Binûn

İçinde Yûnus (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلَا أَدْرَاكُمْ بِهِ}. يقولُ: لو شاء الله لم يُعلِمْكموه.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbas'tan nakletti; o, Yüce Allah'ın: {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلَا أَدْرَاكُمْ بِهِ} “Eğer Allah dileseydi onu size okumazdım ve O da bunu size bildirmezdi” sözü hakkında şöyle demiştir: Eğer Allah dileseydi onu size bildirmezdi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلَا أَدْرَاكُمْ بِهِ}. يقولُ: ما حَذَّرتُكم به .

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; o dedi ki: İbn Abbas: {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلَا أَدْرَاكُمْ بِهِ} “Eğer Allah dileseydi onu size okumazdım ve O da bunu size bildirmezdi” ayeti hakkında şöyle demiştir: [Yani] onunla sizi uyarmazdım .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ}. وهو قولُ مُشركي أهل مكةَ للنبيِّ ﷺ. ثم قال لنبيِّه ﷺ: {قُلْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلَآ أَدْرَاكُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرًا مِنْ قَبْلِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ}: لَبِثَ أربعين سنةً .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, Yüce Allah'ın: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ} “Ayetlerimiz kendilerine apaçık okunduğu zaman bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bundan başka bir Kur'an getir veya bunu değiştir' dediler” sözü hakkında şöyle demiştir: Bu, Mekke ehlinin müşriklerinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediği sözdür. Sonra Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: {قُلْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلَآ أَدْرَاكُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرًا مِنْ قَبْلِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “De ki: 'Eğer Allah dileseydi onu size okumazdım ve O da bunu size bildirmezdi. Ben bundan önce sizin aranızda bir ömür boyu kalmıştım. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?'” [Katâde dedi ki:] Kırk yıl kalmıştı .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وَهبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قوله: {قُلْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلَا أَدْرَاكُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرًا مِنْ قَبْلِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} ولا أعلَمَكم به.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {قُلْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلَا أَدْرَاكُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرًا مِنْ قَبْلِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “De ki: 'Eğer Allah dileseydi onu size okumazdım ve O da bunu size bildirmezdi. Ben bundan önce sizin aranızda bir ömür boyu kalmıştım. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?'” ayeti hakkında: “Ve onu size bildirmezdi” demiştir.

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَورٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن

Bana Muhammed b. Abdilâ'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den nakletti, o da

الحسن، أنه كان يقرأُ: (ولا أدْرَأَتُكُم به) يقولُ: ما أعلمتُكم به .

Hasan'dan nakletti; o şöyle okurdu: (ولا أدْرَأَتُكُم به) yani: Onu size bildirmedim .

حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سَمِعتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبَرنا عُبيدٌ، قال: سَمِعتُ الضّحَاكَ يقولُ فى قولِه: {وَلَا أَدْرَاكُمْ بِهِ}. يقولُ: ولا أشعَرَكم الله به.

Bana Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı Yüce Allah'ın: {وَلَا أَدْرَاكُمْ بِهِ} “ve O da bunu size bildirmezdi” ayeti hakkında şöyle derken işittim: Yani Allah onu size hissettirmez/bildirmezdi.

وهذه القراءةُ التي حُكِيَت عن الحسنِ عندَ أهلِ العربية غَلَطٌ، وكان الفراءُ يقولُ في ذلك: قد ذُكِرَ عن الحسنِ أنه قال: (ولا أدْرَأْتُكم به). قال: فإن يكنْ فيها لغةٌ سوى دَرَيتُ وأدْرَيتُ، فلعلَّ الحسنَ ذهَب إليها. وأما أن يَصلُحَ مِن دَرَيتُ أو أدريتُ، فلا؛ لأن الياء والواوَ إذا انفتَح ما قبلَهما وسكَنتا، صحَّتا ولم تَنْقَلِبا إلى "ألفٍ"، مثلَ: قَضَيتُ ودَعَوتُ. ولعلَّ الحسنَ ذَهَبَ إلى طبيعتهِ وفصاحتِه فهمَزَها؛ لأنها تضارِعُ: دَرَأْتُ الحدَّ وشِبهَه. وربما غَلِطَت العربُ في الحرفِ إذا ضارَعَه آخرُ من الهمزِ، فيَهمِزون غيرَ المهموزِ، وسمِعتُ امرأةً مِن طيِّئ تقولُ: رَثَأْتُ زوجي بأبياتٍ. ويقولون: لبَّأْتُ بالحجِّ، وحَلَّأْتُ السَّوِيقَ. يَتَغَلَّطون؛ لأن حَلأتُ قد يقالُ فى دفع العِطاشِ من الإبل. ولبَّأتُ ذَهَب به إلى اللِّبأ؛ لبَأ الشاةِ. ورَثَأْت زوجى. ذهَب به إلى: رَثَأتُ اللبنَ. إذا أنت حلَبت الحليبَ على الرائبِ، فتلك الرَّثيئةُ.

Hasan'dan nakledilen bu kıraat, Arap dili âlimlerine göre yanlıştır. Ferrâ bu hususta şöyle derdi: Hasan'dan (ولا أدْرَأْتُكم به) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. [Ferrâ] dedi ki: Şayet bu hususta dereytü (دَرَيتُ) ve edreytü (أدْرَيتُ) dışında bir lehçe varsa Hasan belki de ona meyletmiştir. Fakat [bu kelimenin] dereytü veya edreytü fiilinden bu şekilde gelmesi caiz olamaz; zira yâ ve vâv harflerinin öncesi fethalı olup kendileri de sâkin olduğunda illetleşmeyip sahih kalırlar ve kazaytü (قَضَيتُ) ile deavtü (دَعَوتُ) örneklerinde olduğu gibi elif'e dönüşmezler. Hasan belki de kendi tabii seciyesine ve fesahatine dayanarak hemzeli okumuştur; zira bu fiil, dere'tü'l-hadde (دَرَأْتُ الحدَّ / cezayı savdım) ve benzeri hemzeli fiillere benzemektedir. Araplar bazen bir kelime hemzeli başka bir kelimeye benzediğinde hataya düşerek hemzesiz olan kelimeyi hemzeli telaffuz ederler. Nitekim Tayy kabilesinden bir kadının: 'Kocama birkaç beyitle mersiye yaktım (رَثَأْتُ زوجي بأبياتٍ)' dediğini işittim. Yine [hac için telbiye getirdim anlamında] 'lebbe'tü bi'l-hacc' (لبَّأْتُ بالحجِّ) ve [kavutu tatlandırdım anlamında] 'halle'tü's-sevîk' (وحَلَّأْتُ السَّوِيقَ) derler. [Burada] yanılgıya düşmektedirler; çünkü hala'tü (حلأتُ), susamış develeri [sudan] kovmak anlamında da kullanılır. Lebbe'tü derken zihni el-libe (اللِّبأ) kelimesine –yani koyunun ağız sütüne– kaymıştır. [Kadının] 'Kocama mersiye yaktım (رَثَأْت زوجى)' sözünde ise zihni 'Sütü kestirdim (رَثأتُ اللبنَ)' ifadesine kaymıştır; bu da taze sütü ekşimiş sütün üzerine sağdığında meydana gelen kesilmiş süttür (er-rasîe / الرَّثيئة).

وكان بعضُ البصريِّين يقولُ: لا وجهَ لقراءةِ الحسنِ هذه؛ لأنها من: أدريتُ. مثلَ: أعطيتُ. إلا أن لغةً لبنى عقيلٍ: أعطاتُ . يريدون: أعطيتُ. تُحوِّلُ الياءَ ألفًا، قال الشاعرُ :

Basralı bazı [dilciler] ise şöyle derdi: Hasan'ın bu kıraatinin hiçbir geçerli yönü yoktur; çünkü bu kelime tıpkı 'a'taytü' gibi 'edreytü' dendir. Ancak Ukayloğulları'nın bir lehçesinde 'a'taytü' demek istediklerinde yâ harfini elif'e çevirerek 'a'tâtü' derler. Şair şöyle demiştir :

[لقد آذَنَتْ] أهلَ اليمامةِ طيِّئٌ … بحربٍ كَنَاصاةِ الأغرِّ المُشَهَّرِ

[Tayy kabilesi] Yemâme halkına ... meşhur ve alnı ak atın kâkülü gibi [açık] bir savaş ilan etti .

يريدُ: كناصيةٍ. حُكِى ذلك عن المفُضَّلِ. وقال زيدُ الخيل :

'Ke-nâsiyetin' demek istemiştir. Bu, el-Mufaddal'dan nakledilmiştir. Zeydü'l-Hayl de şöyle demiştir :

لعَمْرُكَ ما أَخشَى التَّصَعلُكَ ما بَقَا … على الأرضِ قَيْسِىٌّ يَسُوقُ الأَباعِرًا

Ömrüne andolsun ki yeryüzünde develeri sevk eden Kayslı biri kaldığı (bega) müddetçe yoksulluktan korkmam.

