حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ، قال: ذبَحه ثم شَواه في الرضْفِ، فهو الحنيذُ حين شواه .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, o şöyle demiştir: Onu kesti, sonra kızgın taşlar üzerinde kızarttı; işte kızarttığı zamanki hali hanîzdir .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو يزيدَ، عن يعقوبَ، عن حفصِ بن حميدٍ، عن شِمْرِ بن عطيةَ: {جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ}. قال: المشويُّ الذي يقطُرُ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Yezîd, Ya'kûb'dan, o Hafs b. Humeyd'den, o da Şimr b. Atıyye'den nakletti: {جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ} “kızartılmış bir buzağı getirdi”. Şöyle demiştir: [Yağı] damlayan kızartmadır.
حدَّثنا المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا هشامٌ، قال: ثنا يعقوبُ، عن حفصِ بنِ حميدٍ، عن شِمْرِ بنِ عطيةَ، قال: الحَنيذُ الذي يَقطُرُ ماؤُه وقد شُوِيَ.
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Hişâm anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb, Hafs b. Humeyd'den, o da Şimr b. Atıyye'den nakletti, o şöyle demiştir: Hanîz, kızartılmış olup suyu/yağı damlayandır.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا المحاربيُّ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {بِعِجْلٍ حَنِيذٍ}. قال: نَضيجٍ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan nakletti: {بِعِجْلٍ حَنِيذٍ} “kızartılmış bir buzağı”. [ed-Dahhâk]: “İyice pişmiş [olan demektir]” dedi.
حُدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {بِعِجْلٍ حَنِيذٍ}: الذي قد أُنضِجَ بالحجارةِ .
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı, Allah'ın: {بِعِجْلٍ حَنِيذٍ} “kızartılmış bir buzağı” kavli hakkında şöyle derken işittim: Taşlarla iyice pişirilmiş olandır .
وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: قال سفيانُ: {فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ}: مشويٍّ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Süfyân şöyle demiştir: {فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ} “ve hemen kızartılmış bir buzağı getirdi”. Kızartılmış [demektir].
حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عبدِ الكريمِ، قال: ثنى عبدُ الصمدِ أنه سَمِعَ وهبَ بنَ منبهٍ يقولُ: {حَنِيذٍ}. يعني: شَوِيٍّ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Abdilkerîm anlattı, dedi ki: Bana Abdüssamed, Vehb b. Münebbih'i şöyle derken işittiğini nakletti: {حَنِيذٍ} “kızartılmış”. Yani kızartma demektir.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: الحِناذُ الإنضاجُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti, o şöyle demiştir: Hınâz (الحِناذُ), iyice pişirmektir.
وهذه الأقوالُ التي ذكَرناها عن أهلِ العربيةِ وأهلِ التفسيرِ مُتقاربةُ المعاني بعضُها مِن بعضٍ.
Arap dili ehlinden ve tefsir ehlinden zikrettiğimiz bu görüşler, anlam bakımından birbirine yakındır .
وموضعُ {أَنْ} من قولِه: {أَنْ جَاءَ}. نصبٌ بقولِه: {فَمَا لَبِثَ}؛ [لأن معناه: فما لبِث بأن] جاء.
{أَنْ جَاءَ} ifadesindeki {أَنْ} edatının iraptaki yeri, {فَمَا لَبِثَ} fiilinin ameliyle mansubdur; [çünkü bunun anlamı: 'getirmekte gecikmedi' demektir] .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قَالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قَالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠)} “Ellerinin ona uzanmadığını görünce, onları yadırgadı ve onlardan dolayı içine bir korku düştü. Dediler ki: 'Korkma! Biz Lût kavmine gönderildik.'”
يقولُ تعالى ذكرُه: فلما رأى إبراهيمُ أيديَهم لا تَصِلُ إلى العجلِ الذي أتاهم
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İbrahim, kendilerine getirdiği buzağıya ellerinin uzanmadığını görünce
به، والطعامِ الذي قَدَّمَ إليهم، نَكِرَهم، وذلك أنه لمَّا قَدَّمَ طعامَه ﵇ إليهم، فيما ذُكِر، كَفُّوا عن أكلِه؛ لأنهم لم يكونوا ممن يأكُلُه، وكان إمساكُهم عن أَكلِه عندَ إبراهيمَ، وهم ضِيفانُه، مُستنكَرًا، ولم تكن تُثْبِتُهم معرفةٌ، ورَاعَه أمرُهم، وأوجَسَ في نفسِه منهم خِيفةً.
ve önlerine sunduğu yemeğe uzanmadığını görünce onları yadırgadı. Çünkü anlatıldığına göre İbrahim aleyhisselâm yemeğini önlerine sunduğunda, yemek yiyen kimselerden olmadıkları için yemekten el çektiler. Onlar misafirleri olduğu halde yemekten geri durmaları İbrahim'e garip geldi, onları tanıyamadı , durumları onu ürküttü ve içten içe onlardan bir korku duydu.
وكان قتادةُ يقولُ: كان [إنكارُ إبراهيمَ] ذلك مِن أمرِهم، لما حدَّثنا به بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قَولَه: {فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً}: وكانت العربُ إذا نَزَل بهم ضيفٌ فلم يَطعَمْ من طعامِهم، ظنُّوا أنه لم يجئْ بخيرٍ، وأنه يُحدِّثُ نفسَه بشرٍّ.
Katâde şöyle derdi: [İbrahim'in onların durumunu yadırgaması] , Bişr'in bize anlattığı şu sebepten ileri geliyordu: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً} “Ellerinin ona uzanmadığını görünce, onları yadırgadı ve onlardan dolayı içine bir korku düştü” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Araplar, kendilerine bir misafir indiğinde yemeklerinden yemezse, onun hayırla gelmediğini ve içinde bir kötülük kurduğunu düşünürlerdi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ}. قال: كانوا إذا نَزَل بهم ضيفٌ فلم يأكُلْ مِن طعامِهم، ظنُّوا أنه لم يأتِ بخيرٍ، وأنه يحدِّثُ نفسَه بشرٍّ، ثم حَدَّثوه عندَ ذلك بما جاءوا .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den onun: {فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ} “Ellerinin ona uzanmadığını görünce, onları yadırgadı” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Onlara bir misafir indiğinde yemeklerinden yemezse, onun hayırla gelmediğini ve içinde bir kötülük kurduğunu düşünürlerdi. [Melekler] bunun üzerine ne için geldiklerini ona haber verdiler .
وقال غيرُه في ذلك ما حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن الأسودِ بنِ قيسٍ، عن جُندبِ بنِ سفيانَ، قال: لمَّا دَخَل ضيفُ إبراهيمَ ﵇، قرَّب إليهم العجلَ، فجعَلوا ينكُتون بقِداحٍ في أيديهم مِن نَبلٍ، ولا
Bu hususta ondan başkası ise el-Hâris'in bana anlattığı şu rivayeti söylemiştir: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, el-Esved b. Kays'tan, o da Cündeb b. Süfyân'dan nakletti, dedi ki: İbrahim'in aleyhisselâm misafirleri girdiğinde, [İbrahim] onlara buzağıyı yaklaştırdı/ikram etti. Onlar ise ellerindeki oklara ait yontulmuş çubuklarla [ete] dokunmaya başladılar ve
تَصلُ أيديهم إليه، نَكِرَهم عندَ ذلك .
elleri ona uzanmadı; İbrahim de işte o zaman onları yadırgadı .
