول تعالى ذكرُه: ومن قومك يا محمدُ من قريشٍ مَن سوف يؤمِنُ به. يقولُ: مَن سوف يُصدِّقُ بالقرآن، ويُقر أنه من عندِ اللهِ - {وَمِنْهُم مَّن لَّا يُؤْمِنُ بهِ}، يقولُ: ومنهم مَن لا يُصَدِّقُ به، ولا يُقِرُّ أبدًا. {وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ}، يقول: والله أعلم بالمكذِّبين به منهم، الذين لا يُصَدِّقون به أبدًا مِن كلِّ أحدٍ، لا يَخْفى عليه، وهو من وراء عقابه. فأما من كتبتُ له أنه يؤمِنُ به منهم فإني سأتوبُ عليه.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kureyş'ten olan kavminden ona inanacak kimseler vardır. [Yani] Kur'an'ı tasdik edecek ve onun Allah katından olduğunu ikrar edecek kimseler vardır. - {وَمِنْهُم مَّن لَّا يُؤْمِنُ بهِ} “Onlardan ona inanmayacak olanlar da vardır” [ayeti hakkında] şöyle buyurmaktadır: Onlardan onu asla tasdik etmeyecek ve [hak olduğunu] hiçbir zaman ikrar etmeyecek kimseler de vardır. {وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ} “Rabbin bozguncuları en iyi bilendir” [ifadesi hakkında ise] şöyle buyurmaktadır: Allah, onlardan onu yalanlayanları, onu asla tasdik etmeyecek olanları herkesten daha iyi bilir; [hiçbir şey] O'na gizli kalmaz ve O, onları cezalandırmaya mutlak güç yetirendir. Onlardan iman edeceğini takdir ettiğim kimselere gelince, şüphesiz Ben onların tövbelerini kabul edeceğim.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١)} “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.'”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمد ﷺ: وإن كَذَّبَك يا محمد هؤلاء المشركون، ورَدُّوا عليك ما جئتَهم به مِن عندِ ربِّك، فقلْ لهم: أيُّها القومُ، لي دِيني وعَمَلى، ولكم دينُكم وعملُكم، لا يَضُرُّني عملكم، ولا يَضُرُّكم عَملى، وإنما يُجازَى كلُّ عامل بعمَلِه، {أَنتُم بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ} لا تُؤخَذون بجريرته، {وَأَنَا بَرِيءٌ مِّمَّا تَعْمَلُونَ} لا أُوْخَذُ بجريرةِ عملِكم. وهذا كما قال جلّ ثناؤه: {قُلْ يَا أَيُّهَا الكَافِرُونَ (١) لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ (٢) وَلَا أَنتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ] [الكافرون: ١ - ٣].

Zikri yüce olan Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Eğer bu müşrikler seni yalanlar ve Rabbinden kendilerine getirdiğin şeyi sana geri çevirirlerse onlara de ki: Ey kavmim! Benim dinim ve amelim bana, sizin dininiz ve ameliniz sizedir. Sizin ameliniz bana zarar vermez, benim amelim de size zarar vermez. Her amel eden ancak kendi ameliyle karşılık görür. {أَنتُم بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ} “Siz benim yaptığımdan uzaksınız” [onun] ceremesiyle hesaba çekilmezsiniz , {وَأَنَا بَرِيءٌ مِّمَّا تَعْمَلُونَ} “ben de sizin yaptığınızdan uzağım.” sizin amelinizin ceremesiyle hesaba çekilmem . Bu, şanı yüce olanın şöyle buyurması gibidir: {قُلْ يَا أَيُّهَا الكَافِرُونَ (١) لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ (٢) وَلَا أَنتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ] [الكافرون: ١ - ٣].

وقيل: إن هذه الآيةَ منسوخةٌ، نَسَخَها الجهادُ والأمرُ بالقتالِ.

Bu ayetin mensuh olduğu; onu cihadın ve savaş emrinin neshettiği söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِن كَذَّبُوكَ فقُل لِّي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلَكُمْ} الآية. قال: أمَره بهذا، ثم نَسَخَه وأمَرَه بجهادِهم.

