حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: لمَّا جاءت الرسلُ لوطًا أقبَل قومُه إليهم حينَ أُخْبِروا بهم، يُهْرَعون إليه، فيَزْعُمون، واللَّهُ أعلمُ، أن امرأةَ لوطٍ هي التي أخبرَتْهم بمكانِهم، وقالت: إن عندَ لوطٍ لَضَيْفًا ما رأيتُ أحسنَ ولا أجملَ منهم قَطُّ. وكانوا يَأْتون الرجالَ شهوةً مِن دونِ النساءِ، فاحشةٌ لم يَسْبِقُهم بها أحدٌ من العالمين. فلما جاءوه قالوا: {أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ} [الحجر: ٧٠] أي: ألم نَقُلْ لك: لا يَقْرَبَنَّك أحدٌ؟ فإنا لن نَجِدَ عندَك أحدًا إلا فَعَلْنا به الفاحشةَ. قال: {يَاقَوْمِ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ}، فأنا أَفْدِي ضَيْفي منكم بهنَّ، ولم يَدْعُهم إلا إلى الحلالِ مِن النكاحِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti, dedi ki: Elçiler Lût'a geldiklerinde, kavmi kendilerine haber verilince ona doğru koşarak geldiler. İddia edildiğine göre -doğrusunu Allah bilir- onların yerini [kavmine] haber veren Lût'un karısıydı ve şöyle demişti: “Lût'un yanında öyle misafirler var ki, şimdiye kadar onlardan daha güzel ve daha alımlı hiçbir kimse görmedim.” Onlar ise kadınları bırakıp şehvetle erkeklere yöneliyorlardı; bu, âlemlerden hiç kimsenin kendilerinden önce yapmadığı bir hayasızlıktı. Lût'un yanına geldiklerinde: {أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ} [el-Hicr: 70] “Biz seni insanları [himaye edip misafir etmekten] men etmemiş miydik?” dediler. Yani: Biz sana, “Sana kesinlikle kimse yaklaşmasın; çünkü senin yanında kimi bulursak mutlaka ona bu hayasızlığı yaparız” dememiş miydik? [Lût]: {يَاقَوْمِ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ} “Ey kavmim! İşte şunlar benim kızlarım; onlar sizin için daha temizdir” dedi. Yani: Ben misafirlerimi sizden [korumak adına] onlarla feda ederim. O, onları sadece nikâhın helal olanına davet etmiştir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {هَؤُلَاءِ بَنَاتِي}. قال: النساءُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den O'nun: {هَؤُلَاءِ بَنَاتِي} “...İşte şunlar benim kızlarım...” sözü hakkında anlattı; “Kadınlardır” dedi.
واختَلفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ}؛ فقرَأته عامةُ القرأةِ برفعِ: {أَطْهَرُ}، على أن جَعَلوا "هنَّ" اسمًا، و {أَطْهَرُ} خبرَه، كأنه قال : بناتي أطهرُ لكم مما تُريدون مِن الفاحشةِ مِن الرجالِ.
Kurrâ, O'nun: {هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ} “...onlar sizin için daha temizdir...” buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; kurrânın geneli, “hünne”yi isim (mübteda) ve {أَطْهَرُ} kelimesini de onun haberi kılarak {أَطْهَرُ} kelimesini merfû olarak okumuştur. Sanki o : “Kızlarım, erkeklerden istediğiniz hayasızlıktan sizin için daha temizdir” demiştir.
وذُكِر عن [عيسى بنِ عمرَ] البصريِّ أنه كان يقرأُ ذلك: (هُنَّ أَطْهَرَ لكم) بنصبِ "أطهرَ" .
Basralı [Îsâ b. Ömer]'den onun bunu “athar” kelimesinin nasbı ile (هُنَّ أَطْهَرَ لكم) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir .
وكان بعضُ نحويِّي أهلِ البصرةِ يقولُ: هذا لا يكونُ، إنما يُنْصَبُ خبرُ الفعلِ الذي لا يَسْتَغْني عن خبرٍ ، إذا كان بينَ الاسمِ والخبرِ هذه الأسماءُ المضمرةُ.
Basra ehlinin bazı nahivcileri şöyle derdi: “Bu caiz olmaz; habere ihtiyaç duymayan bir fiilin haberi, ancak isim ile haber arasında bu zamir isimler yer aldığında mansub kılınır .”
وكان بعضُ نحويِّي الكوفةِ يقولُ: مَن نَصَبه جَعَله نكرةً خارجةً مِن المعرفةِ، فيكونُ قولُه: {هُنَّ} . عمادًا للفعلِ، فلا يُعْمِلُه.
Kûfe nahivcilerinden bazıları da şöyle derdi: “Onu mansub yapan kimse, onu marifeden çıkan bir nekire kılmıştır. Bu durumda O'nun: {هُنَّ} sözü fiil için bir dayanak (imad) olur ve ona amel ettirilmez .”
وقال آخرُ منهم: مسموعٌ مِن العربِ: هذا زيدٌ إياه بعينِه. قال: فقد جَعَله
Onlardan bir başkası da şöyle dedi: Araplardan; «İşte Zeyd bizzat kendisidir (hâzâ Zeydün iyyâhu bi-aynihî)» [sözü] işitilmiştir. [Müellif] dedi: [Böylece söyleyen kişi] onu...
خبرًا لهذا، مثلَ قولِك: كان عبدُ اللَّهِ إياه بعينِه .
senin: «Abdullah bizzat kendisi idi (kâne Abdullâhi iyyâhu bi-aynihî)» sözün gibi, bunun haberi kılmıştır .”
وإنما لم يَجُزْ أن يقَعَ الفعلُ ههنا؛ لأن التقريبَ ردُّ كلامٍ، فلم يَجْتَمِعا؛ لأنه يَتناقَضُ؛ لأن ذلك إخبارٌ عن معهودٍ، [وهذا إخبارٌ عن] ابتداءِ ما هو فيه: هأنذا حاضرٌ، أو زيدٌ هو العالمُ. فيناقِضُ أن يُدخِلَ المعهودَ على الحاضرِ؛ فلذلك لم يَجُزْ.
Fiilin burada vaki olmasının caiz olmaması ise, takrîbin bir sözü reddetme olması ve çeliştiği için ikisinin bir araya gelememesindendir; çünkü bu, bilinen bir şeyden haber vermektir; [bu ise] içinde bulunduğu durumun başlangıcından haber vermektir: «İşte ben hazırım» veya «Zeyd, işte o âlimdir» gibi. Dolayısıyla bilineni hazır olana dahil etmek çelişki doğurur ; işte bu sebeple caiz olmamıştır.
والقراءةُ التي لا أستجيزُ خلافَها في ذلك الرفعُ: {هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ}؛ لإجماعِ الحجةِ مِن قرأةِ الأمصارِ عليه، مع صحتِه في العربيةِ، وبُعْدِ النصبِ فيه مِن الصحةِ.
Bu konuda hilafını caiz görmediğim kıraat, {هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ} “...onlar sizin için daha temizdir...” şeklinde merfû okunuştur; çünkü beldelerin kurrâsının hüccet teşkil eden icmâı bunun üzerinedir, ayrıca Arap dili açısından sahih olup nasb ile okunması sıhhatten uzaktır.
وقولُه: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي}. يقولُ: فاخشَوُا اللَّهَ، أيُّها الناسُ، واحْذَروا عقابَه في إتْيانِكم الفاحشةَ التي تَأْتونها وتَطْلُبونها، {وَلَا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي}. يقولُ: ولا تُذِلُّوني بأن تَرْكَبوا مني في ضَيْفي ما يَكْرَهون أن تَرْكَبوه منهم.