فقال: بقا. وقال الشاعرُ :

[Şair 'bakiye' yerine] 'Beka' demiştir. Bir şair de şöyle demiştir :

[لزَجَرتُ قلبًا] لا يَريعُ لزاجرٍ … إِنَّ الغَوِىَّ إِذا نُها لم يُعتِبِ

[Öğüt verenin sözüne] dönmeyen bir kalbi azarlardım ... Şüphesiz azgın kimse nehyedildiği (nühâ) zaman vazgeçmez.

يريدُ: نُهى. قال: وهذا كلُّه على قراءةِ الحسنِ، وهي مرغوبٌ عنها. قال: وطَيِّئٌ تُصَيِّرُ كلَّ ياءٍ انكَسَر ما قبلَها ألفًا، يقولون: هذه جاراةٌ. وفي التَّرقُوَة: تَرقاةٌ. والعرقوَةِ: عَرقاةٌ. قال: وقال بعضُ طيئ: قد لَقَت فَزارةُ. حَذَفَ اليَاءَ مِن

[Şair 'nühâ' demekle] 'nühiye' (نُهى) kelimesini kastetmektedir. [Ebû Ubeyde] dedi ki: Bütün bunlar Hasen [el-Basrî]'nin kıraatine göredir; ancak bu kıraat tercih edilmemiştir (yüz çevrilmiştir). Dedi ki: Tayy kabilesi, kendisinden önceki harfi kesreli olan her 'yâ' harfini elife dönüştürür. [Örneğin 'câriye' yerine] 'Bu bir cariyedir' anlamında 'Hâzihî cârâh' (هذه جاراةٌ) derler. 'Et-Terküve' (التَّرقُوَة / köprücük kemiği) yerine 'terkâh' (تَرقاةٌ), 'el-urküve' (العرقوَةِ / kovanın ipi bağlanan ağacı) yerine ise 'arkâh' (عَرقاةٌ) derler. Dedi ki: Tayy kabilesinden bazıları da [ 'lekiyet' yerine] 'Fezâre kavuştu / karşılaştı' anlamında 'Kad lekat Fezârah' (قد لَقَت فَزارةُ) demiştir. [Burada şair] 'yâ' harfini...

"لَقِيَتْ" لما لم يُمكنه أن يُحوّلها ألفًا؛ لسكون التاءِ، فيَلْتَقِى ساكنان. وقال: زعَم يونسُ أن [نَسَا ورَضَا] ، لغةٌ معروفةٌ، قال الشاعرُ:

'lekiyet' kelimesindeki yâ harfini hazfetmiştir. Dedi ki: Yûnus, [nesâ ve radâ] kullanımlarının bilinen bir lehçe olduğunu ileri sürmüştür. Şair şöyle demiştir:

وأُنبئْتُ بالأَعراضِ ذا البَطنِ خالدًا … نَسَا أو تَناسَى أَن يَعُدَّ المَوَالِيَا

Bana haber verildi ki el-A'râz bölgesindeki o şişman Hâlid, dostlarını saymayı unuttu (nesâ) veya unutmuş gibi davrandı.

وروى عن ابنِ عباسٍ في قراءةِ ذلك أيضًا روايةٌ أخرى:

Bunun kıraati hususunda İbn Abbas'tan başka bir rivayet daha nakledilmiştir:

وهى ما حدَّثنا به المثنى، قال: ثنا المعلَّى بنُ أسدٍ، قال: ثنا خالدٌ عن حنظلةَ، عن شهرِ بن حوشبٍ، عن ابنِ عباسٍ، أنه كان يقرأُ: (قلْ لو شاء اللهُ ما تَلَوْتُه عليكم ولا أنْذَرتُكم به) .

O da el-Müsenna'nın bize anlattığı şu rivayettir; dedi ki: Bize el-Muallâ b. Esed anlattı, dedi ki: Bize Hâlid, Hanzale'den , o Şehr b. Havşeb'den, o da İbn Abbas'tan nakletti; o şöyle okurdu: (قلْ لو شاء اللهُ ما تَلَوْتُه عليكم ولا أنْذَرتُكم به) “De ki: 'Eğer Allah dileseydi onu size okumazdım ve onunla sizi uyarmazdım'” .

والقراءة التى لا [أستجيرُ أن تَعْدوَها] هى القراءةُ التي عليها قَرَأَةُ الأمصار: {قُل لَّوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلَا أَدْرَاكُم بِهِ}. بمعنى: ولا أَعلَمَكم به، ولا أشعَرَكم به.

Benim [dışına çıkmayı caiz görmediğim] kıraat ise şehirlerin kurrâsının üzerinde ittifak ettiği: {قُل لَّوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلَا أَدْرَاكُم بِهِ} “De ki: 'Eğer Allah dileseydi onu size okumazdım ve O da bunu size bildirmezdi'” kıraatidir; yani onu size bildirmez ve hissettirmezdi anlamındadır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ (١٧)}.

Yüce Allah'ın: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ (١٧)} “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Şüphesiz ki suçlular kurtuluşa eremezler” ayetinin tefsiri.

يقول تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ لهؤلاء المشركين، الذين نَسَبُوك فيما جئتَهم به مِن عندِ ربِّك إلى الكذبِ: أَيُّ خَلْقٍ [أَشدُّ تَعدِّيًا]، وأَوْضَعُ لقيلِه في غيرِ

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Rabbinin katından kendilerine getirdiğin şey hususunda seni yalancılıkla itham eden o müşriklere de ki: Hangi mahluk [haddi aşmada daha ileri] ve sözünü [lâyık olduğu yerin] gayrısına

موضعه، ممن اختَلَقَ على الله كذبًا، وافترى عليه باطلًا {أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ} يعني: بحُجَجِه ورسلِه وآياتِ كتابِه. يقولُ له جلّ ثناؤه: قل لهم: ليس الذى أضَفتُمونى إليه بأعجبَ من كَذِبِكم على ربِّكم وافتِرائِكم عليه، وتَكذيِبكم بآياتِه، {إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ}. يقولُ: إنه لا يَنجَحُ الذين اجتَرَموا الكفرَ في الدنيا يومَ القيامِة، إذا لَقُوا ربَّهم، ولا يَنالون الفلاحَ.

koyan hangi mahluk olabilir? {أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ} “yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan”, yani O'nun hüccetlerini, peygamberlerini ve Kitabı'nın ayetlerini yalanlayandan. Şânı yüce olan Allah Peygamber'e şöyle buyurmaktadır: Onlara de ki: Bana isnat ettiğiniz şey, sizin Rabbinize karşı yalan söylemenizden , O'na iftira etmenizden ve O'nun ayetlerini yalanlamanızdan daha şaşırtıcı değildir. {إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ} “Şüphesiz ki suçlular kurtuluşa eremezler”; yani dünyada küfrü irtikâp edenler , kıyamet gününde Rablerine kavuştuklarında kurtuluşa eremez ve necâta kavuşamazlar.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (١٨)}.

Yüce Allah'ın: {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (١٨)} “Onlar Allah'ı bırakıp kendilerine ne zarar ne de fayda verebilecek şeylere tapıyorlar ve: 'Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir' diyorlar. De ki: 'Siz Allah'a göklerde ve yerde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?' O, onların ortak koştukları şeylerden münezzeh ve yücedir” ayetinin tefsiri.

يقول تعالى ذكرُه: ويعبد هؤلاء المشركون، الذين وصفتُ لك يا محمدُ صفتَهم، من دونِ اللهِ، الذى لا يضرُّهم شيئًا، ولا ينفعُهم في الدنيا ولا في الآخرةِ، وذلك هو الآلهةُ والأصنامُ التى كانوا يَعْبُدونها، [{وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ}. يعنى: أنهم كانوا يَعْبُدونها] رجاءَ شفاعتها عندَ اللَّهِ. قال اللهُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قُلْ لَهُم: {قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: أَتُخْبِرون الله بما لا يكون في السماواتِ ولا في الأرض. وذلك أن الآلهةَ لا تشفعُ لهم عندَ اللهِ في السماواتِ ولا في الأرضِ، وكان المشركون يَزْعُمون أنها تشفعُ لهم عند الله. فقال الله لنبيِّه ﵌: قل لهم: أتُخبرون اللهَ أن ما لا يشفعُ في السماواتِ ولا في الأرض يشفعُ لكم فيهما، وذلك باطلٌ لا

Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana niteliklerini vasfettiğim bu müşrikler, Allah'ı bırakıp kendilerine hiçbir şekilde zarar veremeyecek, dünyada da ahirette de fayda sağlayamayacak şeylere tapıyorlar; bu da onların tapmakta oldukları ilahlar ve putlardır. [{وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ} “ve: 'Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir' diyorlar”. Yani onlar bunlara Allah katındaki şefaatlerini umarak tapıyorlardı]. Allah Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem: Onlara şöyle de, buyurdu: {قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ} “De ki: Allah'a göklerde ve yerde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'a göklerde ve yerde var olmayan bir şeyi mi haber veriyorsunuz? Zira o ilahlar göklerde de yerde de Allah katında onlara asla şefaat etmezler; oysa müşrikler bunların Allah katında kendilerine şefaat edeceklerini iddia ediyorlardı. Allah da Peygamberi'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: Onlara de ki: Göklerde ve yerde şefaat etmeyecek olan şeylerin bu ikisinde [göklerde ve yerde] sizin için şefaat edeceğini mi Allah'a haber veriyorsunuz? Oysa bu, aslı

تُعْلَمُ حقيقتُه وصحتُه، بل يعلمُ اللَّهُ أن ذلك خلافُ ما تقولون ، وأنها لا تشفعُ لأحدٍ، ولا تنفع ولا تضر، {سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ}. يقولُ: تَنْزِيهًا لِلَّهِ وعُلُوًّا عما يفعله هؤلاء المشركون من إشراكهم في عبادته ما لا يضرُّ ولا ينفعُ، وافترائِهم عليه الكذبَ.

bilinmeyen bir bâtıldır. Bilakis Allah, durumun sizin söylediğinizin aksi olduğunu , bunların hiç kimseye şefaat edemeyeceğini, ne fayda ne de zarar verebileceğini bilmektedir. {سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} “O, onların ortak koştukları şeylerden münezzeh ve yücedir”; yani Allah, bu müşriklerin O'na kullukta ne zarar ne fayda veren şeyleri ortak koşmalarından ve O'na karşı yalan uydurmalarından tenzih edilir ve yücedir.