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَإِن كَذَّبُوكَ فقُل لِّي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلَكُمْ} “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: Benim amelim bana, sizin ameliniz de sizedir.” ayeti hakkında şöyle dedi: [Allah] ona bunu emretti, sonra bunu neshetti ve onlarla cihad etmesini emretti.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ (٤٢)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ (٤٢)} “Onlardan seni dinleyenler de vardır. Peki, sağırlara -hele bir de akıl erdirmiyorlarsa- sen mi işittireceksin?”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمد ﷺ: ومِن هؤلاء المشركين مَن يَسْتَمِعون إلى قولِك، {أَفَأَنتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ}. يقولُ: أفأنت تخلُقُ لهم السمعَ، ولو كانوا لا سمعَ لهم يعقِلون به، أم أنا؟

Zikri yüce olan Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Bu müşriklerden senin sözünü dinleyenler vardır. {أَفَأَنتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ} “Peki, sağırlara -hele bir de akıl erdirmiyorlarsa- sen mi işittireceksin?” Şöyle buyurmaktadır: Onlar akıl erdirecekleri bir işitmeye sahip olmasalar bile, onlara işitmeyi sen mi yaratacaksın yoksa Ben mi?

وإنما هذا إعلام من الله عباده أن التوفيق للإيمان به بيده لا إلى أحد سواه، يقولُ لنبيه محمد ﷺ: كما أنك لا تقدِرُ أن تُسمِعَ يا محمد من سلبته السمعَ، فكذلك لا تقدر أن تُفهم أمرى ونَهْيى قلبًا سلبتُه فَهم ذلك؛ لأنى ختمتُ عليه أنه لا يؤمِنُ.

Bu ancak Allah'ın kullarına, Kendisine iman etme muvaffakiyetinin yalnızca Kendi elinde olup başkasına ait olmadığını bildirmesidir. Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, işitmesini çekip aldığım kimseye nasıl işittiremezsen, aynı şekilde bunu anlamasını çekip aldığım bir kalbe de emir ve yasaklarımı kavratmaya güç yetiremezsin; çünkü Ben onun iman etmeyeceğine mühür vurdum.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كَانُوا لَا يُبْصِرُونَ (٤٣)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كَانُوا لَا يُبْصِرُونَ (٤٣)} “Onlardan sana bakanlar da vardır. Peki, körleri -hele bir de görmüyorlarsa- sen mi doğru yola ileteceksin?”

يقولُ تعالى ذكرُه: ومن هؤلاء المشركين -مُشرِكي قومك- مَن ينظُرُ إليك يا محمدُ ويَرَى أعلامك وحُجَجَك على نبوّتك، ولكن الله قد سَلَبَه التوفيق فلا يهتَدِى، ولا تقدِرُ أن تَهْدِيَه، كما لا تقدِرُ أن تُحدِثَ للأعمى بصرًا يَهْتَدِي به؛ {أَفَأَنتَ تَهْدِى الْعُمَيَ وَلَوْ كَانُوا لَا يُبْصِرُونَ}. يقولُ: أفأنت يا محمد تُحْدِثُ لهؤلاء الذين يَنْظُرون إليك وإلى أدلَّتِك وحججك فلا يوفقون للتصديق بك، أبصارًا -لو كانوا عميا- يهتدون بها ويُبْصِرون؟ فكما أنك لا تُطِيقُ ذلك، ولا تقدِرُ عليه ولا غيرُك، ولا يقدِرُ عليه أحدٌ، سواى، فكذلك لا تقدِرُ على أن تبَصِّرَهم سبيل الرشادِ أنت ولا أحدٌ غيرى؛ لأن ذلك بيدى وإليَّ.

Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Bu müşriklerden -kavminin müşriklerinden- sana bakan, senin peygamberliğine dair alametlerini ve delillerini gören kimseler vardır; fakat Allah ondan hidayet muvaffakiyetini çekip almıştır, bu yüzden doğru yolu bulamaz. Kör bir kimseye hidayet bulacağı bir görme duyusu var edemeyeceğin gibi, onu da doğru yola iletmeye güç yetiremezsin. {أَفَأَنتَ تَهْدِى الْعُمَيَ وَلَوْ كَانُوا لَا يُبْصِرُونَ} “Peki, körleri -hele bir de görmüyorlarsa- sen mi doğru yola ileteceksin?” Şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, sana ve delillerine, hüccetlerine bakıp da seni tasdik etmeye muvaffak kılınmayan bu kimselere -şayet kör iseler- hidayet bulup görecekleri gözleri sen mi yaratacaksın? Nasıl ki sen buna güç yetiremezsin, ne sen ne de başkası buna kadir olamaz ve buna Benden başka hiç kimse güç yetiremezse; aynı şekilde onlara doğru yolu göstermeye de ne sen ne de Benden başka hiç kimse güç yetirebilir. Çünkü bu Benim elimdedir ve Bana aittir.

وهذا من الله تعالى ذكرُه تسْلية لنبيِّه ﷺ عن جماعةٍ ممن كَفَرَ به من قومه وأدبَر عنه فكَذَّبَ، وتعزيةٌ له عنهم، وأمرٌ برفعِ طمعه من إنابتهم إلى الإيمان بالله.

Bu, zikri yüce olan Allah'tan Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) kavminden kendisini inkâr eden, yüz çevirip yalanlayan bir topluluk hakkında bir teselli ve taziye olup, onların Allah'a imana yönelmelerinden ümidini kesmesi için bir emirdir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤)} “Şüphesiz ki Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler.”

يقول تعالى ذكرُه: إن الله لا يفعَلُ بخلْقِه ما لا يَسْتَحِقُون منه؛ لا يُعاقِبُهم إلا بمعصيتهم إيَّاه، ولا يُعَذِّبهم إلا بكفرهم به، {وَلَكِنَّ النَّاسَ}. يقولُ: ولكن الناس هم الذين يَظْلِمون أنفسَهم، باجْتِرامِهم ما يُورِثُها غضبَ اللَّهِ وسَخَطَه.

Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, mahlûkatına hak etmedikleri bir şeyi yapmaz; onlara ancak Kendisine isyan etmeleri sebebiyle ceza verir ve onları ancak Kendisini inkâr etmeleri sebebiyle azaba uğratır. {وَلَكِنَّ النَّاسَ} “Fakat insanlar”; yani fakat insanlar, Allah'ın gazabını ve öfkesini celbedecek günahları işleyerek bizzat kendilerine zulmederler.

وإنما هذا إعلام من الله تعالى ذكرُه لنبيه محمد ﷺ والمؤمنين به، أنه لم يَسْلُبْ هؤلاء الذين أخبر جلّ ثناؤه عنهم أنهم لا يُؤْمِنون، الإيمان ابتداءً منه بغيرِ جُزمٍ سَلَفَ منهم، وإخبارٌ أنه إنما سَلَبَهم ذلك باستحقاقٍ منهم سَلْبَه، لذنوبٍ اكْتَسَبوها، فحَقَّ عليهم قولُ ربّهم: {وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ} [التوبة: ٨٧].

