حدَّثنا محمدُ بنُ المثنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ، عن عامرِ بنِ سعدٍ، قال في هذه الآيةِ: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: الزيادةُ النظرُ إلى وجهِ الرحمنِ .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshâk'tan, o da Âmir b. Sa'd'dan nakletti; o, şu ayet hakkında: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” şöyle demiştir: Ziyâde, Rahmân'ın vechine bakmaktır .
حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن مسلمِ بنِ نُذَيْرٍ ، عن حذيفةَ: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: النظرُ إلى وَجْهِ ربِّهم .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o Müslim b. Nüzeyr'den , o da Huzeyfe'den: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: [Bu,] Rablerinin vechine bakmaktır .
حدَّثني يَحيى بن طلحةَ اليَرْبوعيُّ، قال: ثنا شَرِيكَ، قال: سَمِعتُ أبا إسحاقَ يقولُ في قولِ اللَّهِ: {وَزِيَادَةٌ}. قال: النظر إلى وَجْهِ الرحمنِ .
Bana Yahyâ b. Talha el-Yerbûî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk anlattı, dedi ki: Ebû İshâk'ın, Allah'ın: {وَزِيَادَةٌ} “ve bir de fazlası [vardır]” kavli hakkında: "Rahmân'ın vechine bakmaktır" dediğini işittim .
حدَّثني عليُّ بنُ عيسى، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا أبو بكرٍ الهذليُّ، قال: سَمِعتُ أبا تَميمةَ الهُجَيْمِيَّ يُحَدِّثُ عن أبي موسى الأشعريِّ، قال: إذا كان يومُ القيامةِ بعَث اللهُ إلى أهلِ الجنةِ مُنادِيًا يُنادى: هل أنجزكم اللهُ ما وعَدكم؟ فيَنْظُرون إلى ما أعدَّ اللهُ لهم مِن الكرامةِ، فيقولون: نعم. فيقولُ: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} النظرُ إِلى وَجْهِ الرحمنِ.
Bana Ali b. Îsâ anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir el-Hüzelî anlattı, dedi ki: Ebû Temîme el-Hüceymî'nin Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den şöyle rivayet ettiğini işittim: Kıyamet günü olduğunda Allah Cennet ehline: "Allah size vadettiğini yerine getirdi mi?" diye seslenen bir münadi gönderir. Onlar da Allah'ın kendileri için hazırladığı ikrama bakarlar ve: "Evet" derler. Bunun üzerine [münadi] şöyle der: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır”. [Fazlalık], Rahmân'ın vechine bakmaktır.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سُويدُ بن نصرٍ، قال: أخبرنا ابن المباركِ، عن أبى بكرٍ الهُذَليِّ، قال: أخبرنا أبو تميمةَ الهُجَيْمِيُّ، قال: سمعت أبا موسى الأشعرى يَخُطُبُ على منبرِ البصرة يقولُ: إن اللهَ يَبْعَثُ يوم القيامةِ مَلَكًا إلى أهل الجنة، فيقولُ: يا أهلَ الجنةِ، هل أنْجَزَكم الله ما وعدكم؟ فيَنْظُرون فيَرَون الحلِيَّ والحُللَ والثمارَ والأنهارَ والأزواج المُطَهَّرةَ، فيقولون: نعم، قد أنجزنا الله ما وعدنا. ثم يقولُ المَلَكُ: هل أنْجَزَكم الله ما وعدكم؟ ثلاثَ مَرَّاتٍ. فلا يَفْقِدون شيئًا مما وُعدوا، فيقولون: نعم. فيقولُ: قد بقى لكم شيءٌ، إن الله يقولُ: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. [أَلَا إن الحُسْنَى الجنةُ، والزيادةَ] النظرُ إلى وَجْهِ اللَّهِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Ebû Bekir el-Hüzelî'den haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Temîme el-Hüceymî haber verdi, dedi ki: Ebû Mûsâ el-Eş'arî'yi Basra minberinde hutbe verirken şöyle derken işittim: Şüphesiz Allah kıyamet günü Cennet ehline bir melek gönderir; o da: "Ey Cennet ehli! Allah size vadettiğini yerine getirdi mi?" der. Onlar bakar ve takıları, elbiseleri, meyveleri, nehirleri ve tertemiz eşleri görürler de: "Evet, Allah bize vadettiğini yerine getirdi" derler. Sonra melek üç defa: "Allah size vadettiğini yerine getirdi mi?" diye sorar. Kendilerine vadedilen hiçbir şeyi eksik bulmazlar ve: "Evet" derler. Melek: "Sizin için bir şey daha kaldı; şüphesiz Allah şöyle buyurmaktadır: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır”. [Bilin ki el-Hüsnâ Cennet'tir, ziyâde ise] Allah'ın vechine bakmaktır" der .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرنا شَبِيبٌ، عن أبانٍ، عن أبي تَميمةَ الهجيميِّ، أنه سمع أبا موسى الأشعرى يُحدِّثُ عن رسول الله ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ يومَ القيامةِ مُنادِيًا يُنادِى أهل الجنة بصوتٍ يُسْمِعُ أَوَّلَهم و آخِرَهم: إِن اللَّهَ وعدكم الحسنى وزيادةً؛ فالحسنى الجنةُ، والزيادةُ النَّظَرُ إلى وَجْهِ الرحمن" .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Şebîb, Ebân'dan, o Ebû Temîme el-Hüceymî'den nakletti; o Ebû Mûsâ el-Eş'arî'nin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet ettiğini işitmiştir: "Şüphesiz Allah kıyamet günü, Cennet ehline onların ilkine de sonuncusuna da işittireceği bir sesle şöyle seslenen bir münadi gönderir: 'Şüphesiz Allah size en güzel karşılığı (el-Hüsnâ) ve fazlasını vadetti; en güzel karşılık Cennet'tir, fazlası ise Rahmân'ın vechine bakmaktır'" .
حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا حَمَّادُ بنُ زِيدٍ، عن ثابت البنانيِّ، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: النظرُ إِلى وَجْهِ ربِّهم. وقرأ: {وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ}. قال: بَعْدَ النظرِ إِلى وَجْهِ ربِّهم.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd, Sâbit el-Bünânî'den, o da Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan nakletti: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır”. Dedi ki: [Bu,] Rablerinin vechine bakmaktır. [Ardından şu ayeti] okudu: {وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ} “Onların yüzlerine ne bir toz bulaşır ne de bir zillet”. Dedi ki: Rablerinin vechine baktıktan sonra [böyle olur].
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبرنا ابنُ المبارك، عن سليمانَ المغيرةِ، قال: أخبرنا ثابتٌ، عن عبد الرحمنِ بنِ أبي ليلى في قولِه: {وَزِيَادَةٌ}. قال: قيل له: أرأيتَ قولَه: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: إن أهلَ الجنةِ إذا دخَلوا الجنةَ، فأُعطوا فيها ما أُعْطوا مِن الكرامةِ والنعيمِ. قال: نُودوا: يا أهلَ الجنةِ، إن الله قد وعَدكم الزيادةَ. فيتَجلَّى لهم. قال ابنُ أبي ليلى: فما ظَنُّك بهم. حينَ ثَقُلَت مَوازينهم، وحينَ صارت الصحفُ في أيمانِهم، وحينَ جازوا جسرَ جهنمَ ودخَلوا الجنةَ، وأُعْطُوا فيها ما أُعْطُوا مِن الكرامة والنعيمِ؟ كلُّ ذلك لم يكن شيئًا فيما رأوا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Süleyman b. el-Mugīre'den haber verdi, dedi ki: Bize Sâbit, Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan Allah'ın: {وَزِيَادَةٌ} “ve bir de fazlası [vardır]” kavli hakkında nakletti. Dedi ki: Ona, Allah'ın: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” kavli soruldu. O da şöyle dedi: Cennet ehli Cennet'e girip orada kendilerine verilen ikram ve nimetler verildiğinde, onlara: "Ey Cennet ehli! Şüphesiz Allah size ziyâdeyi vadetmişti" diye nida olunur ve O onlara tecelli eder. İbn Ebî Leylâ dedi ki: Mizanları ağır geldiğinde, amel defterleri sağ taraflarından verildiğinde, Cehennem köprüsünü geçip Cennet'e girdiklerinde ve orada kendilerine türlü ikram ve nimetler verildiğindeki durumlarını bir düşünün! Gördükleri [bu tecelli] yanında bunların hiçbiri hiçbir şey mesabesinde değildi .