يقالُ منه: نكِرتُ الشيءَ أَنكِرُه، وأَنكرتُه أُنكِرُه، بمعنًى واحدٍ، ومِن "نَكِرتُ وأَنكرتُ" قولُ الأعشى :
Bu kelimeden olmak üzere, aynı anlamda 'bir şeyi yadırgadım/tanımadım' manasında nekirtü'ş-şey'e enkürühû (نكرت الشيء أنكره) ve enkertühû ünkîruhû (أنكرته أنكره) denilir. Nekirtü ve enkertü kullanımlarına el-A'şâ'nın şu beyti örnektir :
وأَنكرَتني وما كان الذي نَكرت … من الحوادثِ إلا الشَّيبَ والصَّلعا
O kadın beni yadırgadı; oysa yadırgadığı olaylar, saçın ağarması ve dökülmesinden başka bir şey değildi
فجمَع اللغتين جميعًا في البيتِ.
Böylece şair iki lehçe kullanımını da aynı beyitte bir araya getirmiştir.
وقال أبو ذُؤيبٍ :
Ebû Züeyb de şöyle demiştir :
فنَكِرنَه فنفَرنَ وامترَسَت به … هَوجاءُ هادِيةٌ وهادٍ جُرْشُعُ .
Onu yadırgadılar ve ürküp kaçtılar; öncü hırçın bir dişi ve iri gövdeli bir kılavuz [yaban eşeği] ona karşı koydu .
وقولُه ﷿: {وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً}. يقولُ: أحسَّ في نفسِه منهم خِيفةً وأضمَرَها. {قَالُوا لَا تَخَفْ}. يقولُ: قالت الملائكةُ لمَّا رَأت ما بإبراهيمَ من الخوفِ منهم: لا تخَفْ منَّا وكُنْ آمِنًا، فإِنَّا ملائكةُ ربِّك أُرسلنا إلى قومِ لوطٍ.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً} “ve onlardan dolayı içine bir korku düştü” buyruğu; içinde onlardan yana bir korku hissetti ve bunu gizledi, demektir. {قَالُوا لَا تَخَفْ} “Dediler ki: 'Korkma!'” buyruğu ise şöyle demektir: Melekler, İbrahim'in kendilerinden korktuğunu görünce: 'Bizden korkma, güvende ol; zira biz Rabbinin melekleriyiz, Lût kavmine gönderildik' dediler.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ}.
Allah'ın: {وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ} kavlinin tefsiri:
[يقولُ تعالى ذكرُه]: {وَامْرَأَتُهُ}: سارةُ بنتُ هارانَ بنِ ناحورَ بنِ ساروغَ بنِ
[Allah Teâlâ zikruhu buyuruyor ki]: {وَامْرَأَتُهُ} “onun hanımı”; Hârân b. Nâhûr b. Sârûğ b.
أرغوا بنِ فالغَ ، وهي ابنةُ عمِّ إبراهيمَ، {قَائِمَةٌ}. قيل: كانت قائمةً من وراءِ السِّترِ، تستمعُ كلامَ الرسلِ وكلامَ إبراهيمَ. وقيل: كانت قائمةً تخدُمُ الرسلَ، وإبراهيمُ جالسٌ مع الرسلِ.
Erğû b. Fâliğ'dir ve o, İbrahim'in amcasının kızıdır. {قَائِمَةٌ} “ayakta duruyordu”. Perdenin arkasında durmuş, elçilerin ve İbrahim'in konuşmalarını dinliyordu, denilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise İbrahim elçilerle otururken o, elçilere hizmet etmek üzere ayakta duruyordu.
وقولُه: {فَضَحِكَتْ}. اختلفَ أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {فَضَحِكَتْ}. وفي السببِ الذي مِن أجلِه ضَحِكت؛ فقال بعضُهم: ضَحِكت الضَّحكَ المعروفَ؛ تعَجُّبًا مِن أنها وزوجَها إبراهيمَ يَخدُمان ضِيفانَهم بأنفسِهما، تَكرِمةً لهم، وهم عن طعامِهم مُمسِكون لا يأكُلون .
Allah'ın: {فَضَحِكَتْ} “bunun üzerine güldü” kavline gelince; tefsir ehli, O'nun {فَضَحِكَتْ} buyruğunun manası ve kadının gülme sebebi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Kendisi ve eşi İbrahim'in onlara ikram olsun diye bizzat misafirlerine hizmet etmelerine karşın onların yemekten el çekip yememelerine şaşırarak bildiğimiz gülmeyle güldü .
ذكرُ من قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri:
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: بَعَثَ اللَّهُ الملائكةَ لتُهْلِكَ قومَ لوطٍ، أقبَلَت تَمشي في صورةِ رجالٍ شبابٍ حتى نَزَلوا على إبراهيمَ، فتضيَّفُوه، فلما رَآهم إبراهيمُ أَجلَّهم، فراغَ إلى أهلِه فجاء بعجلٍ سمينٍ، فذَبَحه ثم شَواه في الرَّضْفِ، فهو الحَنيذُ حينَ شَواه، وأَتاهم فقعَد معهم، وقامَت سارَةُ تَخدُمُهم، فذلك حينَ يقولُ: (وامرأتُه قائمةٌ وهو جالسٌ). في قراءةِ ابنِ مسعودٍ، فلما قَرَّبه إليهم قال: ألا تأكُلون؟ قالوا: يا إبراهيمُ، إنا لا نأكُلُ طعامًا إلا بثمنٍ. قال: فإن لهذا ثَمَنًا، قالوا: وما ثَمنُه؟ قال:
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] anlattı, o şöyle demiştir: Allah, Lût kavmini helak etmek üzere melekleri gönderdi. [Melekler] genç erkekler suretinde yürüyerek gelip nihayet İbrâhim'e uğradılar ve ona misafir oldular. İbrâhim onları görünce kendilerine hürmet gösterdi; hemen ailesinin yanına gidip semiz bir buzağı getirdi, onu kesti ve ardından kızgın taşlar üzerinde kızarttı. Onu pişirdiğinde bu [et], hanîz (kızgın taşta pişmiş kebap) idi. [Yemeği] onlara getirip yanlarına oturdu; Sâre de ayakta durup onlara hizmet ediyordu. İbn Mes‘ûd'un kıraatindeki: '(Hanımı ayakta duruyor, kendisi ise oturuyordu)' [ifadesi] işte bu zamandır. [İbrâhim yemeği] onlara yaklaştırınca: 'Yemez misiniz?' dedi. Onlar: 'Ey İbrâhim! Biz bir yemeği ancak bedeliyle yeriz' dediler. [İbrâhim]: 'Bunun da bir bedeli vardır' dedi. Onlar: 'Bunun bedeli nedir?' dediler. [İbrâhim] şöyle dedi:
تَذكُرون اسمَ اللَّهِ على أوَّلِه، وتحمَدونه على آخرِه. فنظَر جبريلُ إلى ميكائيلَ فقال: حُقَّ لهذا أن يتَّخِذَه ربُّه خليلًا. {فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ}. يقولُ: لا يأكُلون، فَزِع منهم، وأوجَسَ منهم خِيفةً، فلما نَظَرت إليهم سارَةُ أنه قد أكرَمهم، وقامَت هي تخدُمُهم، ضَحِكت، وقالت: يا عجَبًا لأضيافِنا هؤلاء، إنا نخدُمهم بأنفسِنا تَكرِمةً لهم، وهم لا يأكُلون طعامَنا !