Bu ancak zikri yüce olan Allah'tan Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve O'na iman edenlere, şanı yüce olanın haklarında iman etmeyeceklerini haber verdiği bu kimselerden imanı, geçmişte işledikleri bir günah olmaksızın sırf bir başlangıç olarak çekip almadığına dair bir bildirim ve bunu, kazandıkları günahlar sebebiyle hak etmeleri üzerine onlardan çekip aldığına ve böylece Rablerinin: {وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ} [et-Tevbe: 87] “Ve kalpleri mühürlendi” sözünün onlar aleyhine gerçekleştiğine dair bir haberdir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥)} “Onları toplayacağı gün, sanki gündüzün birbirleriyle tanıştıkları bir saatinden fazla kalmamış gibi olurlar. Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar ve doğru yolu bulamamış olanlar gerçekten hüsrana uğramışlardır.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ويومَ نَحْشُرُ هؤلاء المشركين، فنَجْمَعُهم في موقفِ الحسابِ، كأنهم كانوا قبل ذلك لم يَلْبَثوا إلا ساعةً مِن نهارٍ يَتَعارَفون فيما بينهم، ثم انقَطَعتِ المعرفةُ، وانقَضَت تلك الساعةُ، يقولُ اللَّهُ: {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاء اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ}: قد غُبِنَ الذين جَحَدوا ثوابَ اللهِ وعقابه حظوظهم مِن الخيرِ، وهَلكوا، {وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ}. يقولُ: وما كانوا مُوَفَّقِين لإصابةِ الرشدِ مما فَعَلوا من تكذيبهم بلقاءِ اللَّهِ؛ لأنَّه أكْسَبَهم ذلك ما لا قِبَلَ لهم به مِن عذاب الله.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikleri haşredip hesap meydanında toplayacağımız gün, sanki bundan önce gündüzün birbirleriyle tanıştıkları bir saatinden başka [dünyada] kalmamış gibi olurlar; sonra tanışıklık kesilmiş ve o saat de sona ermiştir. Allah şöyle buyurmaktadır: {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاء اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ} “Allah'a kavuşmayı yalanlayan ve doğru yolu bulamamış olanlar gerçekten ziyana uğramışlardır.” Allah'ın mükâfat ve cezasını inkâr edenler, hayırdan yana payları hususunda aldanmış/ziyana uğramış ve helak olmuşlardır. {وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ} “Ve doğru yolu bulamamışlardı.” Şöyle buyurmaktadır: Allah'a kavuşmayı yalanlamak suretiyle yaptıkları şeyler sebebiyle doğruya ulaşmaya muvaffak kılınmamışlardı; çünkü bu durum, kendilerine Allah'ın azabından karşı koyamayacakları bir şeyi kazandırmıştır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ (٤٦)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ (٤٦)} “Onlara vaat ettiğimizin bir kısmını sana göstersek de ya da seni vefat ettirsek de onların dönüşü bizedir. Sonra Allah, onların yapmakta olduklarına şahittir.”

يقول تعالى ذكرُه: وإما نُرِيَنَّك يا محمد في حياتك بعض الذي نَعِدُ هؤلاء المشركين من قومك من العذابِ، {أَو نَتَوَفَّيَنَّكَ} قبل أن نُرِيَك ذلك فيهم، {فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ}. يقول: فمصيرهم بكلِّ حالٍ إلينا، ومُنْقَلَبُهم، {ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ}. يقول جل ثناؤُه: ثم أنا شاهدٌ على أفعالِهم التي كانوا يَفْعَلونها في الدنيا، وأنا عالمٌ بها لا يَخْفَى على شيءٌ منها، وأنا مُجازيهم بها عندَ مصيرِهم إليَّ ومَرجعهم جزاءهم الذى يَسْتَحِقُونه.

Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, kavminden olan bu müşriklere vadettiğimiz azabın bir kısmını ya senin hayatında sana gösteririz, {أَو نَتَوَفَّيَنَّكَ} “veya seni vefat ettiririz”, onlarda bunu sana göstermeden önce [vefat ettiririz]; {فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ} “onların dönüşü bizedir”. Şöyle buyurmaktadır: Her hâlükârda onların varış yeri ve dönüşü Bizedir. {ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ} “Sonra Allah, onların yapmakta olduklarına şahittir.” Şanı yüce olan şöyle buyurmaktadır: Sonra Ben, onların dünyada yapmakta oldukları amellerine şahidim; Ben onları bilirim, onlardan hiçbir şey Bana gizli kalmaz ve Bana dönüşlerinde ve varışlarında onları hak ettikleri karşılıkla cezalandıracağım.

كما حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد: {وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ}: من العذاب في حياتِك، {أَو نَتَوَفَّيَنَّكَ}: قبلُ، {فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ} .