Allah'ın: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي} “...Artık Allah'tan korkun da misafirlerimin önünde beni rezil etmeyin...” buyruğu: Şöyle buyurmaktadır: “Ey insanlar! Allah'tan korkun, işlemekte ve peşine düşmekte olduğunuz hayasızlığı yapma hususunda O'nun azabından sakının. {وَلَا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي} “...misafirlerimin önünde beni rezil etmeyin...” yani: Misafirlerime, kendilerine yapılmasını hoş görmeyecekleri şeyleri bana karşı reva görerek beni alçaltmayın.”
والضيفُ في لفظِ واحدٍ في هذا الموضعِ، بمعنى جميعٍ، والعربُ تُسَمِّي الواحدَ والجمعَ ضيفًا، بلفظِ واحدٍ، كما قالوا: رجلٌ عَدْلٌ، وقومٌ عَدْلٌ.
Bu yerde “dayf” (ضَيْف) kelimesi lafız olarak tekil olmakla birlikte çoğul anlamındadır. Nitekim Araplar tekil için de çoğul için de tek bir lafızla “dayf” derler; tıpkı “âdil bir adam” (رجلٌ عَدْلٌ) ve “âdil bir topluluk” (قومٌ عَدْلٌ) dedikleri gibi.
وقولُه ﷿: {أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ}؟ يقولُ: أليس منكم رجلٌ ذو رُشْدٍ، يَنْهَى مَن أراد ركوبَ الفاحشةِ مِن ضَيْفي، فيحولَ بينَهم وبينَ ذلك؟
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ} “...İçinizde aklı başında bir adam yok mu?” buyruğu: Şöyle buyurmaktadır: “İçinizde, misafirlerime karşı hayasızlıkta bulunmak isteyeni bundan menedecek ve onlarla bu fiil arasına engel olacak doğru yolu bulmuş (reşîd) bir adam yok mudur?”
كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ}. أي: رجلٌ يعرِفُ الحقَّ، [يأمرُ بالمعروفِ] ، ويَنْهَى عن المنكرِ .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ} “...Artık Allah'tan korkun da misafirlerimin önünde beni rezil etmeyin! İçinizde aklı başında bir adam yok mu?” yani: Hakkı tanıyan, [iyiliği emreden] ve kötülükten nehyeden bir adam [yok mu?]
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ (٧٩)}.
Allah'ın: {قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ (٧٩)} “Onlar dediler ki: «Sen çok iyi bilirsin ki, bizim senin kızlarında bir hakkımız yoktur. Sen bizim ne istediğimizi pekâlâ bilirsin!»” buyruğunun tefsirine dair söz:
يقولُ ﷿: قال قومُ لوطٍ للوطٍ: {لَقَدْ عَلِمْتَ} يا لوطُ {مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ}؛ لأنهن لسنَ لنا أزواجًا.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Lût'un kavmi Lût'a dedi ki: “Ey Lût! {لَقَدْ عَلِمْتَ} {مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ} “...bizim senin kızlarında bir hakkımız olmadığını sen pekâlâ bilirsin”; çünkü onlar bizim eşlerimiz değildir.
كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: {قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ}. أي: مِن أزواجٍ .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; dedi ki: {قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ} “Onlar dediler ki: «Sen çok iyi bilirsin ki, bizim senin kızlarında bir hakkımız yoktur...»” yani: Eş olarak [hakkımız yoktur] .
{وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ}. يقولُ: قالوا: وإنك لتعلمُ يا لوطُ أنّ حاجتَنا في غيرِ بناتِك، وأنّ الذي نريد هو ما تَنْهانا عنه.
{وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ} “...Sen bizim ne istediğimizi pekâlâ bilirsin!” buyruğu: Şöyle buyurmaktadır: Dediler ki: “Ey Lût! Bizim arzumuzun senin kızların dışında olduğunu ve istediğimiz şeyin senin bizi menettiğin şey olduğunu sen elbette biliyorsun.”