القول في تأويل قوله: {وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٩)}.

Yüce Allah'ın: {وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٩)} “İnsanlar ancak tek bir ümmet idi, sonra ayrılığa düştüler. Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı, ihtilaf ettikleri şeyler hakkında aralarında hemen hüküm verilirdi” ayetinin tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: وما كان الناسُ إلا أهلَ دينٍ واحدٍ وملةٍ واحدةٍ، {فاختلفوا} في دينِهم، فافْتَرَقَت بهم السُّبُلُ في ذلك، {وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ}. يقولُ: ولولا أنه سبَق مِن اللَّه، أنه لا يُهْلِكُ قومًا إلا بعدَ انقضاء آجالِهم، {لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ}، يقولُ: لقُضِيَ بينَهم بأن يُهْلِكَ أهل الباطلِ منهم، ويُنجِّىَ أهلَ الحقِّ.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İnsanlar ancak tek bir din ve tek bir millet üzere idiler; {فاختلفوا} “sonra ayrılığa düştüler”, dinleri konusunda ihtilaf ettiler ve bu hususta yolları ayrıldı. {وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ} “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı”; yani Allah katından, bir kavmi ecelleri sona ermedikçe helak etmeyeceğine dair daha önce geçmiş bir takdir olmasaydı, {لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “ihtilaf ettikleri şeyler hakkında aralarında hemen hüküm verilirdi”, yani aralarındaki bâtıl ehlini helak edip hak ehlini kurtarmak suretiyle aralarında hüküm verilmiş olurdu.

وقد بَيَّنَّا اختلاف المختلفين في معنى ذلك في "سورةِ البقرة"، وذلك في قولِه: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ} [البقرة: ٢١٣] وبينا الصوابَ من القولِ فيه بشواهدِه، فأغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

Bunun anlamı hakkında ihtilaf edenlerin görüşlerini Bakara Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ} [el-Bakara: 213] ayetinde açıklamış, bu husustaki doğru görüşü delilleriyle ortaya koymuştuk; dolayısıyla bu yerde onu tekrarlamaya gerek kalmamıştır .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا} حِينَ قتَل أحدُ ابنَى آدم أخاه.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا} “İnsanlar tek bir ümmetten başka bir şey değildi; sonra ayrılığa düştüler” [ayeti], Âdem'in iki oğlundan biri kardeşini öldürdüğü zaman[a dairdir].

حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا القاسم، قال: ثنا عبد الله، عن ورقاءَ، عن ابن أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَيَقُولُونَ لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٢٠)}.

Yüce Allah'ın: {وَيَقُولُونَ لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٢٠)} “'Ona Rabbinden bir ayet (mucize) indirilse ya!' diyorlar. De ki: 'Gayb ancak Allah'ındır. Bekleyin, doğrusu ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim'” ayetinin tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: ويقول هؤلاء المشركون: هَلَّا أُنزِل على محمدٍ {آيَةٌ مِّن رَّبِّهِ}. يقولُ: عَلَمٌ ودليلٌ نعلمُ به أن محمدًا مُحِقٌّ فيما يقولُ؟ قال اللهُ له: {فَقُلْ} يا محمدُ: {إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ}. أي: لا يُعْلَمُ أَحدٌ يفعلُ ذلك إلا جلَّ ثناؤه؛ لأنَّه لا يعلم الغيبَ -وهو السِّرُ والخَفَيُّ مِن الأمورِ- إلا اللهُ، {فَانتَظِرُوا} أيُّها القومُ قضاءَ الله بيننا، بتَعْجِيلِ عقوبته للمُبْطِلِ مِنَّا، وإظهارِه المحقَّ عليه، إنى معكم ممن ينتظرُ ذلك. ففعل ذلك، جلّ ثناؤه، فقضَى بينَهم وبينَه، بأن قتَلهم يومَ بدرٍ بالسيفِ.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler: Muhammed'e {آيَةٌ مِّن رَّبِّهِ} “Rabbinden bir ayet (mucize)”, yani Muhammed'in söylediklerinde haklı olduğunu bileceğimiz bir işaret ve delil indirilse ya! diyorlar. Allah Peygamber'e buyurdu ki: Ey Muhammed! {فَقُلْ} “De ki:” {إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ} “Gayb ancak Allah'ındır”; yani bunu şânı yüce olandan başka hiç kimse yapamaz ; zira işlerin gizli ve saklı olanı demek olan gaybı Allah'tan başkası bilemez. Ey kavim! {فَانتَظِرُوا} “Bekleyin”, Allah'ın aramızdaki hükmünü, bizden bâtıl üzere olanın cezasını acele verip hak üzere olanı ona galip kılmasını bekleyin. {إِنِّي مَعَكُم مِّنَ الْمُنتَظِرِينَ} “Doğrusu ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim”. Şânı yüce olan Allah bunu yaptı; Bedir günü onları kılıçla öldürterek onlarla Peygamber'in arasında hükmünü verdi.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذَا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آيَاتِنَا قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْرًا إِنَّ رُسُلَنَا يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ (٢١)}.

Yüce Allah'ın: {وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذَا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آيَاتِنَا قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْرًا إِنَّ رُسُلَنَا يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ (٢١)} “İnsanlara uğradıkları bir darlıktan sonra bir rahmet tattırdığımız zaman, bakarsın ki ayetlerimiz hakkında bir tuzak kurarlar. De ki: 'Allah'ın tuzağı daha çabuktur.' Şüphesiz elçilerimiz kurduğunuz tuzakları yazmaktadırlar” ayetinin tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا رَزَقْنا المشركين باللَّهِ فَرَجًا بعد كَرْبٍ، ورخاءً بعدَ

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'a ortak koşanlara kederden sonra bir ferahlık ve başlarına gelen bir sıkıntıdan sonra bolluk

شدَّة أصابتهم. وقيل: عنّى به القَطْرَ بعد القَحْطِ. والضَّرَّاءُ هى الشدة، والرحمةُ هي الفَرَجُ. يقولُ: {إِذَا لَهُم مَّكْرُ فِي آيَاتِنَا}. اسْتهزاءٌ وتكذيبٌ.

ihsan ettiğimizde. Bununla kıtlıktan sonra gelen yağmurun kastedildiği de söylenmiştir. Darlık (darrâ) sıkıntıdır, rahmet ise ferahlıktır. Yüce Allah: {إِذَا لَهُم مَّكْرُ فِي آيَاتِنَا} “bakarsın ki ayetlerimiz hakkında bir tuzak kurarlar” buyurmaktadır; [bu da] alay etmek ve yalanlamaktır.

كما حدَّثنا المُثنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِذَا لَهُم مَكْرٌ فِي آيَاتِنَا}. قال: اسْتِهزاءٌ وتكذيبٌ .

Nitekim bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o, {إِذَا لَهُم مَكْرٌ فِي آيَاتِنَا} “bakarsın ki ayetlerimiz hakkında bir tuzak kurarlar” ayeti hakkında: Alay etmek ve yalanlamaktır , demiştir.

قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.

وقولُه: {قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: قلْ لهؤلاء المشركين المُسْتَهْزِئين مِن حُجَجنا وأدلَّتِنا، يا محمد: {اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْرًا}. أي: أسرعُ مِحَالًا بكم، واسْتِدْراجًا لكم وعقوبةً، منكم، من المَكْرِ في آياتِ اللهِ. والعربُ تَكْتَفى بـ"إذا" مِن "فعلتُ" و"فَعَلوا"، فلذلك حُذف الفعلُ معها.

Yüce Allah'ın: {قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْرًا} “De ki: 'Allah'ın tuzağı daha çabuktur'” sözü; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Delillerimiz ve hüccetlerimizle alay eden bu müşriklere de ki: {اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْرًا} yani: Allah'ın sizi cezalandırma tuzağı , derece derece helake yaklaştırması ve azabı, sizin Allah'ın ayetleri hakkında tuzak kurmanızdan daha hızlıdır. Araplar 'fealtü' ve 'fealû' fiillerinin yerine 'izâ' ile yetinirler, bu sebeple onunla birlikte fiil hazfedilmiştir.