Nitekim bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ} “Onlara vaat ettiğimizin bir kısmını sana göstersek de”; hayatında azaptan [bir kısmını], {أَو نَتَوَفَّيَنَّكَ} “ya da seni vefat ettirsek de”; daha önce [vefat ettirsek de], {فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ} “onların dönüşü bizedir” .

حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٤٧)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٤٧)} “Her ümmetin bir peygamberi vardır. Peygamberleri geldiği zaman aralarında adaletle hükmolunur ve onlara zulmedilmez.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ولكلِّ أمةٍ خَلَتْ قبلكم أيها الناسُ رسولٌ أرسَلتُه إليهم،

Yüce Allah -şânı yücedir- şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Sizden önce gelip geçmiş her ümmetin kendilerine gönderdiğim bir peygamberi vardır,

كما أرسَلت محمدا إليكم، يدعون مَن أرسلتهم إليهم إلى دين الله وطاعته، {فَإذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ}. يعنى: في الآخرةِ.

Muhammed'i size gönderdiğim gibi, kendilerine gönderdiğim kimseleri Allah'ın dinine ve O'na itaate davet ederler. {فَإذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ} “Peygamberleri geldiği zaman”; yani ahirette [geldiği zaman].

كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُريج، عن مجاهدٍ: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ}. قال: يومَ القيامةِ .

Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ} “Her ümmetin bir peygamberi vardır. Peygamberleri geldiği zaman”; kıyamet gününde, dedi .

وقوله: {وقُضِيَ بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ}. يقولُ: قُضِيَ حينئذ بينَهم بالعدلِ، {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} مِن جزاءِ أعمالِهم شيئًا، ولكن يُجازَى المحسنُ بإحسانِه، والمسيءُ مِن أهل الإيمانِ؛ إما أن يُعاقِبَه اللهُ، وإما أن يعفوَ عنه، والكافرُ يُخلَّدُ في النارِ، فذلك قضاءُ اللهِ بينَهم بالعدل، وذلك لا شك عدل لا ظلمٌ.

O'nun: {وقُضِيَ بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ} kavli; o vakit aralarında adaletle hükmolunur, {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “ve onlara zulmedilmez”; amellerinin karşılığından hiçbir şey eksiltilmez, bilakis iyilik yapana iyiliği ile karşılık verilir; iman ehlinden kötülük işleyen ise ya Allah onu cezalandırır ya da onu affeder; kâfir ise ateşte ebedî bırakılır, buyurmaktadır. İşte Allah'ın aralarında adaletle hükmetmesi budur ve bu, şüphesiz bir adalettir, zulüm değildir.

حدَّثني المُثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {قُضِيَ بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ}. قال: بالعدلِ .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {قُضِيَ بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ} “Aralarında adaletle hükmolunur”; 'Adaletle' dedi .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٨)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٨)} “Ve derler ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz bu vaat ne zaman?'”

يقول تعالى ذكرُه لنبيِّه ﷺ: ويقولُ هؤلاء المشركون مِن قومِك يا محمدٌ: {مَتَى هَذَا الْوَعْدُ} الذى تَعِدُنا أنه يأتينا من عندِ اللهِ، وذلك قيامُ الساعةِ؟ {إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ}: أنتَ ومَن تَبِعَك فيما تَعِدوننا به مِن ذلك.

Zikri yüce olan Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, kavminden olan bu müşrikler şöyle derler: Bize Allah katından geleceğini vadettiğin {مَتَى هَذَا الْوَعْدُ} “bu vaat ne zaman”; yani kıyametin kopması ne zamandır? {إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlü iseniz”; bundan bize vadettiğiniz şeyde sen ve sana tabi olanlar [doğru sözlü iseniz].

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩)} “De ki: 'Allah'ın dilediği dışında ben kendime ne bir zarar ne de bir fayda verme gücüne sahibim. Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiği zaman bir saat dahi ne geri kalırlar ne de öne geçerler.'”