'Başlarken Allah'ın adını anmanız, bitirirken de O'na hamdetmenizdir' dedi. Bunun üzerine Cebrâil, Mîkâîl'e bakıp: 'Rabbinin onu dost edinmesi pek yerindedir' dedi. {فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ} “Ellerinin ona uzanmadığını görünce”; yani yemediklerini görünce onlardan ürktü ve içine onlardan yana bir korku düştü. Sâre, İbrahim'in onlara ikram ettiğini ve kendisinin de hizmet için ayakta durduğunu görünce güldü ve: 'Şu misafirlerimize şaşarım doğrusu ; biz kendilerine ikram olsun diye bizzat hizmet ediyoruz, onlarsa yemeğimizi yemiyorlar !' dedi.
وقال آخرون: بل ضَحِكت مِن أن قومَ لوطٍ في غفلةٍ وقد جاءتْ رسلُ اللَّهِ بإهلاكِهم .
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o, Lût kavmi gaflet içindeyken Allah'ın elçilerinin onları helak etmek üzere gelmiş olmasına güldü .
ذكرُ من قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: لما أوجَسَ إبراهيمُ خِيفةً في نفسِه، حدَّثوه عند ذلك بما جاءوا فيه، فضَحِكت امرأتُه، وعَجِبت من أن قومًا أتاهم العذابُ وهم في غفلةٍ، فضَحِكت من ذلك وعَجِبت، فبشَّرْناها بإسحاقَ، ومن وراءِ إسحاقَ يعقوبَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti, o şöyle demiştir: İbrahim içten içe bir korku hissedince, melekler bunun üzerine ne için geldiklerini ona haber verdiler. Bunun üzerine karısı güldü ve bir kavmin gaflet içindeyken başlarına azabın gelmiş olmasına şaşırdı; buna gülüp hayret etti. Bunun üzerine biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ أنه قال: ضحِكت تعجُّبًا مما فيه قومُ لوطٍ من الغفلةِ، ومما أتاهم من العذابِ .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti, o şöyle demiştir: [Sâre], Lût kavminin içinde bulunduğu gaflete ve başlarına gelen azaba şaşarak güldü .
وقال آخرون: بل ضَحِكَت ظنًّا منها بهم أنهم يُريدون عَملَ قومِ لوطٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis [Sâre], onların Lût kavminin işini yapmak istediklerini zannettiği için güldü.
ذكرُ من قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri:
حدَّثني الحارثُ، ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو معشرٍ، عن محمدِ بنِ قيسٍ في قولِه: {وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ}. قال: لمَّا جاءت الملائكةُ ظنَّت أنهم يُريدون أن يَعمَلوا كما يعملُ قومُ لوطٍ .
Bana el-Hâris anlattı, bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ma'şer, Muhammed b. Kays'tan Allah Teâlâ'nın: {وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ} “Karısı da ayaktaydı, bunun üzerine güldü” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Melekler geldiğinde [Sâre], onların Lût kavminin yaptığı gibi yapmayı istediklerini zannetti .
وقال آخرون: بل ضَحِكَت لِما رَأت بزوجِها إبراهيمَ من الرَّوعِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o, kocası İbrahim'de gördüğü korku ve dehşetten dolayı güldü.
ذكرُ من قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الكلبيِّ: {فَضَحِكَتْ}. قال: ضَحِكَت حينَ راعُوا إبراهيمَ، مما رَأت من الرَّوعِ بإبراهيمَ .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da el-Kelbî'den {فَضَحِكَتْ} “Bunun üzerine güldü” ayeti hakkında nakletti: Onlar İbrahim'i korkuttuklarında, İbrahim'de gördüğü korkudan dolayı güldü .
وقال آخرون: بل ضَحِكَت حينَ بُشِّرت بإسحاقَ؛ تعَجُّبًا من أن يكونَ لها ولدٌ على كِبرِ سنِّها وسنِّ زوجها.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o, İshak ile müjdelendiğinde kendi yaşının ve kocasının yaşının ilerlemiş olmasına rağmen bir çocuğu olacağına şaşırarak güldü.
ذكرُ من قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عبدِ الكريمِ، قال: ثنى عبدُ الصمدِ، أنه سَمِع وهبَ بنَ منبهٍ يقولُ: لمَّا أتى الملائكةُ إبراهيمَ فَرَآهم، راعَه هيئتُهم وجَمالُهم، فسلَّموا عليه، وجَلَسوا إليه، فقامَ فأمَرَ بعجلٍ سمينٍ، فحُنِذَ له،
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Abdilkerîm anlattı, dedi ki: Bana Abdüssamed, Vehb b. Münebbih'i şöyle derken işittiğini anlattı: Melekler İbrâhim'e gelip de [İbrâhim] onları görünce, heybet ve güzellikleri onu ürpertip etkiledi. Ona selâm verdiler ve yanına oturdular. Bunun üzerine [İbrâhim] kalkıp semiz bir buzağı [kesilmesini] emretti ve buzağı onun için közde kızartıldı,
فقرَّب إليهم الطعامَ، فلما رأى أيديَهم لا تَصِلُ إليه نَكِرهم وأوجَس منهم خيفةً، وسارَةُ وراءَ البيتِ تسمَعُ، قالوا: لا تخَفْ إنا نُبَشِّرُك بغلامٍ حليمٍ مباركٍ. فبشَّر به امرأتَه سارةَ، فضَحِكت وعَجِبت: كيف يكونُ لسنِّي ولدٌ، وأنا عجوزٌ وهو شيخٌ كبيرٌ؟! فقالوا: [لا تعجَبي] من أمرِ اللَّهِ، فإنه قادرٌ على ما يشاءُ، فقد وَهَبه اللَّهُ لكم، فأبشِروا به .
Yemeği önlerine yaklaştırdı. Ellerinin ona uzanmadığını görünce onları yadırgadı ve içine onlardan yana bir korku düştü. Sâre de evin arkasından dinliyordu. Melekler: 'Korkma, biz seni yumuşak huylu ve mübarek bir oğulla müjdeliyoruz' dediler. [İbrahim de] karısı Sâre'ye bunu müjdeledi. Sâre güldü ve şaşırdı: 'Ben yaşlı bir kadın, o da ihtiyar bir pir iken bu yaşımda nasıl çocuğum olabilir?!' dedi. Melekler: 'Allah'ın emrine [şaşma] ; şüphesiz O dilediği her şeye kadirdir. Allah onu size bağışlamıştır, artık müjdeleniniz ' dediler.
وقد قال بعضُ مَن كان يتأوَّلُ هذا التأويلَ: إن هذا من المُقدَّمِ الذي معناه التأخيرُ. كأنَّ معنى الكلامِ عندَه: وامرأتُه قائمةٌ، فبشَّرناها بإسحاقَ. ومِن وراءِ إسحاقَ يعقوبَ، فضَحِكت وقالت: يا ويلتا، ألِدُ وأنا عجوزٌ؟!