قال: ثنا ابن المبارك، عن مَعْمَرٍ، وسليمان بن المغيرةِ، عن ثابت البناني، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: النظرُ إِلى وَجْهِ ربِّهم .
[el-Müsennâ] dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Ma'mer ve Süleyman b. el-Mugīre'den, onlar Sâbit el-Bünânî'den, o da Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan nakletti: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” ayeti hakkında şöyle demiştir: [Bu,] Rablerinin vechine bakmaktır .
قال: ثنا الحجَّاجُ، ومُعَلَّى بن أسد، قالا: ثنا حَمَّادُ بنُ زِيدٍ، عن ثابتٍ، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى، قال: إذا دخل أهل الجنة الجنةَ، قال لهم: إنه قد بقى من حَقِّكم شيء لم تُعْطَوْه. قال: فيَتَجَلَّى لهم، ﵎. قال: فيَصْغُرُ عندَهم كلُّ شيءٍ أَعْطُوه. قال: ثم قال: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: الحسنى: الجنةُ، والزيادةُ: النظرُ إلى وَجْهِ ربِّهم، {وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ} بعدَ ذلك.
[el-Müsennâ] dedi ki: Bize el-Haccâc ve Muallâ b. Esed anlattılar, dediler ki: Bize Hammâd b. Zeyd, Sâbit'ten, o da Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan [şöyle] dediğini anlattı: Cennet ehli cennete girdiklerinde [Allah] onlara: "Hak ettiğiniz şeylerden size henüz verilmeyen bir şey kaldı" buyurur. [Abdurrahman b. Ebî Leylâ] dedi ki: Bunun üzerine [Allah] tebâreke ve teâlâ onlara tecelli eder. Dedi ki: Artık kendilerine verilmiş olan her şey onların gözünde küçülür. Dedi ki: Sonra: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” buyurdu. [Abdurrahman b. Ebî Leylâ] dedi ki: "el-Hüsnâ cennettir; ziyâde ise Rablerinin vechine bakmaktır; {وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ} “Onların yüzlerine ne bir toz/kara leke bulaşır ne de bir zillet” [ayeti ise] bundan sonra [artık yüzlerine asla zillet bulaşmayacaktır demektir]."
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن ثابتٍ البنانيِّ، عن عبد الرحمنِ بنِ أبي ليلى: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}، النظرُ إلى وَجْهِ الله .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Sâbit el-Bünânî'den, o da Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan nakletti: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” ayeti hakkında: "Allah'ın vechine bakmaktır" [dedi] .
حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا هَوْذَةُ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ في قولِ اللَّهِ: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. النظرُ إلى الربِّ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hevze anlattı, dedi ki: Bize Avf, el-Hasan'dan Allah'ın: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” kavli hakkında: "Rabbe bakmaktır" dediğini nakletti .
حدَّثنا عمرو بن عليٍّ ومحمدُ بنُ بَشَّارٍ، قالا: ثنا عبدُ الرحمنِ بن مَهْدِيٍّ، عن النبي ﷺ، في هذه الآيةِ: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: "إذا دخل أهل الجنة الجنةَ وأهلُ النارِ النارَ، نُودوا: يا أهلَ الجنةِ، إن لكم عند الله موعِدًا. قالوا: ما هو؟ ألم تُبَيِّض وُجُوهَنا، وتُثَقِّلْ مَوازِينَنا، وتُدْخِلْنا الجنةَ، وتُنَجِّنا مِن النارِ؟ فيُكْشَفُ الحِجابُ فَيَتَجَلَّى لهم، فوالله ما أعطاهم شيئًا أَحَبَّ إليهم مِن النَّظَرِ إليه". ولفظ الحديثِ لعَمرٍو .
Bize Amr b. Ali ve Muhammed b. Beşşâr anlattılar, dediler ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu ayet: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” hakkında şöyle buyurduğunu nakletti: "Cennet ehli Cennet'e ve Cehennem ehli de Cehennem'e girdiği vakit, onlara: 'Ey Cennet ehli! Şüphesiz Allah katında sizin için bir vaad vardır' diye nida olunur. Onlar: 'O nedir? Yüzlerimizi ak etmedin mi, mizanlarımızı ağır kılmadın mı, bizi Cennet'e koyup Cehennem'den kurtarmadın mı?' derler. Bunun üzerine perde kaldırılır ve [Allah] onlara tecelli eder. Vallahi, Allah onlara Kendisine bakmaktan daha sevimli gelen hiçbir şey vermemiştir." Hadisin lafzı Amr'a aittir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحَجَّاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا حَمَّادٌ، عن ثابتٍ، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى، عن صُهَيبٍ، قال: تَلا رسولُ اللهِ هذه الآية: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قالَ: "إذا دخَل أهلُ الجنةِ الجنةَ، وأهلُ النارِ النارَ، نادَى مُنادٍ: يا أهلَ الجنةِ، إن لكم عندَ اللهِ موعدًا يريدُ أن يُنْجِزَكُموه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Sâbit'ten, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o da Suheyb'den nakletti; dedi ki: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şu ayeti tilavet etti: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır”. Buyurdu ki: «Cennet ehli Cennet'e ve Cehennem ehli Cehennem'e girdiği zaman bir münadi şöyle seslenir: Ey Cennet ehli! Şüphesiz Allah katında size verilmiş bir söz vardır; O bunu size yerine getirmek istemektedir.
فيقولون: وما هو؟ ألم يُثَقِّلِ اللَّهُ مَوازيننا، ويُبيِّض وجوهَنا؟ ". ثم ذكر سائرَ الحديثِ نحوَ حديثِ عمرِو بنِ علىٍّ، وابنِ بَشَّارٍ، عن عبدِ الرحمنِ .
Onlar: 'O nedir? Allah mizanlarımızı ağır kılmadı mı, yüzlerimizi ak etmedi mi?' derler." Sonra hadisin geri kalanını Amr b. Ali ve İbn Beşşâr'ın Abdurrahman'dan rivayet ettiği hadis gibi zikretti .
قال: ثنا الحمانيُّ، قال: ثنا شَرِيكٌ، عن أبي إسحاق، عن سعيدِ بنِ نِمْرانَ ، عن أبي بكر الصديقِ، ﵁: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: النظرُ إلى وَجْهِ اللهِ ﵎ .
[el-Müsennâ] dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ebû İshâk'tan, o Saîd b. Nimrân'dan , o da Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: [Bu,] Allah azze ve celle'nin vechine bakmaktır .
قال: ثنا شَرِيكٌ، عن أبي إسحاقَ، عن عامرِ بنِ سعدٍ مثلَه.