وإنما معنى الكلام: وإذا أذَقنا الناس رحمةً من بعدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهم، مكَروا في آياتنا، فاكتفى من "مكَروا"، به إذا لهم مَكرٌ".

Sözün anlamı şudur: İnsanlara uğradıkları bir darlıktan sonra bir rahmet tattırdığımız zaman ayetlerimiz hakkında tuzak kurdular; böylece 'tuzak kurdular' ifadesi yerine 'bakarsın ki onların bir tuzağı vardır' ifadesiyle yetinilmiştir.

{إنَّ رُسُلَنَا يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ}. يقولُ: إِنَّ حَفَظَتَنا الذين نُرْسِلُهم إليكم، أيُّها الناسُ، يَكْتُبون عليكم ما تمكُرون في آياتِنا.

{إنَّ رُسُلَنَا يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ} “Şüphesiz elçilerimiz kurduğunuz tuzakları yazmaktadırlar”. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Size gönderdiğimiz koruyucu meleklerimiz, ayetlerimiz hakkında kurduğunuz tuzakları aleyhinize yazmaktadırlar.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {هُوَ الَّذِى يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذَا كُنتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِهَا جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٢٢)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin tevili hakkındaki görüş: {هُوَ الَّذِى يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذَا كُنتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِهَا جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٢٢)} “Sizi karada ve denizde gezdiren O'dur. Hatta siz gemilerde bulunduğunuz, o gemiler de içindekileri tatlı bir rüzgârla alıp götürdüğü ve onlar da bununla sevindikleri sırada, ona şiddetli bir fırtına gelip çatar; her taraftan onları dalgalar kuşatır ve çepeçevre sarıldıklarını (helak olacaklarını) anlarlar da dini yalnızca O'na halis kılarak Allah'a şöyle yalvarırlar: 'Eğer bizi bundan kurtarırsan, andolsun kesinlikle şükredenlerden olacağız!' (Yûnus, 10/22)”.

يقولُ تعالى ذكرُه: الله الذى يُسَيرُكم، أيُّها النَّاسُ، في البر على الظَّهْرِ، وفى البحر في الفلكِ، {حَتَّى إِذَا كُنتُمْ فِي الْفُلْكِ}، وهى السُّفنُ، {وَجَرَيْنَ بِهِم}. يعنى: وجَرَتِ الفلك بالناسِ، {بِريحٍ طيبة} في البحر {وَفَرِحُوا بِهَا}. يعنى: وفَرِحَ رُكْبانُ الفلكِ بالريح الطيبة التي يسيرون بها. والهاءُ في قولِه: {بِهَا} عائدةٌ على الريحِ الطيبةِ، {جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ}. يقولُ: جاءت الفلكَ ريحٌ عاصفٌ، وهي الشديدةُ.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Sizi karada bineklerin sırtında, denizde ise gemilerde gezdiren Allah'tır. {حَتَّى إِذَا كُنتُمْ فِي الْفُلْكِ} “Hatta siz gemilerde bulunduğunuz” ki fülk gemilerdir, {وَجَرَيْنَ بِهِم} “ve o gemiler de içindekileri alıp götürdüğü” yani gemiler insanları alıp götürdüğü, {بِريحٍ طيبة} “tatlı bir rüzgârla” denizde [götürdüğü], {وَفَرِحُوا بِهَا} “ve onlar da bununla neşelendikleri” yani gemide bulunanlar kendisiyle yol aldıkları tatlı rüzgârla sevindikleri [sırada], -{بِهَا} ifadesindeki zamir tatlı rüzgâra dönmektedir- {جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ} “gemiye şiddetli bir fırtına gelip çatar”. Şöyle buyurmaktadır: Gemiye şiddetli bir rüzgâr gelir; o da pek kuvvetli olandır.

والعربُ تقولُ: ريحٌ عاصفٌ وعاصفةٌ، وقد أعْصَفَتِ الريحُ وعصفت. و"أعْصَفَت" في بني أسدٍ فيما ذُكِر؛ قال بعضُ بني دُبَيْرِ .

Araplar: 'Riyhun âsıfun' (ريحٌ عاصفٌ) ve 'âsıfetün' (عاصفةٌ) derler. Rüzgâr için 'a'safeti'r-rîhu' (أعصفت الريح) ve 'asafet' (عصفت) ifadeleri kullanılır. 'A'sefe' fiili, nakledildiğine göre Benî Esed kabilesinin lehçesindedir. Benî Dübeyr'den biri şöyle demiştir :

حَتَّى إِذا أَعْصَفَتْ رِيحٌ مُزَعْزِعَةٌ … فيها قطارٌ ورَعْدٌ صَوْتُه زَجِل

Hatta ortalığı sarsan bir rüzgâr şiddetle estiğinde… İçinde yağmur ve gür sesli bir gök gürültüsü bulunan,

{وَجَاءَ هُمُ الْمَوْجُ مِن كُلِّ مَكَانٍ}. يقول تعالى ذكرُه: وجاءَ ركبانَ السفينةِ الموجُ من كل مكانٍ، {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِم}. يقولُ: وظَنُّوا أن الهلاكَ قد أحاطَ بهم وأحْدَقَ، {دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ}. يقولُ: أَخْلَصُوا الدعاءَ للَّهِ هنالك، دون أوثانهم وآلهتِهم، وكان مَفْزَعُهم حينئذٍ إلى اللَّهِ دونَها.

{وَجَاءَ هُمُ الْمَوْجُ مِن كُلِّ مَكَانٍ} “her taraftan dalgalar üzerlerine hücum eder”. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Gemidekilere her taraftan dalga gelir, {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِم} “ve tamamen kuşatıldıklarını anladıkları zaman”. Şöyle buyurmaktadır: Helakin kendilerini çepeçevre kuşattığını ve sardığını kesin olarak anladıkları [zaman], {دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “dini yalnız Allah'a halis kılarak O'na dua ederler”. Şöyle buyurmaktadır: Putlarını ve ilahlarını bırakıp işte o anda duayı sırf Allah'a has kılarlar; zira o vakit sığınakları putlar değil, yalnız Allah'tır.

كما حدَّثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ في قوله: {دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ}. قال: إذا مَسَّهم الضُّرُّ في البحرِ

Nitekim bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den Yüce Allah'ın: {دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “dini yalnızca O'na halis kılarak Allah'a yalvarırlar” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: "Denizde kendilerine bir darlık ve sıkıntı dokunduğunda

أخْلَصوا له الدعاءَ .

Duayı yalnızca O'na has kılarlar .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا الثوريُّ، عن الأعْمشِ، عن عمرِو بنِ مُرَّةَ، عن أبي عُبيدة في قولِه: {مُخلِصِينَ لَهُ الدِّينَ}: هيا شراهيا. تفسيرُه: يا حَيُّ يا قيومُ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, el-A'meş'ten, o Amr b. Mürre'den, o da Ebû Ubeyde'den Yüce Allah'ın: {مُخلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “dini O'na halis kılarak” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: 'Heyyâ Şerâhiyyâ' [derler]. Bunun tefsiri: 'Yâ Hayyu yâ Kayyûm' (Ey Hayy ve Kayyûm olan Allah) demektir .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَتهُمْ} إلى آخرِ الآيةِ. قال: هؤلاء المشركون يَدْعُون مع اللَّهِ ما يَدْعُون، فإذا كان الضُّرُّ لم يَدْعُوا إلا اللهَ، فإذا نجَّاهم إذا هم يُشْرِكون، {لَئِنْ أَنجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ} الشدةِ التي نحن فيها {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} لك على نِعَمِك، وتَخْلِيصِك إيَّانا مما نحن فيه بإخلاصِنا العبادةَ لك، وإفرادِ الطاعةِ دونَ الآلهةِ والأنْدادِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَتهُمْ} “İnsanlara uğradıkları bir darlıktan sonra bir rahmet tattırdığımız zaman” ayetinden bu ayetin sonuna kadar olan kısmı hakkında şöyle dedi: Bu müşrikler Allah ile beraber başka varlıklara da dua edip dururlar; fakat başlarına bir sıkıntı geldiğinde yalnızca Allah'a dua ederler. Allah onları kurtarınca da hemen şirke koşarlar. İçinde bulunduğumuz şu şiddetli durumdan {لَئِنْ أَنجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ} “Eğer bizi bundan kurtarırsan”, ibadeti sırf sana has kılarak, ilahları ve putları bırakıp itaati yalnız sana tahsis ederek içinden çıktığımız bu durumdan bizi kurtarmana ve nimetlerine karşılık sana {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “mutlaka şükredenlerden olacağız” [derler].

واخْتَلَفَت القرَأَةُ في قراءة قوله: {هُوَ الَّذِى يُسَيِّرُكُم}؛ فَقَرَأَته عامةُ قرأةِ الحجاز والعراق {هُوَ الَّذِى يُسَيِّرُكُم} من السَّيْرِ بالسينِ .