Bu yorumu yapanlardan bazısı da şöyle demiştir: Bu, lafzen önde olup anlamca sonda olan türdendir. Sanki ona göre sözün anlamı şöyledir: Karısı ayaktaydı; biz ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik; bunun üzerine güldü ve: 'Vay başıma gelenler! Ben yaşlı bir kadınken doğuracak mıyım ?!' dedi.
وقال آخرون: بل معنى قولِه: {فَضَحِكَتْ}. في هذا الموضِع: حاضَت .
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis burada {فَضَحِكَتْ} “Bunun üzerine güldü” kavlinin anlamı: Âdet gördü , demektir.
ذكرُ من قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri:
حدَّثني سعيدُ بنُ عمرٍو السَّكُونيُّ، قال: ثنا بقيةُ بنُ الوليدِ، عن عليِّ بنِ هارونَ، عن عمرِو بنِ الأزهرِ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَضَحِكَتْ}. قال: حاضَت، وكانت ابنةَ بضعٍ وتسعين سنةً. قال: وكان إبراهيمُ ابنَ مائةِ سنةٍ.
Bana Saîd b. Amr es-Sekûnî rivayet edip dedi ki: Bize Bakıyye b. el-Velîd, Ali b. Hârûn'dan, o Amr b. el-Ezher'den, o Leys'ten, o da Mücâhid'den {فَضَحِكَتْ} “Bunun üzerine güldü” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Âdet gördü; o sırada doksan küsur yaşındaydı. [Mücâhid] dedi ki: İbrâhim de yüz yaşındaydı.
وقال آخرون: بل ضَحِكت سرورًا بالأمنِ منهم، لمَّا قالوا لإبراهيمَ: {لَا تَخَفْ}. وذلك أنه قد كان خافَهم، وخافَتهم هي أيضًا، كما خافَهم إبراهيمُ، فلما أَمِنت ضَحِكت، فأتبَعوها البشارةَ بإسحاقَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o, melekler İbrahim'e: {لَا تَخَفْ} “Korkma” dediklerinde onlardan yana güvende olmanın sevinciyle güldü. Şöyle ki İbrahim onlardan korkmuştu, İbrahim'in korktuğu gibi o da onlardan korkmuştu. Güvende olduğunu anlayınca güldü, onlar da hemen ardından İshak müjdesini verdiler.
وقد كان بعضُ أهلِ العربيةِ من الكوفيِّين يزعُمُ أنه لم يسمَعْ "ضَحِكت" بمعنى "حاضَت" من ثقةٍ.
Kûfeli Arap dili âlimlerinden bazıları , güvenilir bir kimseden *dahiket* (ضَحِكت) kelimesinin *hâdat* (حاضَت / âdet gördü) anlamında olduğunu duymadığını ileri sürmüştür.
وذكَر بعضُ أهلِ العربية من البصريِّين أن بعضَ أهلِ الحجازِ أخبَره عن بعضِهم أن العربَ تقولُ: ضَحِكَت المرأةُ: حاضَت. قال: وقد قالوا : الضحكُ الحيضُ.
Basralı Arap dili âlimlerinden biri ise, Hicaz ehlinden birinin bazılarından naklen kendisine Arapların *dahiketi'l-mer'etu* (ضَحِكَت المرأةُ / kadın âdet gördü) dediklerini haber verdiğini zikretmiştir. Dedi ki: Araplar *ed-dahiku* (الضحكُ / âdet kanaması) şeklinde de söylemişlerdir .
و قال بعضُهم: الضحكُ العَجَبُ. وذَكَر بيتَ أبي ذؤيبٍ :
Bazıları da şöyle demiştir: *ed-Dahik* (الضحك), hayret demektir. Ve Ebû Züeyb'in şu beytini zikretmiştir:
فجاءَ بِمزجٍ لم يَرَ الناسُ مثلَه … هو الضَّحكُ إِلا أنَّه عمَلُ النَّحلِ
İnsanların benzerini görmediği bir karışımla geldi… O baldır, ancak arının işidir.
وذَكر أن بعضَ أصحابِه أنشَده في الضحكِ بمعنى الحيضِ :
Yine arkadaşlarından birinin *ed-dahik* kelimesinin âdet görme anlamında oluşuna dair kendisine şu beyti okuduğunu zikretmiştir :
وضِحكُ الأرانبِ فوقَ الصَّفا … كمثلِ دَمِ الجَوفِ يومَ اللِّقا
Ve tavşanların kaya üzerindeki âdet kanaması… Savaş günü göğüsten akan kan gibidir.
قال: وذَكَر له بعضُ أصحابِه أنه سَمِعَ للكُميتِ:
[Yine] dedi ki: Arkadaşlarından biri kendisine, el-Kümeyt'ten [şöyle] işittiğini zikretmiştir:
فأضحَكتِ الضِّباعَ سُيُوفُ سعدٍ … بقَتلى ما دُفِنَّ ولا وُدِينَا
Sa'd'ın kılıçları sırtlanları âdet ettirdi… Ne gömülen ne de diyeti ödenen maktullerle .
وقال: يريدُ الحيضَ.
Dedi ki: Âdet görmeyi kastetmektedir.
قال: وبَلحارثُ بنُ كعبٍ يقولون: ضَحِكت النخلةُ، إذا أخرَجت الطَّلعَ أو البُسرَ. وقالوا: الضَّحْكُ: الطلعُ. قال: وسَمِعنا من يحكِي: أضحَكتُ حوضًا. أي ملَأتُه حتى فاضَ. قال: وكأنَّ المعنى قريبٌ بعضُه من بعضٍ كلُّه؛ لأنه كأنه شيءٌ يمتلئُ فيَفيضُ.
Dedi ki: Benî Hâris b. Ka'b kabilesi hurma tomurcuğunu veya koruğunu çıkardığında *dahiketi'n-nahle* (ضَحِكت النخلةُ) derler. Yine *ed-dahk* (الضَّحْك), hurma tomurcuğudur demişlerdir. Dedi ki: 'Havuzu doldurup taşırdım' anlamında *adhaktü havdan* (أضحَكتُ حوضًا) dendiğini de işittik. Dedi ki: Bunların hepsinin anlamı birbirine yakındır; çünkü adeta dolup taşan bir şeyi andırmaktadır.
وأولى الأقوالِ التي ذُكِرت في ذلك بالصوابِ قولُ من قال: معنى قولِه: {فَضَحِكَتْ}: فعجِبت من غفلةِ قومِ لوطٍ عما أظلَّهم مِن عذابِ اللَّهِ، وغفلتِهم عنه.
Bu konuda zikredilen görüşlerin gerçeğe en yakın olanı; {فَضَحِكَتْ} “Bunun üzerine güldü” kavlinin anlamı: 'Lût kavminin üzerlerine çöken Allah'ın azabından habersiz oluşlarına ve bundan dolayı gaflet içinde bulunmalarına şaşırdı' diyenin görüşüdür.