[el-Müsennâ] dedi ki: Bize Şerîk, Ebû İshâk'tan, o da Âmir b. Sa'd'dan bunun benzerini nakletti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. بلَغنا أن المؤمنين لما دخلوا الجنةَ ناداهم مُنادٍ: إِن اللَّهَ وعَدكم الحسنى، وهى الجنةُ، وأما الزيادةُ: فالنظرُ إلى وَجْهِ الرحمن .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Bize ulaştığına göre müminler Cennet'e girdiklerinde bir münadi onlara şöyle seslenir: "Şüphesiz Allah size el-Hüsnâ'yı vadetmişti; o da Cennet'tir. Ziyâdeye gelince; o da Rahmân'ın vechine bakmaktır" .
حدَّثنا محمد بن عبدِ الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den bunun benzerini nakletti .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ المختارِ، عن ابن جُرَيج، عن عطاءٍ، عن كعبِ بنِ عُجْرةَ، عن النبي ﷺ في قولِه تعالى: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: "الزيادة النظرُ إلى وَجْهِ الرحمنِ ﵎".
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize İbrâhim b. el-Muhtâr, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o Ka'b b. Ucre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Yüce Allah'ın: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” kavli hakkında şöyle buyurduğunu nakletti: «Ziyâde, Rahmân tebâreke ve teâlâ'nın vechine bakmaktır.»
قال: ثنا جريرٌ، عن لَيْثٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ سابط، قال: الحسنى: النضرةُ، والزيادةُ: النظرُ إلى وَجْهِ اللهِ تعالى .
[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o da Abdurrahman b. Sâbit'ten nakletti; o şöyle demiştir: el-Hüsnâ [yüzdeki] parlaklık ve tazeliktir; ziyâde ise Yüce Allah'ın vechine bakmaktır .
حدَّثنا ابنُ البَرْقيِّ، قال: ثنا عمرُو بنُ أَبي سَلَمةَ، قال: سَمِعتُ زُهَيرًا، عمَّن سَمِعَ أبا العالية، قال: ثنا أبَيُّ بنُ كَعْبٍ، أنه سأل رسول الله ﷺ، عن قولِ اللهِ تعالى: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: "الحسنى: الجنةُ، والزيادةُ: النظرُ إلى وَجْهِ اللهِ" .
Bize İbnü'l-Berkī anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme anlattı, dedi ki: Züheyr'in, Ebû'l-Âliye'yi işiten bir kimseden işittiğini duydum; o şöyle demiştir: Bize Übey b. Ka'b anlattı; o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Yüce Allah'ın: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” kavlini sordu. O da şöyle buyurdu: "el-Hüsnâ Cennet'tir; ziyâde ise Allah'ın vechine bakmaktır" .
وقال آخرون في الزيادةِ بما حدَّثنا به يحيى بنُ طلحةَ، قال: ثنا فُضَيلُ بنُ عياضٍ، عن منصور، عن الحكم، عن عليٍّ، ﵁: {لِّلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: الزيادةُ: غرفةٌ من لؤلؤةٍ واحدةٍ، لها أربعة أبوابٍ .
Başkaları ise ziyâde hakkında Yahyâ b. Talha'nın bize anlattığı şu görüşü söylemişlerdir; dedi ki: Bize Fudayl b. İyâd, Mansûr'dan, o el-Hakem'den, o da Ali radıyallâhu anh'tan nakletti: {لِّلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” ayeti hakkında şöyle demiştir: Ziyâde, tek bir inciden yapılmış ve dört kapısı olan bir köşktür .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا حَكَّام، عن عمرٍو، عن منصورٍ، عن الحكَمِ، عن عليٍّ، ﵁، نحوه، إلا أنه قال: فيها أربعة أبواب .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Amr'dan, o Mansûr'dan, o el-Hakem'den, o da Ali radıyallâhu anh'tan bunun benzerini nakletti; ancak o: "İçinde dört kapı vardır" dedi .
قال: ثنا جرير، عن منصور، عن الحكم بن عتيبة، عن على، ﵁ مثل حديث يحيى بن طلحةَ، عن فُضَيل، سواءً .
[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Hakem b. Uteybe'den, o da Ali radıyallâhu anh'tan tastamam Yahyâ b. Talha'nın Fudayl'den rivayet ettiği hadis gibi nakletti .
وقال آخرون: الحُسنى: واحدةٌ من الحسناتِ بواحدةٍ، والزيادةُ: التضعيفُ إلى تمامِ العشرِ.
Başkaları da şöyle demiştir: el-Hüsnâ (en güzel karşılık), bir iyiliğe birebir [karşılık verilmesi]dir; ziyâde (fazlalık) ise [bunun] tam on katına katlanmasıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: هو مثلُ قولِه: {وَلَدَيْنَا مَزيدٌ} [ق: ٣٥]. يقولُ: يَجزيهم يعملهم ويزيدهم من فضلِه. وقال: {مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمَثَالِهَا وَمَن جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} [الأنعام: ١٦٠].
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, Allah'ın: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” kavli hakkında şöyle demiştir: Bu, O'nun: {وَلَدَيْنَا مَزيدٌ} “Katımızda fazlası da vardır” [Kāf 50/35] kavli gibidir. [Yani] onlara amellerinin karşılığını verir ve lütfundan onlara fazlasını da bahşeder, buyurmaktadır. Ayrıca: {مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمَثَالِهَا وَمَن جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “Kim bir iyilik getirirse ona bundan on katı vardır. Kim bir kötülük getirirse ancak onun misliyle cezalandırılır ve onlara haksızlık edilmez” [el-En'âm 6/160] buyurmuştur.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن قابوسَ، عن أبيه، عن علقمةَ بنِ قيسٍ: {لِّلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: قلتُ: هذه الحسنى، فما الزيادة؟ قال: ألم تَرَ أن الله يقولُ: {مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Kābûs'tan, o babasından, o da Alkame b. Kays'tan: {لِّلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: Dedim ki: "Bu el-Hüsnâ'dır, peki ziyâde nedir?" Şöyle dedi: Görmedin mi ki Allah: {مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} “Kim bir iyilik getirirse ona bundan on katı vardır” buyurmaktadır.
حدَّثنا بِشْرٌ: قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان الحسنُ يقولُ في هذه الآية: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: الزيادةُ بالحسنةِ عشرُ أمثالِها، إلى سبعِمائةِ ضعفٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o şöyle demiştir: el-Hasan bu ayet: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” hakkında şöyle derdi: Ziyâde, bir iyiliğe karşı on mislinden yedi yüz katına kadar [verilen mükâfattır] .
وقال آخرون: الحُسنى: حسنةٌ مثلُ حسنةٍ، والزيادةُ: زيادةُ مغفرةٍ مِن اللهِ ورضوانٍ.
Başkaları da şöyle demiştir: el-Hüsnâ, iyiliğe denk bir iyiliktir; ziyâde ise Allah'tan gelen bir bağışlanma ve rıza fazlalığıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da...
مجاهدٍ: {لِّلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى} [مثلها حُسْنَى] ، {وَزِيَادَةٌ} مغفرةٌ ورضوانٌ .
Mücâhid'den nakletti: {لِّلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık vardır” [onun misli bir güzelliktir] , {وَزِيَادَةٌ} “ve bir de fazlası” ise bağışlanma ve rızadır .