يقولُ تعالى ذكرُه: قل يا محمدُ لمُستَعجِليك وعيدَ الله، القائلين لك: متى

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, Allah'ın tehdidinin çabucak gelmesini isteyen ve sana: 'Ne zaman...

يَأتِينا الوعدُ الذى تَعِدُنا إن كنتم صادقين: {قُلْ لَّا أَمْلِكُ لِنَفْسِي} أيُّها القومُ، أي: لا أقدِرُ لها على ضُرٍّ ولا نفع في دنيا ولا دين، {إِلَّا مَا شَاءَ الله} أن أملِكَه، فأجْلِبَه إليها بإذنه. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيه ﷺ: قلْ لهم: فإذ كنتُ لا أقدِرُ على ذلك إلا بإذنه، فأنا عن القدرة على الوصول إلى علم الغيب، ومعرفة قيامِ الساعِة أعجزُ وأعجَزُ، إلا بمشيئتِه وإذنِه لي في ذلك. {لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ}، يقول: لكلِّ قومٍ ميقاتٌ لانقضاءِ مُدَّتِهم وأجلهم، فإذا جاء وقتُ انقضاء أجلهم وفناء أعمارِهم، لا يَستأخرون عنه ساعةً، فيُمهلون ويؤخَّرون، {وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ} قبلَ ذلك؛ لأن اللهَ قد قضَى أن لا يتقدَّمَ ذلك قبلَ الحين الذى قدَّرَه وقَضاه.

gelecek?' diyenlere şöyle de: {قُلْ لَّا أَمْلِكُ لِنَفْسِي} “De ki: Ben kendime malik değilim”, ey kavim; yani dünya ve din konusunda onun için ne bir zarara ne de bir faydaya güç yetirebilirim; {إِلَّا مَا شَاءَ الله} “Allah'ın dilediği müstesna”; ancak sahip olmamı dilediği şeyi O'nun izniyle kendime celbedebilirim. Zikri yüce olan Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Onlara de ki: Mademki ben O'nun izni olmaksızın buna bile güç yetiremiyorum, o halde gayb ilmine ulaşmaya ve kıyametin kopacağı vakti bilmeye -O'nun dilemesi ve bana izin vermesi müstesna- çok daha fazla acizim. {لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ} “Her ümmetin bir eceli vardır.” Şöyle buyurmaktadır: Her kavmin sürelerinin ve ecellerinin sona ermesi için belirlenmiş bir vakit vardır; ecellerinin sona erme ve ömürlerinin tükenme vakti geldiğinde, bir saat bile geri kalamazlar ki kendilerine mühlet verilip ertelensinler; {وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ} “ne de öne geçerler”, ondan önceye de geçemezler; çünkü Allah, takdir edip hükmettiği vakitten önce onun öne alınmamasını hükme bağlamıştır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا أَوْ نَهَارًا مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا أَوْ نَهَارًا مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠)} “De ki: 'Gördünüz mü, eğer O'nun azabı size geceleyin veya gündüzün gelirse, suçlular ondan neyi acele istiyorlar?'”

يقولُ تعالى ذكرُه: قل يا محمد لهؤلاء المشركين من قومِك: أرأيتم إن أتاكم عذابُ اللّهِ بيانًا -يقولُ: ليلا- أو نهارًا، وجاءت الساعةُ، وقامَت القيامةُ، أتقدِرون على دفع ذلك عن أنفسِكم؟ يقولُ الله تعالى ذكرُه: ماذا يَستَعجِلُ مِن نزول العذاب المجرمون الذين كَفَروا بالله، وهم الصالون بحره دون غيرهم، ثم لا يقدرون على دفعه عن أنفسهم؟

Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, kavminden olan bu müşriklere de ki: Gördünüz mü, eğer Allah'ın azabı size geceleyin veya gündüzün gelirse, o saat gelip kıyamet koparsa, bunu kendinizden savmaya güç yetirebilir misiniz? Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Başkası değil bizzat kendileri onun sıcağına maruz kalacakken, sonra da onu kendilerinden savmaya güç yetiremeyecekken, Allah'ı inkâr eden suçlular azabın inişinden neyi acele istiyorlar?