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ}. إنا نريدُ الرجالَ .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ} “...Sen bizim ne istediğimizi pekâlâ bilirsin!”: “Biz erkekleri istiyoruz .”
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ}. أي: إن بُغْيتَنا لغيرُ ذلك .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı: {وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ} “...Sen bizim ne istediğimizi pekâlâ bilirsin!” yani: “Bizim talebimiz bundan başkadır .”
فلمَّا لم يَتَناهَوا، ولم يَرُدَّهم قولُه، ولم يَقْبَلوا منه شيئًا مما عرَض عليهم مِن أمرِ بناتِه قال: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}.
Vazgeçmeyip onun sözü onları durdurmayınca ve kızları meselesinde onlara sunduğu tekliften hiçbir şeyi kabul etmeyince [Lût]: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} “«Ah, keşke size karşı koyacak bir gücüm olsaydı veya sığınabileceğim sağlam bir kaleye (dayanağa) sığınabilseydim!»” dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ (٨٠)}.
Allah'ın: {قَالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ (٨٠)} “[Lût:] «Ah, keşke size yetecek bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir desteğe dayanabilseydim!» dedi” buyruğunun tefsirine dair söz:
يقولُ ﷿: قال لوطٌ لقومِه حينَ أَبَوا إلا المُضِيَّ لِما قد جاءوا له مِن طلبِ الفاحشةِ، ويئِس مِن أن يَسْتَجِيبوا له إلى شيءٍ مما عرَض عليهم: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً} بأنصارٍ تَنْصُرُني عليكم، وأعوانٍ تُعِينُني، {أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}. يقولُ: أو أنضَمُّ إلى عشيرةٍ مانعةٍ تَمْنَعُني منكم، لحُلْتُ بينَكم وبينَ ما جئتُم تُرِيدونه مِنِّي في أضْيافي. وحُذِف جوابُ لو لدَلالةِ الكلامِ عليه، وأن معناه مفهومٌ.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Lût, kavmi hayasızlığı talep etmek üzere geldikleri amaçtan başka hiçbir şeyi kabul etmeyip direttiğinde ve kendilerine sunduğu şeylerden birine icabet etmelerinden ümidini kesince onlara: “Keşke size karşı bana yardım edecek yardımcılarım ve bana destek olacak kimselerle {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً} “size yetecek bir gücüm olsaydı”, {أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} “yahut sağlam bir desteğe dayanabilseydim” yani beni sizden koruyacak koruyucu bir aşirete sığınabilseydim, misafirlerim hakkında benden istediğiniz şey ile sizin aranıza mutlaka engel olurdum” dedi. Sözün buna delalet etmesi ve anlamının anlaşılır olması sebebiyle “lev” edatının cevabı hazfedilmiştir.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمَّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: قال لوطٌ: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}. يقولُ: إلى جُنْدٍ شديدٍ، لَقاتَلْتُكم .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: Lût dedi ki: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} “«Ah, keşke size yetecek bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir desteğe dayanabilseydim!»” Şöyle demektedir: “Güçlü bir orduya [dayanabilseydim], sizinle mutlaka savaşırdım .”
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ: {أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}. قال: العشيرةُ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den haber verdi: {أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} “...yahut sağlam bir desteğe dayanabilseydim!” [hakkında] dedi ki: “Aşirettir .”