وقال آخرون: الزيادةُ ما أُعْطُوا في الدنيا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Ziyâde, kendilerine dünyada verilen şeylerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {لِّلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: {الحُسْنَى} الجنةُ، {وَزِيَادَةٌ} ما أَعْطاهم في الدنيا، لا يُحاسبهم به يومَ القيامة. وقرأ: {وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا} [العنكبوت: ٢٧] قال: ما آتاه مما يحبُّ في الدنيا، عُجِّلَ له أجرُه فيها .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {لِّلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” kavli hakkında şöyle dedi: {الحُسْنَى} “daha güzel karşılık” Cennet'tir, {وَزِيَادَةٌ} “fazlası” ise kıyamet günü kendilerini hesaba çekmeyeceği şekilde dünyada onlara verdikleridir. Ve: {وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا} “Ve ona dünyada mükâfatını verdik” [el-Ankebût 29/27] ayetini okuyup şöyle dedi: Dünyada sevdiği şeylerden ona verdiği şeylerdir ki mükâfatı dünyada ona peşin verilmiştir .
وكان ابنُ عباسٍ يقولُ في قولِه: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى}: [بما:
İbn Abbâs ise Allah'ın: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık vardır” kavli hakkında şöyle derdi: [Bunun sebebi:
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بن صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {لِّلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى}] (١). يقولُ: للذين شهدوا أن لا إلهَ إلا الله .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, Allah'ın: {لِّلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık vardır” kavli hakkında:] (١) Şöyle buyurmaktadır: Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik eden kimseler içindir .
وأَوْلى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إن اللهَ، ﵎، وعَد المُحسنين مِن عبادِه على إحْسانِهم الحُسْنى، أن يجْزِيَهم على طاعتِهم إياه الجنةَ، وأن
Bu konuda gerçeğe en uygun olan görüş şöyle denilmesidir: Şanı yüce Allah, kullarından güzel davrananlara (muhsinlere) bu ihsanlarına karşılık el-Hüsnâ'yı; yani Kendisine itaat etmelerine mükâfat olarak Cennet'i vermeyi ve
تَبْيَضَّ وجوهُهم، ووعَدهم مع الحُسنى الزيادة عليها، ومِن الزيادةِ على إدخالِهم الجنةَ، أن يُكْرِمَهم بالنظرِ إليه، وأن يُعْطِيَهم غُرَفًا مِن لآلئ، وأن يزيدَهم غفرانًا ورضوانًا، كلُّ ذلك من زياداتِ عطاءِ اللَّهِ إياهم على الحُسْنى التي جعَلها اللهُ لأهلِ جناته، وعَمَّ ربنا، جلّ ثناؤُه، بقوله: {وَزِيَادَةٌ} الزيادات على الحُسنى، فلم يُخصص منها شيئًا دونَ شيءٍ، وغيرُ مستنكر من فضل الله أن يجمع ذلك لهم، بل ذلك كلُّه مجموعٌ لهم إن شاء اللهُ. فأَوْلى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ، أن يُعمَّ كما عَمَّه عزَّ ذكرُه.
yüzlerinin ak olmasını vadetmiştir. el-Hüsnâ ile birlikte onlara bunun üzerine bir de ziyâde vadetmiştir. Onları Cennet'e koymanın üzerindeki ziyâdeden bir kısmı da O'na bakmakla kendilerini onurlandırması, onlara incilerden köşkler vermesi ve kendilerine bağışlanma ile rızayı artırmasıdır. Bütün bunlar, Allah'ın Cennet ehline bahşettiği el-Hüsnâ üzerine verdiği ihsanının fazlalıklarındandır. Övgüsü yüce olan Rabbimiz, {وَزِيَادَةٌ} “ve bir de fazlası” kavliyle el-Hüsnâ'nın üzerindeki artışları genel tutmuş, bunlardan bir şeyi diğerine tahsis etmemiştir. Allah'ın lütfundan bütün bunları onlar için bir arada toplaması imkânsız değildir; bilakis inşallah bütün bunlar onlar için bir araya getirilmiştir. Dolayısıyla bu konuda gerçeğe en uygun görüş, azze zikruhû olan [Allah]'ın genel tuttuğu gibi [anlamı] genel tutmaktır.
القول في تأويل قوله تعالى: {وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٦)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٦)} “Onların yüzlerine ne bir toz bulaşır ne de zillet! İşte onlar Cennet ehlidirler; orada ebedî kalacaklardır.”
يعنى جلّ ثناؤُه بقولِه: {وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ}. لا يَغْشَى وجوههم كآبةٌ ولا كسوفٌ حتى تصيرَ من الحزنِ كأَنما عَلاهَا فَتَرٌ. والقَتَرُ: الغبار، وهو جمع قَتَرَةٍ، ومنه قول الشاعرِ :
Övgüsü yüce olan [Allah], {وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ} “Onların yüzlerine ne bir toz bulaşır ne de zillet” kavliyle şunu kastetmektedir: Hüzünden dolayı sanki üzerlerini bir karanlık kaplamışçasına yüzlerini ne bir keder ne de bir kararma sarar. el-Kater (القَتَر) ise tozdur ve katara (قَتَرَة) kelimesinin çoğuludur. Şairin şu sözü de bu kabildendir :
مُتَوَّجٌ برِداءِ المُلْكِ يَتْبَعُه … مَوْجٌ تَرَى فوقه الراياتِ والقَتَرَا
Hükümdarlık kaftanıyla taçlandırılmış , arkasından öyle bir ordu gelir ki … Üzerinde sancakları ve toz dumanı görürsün.
يعنى بالقتَرِ: الغبار.
el-Kater (القتَر) ile tozu kastetmektedir.
{وَلَا ذِلَّةٌ}، ولا هوانٌ {أَوْلَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ}. يقولُ: هؤلاء الذين وَصَفْتُ صفتهم، هم أهلُ الجنةِ وسكانُها، ومَن [هو فيها]. {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}. يقولُ: هم فيها ماكِثون أبدًا، لا تَبِيدُ فيخافوا زوال نعيمِهم، ولا هم بمُخْرَجِين فتَتَنَغَّصَ عليهم لذَّتهم.
{وَلَا ذِلَّةٌ} “Ne de bir zillet”, ne de bir horluk [bulaşır]. {أَوْلَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ} “İşte onlar cennet ehlidir”. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Kendilerini nitelendirdiğim bu kimseler, cennet ehli, onun sakinleri ve [orada olanlardır]. {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “Onlar orada ebedî kalacaklardır”. [Yani] onlar orada ebediyen kalıcıdırlar; ne [cennet] yok olur ki nimetlerinin zail olmasından korksunlar, ne de oradan çıkarılırlar ki lezzetleri kaçıp zehir olsun.
وبنحو الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
وكان ابنُ أبي ليلى يقولُ في قولِه: {وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ}. ما حدَّثنا محمدُ بن منصورٍ الطُّوسيُّ، قال: ثنا عفانُ، قال: ثنا حمادُ بنُ زيدٍ ، عن ثابتٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ أبي ليلى: {وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ}. قال: بعدَ نظرِهم إلى ربِّهم .
İbn Ebî Leylâ, O'nun: {وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ} “Onların yüzlerine ne bir toz bulaşır” kavli hakkında şöyle derdi: Bize Muhammed b. Mansûr et-Tûsî'nin anlattığına göre, o dedi ki: Bize Affân anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd , Sâbit'ten, o da Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan nakletti; o, {وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ} “Onların yüzlerine ne bir toz bulaşır ne de zillet” [ayeti] hakkında şöyle demiştir: Rablerine baktıktan sonra .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحَجَّاج ومُعَلَّى بن أسد، قالا: ثنا حمادُ بنُ زيدٍ، عن ثابتٍ، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى، بنحوه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc ve Muallâ b. Esed anlattılar, dediler ki: Bize Hammâd b. Zeyd, Sâbit'ten, o da Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan benzerini nakletti .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ}. قال: سوادُ الوجوه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, {وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ} “Onların yüzlerine ne bir toz bulaşır” kavli hakkında: Yüzlerin kararmasıdır , demiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ} “Kötülükleri kazananlara gelince, bir kötülüğün cezası misliyledir. Onları bir zillet kaplar. Kendilerini Allah'tan kurtaracak hiçbir koruyucu da yoktur.”