Kıraat âlimleri Yüce Allah'ın: {هُوَ الَّذِى يُسَيِّرُكُم} sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Hicaz ve Irak kurrâsının geneli bunu 'seyr' kökünden 'sîn' harfi ile {هُوَ الَّذِى يُسَيِّرُكُم} “Sizi gezdiren O'dur” şeklinde okumuşlardır .

وقَرَأَ ذلك أبو جعفرٍ القارئُ (هوَ الَّذِى يَنْشُرُكُمْ) من النَّشْرِ، وذلك البسطُ مِنِ قولِ القائلِ: نَشَرْت الثوبَ. وذلك بَسْطُه ونَشْرُه مِن طَيِّهِ. فَوَجَّهَ أبو جعفرٍ معنى ذلك إلى أن اللهَ يبعثُ عبادَه، فيَبْسُطُهم بَرًّا وبحرًا، وهو قريبُ المعنى مِن التَّسْييرِ.

Kıraat âlimi Ebû Ca‘fer ise bunu 'neşr' (yaymak) kökünden (هُوَ الَّذِي يَنْشُرُكُمْ) “Sizi yayan O'dur” şeklinde okumuştur. Bu da bir kimsenin katlanmış elbiseyi açması anlamında söylediği 'elbiseyi neşrettim (açıp serdim)' ifadesinden gelen 'bast' (yaymak, dağıtmak) demektir. Ebû Ca‘fer bunun manasını, Allah'ın kullarını sevk edip onları karada ve denizde yayması şeklinde tevil etmiştir ki bu da 'tesyîr' (gezdirmek, seyahat ettirmek) ile yakın anlamlıdır.

وقال: {وَجَرَيْنَ بِهِم بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ}. وقال في موضعٍ آخرَ: {فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} [يس: ٤١] فَوَحَّدَ. والفُلكُ اسمٌ للواحدةِ والجماعِ، ويُذَكَّرُ ويُؤَنَّثُ.

Yüce Allah: {وَجَرَيْنَ بِهِم بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ} “ve o gemiler de içindekileri tatlı bir rüzgârla alıp götürdüğü” buyurmuş [çoğul zamir kullanmış], başka bir yerde ise: {فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} [Yâsîn: 41] “Dolu gemide” buyurarak tekil olarak zikretmiştir. 'Fülk' kelimesi hem tekil hem de çoğul için kullanılan bir isimdir; ayrıca hem müzekker hem de müennes olarak kullanılır.

قال: {وَجَرَيْنَ بِهِم} وقد قال: {هُوَ الَّذِى يُسَيِّرُكُمْ} فخاطَب، ثم عاد إلى الخبرِ عن الغائبِ. وقد بَيَّنْتُ ذلك في غير موضعٍ من الكتابِ، بما أغنى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

Yüce Allah: {هُوَ الَّذِى يُسَيِّرُكُمْ} “Sizi gezdiren O'dur” buyurarak önce hitap etmiş, ardından: {وَجَرَيْنَ بِهِم} “ve o gemiler de içindekileri alıp götürdüğü” buyurarak gaib sîgasına dönmüştür. Bu hususu kitabın başka yerlerinde bu makamda tekrar etmeye hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştım .

وجوابُ قوله: {حَتَّى إِذَا كُنتُمْ فِي الفُلْكِ} {جَاءَتَهَا رِيحٌ عَاصِفٌ}. وأما جوابُ قوله: {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ} فَـ {دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ}.

Yüce Allah'ın: {حَتَّى إِذَا كُنتُمْ فِي الفُلْكِ} “Hatta siz gemilerde bulunduğunuz... bir sırada” sözünün cevabı {جَاءَتَهَا رِيحٌ عَاصِفٌ} “gemiye şiddetli bir fırtına gelip çatar” kısmıdır. {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ} “ve tamamen kuşatıldıklarını anladıkları zaman” sözünün cevabı ise {دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “dini yalnız Allah'a halis kılarak O'na dua ederler” kısmıdır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَمَّا أَنْجَاهُمْ إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَغْيُكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٣)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {فَلَمَّا أَنْجَاهُمْ إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَغْيُكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٣)} “Fakat Allah onları kurtarınca hemen yeryüzünde haksız yere taşkınlık yapmaya başlarlar. Ey insanlar! Yaptığınız taşkınlık sırf kendi aleyhinizedir. Bu ancak dünya hayatının geçici bir menfaatidir; sonra dönüşünüz bizedir, yapmakta olduklarınızı size bir bir haber vereceğiz.”

يقولُ تعالى ذكرُه: فلمَّا أَنْجَى اللَّهُ هؤلاء الذين ظنُّوا في البحر أنهم أُحيط بهم، مِن الجهدِ الذي كانوا فيه، أخْلَفوا اللَّهَ ما وَعَدوه، وبَغَوا في الأرضِ، فَتَجاوَرُوا فيها إلى غير ما أَذِنَ اللهُ لهم فيها مِن الكفرِ به، والعملِ بمعاصِيه على ظَهْرِها. يقولُ الله: يا أَيُّها الناسُ، إنما اعْتِداؤُكم الذي تَعْتَدونه على أنفسِكم، وإياها تَظْلِمون، وهذا الذى أنتم فيه متاعُ الحياةِ الدنيا. يقولُ: ذلك بلاغٌ تُبلَغون به في عاجلِ دُنْياكم.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah, denizde helakin kendilerini kuşattığını zanneden bu kimseleri içinde bulundukları sıkıntıdan kurtarınca, Allah'a verdikleri sözden döndüler ve yeryüzünde O'nu inkâr edip yeryüzünde O'na isyan teşkil eden ameller işleyerek Allah'ın kendilerine izin vermediği şeylere saptılar . Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Yaptığınız taşkınlık ve haddi aşma ancak kendi aleyhinizedir, zulmettiğiniz ancak bizzat kendinizsiniz. İçinde bulunduğunuz bu durum ise dünya hayatının geçici bir menfaatidir. Yani: Bu, şu peşin dünyanızda kendisiyle geçindiğiniz geçici bir nasip ve intifadır.

وعلى هذا التأويلِ "البَغْىُ" يكون مرفوعًا بالعائد من ذكرِه في قولِه: {عَلَى أَنفُسِكُمْ}، ويكونُ قولُه: (مَتَاعُ الحَياةِ الدُّنْيا). مرفوعًا على معنى: ذلك متاعُ

Bu teville göre el-bağyü (البَغْىُ) kelimesi, O'nun {عَلَى أَنفُسِكُمْ} “kendi aleyhinizedir” buyruğunda geçen ve kendisine dönen zamirle merfû olur. (مَتَاعُ الحَياةِ الدُّنْيا) “dünya hayatının geçimliğidir” buyruğu ise; 'o, [dünya hayatının] geçimliğidir' anlamında merfû olur.

الحياةِ الدنيا، كما قال: {لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِّن نَهَارٍ بَلَاغٌ} [الأحقاف: ٣٥]. بمعنى هذا بلاغٌ.

dünya hayatının menfaatidir. Nitekim Yüce Allah: {لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِّن نَهَارٍ بَلَاغٌ} [el-Ahkāf: 35] “Sanki gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olurlar. Bu bir tebliğdir” buyurmuştur; yani 'bu bir tebliğdir' anlamındadır.

وقد يحتملُ أن يكونَ معنى ذلك: إنما بَغْيُكم في الحياة الدنيا على أنفسِكم؛ لأنكم بكفرِكم تُكْسِبونها غضبَ اللَّهِ، متاعُ الحياةِ الدنيا، كأنه قال: إنما بَغْيُكم متاعُ الحياةِ الدنيا. فيكونُ "البَغْى" مرفوعًا بالمتاعِ، و"على أنفسِكم" مِن صلةِ "البَغْيِ" .

Bunun anlamının şu şekilde olması da muhtemeldir: Dünya hayatındaki taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir; zira siz küfrünüz sebebiyle nefsinize Allah'ın gazabını kazandırmaktasınız; [bu da] dünya hayatının geçici bir menfaatidir. Sanki şöyle buyurmuş gibidir: Taşkınlığınız sadece dünya hayatının geçici menfaatidir. Bu durumda 'el-bağyü' kelimesi 'el-metâ'' ile merfû olur, 'alâ enfüsiküm' ise 'el-bağy' kelimesinin sılası (bağlısı) olur .

وبرفعِ "المتاعِ"، قرأت القرَأةُ سوى عبدِ اللَّهِ بنِ أَبي إسحاقَ، فإِنه نَصَبَه بمعنى: إنما بَغْيُكم على أنفسِكم متاعًا في الحياةِ الدنيا، فجعل البَغْى مرفوعًا بقوله: {عَلَى أَنفُسِكُم} والمتاعَ منصوبًا على الحالِ .

Abdullah b. Ebî İshak müstesna, kıraat imamları 'el-metâ'' kelimesini ref' ile okumuşlardır. Zira o: 'Dünya hayatında bir menfaat olarak taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir' anlamında nasb ile okumuş; böylece 'el-bağy' kelimesini {عَلَى أَنفُسِكُم} ifadesiyle merfû, 'el-metâ'' kelimesini ise hâl olarak mensub kılmıştır .