وإنما قلنا: هذا القولُ أولى بالصوابِ؛ لأنه ذُكِر عقيبَ قولِهم لإبراهيمَ: {لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ}. فإذا كان ذلك كذلك، وكان لا وجهَ للضحكِ والتعجبِ من قولِهم لإبراهيمَ: {لَا تَخَفْ}. كان الضَّحِكُ والتعجُّبُ، إنما هو من أمرِ قومِ لوطٍ.
Bu görüşün gerçeğe en yakın olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü bu ifade meleklerin İbrahim'e: {لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ} “Korkma, biz Lût kavmine gönderildik” demelerinin hemen ardından zikredilmiştir. Durum böyle olunca ve meleklerin İbrahim'e: {لَا تَخَفْ} “Korkma” demelerinden dolayı gülmenin ve şaşırmanın bir izahı bulunmadığına göre, bu gülme ve şaşırma ancak Lût kavminin durumundan dolayıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ}. يقولُ ﷿: فبشَّرنا سارةَ امرأةَ إبراهيمَ، ثوابًا منَّا لها على نَكيرِها وتعجُّبِها من فعلِ قومِ لوطٍ - بإسحاقَ ولدًا لها، {وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ}. يقولُ: ومن
Allah Azze ve Celle'nin: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} “Bunun üzerine ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik” kavlinin teviline dair açıklama: [Allah] Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: Lût kavminin yaptıklarını inkâr etmesine ve buna şaşmasına tarafımızdan bir mükâfat olmak üzere İbrahim'in hanımı Sâre'yi, bir evladı olarak İshak ile müjdeledik; {وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} “İshak'ın ardından da Yakub'u”. Şöyle buyurmaktadır: Ve...
خلفِ إسحاقَ بيعقوبَ من ابنِها إسحاقَ.
İshak'ın ardından oğlu İshak'tan [torunu] Yakub'u [müjdeledik].
والوراءُ في كلام العربِ: ولدُ الولدِ، وكذلك تأوَّلَه أهلُ التأويلِ.
Arap kelamında *el-verâ* (الوراء), torun (çocuğun çocuğu) demektir; tefsir ehli de bunu böyle tevil etmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri:
حدَّثنا حميدُ بنُ مسعدةَ، قال: ثنا بشرُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا داودُ، عن عامرٍ، قال: {وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ}. قال: الوراءُ، ولدُ الولدِ .
Bize Humeyd b. Mes'ade anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den nakletti: {وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} “İshak'ın ardından da Yakub'u” ayeti hakkında şöyle demiştir: *el-Verâ*, torundur (çocuğun çocuğudur) .
حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ ومحمدُ بنُ المثنى، قال كلُّ واحدٍ منهما: حدَّثني أبو الْيسَعَ إسماعيلُ بنُ حمادِ بنِ أبي المغيرةِ، مولى [أبي موسى] الأشعريِّ، قال: كنتُ إلى جنب جدِّي أبي المغيرةِ بنِ مِهرانَ في مسجدِ عليِّ بنِ زيدٍ، فمرَّ بنا الحسنُ بنُ أبي الحسنِ، فقال: يا أبا المغيرةِ، مَن هذا الفتى؟ قال: ابني مِن وراءٍ . فقال الحسنُ: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ}.
Bize Amr b. Ali ve Muhammed b. el-Müsennâ anlattılar, her ikisi de dedi ki: Bana [Ebû Mûsâ] el-Eş'arî'nin azatlısı Ebü'l-Yesa' İsmâil b. Hammâd b. Ebi'l-Mugîre anlattı, dedi ki: Ali b. Zeyd Mescidi'nde dedem Ebü'l-Mugîre b. Mihrân'ın yanındaydım. Hasan b. Ebi'l-Hasan yanımıza uğradı ve: 'Ey Ebü'l-Mugîre! Bu delikanlı kimdir?' dedi. Dedem: 'Benim verâdan oğlumdur ' dedi. Bunun üzerine Hasan: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} “Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik” ayetini okudu.
حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ ومحمدُ بنُ المثنى، قالا: ثنا محمدُ بن أبي عديٍّ، قال : ثنا داودُ بنُ أبي هندٍ، عن الشعبيِّ في قولِه: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ}. قال: [الوراءُ هو ولدُ الولدِ] .
Bize Amr b. Ali ve Muhammed b. el-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize Muhammed b. Ebî Adiy anlattı, dedi ki : Bize Dâvûd b. Ebî Hind, eş-Şa'bî'den Allah Teâlâ'nın: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} “Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik” ayeti hakkında nakletti: [el-Verâ, torundur (çocuğun çocuğudur)] .
حدَّثني إسحاقُ بنُ شاهينَ، قال: ثنا خالدٌ، عن داودَ، عن عامرٍ في قولِه:
Bana İshâk b. Şâhîn anlattı, dedi ki: Bize Hâlid, Dâvûd'dan, o da Âmir'den [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında nakletti:
{وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ}. قال: الوَراءُ: ولدُ الولدِ .
{وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} “İshak'ın ardından da Yakub'u”; dedi ki: *el-Verâ*, torundur (çocuğun çocuğudur) .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُليَّةَ، عن داودَ، عن الشعبيِّ مثلَه.
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Dâvûd'dan, o da eş-Şa'bî'den aynısını nakletti.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو عمرٍو الأزديُّ، قال: سمِعتُ الشعبيَّ يقولُ: ولدُ الولدِ هم الولدُ من الوَراءِ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Amr el-Ezdî anlattı, dedi ki: eş-Şa'bî'nin şöyle dediğini işittim: Torunlar (çocuğun çocukları), verâdan olan çocuklardır.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ، عن حبيبِ بنِ أبي ثابتٍ، قال: جاء رجلٌ إلى ابنِ عباسٍ ومعه ابنُ ابنِه، فقال: من هذا معك؟ قال: هذا ابنُ ابني. قال: هذا ابنُك من الوَراءِ. قال: فكأنه شقَّ [ذلك على] الرجلِ، فقال ابنُ عباسٍ: إن اللَّهَ يقولُ: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ}. فولدُ الولدِ هم الولدُ من الوَراءِ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Habîb b. Ebî Sâbit'ten anlattı, dedi ki: İbn Abbâs'a yanında oğlunun oğlu bulunan bir adam geldi. İbn Abbâs: 'Yanındaki kimdir?' diye sordu. Adam: 'Bu, oğlumun oğludur' dedi. İbn Abbâs: 'Bu senin verâdan oğlundur ' dedi. [Ravi] dedi ki: Sanki [bu durum] adamın [ağrına] gitti. Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: 'Şüphesiz Allah Teâlâ: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} “Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik” buyurmaktadır. Dolayısıyla çocuğun çocuğu, verâdan olan çocuktur .'
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: لمَّا ضَحِكت سارَةُ وقالت: عجبًا لأضيافِنا هؤلاء، إنا نخدُمُهم بأنفسِنا تكرِمةً لهم، وهم لا يأكُلون طعامَنا! قال لها جبريلُ: أبشرِي بولدٍ اسمُه إسحاقُ، ومن وراءِ إسحاقَ يعقوبَ. فضَرَبت جبهتَها عَجَبًا. فذلك قولُه: {فَصَكَّتْ وَجْهَهَا} [الذاريات: ٢٩]. وقالت: {أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ}. قالت سارةُ لجبريلَ: ما آيةُ ذلك؟ قال: فأخَذَ بيدِه عودًا يابِسًا فلَواه بينَ أصابعِه، فاهتَزَّ أخضرَ. فقال إبراهيمُ: هو للَّهِ إذن ذبيحًا.