يقولُ تعالى ذكرُه: والذين عَمِلوا السيئاتِ في الدنيا، فعَصَوُا اللهَ فيها، وكفَروا به وبرسولِه، {جَزَاءُ سَيِّئَةٍ} [فله جزاءُ سيئةٍ] مِن عملِه السيئِ الذي عَمِله في الدنيا، {بِمِثْلِهَا} مِن عقابِ اللهِ في الآخرةِ. {وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ}. يقولُ:
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Dünyada kötülükleri işleyen, orada Allah'a isyan eden, O'nu ve Resûlü'nü inkâr eden kimselere gelince; {جَزَاءُ سَيِّئَةٍ} “bir kötülüğün cezası” [onlar için dünyada işledikleri kötü amelden ötürü bir kötülüğün karşılığı vardır], {بِمِثْلِهَا} “misliyledir” [yani] ahirette Allah'ın azabından onun dengidir. {وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ} “Onları bir zillet kaplar”. Şöyle buyurmaktadır:
وتَغْشاهم ذلةٌ وهوانٌ بعقابِ اللهِ إيَّاهم. {مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ}. يقولُ: ما لهم مِن اللهِ مِن مانعٍ يمنُعهم إذا عاقَبهم يحولُ بينَه وبينَهم.
Allah'ın onları cezalandırması sebebiyle kendilerini bir zillet ve horluk bürür. {مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ} “Kendilerini Allah'tan kurtaracak hiçbir koruyucu da yoktur”. Şöyle buyurmaktadır: O kendilerini cezalandırdığı zaman Allah'a karşı onları engelleyecek, O'nunla kendileri arasına girecek hiçbir engelleyici/koruyucu yoktur.
وبنحوِ الذى قُلنا في قولِه: {وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ}. قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ} “Onları bir zillet kaplar” kavli hakkında bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباس قولَه: {وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ}. قال: تَغْشاهم ذلةٌ وشدةٌ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, {وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ} “Onları bir zillet kaplar” kavli hakkında: Kendilerini bir zillet ve şiddet sarar , demiştir.
واختَلَف أهلُ العربيةِ في الرافعِ "للجزاءِ": فقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: رُفعَ بإضمارِ "لهم"، كأنه قيل: ولهم جزاءُ السيئةِ بمثلها. كما قال: {فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ} [البقرة: ١٩٦]. والمعنى: فعليه صيامُ ثلاثةِ أيامٍ. قال: وإن شئتَ رفعتَ "الجزاءَ" بالباءِ في قولِه: {جَزَاءُ سَيِّئَةِ بِمِثْلِهَا}.
Arap dili âlimleri "el-cezâ" (الجزاء) kelimesini merfu yapan (özne kılan) amil hususunda ihtilaf ettiler: Kûfeli dilcilerden bazıları şöyle demiştir: [Bu kelime] takdiri gizli olan "lehum" (onlar içindir) ifadesiyle merfu kılınmıştır; sanki 'Kötülüğün cezası onlar için misliyledir' denilmiş gibidir. Nitekim: {فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ} “Hacda üç gün oruç tutmak” [el-Bakara: 196] buyurmuştur ki anlamı: 'Ona üç gün oruç tutmak gerekir' şeklindedir. Dedi ki: Dilersen O'nun: {جَزَاءُ سَيِّئَةِ بِمِثْلِهَا} “kötülüğün cezası misliyledir” kavlindeki bâ (ب) harfi cerri ile de "el-cezâ" kelimesini merfu kılabilirsin.
وقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: "الجزاءُ" مرفوعٌ بالابتداءِ، وخبرُه "بمثلِها". قال: ومعنى الكلامِ: جزاء سيئةٍ مثلُها، وزِيدَت "الباءُ"، كما زِيْدَت في قولِهم: بحسبِك قولُ السوءِ. وقد أنْكر ذلك مِن قولِه بعضُهم، فقال: يجوزُ أن تكونَ "الباء" في "حسبِ"؛ لأن التأويلَ: إن قلت السوءَ فهو حسبُك. فلما لم تَدخُلْ في الجزاءِ، أُدْخِلت في حسبِ. بحسبِك أن تقومَ: إن قمتَ فهو حسبُك. فإن مُدِحَ ما بعد حسبِ، أُدْخِلتِ "الباءُ" فيما بعدَها، كقولِك: حسبُك بزيدٍ. ولا
Basralı dilcilerden bazıları da şöyle demiştir: "el-Cezâ" (الجزاء) kelimesi mübteda (özne) olarak merfudur; haberi (yüklemi) ise "bi-mislihâ" (بمثلها) ifadesidir. [Bu dilci] dedi ki: Sözün anlamı, 'Kötülüğün cezası onun mislidir' [şeklindedir]. Tıpkı Arapların 'Kötü söz söylemen sana yeter' (بحسبك قول السوء) sözünde zait kılındığı gibi burada da "bâ" (الباء) harfi zait olarak eklenmiştir. Onlardan bazıları onun bu sözünü reddederek şöyle demiştir: "Bâ" harfinin "hasb" (حسب) kelimesinde [zait] olması caizdir; zira tevil şöyledir: 'Eğer kötü bir söz söylersen bu sana yeter/cezandır.' Bu [harf] ceza lafzına dahil olmayınca 'hasb' kelimesine dahil edilmiştir. 'Ayağa kalkman sana yeter' (بحسبك أن تقوم) ifadesi de: 'Eğer kalkarsan bu sana yeter' [anlamındadır]. Şayet "hasb" kelimesinden sonra gelen övülürse, 'Zeyd sana [övgü olarak] yeter' (حسبك بزيد) sözünde olduğu gibi "bâ" harfi ondan sonrakine dahil edilir. Şu ise
يجوزُ: بحسبِك زيدٌ. لأن زيدًا الممدوحُ، فليس بتأويل جزاءٍ.
caiz değildir: 'Zeyd sana yeter' (بحسبك زيد). Çünkü Zeyd övülendir, dolayısıyla bir ceza/karşılık tevilinde değildir.
وأَوْلى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ، أن يكونَ "الجزاءُ" مرفوعًا بإضمار، بمعنى: فلهم جزاءُ سيئة بمثلِها. لأن اللهَ قال في الآيةِ التي قبلَها: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. فوصَف ما أعدَّ لأوليائِه، ثم عقَّب ذلك بالخبرِ عما أعدَّ اللَّهُ لأعدائِه، فالأشبهُ بالكلامِ أن يقالَ: وللذين كَسَبوا السيئاتِ جزاءُ سيئةٍ. وإذا وُجِّهَ ذلك إلى هذا المعنى، كانت "الباءُ" صلةً للجزاءِ.
Bu hususta gerçeğe en uygun olan görüş, "el-cezâ" kelimesinin gizli bir takdirle merfu olmasıdır; yani: 'Onlara bir kötülüğün cezası misliyledir' anlamındadır. Çünkü Allah bundan önceki ayette: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” buyurmuştur. Böylece dostları için hazırladıklarını vasfetmiş, ardından da Allah'ın düşmanları için hazırladıklarını haber vermiştir. Dolayısıyla söz dizimine en uygun olanı: 'Kötülük kazananlar için de bir kötülüğün cezası [vardır]' denilmesidir. İfade bu anlama hamledildiğinde, 'bâ' harfi 'cezâ' kelimesinin sılası (bağlantılı harf-i cerri) olur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٧)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٧)} “Yüzleri sanki karanlık geceden parçalarla kaplanmıştır. İşte onlar ateş ehlidirler; orada ebedî kalacaklardır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: كأنما أُلبِسَت وجوه هؤلاء الذين كَسَبوا السيئاتِ {قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ}. وهي جمعُ قِطعةٍ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kötülükleri kazanan bu kimselerin yüzleri sanki {قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ} “geceden parçalar” ile örtülmüştür; [kıta' (قِطَع)] ise kıt'a (قِطْعة) kelimesinin çoğuludur.