وقوله: {ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُكُمْ}. يقولُ: ثم إلينا بعدَ ذلك مَعادُكم ومصيرُكم، وذلك بعدَ المماتِ. {فَنَنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ}. يقولُ: فنخبِرُكم يومَ القيامِة بما كنتُم تَعْمَلون في الدنيا مِن معاصى اللهِ، ونُجازيكم على أعمالِكم التي سلَفت منكم في الدنيا.

Yüce Allah'ın: {ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُكُمْ} “sonra dönüşünüz bizedir” sözü; şöyle buyurmaktadır: Bundan sonra, yani ölümden sonra dönüşünüz ve varışınız yalnızca bizedir. {فَنَنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ} “yapmakta olduklarınızı size bir bir haber vereceğiz”. Şöyle buyurmaktadır: Dünyada Allah'a isyan olarak neler yaptıysanız kıyamet gününde size onları haber verecek ve dünyada sizden sadır olmuş amellerinizin karşılığını size eksiksiz vereceğiz.

القول في تأويل قوله تعالى: {إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعَامُ حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٢٤)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعَامُ حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٢٤)} “Dünya hayatının misali, ancak gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki, insanların ve hayvanların yiyeceği yeryüzü bitkileri onunla [yeşerip] birbirine karışır. Nihayet yeryüzü bütün zinetini takınıp süslendiği ve sahipleri de onun [ürünlerini toplamaya] kadir olduklarını sandıkları bir sırada, geceleyin veya gündüzün emrimiz ona geliverir de sanki dün hiç yokmuş gibi onu kökünden biçilmiş bir hale getiriveririz. İşte düşünen bir topluluk için ayetleri böyle etraflıca açıklarız.”

يقولُ تعالى ذكرُه: إنما مثلُ ما تُباهون في الدنيا، وتَفاخَرون به من زينتِها وأموالِها، مع ما قد وُكِّل بذلك مِن التَّكدير والتنغيصِ وزوالِه بالفناءِ والموتِ، كمثلِ {مَاءٍ أَنزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ}. يقولُ: كمطرٍ أرسَلناه من السماءِ إلى الأرضِ، {فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ}. يقولُ: فتبت بذلك المطرِ أنواعٌ مِن النباتِ، مختلِطٌ بعضُها ببعضٍ.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Dünyada onun ziyneti ve mallarıyla övündüğünüz ve böbürlendiğiniz şeylerin -bununla birlikte ona keder, huzursuzluk ve yok oluş ile ölümün musallat kılınmış olmasıyla beraber- misali tıpkı {مَاءٍ أَنزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ} “gökten indirdiğimiz bir su” gibidir. Şöyle buyurmaktadır: Gökten yeryüzüne indirdiğimiz bir yağmur gibidir; {فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ} “onunla yeryüzünün bitkileri birbirine karıştı”. Şöyle buyurmaktadır: O yağmur vesilesiyle birbiriyle iç içe geçmiş, birbirine karışmış çeşitli bitkiler bitti.

كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيحِ، عن عطاءٍ الخراسانيِّ، عن ابنِ عباسٍ قوله: {إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ}. قال: اخْتَلَطَ، فنبت بالماء كلُّ لونٍ مما يأكُلُ الناسُ، كالحِنطة والشعيرِ وسائرِ حبوب الأرضِ والبقولِ والثمارِ، وما يأكُلُه الأنعامُ والبهائمُ مِن الحشيشِ والمَراعي .

Nitekim bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ} “Dünya hayatının misali ancak gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki, onunla yeryüzü bitkileri birbirine karışır” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [Bitkiler] birbirine karıştı; böylece su vesilesiyle insanların yediği buğday, arpa, diğer toprak mahsulleri, sebzeler ve meyveler ile davarların ve hayvanların yediği otlar ve otlaklardan her çeşit nebat bitti .

وقولُه: {حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا}. [يعنى: ظهر حسنُها وبهاؤُها]، {وَازَّيَّنَتْ}. يقولُ: وتَزَيَّنَت. {وَظَنَ أَهْلُهَا}. يعنى: أهلُ الأرضِ، {أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا}. يعنى: على ما أنبَتَت. وخرَج الخبرُ عن الأرضِ، والمعنى للنباتِ، إذ كان مفهومًا بالخطابِ ما عُنى به. وقولُه: {أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا}. يقولُ: جاء الأرضَ أمرُنا. يعنى: قضاؤُنا بهلاكِ ما عليها مِن النباتِ؛ إما ليلًا وإما نهارًا، {فَجَعَلْنَاهَا}. يقولُ: فَجَعَلْنا ما عليها {حَصِيدًا}. يعنى: مقطوعة مقلوعةً من أصولها، وإنما هي محصودةٌ صُرِفَت إلى حصيدٍ، {كَأَن لَّمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ}. يقولُ: كأن لم تكن تلك الزروعُ والنباتُ على ظهرِ الأرضِ

Allah Teâlâ'nın: {حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا} “Nihayet yeryüzü süsünü takındığı” [yani: güzelliği ve parlaklığı ortaya çıktığı], {وَازَّيَّنَتْ} “ve süslendiği” -şöyle buyurmaktadır: Ve süslendiği-, {وَظَنَ أَهْلُهَا} “ve sahipleri sandığı” -yani yeryüzü ehli-, {أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا} “ona güç yetirebileceklerini [sandığı zaman]” -yani onun bitirdiği şeylere [güç yetirebileceklerini sandıkları vakit]- sözleri [hakkındadır]. Burada haber yeryüzü üzerinden ifade edilmişse de kastedilen mana bitkilerdir; zira hitaptan neyin kastedildiği anlaşılmaktadır. O'nun: {أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا} “ona gece veya gündüz emrimiz geldi” buyruğu hakkında [şöyle] demektedir: Yeryüzüne emrimiz, yani üzerindeki bitkilerin helak edilmesi yönündeki hükmümüz ister gece ister gündüz geldi; {فَجَعَلْنَاهَا} “böylece onu kıldık” -[yani] şöyle buyurmaktadır: Üzerindekileri {حَصِيدًا} “biçilmiş” [hale] getirdik-, yani köklerinden kesilmiş ve sökülmüş [kıldık]. Bu [kelime], aslen 'mahsûde' (محصودة / biçilmiş) olup 'hasîd' (حصيد) kalıbına aktarılmıştır. {كَأَن لَّمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ} “sanki dün hiç yokmuş gibi” sözüyle [şöyle] buyurmaktadır: Sanki o ekinler ve bitkiler yeryüzünün üzerinde hiç bulunmamış,

نابتةً قائمةً على الأرضِ قبل ذلك بالأمسِ، وأصلُه من: غَنِيَ فلانٌ بمكان كذا، يَغْنَى به، إِذا أَقامَ به، كما قال النابغةُ الذبيانيُّ :

bundan önce dün yeryüzünde hiç bitmemiş ve ayakta durmamış gibi [yaptık] demektir. Bu kelimenin aslı: Bir kimse bir yerde ikamet edip kaldığında söylenen 'Ganiye fülânün bi-mekâni kezâ, yeğnâ bihî' (غَنِيَ فلانٌ بمكان كذا، يَغْنَى به) ifadesinden gelir. Nitekim en-Nâbiğa ez-Zübyânî şöyle demiştir :

غَنِيتُ بذلك إذْ هُمُ لكَ جِيرَةٌ … منها بعَطْفِ رسالةٍ وَتَوَدُّدِ

Onlar sana komşu iken, ondan gelen bir mektubun şefkati ve sevgisiyle orada uzun süre ikamet etmiştim.

يقولُ: فكذلك يأتى الفَناء على ما تَتَباهَون به مِن دُنْياكم وزخارفها، فيُفْنِيها و يُهْلِكُها، كما أهْلَكَ أمرُنا وقضاؤنا نبات هذه الأرض بعد حُسنها وبهجتها، حتى صارت {كَأَن لَّمْ تَغْنَ بِالأَمْسِ} كأن لم تكُن قبل ذلك نباتًا على ظهرِها.

Şöyle buyurmaktadır: İşte böbürlendiğiniz dünyanızın ve süslerinin başına da yok oluş öylece gelir; emrimiz ve takdirimiz bu toprağın bitkisini güzelliği ve parlaklığından sonra nasıl helak edip {كَأَن لَّمْ تَغْنَ بِالأَمْسِ} “sanki dün hiç yokmuş gibi”, sanki bundan önce yerin üzerinde hiç bitki yokmuş gibi bir hale getirdiyse , onu da öylece yok eder ve helak eder.

يقولُ الله جلّ ثناؤه: {كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}. يقولُ: كما بَيَّنَّا لكم، أيُّها الناسُ، مثلَ الدنيا، وعَرَّفْناكم حكمَها وأمرَها، كذلك نُبَيِّنُ حُجَجَنا وأدلتنا لمن تَفَكَّر واعْتَبَر ونظَر. وخَصَّ به أهلَ الفكرِ؛ لأنهم أهلُ التمييزِ بينَ الأمورِ، والفَحْصِ عن حقائقِ ما يَعْرِضُ مِن الشُّبَهِ في الصدورِ.