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١)} “Sonra o gerçekleştikten sonra mı O'na iman edeceksiniz? Şimdi mi? Oysa siz onu acele istiyordunuz!”

يقولُ تعالى ذكرُه: أهنالك إذا وَقَعَ عذاب الله بكم أيُّها المشركون، {آمَنتُم بِهِ}. يقولُ: صَدَّقتُم به في حالٍ لا ينفعُكم فيها التصديق، وقيل لكم حينَئذٍ: آلآن تُصَدِّقون به وقد كنتم قبلَ الآنَ به تستَعجِلون، وأنتم بنزوله مُكذِّبون؟ فذُوقوا الآن ما كنتُم به تُكذِّبون.

Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Ey müşrikler, Allah'ın azabı başınıza geldiğinde, işte o zaman mı {آمَنتُم بِهِ} “O'na iman ettiniz”; yani tasdikin size fayda vermeyeceği bir durumda mı O'nu tasdik ettiniz? O vakit size şöyle denilir: Şimdi mi O'nu tasdik ediyorsunuz; oysa bundan önce onun inişini yalanlayarak acele gelmesini istiyordunuz! Şimdi yalanlamakta olduğunuz şeyi tadın!

ومعنى قوله: {أَثُمَّ}. في هذا الموضعِ: أهنالك، وليست "ثُمَّ" هذه التي تأتى بمعنى العطفِ.

O'nun: {أَثُمَّ} kavlinin bu yerdeki manası: 'İşte o zaman mı?' demektir; yoksa bu 'sümme', atıf manasına gelen 'sümme' değildir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢)} “Sonra zulmedenlere: 'Ebedî azabı tadın! Siz ancak kazanmakta olduğunuz şeylerin karşılığı ile mi cezalandırılıyorsunuz?' denildi.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ثُمَّ قِيلَ للَّذينَ ظلَموا أنفسَهم بكفرهم بالله: {ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ}: تَجرَّعوا عذابَ اللهِ الدَّائم لكم أبدا، الذي لا فناءَ له ولا زوالَ، {إِلَّا بِمَا كُنتُمْ تَكْسِبُونَ}. يقولُ: يقال لهم: فانظُروا، {هَلْ تُجزَوْنَ}. أي: هل تُتابون {إلا بما كنتم تكسِبُونَ}، يقولُ: إلا بما كنتم تَعْمَلُونَ في حياتكم قبل مماتكم من معاصى الله.

Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Sonra Allah'ı inkâr ederek kendilerine zulmedenlere: {ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ} “Ebedî azabı tadın!”, [yani] Allah'ın sizin için ebediyen sürecek, yok oluşu ve zevali bulunmayan azabını yudumlayın, denildi; {إِلَّا بِمَا كُنتُمْ تَكْسِبُونَ} “ancak kazanmakta olduğunuz şeylerle”. Buyuruyor ki: Onlara şöyle denilir: Bakın bakalım, {هَلْ تُجزَوْنَ} “Cezalandırılıyor musunuz?”, yani size ceza veriliyor mu, {إلا بما كنتم تكسِبُونَ} “ancak kazanmakta olduğunuz şeylerle”, yani ölümünüzden önce dünya hayatınızda Allah'a isyan olarak yaptıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılıyorsunuz?

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣)} “Senden haber soruyorlar: 'O gerçek mi?' De ki: 'Evet, Rabbime andolsun ki o elbette gerçektir ve siz [Allah'ı] aciz bırakacak değilsiniz.'”

يقول تعالى ذكرُه: ويسْتخبِرُك هؤلاء المشركون من قومك يا محمد، فيقولون لك: أحقٌّ ما تقولُ وما تَعِدُنا به من عذاب الله في الدارِ الآخرةِ، جزاءً على ما كُنَّا نكسِبُ من معاصى الله في الدنيا؟ قل لهم يا محمد: {قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ} لا شكَّ فيه، وما أنتم بمعجزى الله، إذا أرادَ ذلك بكم، بهربٍ أو امتناعٍ، بل أنتم في قبضته وسلطانه ومُلكِه، إذا أرادَ فعَل ذلك بكم، فاتَّقُوا اللهَ في أنفسِكم.

Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, kavminden olan bu müşrikler senden haber soruyorlar da sana: “Dünyada Allah'a isyan olarak işlediğimiz günahların karşılığı olarak ahiret yurdunda Allah'ın azabına dair söylediğin ve bize vadettiğin şeyler gerçek midir?” diyorlar. Ey Muhammed, onlara de ki: {قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ} “De ki: 'Evet, Rabbime andolsun ki o elbette gerçektir'”, onda hiçbir şüphe yoktur. Allah bunu size uygulamak istediğinde kaçarak veya direnerek O'nu aciz bırakacak da değilsiniz; aksine siz O'nun kudretinde, hâkimiyetinde ve mülkünün altındasınız; dilediği vakit bunu size uygular. O hâlde kendiniz için Allah'tan sakının!

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٥٤)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٥٤)} “Zulmeden her nefis, yeryüzünde olan her şeye sahip olsaydı, onu [kurtuluş için] fidye verirdi. Azabı gördüklerinde pişmanlığı içlerine gömerler. Aralarında adaletle hükmedilir ve onlara zulmedilmez.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ولو أن لكلِّ نفسٍ كَفَرت باللَّهِ -وظُلْمُها في هذا الموضعِ: عبادتُها غيرَ مَن [تُستَحَقُّ عبادتُه] ، وتركُها طاعةَ من يجب عليها طاعتُه- {مَا فِي الْأَرْضِ} مِن قليلٍ أو كثيرٍ، {لافتَدَتْ بِهِ}. يقول: لافتدت بذلك كلِّه من عذابِ اللهِ إذا عايَنَته.

Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Allah'ı inkâr eden her nefis -ki buradaki zulmü, [ibadete layık olanın] gayrısına ibadet etmesi ve itaat etmesi gereken kimseye itaati terk etmesidir- {مَا فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde olan her şeye”, az veya çok ne varsa sahip olsaydı, {لافتَدَتْ بِهِ} “onu [kurtuluş için] fidye verirdi”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın azabını gözleriyle gördüklerinde, o azaptan [kurtulmak için] bunların hepsini fidye olarak verirlerdi.

وقوله: {وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ}. يقولُ: وأَخْفَتْ رؤساء هؤلاء المشركين مِن وُضَعائِهم وسَفِلَتِهم الندامةَ، حين أبْصَروا عذاب الله قد أحاط بهم، وأيْقَنُوا أنه واقعٌ بهم، {وَقُضِيَ بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ}. يقولُ: وقَضَى اللَّهُ يومَئِذٍ بينَ الأتباع والرؤساء منهم بالعدل، {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ}؛ وذلك أنه لا يُعاقِبُ أحدًا منهم إلا بجَرِيرتِه، ولا يأخُذُه بذنبِ أحدٍ، ولا يُعذِّبُ إلا من قد أعْذَرَ إليه في الدنيا وأَنذَرَ، وتابَعَ عليه الحُججَ.

O'nun: {وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ} “Azabı gördüklerinde pişmanlığı içlerine gömerler” kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: Bu müşriklerin ileri gelenleri, Allah'ın azabının kendilerini kuşattığını görüp başlarına geleceğini kesin olarak anladıklarında, alt tabakalarından ve halktan olan kimselerden pişmanlıklarını gizlediler. {وَقُضِيَ بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ} “Aralarında adaletle hükmedilir”; buyuruyor ki: O gün Allah, onlardan olan tabiler ile liderler arasında adaletle hükmetmiştir. {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “ve onlara zulmedilmez”; zira O, onlardan hiçbir kimseyi kendi suçundan başkasıyla cezalandırmaz, bir kimseyi başkasının günahıyla hesaba çekmez ve dünyada kendisine mazeret bırakmayıp uyarıda bulunmadığı ve art arda deliller sunmadığı kimseden başkasına azap etmez.