وكان قتادةُ يقولُ في تأويلِ ذلك ما حدَّثنا به محمدُ بنُ عبدِ الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بن ثَوْرٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا}. قال: ظلمةٌ مِن الليلِ .
Katâde bunun tevili hakkında, bize Muhammed b. Abdil'alâ'nın anlattığı şu rivayeti söylerdi; dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti; o, {كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا} “Yüzleri sanki karanlık geceden parçalarla kaplanmıştır” kavli hakkında: Geceden bir karanlıktır , demiştir.
واخْتَلَفت القرَأةُ في قولِه تعالى: {قِطَعًا}. فقرَأتْه عامة قرأة الأمصار: {قِطَعًا} بفتح "الطاءِ"، على معنى جمع قِطْعةٍ، وعلى معنى أن تأويلَ ذلك: كأنما أُغْشِيت وجهَ كلِّ إنسان منهم قطعةٌ مِن سَوادِ الليل. ثم جمع ذلك فقيل: {كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا}: مِن سَوادٍ، إذ جُمِعَ الوجهُ.
Kıraat âlimleri Yüce [Allah]'ın: {قِطَعًا} “parçalar” kavlinde ihtilaf etmişlerdir. İslâm beldelerindeki kıraat âlimlerinin geneli bunu, kıt'a (قِطْعة) kelimesinin çoğulu anlamında ve bunun tevilinin 'Sanki onlardan her bir insanın yüzü, gecenin karanlığından bir parça ile kaplanmıştır' manasında olması üzere "tâ" (الطاء) harfinin fethasıyla {قِطَعًا} (kıta'an) şeklinde okumuşlardır. Sonra bu [ifade] çoğul yapılarak, yüz (el-vech) kelimesi çoğul kılındığı için: {كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا} “Sanki yüzleri [gecenin] karanlığından parçalarla kaplanmıştır” denilmiştir.
وقرَأه بعضُ مُتأخِّرِى القرَأةِ: (قِطْعًا) بسكون "الطاءِ" ، بمعنى: كأنما أُغشِيَت وجوههم سوادًا من الليلِ، وبقيةً من الليلِ، ساعةً منه، كما قال: {فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعِ مِنَ اللَّيْلِ} [هود: ٨١] [الحجر: ٦٥]. أي: ببقيةٍ قد بَقِيَت منه. ويَعْتَلُّ لتصحيح قراءته ذلك كذلك، أنه في مصحف أبيٍّ؛ (ويَغْشَى وجوههم قطع مِن الليلِ مظلمٌ).
Müteahhir kıraat âlimlerinden bazıları ise bunu, 'Yüzleri sanki geceden bir karanlıkla, geceden geriye kalan bir kısımla, onun bir vaktiyle örtülmüştür' anlamında, "tâ" (الطاء) harfinin sükûnuyla (قِطْعًا) (kıt'an) şeklinde okumuştur ; nitekim: {فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعِ مِنَ اللَّيْلِ} “Gecenin bir bölümünde aileni yürüt” [Hûd: 81] [el-Hicr: 65] buyurmuştur, yani: Ondan geriye kalan bir parçasıyla. Kıraatini bu şekilde tashih etmek için de Übeyy'in mushafında bunun: 'Yüzlerini geceden karanlık bir parça bürür' (ويغشى وجوههم قطع من الليل مظلم) şeklinde olduğunu delil getirir.
والقراءةُ التى لا يجوزُ خلافُها عندى، قراءةُ مَن قَرَأ ذلك بفتح "الطاء"؛ لإجماع الحجة من قرَأةِ الأمصار على تصويبها وشُذُوذٍ ما عَداها، وحسبُ الأخرى دَلالةً على فسادِها، خروج قارئِها عما عليه قرَأةُ أهلِ أمصارِ الإسلامِ.
Bana göre aksine gidilmesi caiz olmayan kıraat, bunu "tâ" harfinin fethasıyla okuyanların kıraatidir; zira beldelerin kıraat âlimlerinden hüccet olanların bunun doğruluğu üzerinde icması vardır ve bunun dışındaki [kıraatler] şâzzdır. Diğer kıraatin yanlışlığına delil olarak, onu okuyanın İslâm beldeleri kıraat âlimlerinin benimsediği çizginin dışına çıkmış olması yeterlidir.
فإن قال لنا قائلٌ: فإن كان الصوابُ في قراءةِ ذلك ما قلتَ، فما وجهُ تذكيرِ المُظْلِمِ وتوحيدِه، وهو مِن نعتِ القِطَعِ والقِطْعِ، جمعٌ لمؤنثٍ؟
Bize birisi şöyle derse: 'Şayet bunun kıraatinde doğru olan senin dediğin ise, "el-muzlim" kelimesinin kıta' (القطع) kelimesinin sıfatı olmasına ve kıta'ın da müennes bir kelimenin çoğulu olmasına rağmen müzekker ve tekil getirilmesinin izahı nedir?'
قيل: في تذكير ذلك وجهان: أحدُهما، أن يكونَ قِطْعًا من الليلِ، وأن يكونَ من نعتِ الليل، فلما كان نكرةً، و"الليلُ" معرفةٌ نصب على القطْعِ؛ فيكون معنى الكلامِ حينئذٍ كأنما أُغْشِيَت وجوههم قطعًا من الليل المظلم. ثم حذفت "الألفُ" و"اللامُ" مِن "المظلم"، فلما صارَ نكرةً وهو مِن نعتِ "الليلِ" نُصِبَ على القطعِ.
Şöyle denilir: Bunun müzekker kılınmasında iki yön vardır: Birincisi, [kelimenin] geceden bir parça (kıt'an) olması ve 'el-leyl' (gece) kelimesinin sıfatı olmasıdır; nekre (belirsiz) olup "el-leyl" ise marife (belirli) olduğu için 'kat' (hâl) üzere mansub kılınmıştır. Bu durumda sözün anlamı: 'Sanki yüzleri karanlık geceden parçalarla kaplanmıştır' (قطعًا من الليل المظلم) şeklinde olur. Sonra "el-muzlim"den elif-lâm takısı hazfedilmiş, "el-leyl"in sıfatı iken nekreye dönüşünce de 'kat' üzere mansub yapılmıştır.
ويسمّى أهلُ البصرة ما كان كذلك "حالًا"، والكوفيون "قطعًا".
Basralılar bu tür durumlara "hâl", Kûfeliler ise "kat'" adını verirler.
والوجه الآخرُ على نحوِ قولِ الشاعرِ:
Diğer yön ise şairin şu sözü gibidir:
لو أن مِدْحَةَ حَيٍّ مُنْشِرٌ أحدًا
Şayet bir diriyi övmek bir kimseyi diriltecek olsaydı...
والوجهُ الأول أحسنُ وَجْهَيه.
Birinci yön, iki vechin daha güzel olanıdır.
وقولُه: {أَوْلَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ}. يقول: هؤلاء الذين وَصَفْتُ لك صفتهم، أهل النار الذين هم أهلها، {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}، يقولُ: هم فيها ماكِثُون.