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o şöyle dedi: Sâre gülüp: "Şu misafirlerimize şaşarım doğrusu! Biz kendilerine ikram olsun diye bizzat hizmet ediyoruz, onlar ise yemeğimizi yemiyorlar!" deyince Cebrâîl ona şöyle dedi: "Adı İshak olacak bir oğulla ve İshak'ın ardından da Yakub ile müjdelen!" Bunun üzerine [Sâre] şaşkınlıkla alnına vurdu. İşte Allah'ın şu buyruğu [buna işaret etmektedir]: {فَصَكَّتْ وَجْهَهَا} [الذاريات: ٢٩] “[Bunun üzerine] yüzüne vurdu” [Zâriyât: 29]. Ve [Sâre] şöyle dedi: {أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ} “'Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı, şu kocam da bir ihtiyar iken çocuk mu doğuracağım? Doğrusu bu pek şaşılacak bir şey!' dedi. [Melekler:] 'Allah'ın emrine mi şaşıyorsun? Ey hane halkı! Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizedir. Şüphesiz O, övülmeye çok layıktır, şanı pek yücedir' dediler.” Sâre Cebrâîl'e : "Bunun alameti nedir?" diye sordu. [Ravi] dedi ki: [Cebrâîl] eline kuru bir dal parçası aldı ve onu parmakları arasında büktü; dal bir anda yemyeşil olup canlandı. Bunun üzerine İbrâhim: "O hâlde o, Allah için kurban edilecektir " dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سَلَمَةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: {فَضَحِكَتْ}. يعني: سارةُ لمَّا عَرَفت من أمرِ اللَّهِ جلَّ ثناؤه، ولِما تعلمُ من قومِ لوطٍ، فبشَّروها بإسحاقَ، ومن وَراءِ إسحاقَ يعقوبَ؛ بابنٍ وبابنِ ابنٍ، فقالت وصَكَّت وجهَها. يُقالُ: ضَرَبتْ على جَبينها: {يَاوَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ}، إلى قولِه: {إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {فَضَحِكَتْ} “Bunun üzerine güldü”; yani Sâre, Allah Celle Senâuhû'nun emrini ve Lût kavmi hakkında bildiği şeyleri anlayınca [güldü]. Melekler de ona İshak'ı ve İshak'ın ardından Yakub'u; bir oğul ve bir oğul çocuğu müjdelediler. Bunun üzerine [Sâre] yüzüne vurarak -alnına vurduğu söylenir-: {يَاوَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ} “Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarıyken doğuracak mıyım ?” sözünden {إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ} “Şüphesiz O, övülmeye lâyıktır, şanı yücedir” kavline kadar olanları söyledi .
واختلفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ الحجازِ والعراقِ: (ومن ورَاءِ إسحاقَ يعقوبُ) برفعِ يعقوبَ ، بنيَّةِ ابتداءِ الكلامِ بقولِه: (ومن ورَاءِ إسحاقَ يعقوبُ)، وذلك وإن كان خبرًا مبتدأً، ففيه دلالةٌ على معنى التبشيرِ .
Kıraat âlimleri bu ayetin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Hicaz ve Irak kıraat âlimlerinin geneli, *(ve min verâi İshâka Ya'kūbu)* sözüyle yeni bir cümleye başlama niyetiyle *Ya'kūb* kelimesini merfu okumuşlardır. Bu, her ne kadar yeni bir haber olsa da içinde müjdeleme anlamını barındırmaktadır .
وقرَأه بعضُ قرأةِ أهلِ الكوفةِ والشامِ: {وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} نصبًا .
Kûfe ve Şam ehlinden bazı kıraat âlimleri ise bu ayeti {وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} “İshak'ın ardından da Yakub'u” şeklinde mansub olarak okumuşlardır .
فأما الشاميُّ منهما، فذُكِر أنه كان يَنحو بـ "يعقوبَ" نحوَ النصبِ، بإضمارِ فعلٍ آخرَ مُشاكِلٍ للبشارةِ، كأنه قال: ووهَبنا لها من وَراءِ إسحاقَ يعقوبَ، فلما لم يظهَرْ "وَهَبنا"، عَمِل فيه التبشيرُ، وعُطِف به على موضعِ إسحاقَ، إذ
Bu ikisinden Şamlı olanına gelince; onun "Ya'kūb" kelimesini, müjdeleme [anlamına] uygun başka bir fiili gizleyerek (takdir ederek) nasb yönünde okuduğu zikredilmiştir; sanki: "Ve İshak'ın ardından ona Yakub'u bağışladık" demiş gibidir. "Vehebnâ" (bağışladık) [fiili] açıkça zikredilmeyince, müjdeleme [fiili] onda amel etmiş ve bu [kelime], İshak'ın [cümledeki mahalli olan nasb] konumuna atfedilmiştir. Çünkü
كان إسحاقُ وإن كان مخفوضًا ، فإنه بمعنى المنصوبِ، بعملِ "بشَّرنا" فيه، كما قال الشاعرُ جريرٌ :
İshak kelimesi her ne kadar mecrur olsa da , *beşşernâ* fiilinin kendisinde amel etmesi sebebiyle mana itibarıyla mansub durumundadır. Nitekim şair Cerîr şöyle demiştir :
جِئْني بمِثلِ بني بَدرٍ لقومِهم … أو مِثلِ أُسرةِ منظورِ بنِ سيَّارِ
Getir bana kavimleri için Bedr oğulları gibisini… Yahut Manzûr b. Seyyâr'ın ailesi gibisini;
أو عامرِ بنِ طُفيلٍ في مُركَّبِه … أو حارِثًا يومَ نادى القومُ يا حَارِ
Ya da atı üzerindeki Âmir b. Tufeyl'i… Yahut kavmin 'Ey Hâris!' diye seslendiği gündeki Hâris'i .
وأما الكوفيُّ منهما، فإنه قرَأه بتأويلِ الخفضِ، فيما ذُكر عنه، غيرَ أنه نَصَبه لأنه لا يُجرَى.
Kûfeli kıraat âlimine gelince; kendisinden nakledildiğine göre o, bunu cer teviliyle okumuş, ancak gayr-i munsarif olduğu için üstünle mansub yapmıştır.
وقد أنكَر ذلك أهلُ العلمِ بالعربيةِ، من أجلِ دخولِ الصفةِ بينَ حرفِ العطفِ والاسمِ، وقالوا: خطأٌ أن يقالَ: مررتُ بعمرٍو في الدارِ، وفي البيتِ زيدٍ. وأنت عاطفٌ بزيدٍ على عمرٍو، إلا بتكريرِ الباءِ وإعادتِها، فإن لم تُعَدْ كان وجهُ الكلامِ عندَهم الرفعَ، وجازَ النصبُ، فإن قُدِّم الاسمُ على الصفةِ جازَ حينَئذٍ الخفضُ، وذلك إذا قيل: مَررْتُ بعمرٍو في الدارِ، وزيدٍ في البيتِ. وقد أجازَ الخفضَ، والصفةُ معترضةٌ بينَ حرفِ العطفِ والاسمِ، بعضُ نحويِّي أهلِ البصرةِ.