Övgüsü yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: {كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} “İşte düşünen bir topluluk için ayetleri böyle etraflıca açıklarız.” Şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Size dünyanın misalini açıkladığımız, onun hükmünü ve durumunu size bildirdiğimiz gibi, düşünen, ibret alan ve basiretle bakan kimseler için hüccetlerimizi ve delillerimizi de öylece açıklarız. Bunu özellikle fikir ehline tahsis etmiştir; çünkü onlar meseleleri birbirinden ayırt eden ve kalplerde beliren şüphelerin hakikatlerini araştırıp ortaya koyan kimselerdir.

وبنحو ما قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بِشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا}. الآية: إى واللهِ لئن تَشَبَّتَ بالدنيا وحَدِبَ عليها لتُوشِكَنَّ

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا} “Nihayet yer takısını takınıp...” ayeti hakkında şöyle dedi: Evet, Allah'a yemin olsun ki [bir kimse] dünyaya sımsıkı sarılır ve ona düşkünlük gösterirse çok geçmeden...

الدنيا أن تَلْفِظَه وتُقْضَى منه .

dünya onu fırlatıp atacak ve onun işini bitirecektir .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {وَازَّيَّنَتْ}. قال: أنبتت وحَسُنَت .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {وَازَّيَّنَتْ} “ve süslendiği” [ayeti hakkında] şöyle dediğini nakletti: Bitki bitirdi ve güzelleşti .

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا ابنُ عُيَينةَ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ أبى بكرِ بنِ عبدِ الرحمنِ بنِ الحارثِ بنِ هشامٍ، قال: سمِعتُ مروانَ يقرأُ على المنبرِ هذه الآيةَ: (حتى إذَا أخَذَتِ الأَرْضُ زِخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها وما كان اللَّهُ لِيُهْلِكَها إلا بذنوب أهلها). قال: قد قرأتُها، وليست في المصحفِ. فقال عباسُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن العباسِ: هكذا يَقْرَؤُها ابنُ عباسٍ. فأرسَلوا إلى ابنِ عباسٍ فقال: هكذا أَقْرَأنى أَبَيُّ بنُ كعبٍ .

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o Abdurrahman b. Ebî Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm'dan şöyle dediğini nakletti: Mervân'ı minberde bu ayeti şöyle okurken işittim: (حتى إذَا أخَذَتِ الأَرْضُ زِخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها وما كان اللَّهُ لِيُهْلِكَها إلا بذنوب أهلها) [Nihayet yeryüzü bütün ziynetini takınıp süslendiği ve sahipleri de ona güç yetirebileceklerini sandıkları bir sırada -ki Allah halkının günahları sebebi olmaksızın orayı asla helak edecek değildi-...]. Mervân dedi ki: Ben bunu böyle okudum; fakat bu [fazlalık] Mushaf'ta yoktur. Bunun üzerine Abbâs b. Abdillâh b. el-Abbâs şöyle dedi: İbn Abbâs da bunu böyle okur. Bunun üzerine İbn Abbâs'a haber gönderdiler; o da: Übey b. Ka'b bana bunu böyle okuttu, dedi .

حدَّثنا محمد بن عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {كَأَن لَّمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ}. يقولُ: كأن لم تَعِشْ، كأن لم تَنْعَمْ .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {كَأَن لَّمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ} “sanki dün hiç yokmuş gibi” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Sanki hiç yaşamamış, sanki hiç nimet içinde bulunmamış gibi .

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن إسماعيلَ، قال: سمِعتُ أبا سَلَمَةَ بن عبد الرحمنِ يقولُ: في قراءةِ أُبَيٍّ: (كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالأَمْسِ وما أهْلَكْناها إلا بذنوبِ أهلِها كذلكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ).

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, İsmâil'den anlattı, dedi ki: Ebû Seleme b. Abdirrahmân'ın şöyle dediğini işittim: Übey'in kıraatinde [bu ayet]: (كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالأَمْسِ وما أهْلَكْناها إلا بذنوبِ أهلِها كذلكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ) {“Sanki dün hiç yokmuş gibi; biz orayı ancak halkının günahları sebebiyle helak ettik. İşte düşünen bir topluluk için ayetleri böyle açıklarız”} şeklindedir.

واخْتَلَفَت القرَأةُ في قراءةِ قوله: {وَازَّيَّنَتْ}. فقرَأ ذلك عامةُ قرَأةِ الحجازِ والعراقِ {وَازَّيَّنَتْ} بمعنى: وتَزَيَّنَت، ولكنهم أَدْغَمُوا "التاء" في "الزايِ"؛ لتقاربِ مَخْرجَيهما، وأدْخلوا "ألفًا" ليُوْصَلَ إلى قراءتِه، إذ كانت "التاءُ" قد سكَنت، والساكنُ لا يُبتَدأُ به.

Kıraat âlimleri Yüce Allah'ın: {وَازَّيَّنَتْ} sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Hicaz ve Irak kurrâsının geneli bunu 've tezeyyenet' (وتَزَيَّنَت) anlamında {وَازَّيَّنَتْ} şeklinde okumuşlardır; ancak mahreçlerinin yakınlığı sebebiyle 'tâ' harfini 'zâ' harfine idgam etmişler ve 'tâ' harfi sakin kılındığı, sakine de ibtida yapılamayacağı (başlanamayacağı) için okunuşuna ulaşılsın diye başına bir 'elif' (hemze-i vasl) getirmişlerdir.

وحُكِى عن أبي العاليةِ، وأبى رجاءٍ، والأغرجِ، وجماعةٍ أُخَرَغيرهم، أنهم قَرَءُوا ذلك: (وأزْيَنَتْ) على مثالِ أفْعَلَت .

Ebû'l-Âliye, Ebû Recâ, el-A'rec ve bunlardan başka bir topluluktan ise bunu 'ef'alet' (أَفْعَلَتْ) vezninde (وأزْيَنَتْ) şeklinde okudukları rivayet edilmiştir .

والصواب من القراءة في ذلك: {وَازَّيَّنَتْ}؛ لإجماع الحُجَّةِ مِن القرأة عليها.

Bu konudaki doğru kıraat {وَازَّيَّنَتْ} şeklindeki okuyuştur; çünkü hüccet ehli kurrânın icmâı bunun üzerinedir.

القولُ في تأويل قوله: {وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلَامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٥)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلَامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٥)} “Allah esenlik yurduna çağırır ve dilediğini doğru yola iletir.”

يقولُ تعالى ذكرُه لعبادِه: أيُّها الناسُ، لا تَطْلُبوا الدنيا وزينتَها، فإن مصيرَها إلى فَناء وزَوالٍ، كما مصيرُ النباتِ الذى ضرَبه اللهُ لها مثلًا إلى هلاكٍ وبَوَارٍ، ولكن اطلُبوا الآخرة الباقيةَ، ولها فاعْمَلُوا، وما عندَ اللهِ فالتَمِسوا بطاعتِه، فإن اللهَ يَدْعُوكم إلى دارِه، وهى جَنَّاتُه التى أعَدَّها لأوليائه، تَسْلَموا من الهموم والأحزان فيها، وتأمَنوا من فناءِ ما فيها مِن النعيمِ والكرامةِ التى أعَدَّها لَمَن دَخَلَها، وهو يَهْدِى مَن يشاءُ من خلقِه، فيُوَفِّقه لإصابةِ الطريقِ المستقيمِ، وهو الإسلامُ الذى جعَله، جلّ ثناؤُه، سببًا للوصول إلى رضاه، وطريقًا لَمَن رَكِبَه وسلَك فيه إلى جِنانِه وكرامتِه.

Zikri yüce olan Allah kullarına şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Dünyayı ve süsünü talep etmeyin; zira onun akıbeti yok oluşa ve zevale varmaktır, nitekim Allah'ın dünya için misal getirdiği bitkinin akıbeti de helak ve yok oluştur. Lakin siz baki olan ahireti isteyin, onun için amel edin ve O'na itaat ederek Allah katındakini arayın. Şüphesiz Allah sizi kendi yurduna davet etmektedir; o da dostları için hazırladığı cennetleridir. Orada gamlardan ve hüzünlerden selamette olursunuz; oraya giren kimseler için hazırladığı nimetlerin ve ikramın yok olmasından emin bulunursunuz. O, kullarından dilediğini dosdoğru yolu bulmaya muvaffak kılarak hidayete erdirir; o [dosdoğru yol] da şânı yüce olan Allah'ın rızasına ulaşmaya vesile kıldığı ve ona tutunup yolunda yürüyenler için cennetlerine ve lütfuna bir yol eylediği İslam'dır.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن

Nitekim bana Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da

قتادةَ، قال: اللَّهُ السلامُ، ودارُه الجنةُ .