O'nun: {أَوْلَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ} “İşte onlar ateş ehlidirler” kavli; sana niteliklerini vasfettiğim bu kimseler, cehennemin gerçek ehli olan ateş ehlidirler, {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “orada ebedî kalacaklardır” buyruğu ise; onlar orada [sürekli] kalıcıdırlar, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ (٢٨)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ (٢٨)} “O gün onların hepsini bir araya toplarız; sonra da ortak koşanlara: 'Siz ve ortaklarınız yerinizde durun!' deriz. Artık aralarını tamamen ayırmışızdır. Ortakları ise: 'Siz bize tapmıyordunuz' derler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ويوم نجمعُ الخلق لموقف الحساب جميعًا، ثم نقولُ حينئذٍ للذين أشْرَكوا بالله الآلهة والأندادَ: {مَكَانَكُمْ}، أي: امْكُثُوا مكانَكم، وقِفُوا في موضعِكم {أَنتُمْ} أيُّها المشركون {وَشُرَكَاؤُكُمْ} الذين كنتُم تَعْبُدونَهم مِن دونِ الله من الآلهة والأوثان. {فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ}، يقولُ: فَفَرَّقْنا بين المشركين بالله وما أشركوه به. [وهو من قولهم: زلتُ الشيءَ أزيله. إذا فرَّقت بينه] وبين غيرِه وأبنْتَه منه. وقال: فزَيَّلْنا إرادة تكثير الفعل وتكريره ، ولم يقل: فزِلْنا بينهم.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Hesaba çekilme yerinde bütün mahlûkatı topladığımız gün, sonra o vakit Allah'a ilahları ve putları ortak koşanlara: {مَكَانَكُمْ} “Yerinizde durun”, yani yerinizde bekleyin ve bulunduğunuz yerde durun; {أَنتُمْ} “Siz” ey müşrikler, {وَشُرَكَاؤُكُمْ} “ve ortaklarınız”, yani Allah'ı bırakıp da tapmakta olduğunuz ilahlar ve putlar [deriz]. {فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ} “Artık aralarını tamamen ayırmışızdır”, şöyle buyurmaktadır: Allah'a şirk koşanlarla O'na ortak koştukları şeylerin arasını ayırdık. [Bu, onların: 'Bir şeyi diğerinden ayırıp uzaklaştırdığım zaman زلت الشيء أزيله dedim' sözündendir] . Eylemin çokluğunu ve tekrarını kastettiği için 'fe-zeyyelnâ' (فزيّلنا) demiş, 'fe-zilnâ beynehüm' dememiştir.
وقد ذُكِرَ عن بعضهم أنه كان يَقْرؤُه: (فزايلْنا بينَهم). كما قيل: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ} [لقمان: ١٨]: (ولا تُصاعِرْ خدَّك). والعربُ تفعلُ ذلك كثيرًا في "فَعَلْت"، يُلْحِقون فيها أحيانًا "ألِفًا" مكانَ التشديدِ، فيقولون: "فاعَلْت". إذا
Bazılarından bu ifadeyi (فزايلْنا بينَهم) [fe-zâyelnâ beynehum] şeklinde okuduğu nakledilmiştir; nitekim {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ} [Lokmân: 18] “İnsanlara yanağını bükme (büyüklük taslama)” ayetinin (ولا تُصاعِرْ خدَّك) [ve lâ tusâ'ır haddeke] şeklinde [okunduğunun] söylendiği gibi. Araplar bunu 'fa‘‘altü' (فَعَّلْت) kalıbında çokça yaparlar; bazen şeddenin yerine bir elif bitiştirir ve 'fâ‘altü' (فاعَلْت) derler. [Bu durum,]
كان الفعلُ لواحدٍ. وأما إذا كان لاثنين، [فلا تكاد] تقولُ إلا: "فاعَلْت".
Fiil tek bir fail için olduğunda 'fâ'altü' (فاعلت) derler. Şayet iki taraf için ise, [neredeyse] sadece 'fâ'altü' derler.
{وَقَالَ شُرَكَاؤُهُم مَّا كُنتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ}، وذلك حين تَبَرَّأَ الذين اتُّبِعوا مِن الذين اتَّبَعُوا ورَأَوا العذابَ، وتَقَطَّعَتْ بهم الأسباب؛ لمَّا قيل للمشركين: اتَّبعوا ما كنتُم تَعْبُدون من دونِ اللهِ. ونُصِبَت لهم آلهتهم، قالوا: كُنَّا نعبد هؤلاء. فقالت الآلهة لهم: ما كنتم إيَّانا تَعْبُدون.
{وَقَالَ شُرَكَاؤُهُم مَّا كُنتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ} “Ortakları ise: 'Siz bize tapmıyordunuz' derler”. Bu, uyulanların uyanlardan uzaklaştığı, azabı gördükleri ve aralarındaki bütün bağların koptuğu andadır; müşriklere: 'Allah'ı bırakıp da tapmakta olduğunuz şeylerin peşine düşün' denilip ilahları karşılarına dikildiğinde onlar: 'Biz bunlara tapıyorduk' derler. İlahlar ise onlara: 'Siz bize tapmıyordunuz' derler.
كما حُدِّثتُ عن مسلم بن خالد، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ، قال: يكونُ يومَ القيامة ساعةٌ فيها شدةٌ، تُنصَبُ لهم الآلهة التى كانوا يَعْبُدون، فيقالُ: هؤلاء الذين كنتم تعبدون مِن دونِ اللَّهِ. فتقولُ الآلهة: والله ما كُنَّا نَسْمَعُ ولا تُبْصِرُ ولا نَعْقِلُ، ولا نعلم أنكم كنتم تعبدوننا. فيقولون: والله لإياكم كُنَّا نعبدُ. فتقول لهم الآلهة: {فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِن كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ} .
Nitekim Müslim b. Hâlid'den, onun İbn Ebî Necîh'ten, onun da Mücâhid'den naklettiğine göre bana şöyle anlatıldı; dedi ki: Kıyamet günü şiddetli bir an olur; tapmakta oldukları ilahlar karşılarına dikilir ve: 'Allah'ı bırakıp da taptıklarınız bunlardır' denilir. Bunun üzerine ilahlar şöyle derler: 'Vallahi biz ne işitiyor ne görüyor ne de aklediyorduk; sizin bize taptığınızı da bilmiyorduk.' [Müşrikler] ise: 'Vallahi biz sırf size tapıyorduk' derler. İlahlar da onlara şöyle der: {فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِن كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ} “Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter! Doğrusu biz sizin tapmanızdan tamamen habersizdik” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ. في قوله: {وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنهم}. قال: فَرَّقْنا بينهم. {وَقَالَ شُرَكَاؤُهُم مَّا كُنتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ} قالوا: بلى، قد كُنَّا نعبدُكم. فقالوا: {كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِن كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ} ما كُنَّا نسمع ولا نبصِرُ ولا نتكلَّمُ. فقال اللهُ: {هُنَالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَّا أَسْلَفَتْ} الآية.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنهم} “O gün onların hepsini bir araya toplarız; sonra da şirk koşanlara: 'Siz ve ortak koştuklarınız yerlerinize!' deriz. Artık onların aralarını tamamen ayırmışızdır” kavli hakkında: Onların aralarını ayırdık, dedi. {وَقَالَ شُرَكَاؤُهُم مَّا كُنتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ} “Ortakları ise: 'Siz bize tapmıyordunuz' derler”. [Müşrikler]: 'Bilakis, biz size tapıyorduk' dediler. Bunun üzerine [ortaklar] şöyle dediler: {كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِن كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ} “Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter; doğrusu biz sizin [bize] tapmanızdan habersizdik”. [Yani] biz ne işitiyor ne görüyor ne de konuşuyorduk. Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu: {هُنَالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَّا أَسْلَفَتْ} “Orada herkes daha önce yapmış olduğunu dener (karşılığını görüp anlar)...” ayeti[ni okudu].