Arap dili ilmine sahip olanlar, sıfatın atıf harfi ile ismin arasına girmesi sebebiyle bunu reddetmişler ve şöyle demişlerdir: Bâ [harf-i ceri] tekrarlanıp yeniden getirilmedikçe, Zeyd'i Amr'a atfederek: 'Merartu bi-Amrin fi'd-dâri ve fi'l-beyti Zeydin' (Evdeki Amr'a ve odadaki Zeyd'e uğradım) denilmesi yanlıştır. Eğer [bâ harf-i ceri] tekrarlanmazsa onlara göre kelâmın [asıl] vechi ref'tir (ötredir); nasb (üstün) da caizdir. Şayet isim sıfattan önce getirilirse o takdirde cer (esre) caiz olur; bu da şöyle denildiğinde böyledir: 'Merartu bi-Amrin fi'd-dâri ve Zeydin fi'l-beyti' (Evdeki Amr'a ve odadaki Zeyd'e uğradım). Sıfat atıf harfi ile ismin arasına girmişken cer yapılmasını Basra ehli nahivcilerinden bazıları caiz görmüştür.
وأولى القراءتَين في ذلك بالصوابِ عندي قراءةُ مَن قرَأه رفعًا ؛ لأن ذلك هو الكلامُ المعروفُ من كلامِ العربِ، والذي لا يَتَناكرُه أهلُ العلمِ بالعربيةِ، وما عليه قرأةُ الأمصارِ. فأما النصبُ فيه، فإن له وجهًا ، غيرَ أني لا أحبُّ القراءةَ به؛ لأن كتابَ اللَّهِ نَزَل بأفصحِ ألسُنِ العربِ، والذي هو أولى [بأهلِ العلمِ] [أن يتلوه] بالذي نزَل به من الفصاحةِ.
Bu hususta iki kıraatten bana göre doğruya en yakın olanı, onu merfu okuyanın kıraatidir; çünkü bu, Arapların bilinen fasih konuşma tarzıdır, Arap dili âlimlerinin yadırgamadığı ve büyük şehirlerin kurrâsının benimsediği okuyuştur. Mansub okumaya gelince; onun da bir izahı vardır , ancak ben onunla okunmasını tercih etmem; çünkü Allah'ın Kitabı, Arap dillerinin en fasîhi ile inmiştir ve [ilim ehline] yakışan da [onu] indiği o yüksek fesahatle [okumalarıdır] .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَتْ يَاوَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (٧٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {قَالَتْ يَاوَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (٧٣)} “[Sâre:] 'Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı, şu kocam da bir pir iken doğuracak mıyım? Gerçekten bu pek şaşılacak bir şey!' dedi. [Melekler:] 'Allah'ın emrine mi şaşıyorsun? Ey ev halkı! Allah'ın rahmeti ve bereketleri sizin üzerinizdedir. Şüphesiz O, övülmeye lâyıktır, şanı yücedir' dediler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: قالت سارةُ لما بُشِّرَت بإسحاقَ أنها تَلِدُ، تَعَجُّبًا مما قيل لها من ذلك، إذ كانت قد بَلَغت السنَّ التي لا يَلِدُ من كان قد بلَغَها من الرجالِ والنساءِ، وقيل: إنها كانت يومَئذٍ ابنةَ تسعٍ وتسعين سنةً، وإبراهيمُ ابنَ مائةِ سنةٍ. وقد ذكرتُ الروايةَ بما رُوى في ذلك عن مجاهدٍ قبلُ .
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Sâre, İshak ile ve doğuracağıyla müjdelendiğinde, kendisine söylenen bu söze şaşırarak [böyle] söyledi; zira o, kendisi gibi erkek ve kadınların artık çocuk sahibi olamayacağı bir yaşa ulaşmıştı. O gün Sâre'nin doksan dokuz yaşında, İbrahim'in ise yüz yaşında olduğu söylenmiştir. Bu hususta Mücâhid'den rivayet edilen nakli daha önce zikretmiştim .
وأما ابنُ إسحاقَ، فإنه قال [في ذلك ما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال]: كانت سارَةُ [يومَ بُشِّرت بإسحاقَ]، فيما ذكَر لي بعضُ
İbn İshâk’a gelince; o [bu hususta şöyle] demiştir [Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan nakletti, o şöyle demiştir]: Sâre [İshak ile müjdelendiği gün], ilim ehlinden bazılarının bana anlattığına göre
أهلِ العلمِ، ابنةَ تسعين سنةً، وإبراهيمُ ابنَ عشرين ومائةِ سنةٍ -: {يَاوَيْلَتَى}، وهي كلمةٌ تقولُها العربُ عندَ التعجبِ مِن الشيءِ، أو الاستنكارِ للشيءِ، فيقولون عندَ التعجبِ: ويلُ امِّه رجلًا ما أرجَلَه!
doksan yaşında, İbrahim ise yüz yirmi yaşındaydı -: {يَاوَيْلَتَى} “Vay başıma gelenler!” Bu, Arapların bir şeye şaşırdıklarında yahut bir şeyi yadırgadıklarında söyledikleri bir sözdür; nitekim şaşırdıklarında 'Vay anasına, ne yiğit adam!' derler.
وقد اختلَف أهلُ العربيةِ في هذه الألفِ التي في {يَاوَيْلَتَى}.
Arap dili âlimleri {يَاوَيْلَتَى} “Vay başıma gelenler!” lafzındaki bu elif harfi hakkında ihtilaf etmişlerdir.
فقال بعضُ نحويِّي البصرةِ: هذه ألفٌ خفيفةٌ ، إذا وقفتَ قلتَ: يا ويلتاه. وهى مثلُ ألفِ النُّدبةِ، فلُطِّفت من أن تكونَ في السَّكتِ، وجُعِلت بعدَها الهاءُ لتكونَ أبينَ لها وأبعدَ في الصوتِ؛ وذلك أن الألفَ إذا كانت بينَ حرفَين، كان لها صدًى، كنحوِ الصوتِ يكونُ في جوفِ الشيءِ فيتردَّدُ فيه، فيكونُ أكثرَ وأبينَ.
Basra nahivcilerinden bazıları şöyle demiştir: Bu, hafifletilmiş bir elif harfidir ; durduğunda 'Yâ veyleteh' dersin. Bu, nüdbe (yakınma) elifi gibidir; sekte halinde olmaktan hafifletilmiş ve sesi daha belirgin ve daha uzağa ulaştırıcı kılmak için arkasından he harfi getirilmiştir. Zira elif harfi iki harf arasında yer aldığında, bir şeyin içinde yankılanıp artan ve daha belirginleşen seste olduğu gibi bir yankısı olur.
وقال غيرُه: هذه ألفُ النُّدبةِ، فإذا وقفتَ عليها فجائزٌ. وإن وقفتَ على الهاءِ فجائزٌ. وقال: ألا تَرَى أنهم قد وَقَفوا على قولِه: {وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ} [الإسراء: ١١]، فحَذَفوا الواو وأثبَتوها ، وكذلك: {مَا كُنَّا نَبْغِ} [الكهف: ٦٤] بالياءِ، وغيرِ الياءِ . قال: وهذا أقوى من ألفِ النُّدبةِ وهائِها.