Katâde'den nakletti; o şöyle demiştir: Allah 'es-Selâm'dır, O'nun yurdu da Cennet'tir .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخبَرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ قوله: {وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى دَارِ السَّلَامِ}. قال: اللهُ هو السلامُ، ودارُه الجنةُ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den Yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى دَارِ السَّلَامِ} “Allah esenlik yurduna çağırır” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Allah bizzat 'es-Selâm'dır, O'nun yurdu da Cennet'tir .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن أيوبَ، عن أبي قِلابةَ، عن النبي ﷺ، قال: "قيل لي : لِتَنَمْ عينُك، ولْيَعْقِلْ قلبك، ولْتَسْمَعْ أُذُنك. فَنَامَتْ عَيْنى، وعقَل قلبي، وسَمِعَت أُذُنى، ثم قيل: سَيِّدٌ بنى دارًا، ثم صنَع مأدُبةً، ثم أرسَلَ داعيًا، فمَن أَجابَ الدَّاعِيَ دَخَلَ الدارَ، وأكَلَ مِن المَأدبة ، ورَضِيَ عنه السيدُ، ومَن لم يُجبِ الداعِيَ لم يَدْخُل الدارَ، ولم يأكُلْ مِن المأدُبةِ ، ولم يَرْضَ عنه السَّيدُ، فالله السَّيِّدُ، والدارُ الإسلامُ، والمأدُبةُ الجنةُ، والدَّاعِى محمدٌ ﷺ" .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Eyyûb'dan, o Ebû Kılâbe'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu nakletti: "Bana şöyle denildi : 'Gözün uyusun, kalbin akletsin, kulağın işitsin.' Gözüm uyudu, kalbim akletti, kulağım da işitti. Sonra şöyle denildi: 'Bir efendi bir köşk inşa etti, sonra bir ziyafet hazırladı, sonra da bir davetçi gönderdi. Kim davetçiye icabet ettiyse köşke girdi, ziyafetten yedi ve efendi ondan razı oldu. Kim de davetçiye icabet etmediyse köşke giremedi, ziyafetten yiyemedi ve efendi ondan razı olmadı.' İşte Allah o Efendi'dir, köşk İslam'dır, ziyafet Cennet'tir, davetçi ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir" .

حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى دَارِ السَّلَامِ وَيَهْدِى مَن يَشَاءُ إِلَى صِرَطٍ مُسْتَقِيمٍ}. ذُكِرَ لنا أن في التوراةِ مكتوبًا: يا باغِيَ الخيرِ هَلُمَّ، ويا باغِيَ الشرِّ انْتَهِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى دَارِ السَّلَامِ وَيَهْدِى مَن يَشَاءُ إِلَى صِرَطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Allah esenlik yurduna çağırır ve dilediğini doğru yola iletir” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Bize Tevrat'ta şöyle yazılı olduğu zikredildi: 'Ey hayır arayan kimse, gel! Ey şer arayan kimse, vazgeç!' .

حدَّثني الحسين بنُ سَلَمةَ بنِ أَبي كَبْشةَ، قال: ثنا عبدُ الملكِ بنُ عمرٍو، قال:

Bana el-Hüseyn b. Seleme b. Ebî Kebşe anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik b. Amr anlattı, dedi ki:

ثنا عَبَّادُ بن راشدٍ، عن قتادةَ، قال: ثنى خُلَيدٌ العَصرِيُّ، عن أبي الدرداءِ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "ما مِن يومٍ [طلعت فيه شمسُه] إلا وبجَنَبَتَيْها مَلَكانِ يُنادِيانِ، يَسْمَعُه خلقُ اللهِ كلُّهم إلا الثَّقَلَين: يا أيُّها الناسُ هَلُمُّوا إلى ربِّكم، إن ما قَلَّ وكَفَى خيرٌ مما كَثُرَ وأَلْهَى". قال: وأُنْزِلَ ذلك في القرآنِ في قولِه: {وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى دَارِ السَّلَامِ وَيَهْدِي مَن يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيم} .

Bize Abbâd b. Râşid, Katâde'den anlattı, dedi ki: Bana Huleyd el-Asrî, Ebû'd-Derdâ'dan nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Güneşin doğduğu hiçbir gün yoktur ki [üzerine doğmuş olsun da] iki yanında insan ve cinler hariç Allah'ın bütün yarattıklarının işittiği şu nidayı yapan iki melek bulunmasın: 'Ey insanlar! Rabbinize koşun! Şüphesiz az olup yeten şey, çok olup oyalayan şeyden daha hayırlıdır.'" [Ebû'd-Derdâ] dedi ki: Bu durum Kur'an'da Yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى دَارِ السَّلَامِ وَيَهْدِي مَن يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيم} “Allah esenlik yurduna çağırır ve dilediğini doğru yola iletir” ayetinde indirilmiştir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ليثِ بنِ سعدٍ، عن خالدِ بنِ يزيدَ، عن سعيدِ بنِ أبي هلالٍ، عن جابرِ بنِ عبدِ اللهِ، قال: خرَج علينا رسول الله ﷺ يومًا، فقال: "إني رأيتُ في المنامِ كأن جِبريلَ عندَ رأسى، وميكائيلَ عندَ رِجْلَيَّ، يقول أحدهما لصاحبه: اضْرِبْ له مثلًا. فقال: اسمَعْ، سَمِعَتْ أُذُنُكَ، واعْقِل عقَل قلبك؛ إنما مَثَلُك ومَثَلُ أُمَّتِك، كمثل مَلِكِ اتَّخَذَ دارًا، ثم بنَى فيها بيتًا، ثم جعل فيها مأدبةً، ثم بعث رسولًا يَدْعُو الناسَ إلى طعامه، فمنهم مَن أجابَ الرسولَ، ومنهم من ترَكه، فاللَّهُ المَلِكُ، والدارُ الإسلام، والبيتُ الجنةُ، وأنتَ يا محمد الرسولُ، مَن أَجابَك دخل الإسلام، ومَن دخل الإسلامَ دخَل الجنةَ، ومن دخل الجنةَ أَكل منها " .

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Leys b. Sa'd'dan, o Hâlid b. Yezîd'den, o Saîd b. Ebî Hilâl'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan nakletti; o şöyle demiştir: Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıkıp şöyle buyurdu: "Rüyamda Cibril'i başucumda, Mikâil'i de ayakucumda gördüm. Biri diğerine: 'Ona bir misal getir' diyordu. Diğeri de dedi ki: 'Dinle, kulağın işitsin; aklet, kalbin kavrasın! Senin ve ümmetinin misali tıpkı bir köşk edinen, sonra içinde bir ev inşa eden, sonra oraya bir ziyafet sofrası koyan ve ardından insanları yemeğine çağırmak üzere bir elçi gönderen hükümdarın misali gibidir. İnsanlardan kimi elçiye icabet etti, kimi de onu terk etti. İşte Allah o Hükümdar'dır, köşk İslam'dır, ev Cennet'tir, sen de ey Muhammed elçisin! Kim sana icabet ederse İslam'a girer, kim İslam'a girerse Cennet'e girer, kim de Cennet'e girerse oradaki [nimetlerden] yer '" .

القول في تأويل قوله تعالى: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}.

Yüce Allah'ın: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” buyruğunun teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: للذين أحْسَنوا عبادةَ اللهِ في الدنيا من خلقِه، فأطَاعُوه فيما أمَر ونهَى، الحسنى.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yaratılmışlarından dünyada Allah'a ibadeti güzel yapan, O'nun emrettiği ve yasakladığı şeylerde O'na itaat eden kimseler için el-Hüsnâ (en güzel karşılık) vardır.

ثم اختلفَ أهل التأويلِ في معنى الحُسْنَى والزيادة اللَّتين وَعَدَهما الله المحسنين من خلقِه؛ فقال بعضُهم: الحسنى هى الجنةُ، جعَلها اللهُ للمحسنين مِن خلقِه جزاءً، والزيادةُ عليها، النظرُ إلى اللهِ تعالى.

Sonra tevil ehli, Allah'ın yaratılmışlarından iyilik yapanlara vadettiği "el-Hüsnâ" ve "ziyâde"nin (fazlalığın) anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: el-Hüsnâ, Allah'ın yaratılmışlarından iyilik yapanlar için bir mükâfat kıldığı Cennet'tir; onun üzerindeki ziyâde ise Yüce Allah'a bakmaktır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن عامر بن سعدٍ، عن أبي بكرٍ الصديقِ ﵁: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: النظرُ إلى وجهِ ربِّهم .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o Âmir b. Sa'd'dan, o da Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: [Bu fazlalık,] Rablerinin vechine bakmaktır .

حدَّثنا سفيانُ، قال: ثنا حَميدُ بنُ عبدِ الرحمنِ، عن قَيْسٍ، عن أبي إسحاقَ، عن عامر بن سعدٍ، عن سعيدِ بنِ نمْرانَ ، عن أبي بكرٍ: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: النظرُ إلى وجهِ اللَّهِ تعالى .

Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Humeyd b. Abdirrahmân, Kays'tan, o Ebû İshâk'tan, o Âmir b. Sa'd'dan, o Saîd b. Nimrân'dan , o da Ebû Bekir'den: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: [Bu,] Yüce Allah'ın vechine bakmaktır .

حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن عامرِ بنِ سعدٍ: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}. قال: النظرُ إلى وجهِ ربِّهم.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o da Âmir b. Sa'd'dan: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: [Bu fazlalık,] Rablerinin vechine bakmaktır.