ورُوِى عن مجاهدٍ أنه كان يتأوَّلُ الحشرَ في هذا الموضعِ الموتَ.
Mücâhid'den, onun bu yerdeki haşr (toplanma) kelimesini ölüm olarak tevil ettiği rivayet edilmiştir.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن الأعمشِ، قال: سمعتُهم يَذْكُرون عن مجاهد في قوله: {وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا}. قال: الحشرُ الموتُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, A'meş'ten nakletti; o dedi ki: Onların Mücâhid'den rivayetle Allah'ın: {وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا} “O gün onların hepsini bir araya toplarız” kavli hakkında: Haşr, ölümdür , dediğini işittim.
والذي قلنا في ذلك أولى بتأويله؛ لأن اللهَ تعالى ذكرُه أخبر أنه يقولُ يومئذٍ للذين أشْرَكوا ما ذكر أنه يقولُ لهم، ومعلومٌ أن ذلك غيرُ كائنٍ في القبرِ، وأنَّه إنما هو خبرٌ عما يقالُ لهم ويقولون في الموقفِ بعدَ البعثِ.
Bu hususta bizim söylediğimiz [görüş], teviline daha uygundur; çünkü zikri yüce olan Allah, o gün ortak koşanlara onlara söyleyeceğini bildirdiği sözü söyleyeceğini haber vermiştir. Bunun kabirde gerçekleşmeyeceği, bilakis yeniden dirilişten sonra hesap yerinde onlara söylenecek ve onların söyleyecekleri şeylerin bir haberi olduğu bilinmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ (٢٩)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ (٢٩)} “Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter! Doğrusu biz sizin tapmanızdan tamamen habersizdik.”
يقولُ تعالى ذكرُه مُخْبِرًا عن قيل شركاء المشركين من الآلهة والأوثان لهم يومَ القيامةِ، إذ قال المشركون بالله لها: إيَّاكم كُنَّا نعبدُ: {كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ}، أي: إنها تقولُ: حسبُنا الله شاهدًا بيننا وبينكم أيها المشركون، فإنه قد عَلِمَ أنا ما علمنا ما تقولون. {إِن كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ}، يقولُ: ما كُنَّا عن عبادتِكم إيانا دونَ اللَّهِ إلا غافلين، لا نشعُرُ به ولا نعلَمُ.
Zikri yüce olan [Allah], Allah'a şirk koşanların ilahlara: 'Biz ancak size tapıyorduk' dediklerinde, kıyamet gününde müşriklerin ortakları olan ilahların ve putların onlara söyleyeceği sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} “Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter”, yani onlar şöyle derler: Ey müşrikler! Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah bize yeter; çünkü O, sizin söylediklerinizi bilmediğimizi bilmektedir. {إِن كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ} “Doğrusu biz sizin tapmanızdan tamamen habersizdik”, şöyle buyurmaktadır: Biz sizin Allah'ı bırakıp bize tapmanızdan bütünüyle habersizdik, bunu hissetmiyor ve bilmiyorduk.
كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: {إِن كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِين}، قال: ذلك كلُّ شيءٍ يُعْبَدُ مِن دونِ اللهِ .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o, {إِن كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِين} “Doğrusu biz sizin tapmanızdan tamamen habersizdik” kavli hakkında: Bu, Allah'tan başka tapılan her şeydir , demiştir.
حدَّثني المثنى، قال: ثني إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن ورقاءَ، عن ابنِ
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, Verkâ’dan, o da İbn
أبي نجيحٍ، عن مجاهد مثلَه.
Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال مجاهدٌ: {إِن كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِين}، قال: يقول ذلك كلُّ شيءٍ كان يُعْبَدُ مِن دونِ اللَّهِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o dedi ki: Mücâhid: {إِن كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِين} “Doğrusu biz sizin tapmanızdan tamamen habersizdik” kavli hakkında: Bunu, Allah'tan başka tapılmış olan her şey söyler, demiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {هُنَالِكَ تَبْلُو كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {هُنَالِكَ تَبْلُو كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠)} “İşte orada her nefis önceden yaptıklarını sınayıp anlar; gerçek mevlâları olan Allah'a döndürülürler ve uydurdukları şeyler de kendilerinden uzaklaşıp kaybolur.”
اختَلَفَت القرأَةُ في قراءةِ قولِه: {هُنَالِكَ تَبلُوا كُلُّ نَفْسٍ} بالباء ، بمعنى: عند ذلك تُخْتَبَرُ كلُّ نفسٍ بما قَدَّمَت مِن خيرٍ أو شرٍّ.
Kıraat âlimleri O'nun: 'Orada her nefis sınanır' anlamında bā (ب) harfiyle {هُنَالِكَ تَبلُوا كُلُّ نَفْسٍ} “İşte orada her nefis sınar/sınanır” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; [bu okunuş] 'O vakit her nefis hayır veya şerden önceden takdim ettikleriyle imtihan edilir/sınanır' manasındadır.
وكان ممن يُقرؤُه ويتأوَّلُه كذلك مجاهدٌ.
Bunu böyle okuyan ve böyle tevil edenlerden biri de Mücâhid idi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {هُنَالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ}. قال: تُخْتَبَرُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o, {هُنَالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ} “İşte orada her nefis önceden yaptıklarını sınayıp anlar” kavli hakkında: İmtihan edilir/sınanır , demiştir.
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
وقرأ ذلك جماعةٌ مِن أهلِ الكوفةِ وبعضُ أَهلِ الحجازِ: (تَتْلُو كُلُّ نَفْسٍ ما
Kûfe ehlinden bir topluluk ve Hicaz ehlinden bazıları ise bunu şöyle okumuştur: {تَتْلُو كُلُّ نَفْسٍ ما}
أسْلَفَتْ)، بالتاء .
أسْلَفَتْ) şeklinde tâ (ت) harfiyle okumuştur .
واختَلَفَ قارئو ذلك كذلك في تأويلِه.
Bunu böyle okuyanlar tevili hususunda da ihtilaf etmişlerdir.
فقال بعضُهم: معناه وتأويلُه: هنالك تتبع كلُّ نفسٍ ما قَدَّمَت في الدنيا لذلك اليومِ.
Onlardan bazısı: 'Bunun anlamı ve tevili: İşte orada her nefis dünyada o gün için önceden takdim ettiklerine uyar/arkasından gider' demiştir.
ورُوِى بنحوِ ذلك خبرٌ عن النبيِّ ﷺ، من وجهٍ وسَنَدٍ غيرِ مُرْتَضَى، أنه قال: "يَمْثُلُ لكُلِّ قوم ما كانوا يَعْبُدون مِن دونِ اللَّهِ يومَ القيامةِ، فَيَتَّبِعُونَهم حتى يُورِدَوهم النارَ". قال: ثم تَلَا رسولُ الله ﷺ هذه الآية: (هنالك تتلو كل نفس ما أسلفت) .
Buna benzer bir rivayet Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) muteber olmayan bir tarik ve senetle nakledilmiştir; o şöyle buyurmuştur: "Kıyamet günü her kavmin önüne Allah'tan başka tapmakta oldukları şeyler getirilir, onlar da kendilerini cehenneme sokuncaya kadar onların peşine düşerler." [Ravi] dedi ki: Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu ayeti okudu: (هنالك تتلو كل نفس ما أسلفت) .