Bir başkası ise şöyle demiştir: Bu nüdbe elifidir; üzerinde durduğun zaman bu caizdir, he harfi üzerinde durduğun zaman da caizdir. Ve şöyle demiştir: Görmez misin ki onlar, {وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ} [İsrâ: 11] ayetinde durduklarında kimi zaman vav harfini hazfetmişler, kimi zaman da sabit tutmuşlardır ; aynı şekilde {مَا كُنَّا نَبْغِ} [Kehf: 64] ayetinde de ya harfiyle veya ya harfi olmaksızın durmuşlardır . Şöyle demiştir: Bu, nüdbe elifinden ve onun he harfinden daha kuvvetlidir.
والصوابُ من القولِ في ذلك عندَنا، أن هذه الألفَ ألفُ النُّدبةِ، والوقفُ عليها بالهاءِ وغيرِ الهاءِ جائزٌ في الكلامِ؛ لاستعمالِ العربِ ذلك في كلامِها.
Bu hususta bize göre doğru olan görüş; bu elifin nüdbe (yakınma) elifi olduğu, Arapların bunu kendi kelamlarında kullanmış olmalarından ötürü [kelime üzerinde] 'he' harfiyle veya 'he' harfi olmaksızın durmanın (vakfın) kelamda caiz olduğudur.
وقولُها : {أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ}. تقولُ: أنَّى يكونُ لي ولدٌ {وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا}. والبعلُ في هذا الموضعِ الزوجُ، وسُمِّيَ بذلك لأنه قَيِّمُ أمرِها، كما سَمَّوا مالكَ الشيء بعلَه، وكما قالوا للنخلِ الذي يستَغنِي بماءِ السماءِ عن سَقيِ ماءِ الأنهارِ والعيونِ: البعلُ؛ لأن مالكَ الشيءِ القيِّمُ به، والنخلُ البعلُ، بماءِ السماءِ حياتُه.
Onun: {أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ} “Ben bir kocakarı iken doğuracak mıyım?” sözü: {وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا} “Ben bir kocakarı, şu kocam da bir pir iken” benim nasıl çocuğum olabilir? demektir. Bu makamda *ba'l* (بَعْل), koca demektir; ona bu ismin verilmesi, kadının işlerini çekip çeviren idarecisi (kayyimi) olmasındandır. Nitekim bir şeyin sahibine onun *ba'li* dedikleri gibi, nehir ve kaynak sularıyla sulanmaya ihtiyaç duymayıp gökten yağan yağmur suyuyla yetinen hurma ağacına da *el-ba'l* demişlerdir; çünkü bir şeyin sahibi onun işlerini çekip çevirendir, ba'l olan hurmanın hayatı da gökten yağan su sayesindedir.
وقولُه: {إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ}. يقولُ جلَّ ذِكره: إن كونَ الولدِ من مِثلي ومثلِ بَعْلي، على السنِّ التي نحن بها، لشيءٌ عجيبٌ. {قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. يقولُ ﷿: قالت الرسلُ لها: أتعجَبين مِن أمرٍ أمَر اللَّهُ به أن يكونَ، وقضاءٍ قَضاه اللَّهُ فيكِ وفي بعلِك؟!
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ} “Gerçekten bu pek şaşılacak bir şey!” buyruğu: Benim ve kocamın bulunduğu bu yaşta bizden çocuk olması gerçekten şaşılacak bir şeydir, demektir. {قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “[Melekler:] 'Allah'ın emrine mi şaşıyorsun?' dediler.” Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: Elçiler ona şöyle dediler: Allah'ın olmasını emrettiği bir emrine, senin ve kocan hakkında verdiği bir hükme mi şaşıyorsun?!
وقولُه: {رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ}. يقولُ: رحمةُ اللَّهِ وسعادتُه لكم أهلَ بيتِ إبراهيمَ. وجُعِلت الألفُ واللامُ خَلَفًا من الإضافةِ. وقولُه: {إِنَّهُ حَمِيدٌ}. يقولُ: إن اللَّهَ ﷿ محمودٌ في تَفَضُّلِه عليكم بما تفضَّلَ به من النِّعَمِ عليكم وعلى سائرِ خلقِه، {مَجِيدٌ}. يقولُ: ذو مجدٍ ومَدحٍ وثناءٍ كريمٍ. يقالُ في "فَعُلَ" منه: مَجُدَ الرجلُ يَمجُدُ مَجادةً. إذا صارَ كذلك. وإذا أردتَ أنك مَدَحتَه قلتَ: مجَّدتُه تمجيدًا.
Allah Teâlâ'nın: {رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ} “Ey ev halkı! Allah'ın rahmeti ve bereketleri sizin üzerinizdedir” buyruğu: Ey İbrahim'in ev halkı, Allah'ın rahmeti ve bereketi sizin üzerinizdedir, demektir. Başındaki elif-lam takısı, tamlamadaki izafetin yerine getirilmiştir. {إِنَّهُ حَمِيدٌ} “Şüphesiz O, övülmeye lâyıktır” buyruğu: Şüphesiz ki Allah Azze ve Celle, hem size hem de diğer bütün yaratılmışlarına bahşettiği nimetlerindeki lütfundan ötürü hamdedilmeye layıktır, demektir. {مَجِيدٌ} “şanı yücedir” buyruğu: Şan, şeref, övgü ve yüce senâ sahibidir, demektir. *Fe'ule* (فَعُلَ) vezninden bir kişi böyle bir vasfa sahip olduğunda *mecude'r-raculü yemcüdü mecâdeten* (مَجُدَ الرَّجُلُ يَمْجُدُ مَجَادَةً) denir. Eğer sen onu övdüğünü ifade etmek istersen *meccedtühû temcîden* (مَجَّدْتُهُ تَمْجِيدًا) dersin.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ (٧٤) إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ (٧٥)}.
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ (٧٤) إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ (٧٥)} “İbrahim'den korku gidip kendisine müjde gelince, Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı. Şüphesiz İbrahim çok yumuşak huylu, pek duygulu ve [daima Allah'a] yönelen biriydi.”
يقولُ ﷿: فلما ذَهَب عن إبراهيمَ الخوفُ الذي أوجَسَه في نفسِه مِن رُسُلِنا، حينَ رأى أيديَهم لا تَصِلُ إلى طعامِه، وأَمِنَ أن يكونَ قُصِد في نفسِه وأهلِه بسوءٍ، {وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى} بإسحاقَ - ظلَّ {يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ}.
Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: Elçilerimizin ellerinin yemeğine uzanmadığını görünce İbrahim'in içinde hissettiği o korku gidip şahsına ve ailesine bir kötülük yapılmayacağından emin olunca {وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى} ve kendisine İshak [müjdesi] gelince, {يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ} Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال بعضُ أهلِ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehlinden bazıları da dile getirmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ}. يقولُ: ذَهَب عنه الخوفُ، {وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى} بإسحاقَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şu sözü hakkında anlattı: {فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ} “İbrahim'den korku gidip”. Yani ondan korku gitti; {وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى} “ve kendisine müjde gelince” [yani] İshak ile .