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}. قال: العشيرةُ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma‘mer'den, o da Katâde'den nakletti: {إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} “...sağlam bir desteğe...” [hakkında]: “Aşirettir” dedi.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا مباركُ بنُ فَضالةَ، عن الحسنِ: {أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}. قال: إلى ركنٍ مِن الناسِ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Mübârek b. Fedâle, el-Hasan'dan nakletti: {أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} “...yahut sağlam bir desteğe dayanabilseydim!” [hakkında] dedi ki: “İnsanlardan [güçlü] bir dayanağa .”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قولُه: {أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}. قال: بَلَغَنا أنه لم يُبْعَثُ نبيٌّ بعدَ لوطٍ إلا في ثَرْوَةٍ مِن قومِه ، حتى النبيُّ ﷺ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: O'nun: {أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} “...yahut sağlam bir desteğe dayanabilseydim!” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Bize ulaştı ki, Lût'tan sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dâhil hiçbir peygamber kavminden bir koruyucu topluluk (servet) içinde olmaksızın gönderilmemiştir .”
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}. أي: عشيرةٍ تَمْنَعُني أو شيعةٍ تَنْصُرُني، لحَلْتُ بينَكم وبينَ هذا.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; dedi ki: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} “«Ah, keşke size yetecek bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir desteğe dayanabilseydim!»” [ifadesi], yani: «Beni koruyacak bir aşiretim yahut bana yardım edecek bir cemaatim/taraftarım [olsaydı], sizinle bu [yapmak istediğiniz] arasına muhakkak engel olurdum» [demektir].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}. قال: يعني به العشيرةَ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} “«Ah, keşke size yetecek bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir desteğe dayanabilseydim!»” sözü hakkında: “Bununla aşireti kastetmektedir” dediğini anlattı.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي عديٍّ، عن عوفٍ، عن الحسنِ، أن هذه الآيةَ لمَّا نَزَلت: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}. [قال: فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "رَحِمَ اللَّهُ لوطًا، لقد كان يَأْوِي إلى رُكْنٍ شديدٍ"] .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Avf'tan, o da el-Hasan'dan nakletti: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} “«Ah, keşke size yetecek bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir desteğe dayanabilseydim!»” ayeti indiğinde [dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah Lût'a rahmet etsin; muhakkak ki o pek sağlam bir desteğe dayanıyordu”] .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، عن مباركٍ، عن الحسنِ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "رَحِمَ اللَّهُ أخي لوطًا، لقد كان يَأْوِي إلى رُكْنٍ شديدٍ، فلأيِّ شيءٍ اسْتَكانَ" .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh, Mübârek'ten, o da el-Hasan'dan anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah kardeşim Lût'a rahmet etsin; muhakkak ki o pek sağlam bir desteğe dayanıyordu, öyleyse ne diye acze düştü?”
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عبدةُ وعبدُ الرحيمِ، عن محمدِ بنِ عمرٍو، قال: ثنا أبو سلمةَ، عن أبي هريرة، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "رحمةُ اللَّهِ على لوطٍ إن كان لَيَأْوِي إلى ركنٍ شديدٍ، إذ قال لقومِه: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}. ما بَعَث اللَّهُ بعدَه مِن نبيٍّ إلا في ثَرْوةٍ من قومِه". قال محمدٌ: والثَّرْوةُ الكثرةُ والمَنَعَةُ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Abde ve Abdürrahîm, Muhammed b. Amr'dan nakletti, dedi ki: Bize Ebû Seleme, Ebû Hüreyre'den anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah'ın rahmeti Lût'un üzerine olsun; kavmine {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} “Keşke size yetecek bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir desteğe dayanabilseydim!” dediğinde, gerçekten de pek sağlam bir desteğe dayanıyordu. Allah, ondan sonra gelen hiçbir peygamberi kavmi içinde sayıca çok ve güçlü bir topluluk olmaksızın göndermemiştir.» Muhammed dedi ki: Servet (ثَرْوة); çokluk ve koruyucu güç (menaat) demektir.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بشرٍ ، قال: ثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو سَلَمةَ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ بمثلِه .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bişr anlattı , dedi ki: Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Seleme, Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini anlattı .
حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرَني سليمانُ بنُ بلالٍ، عن محمدِ بنِ عمرٍو، عن أبي سَلَمَةَ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ بمثلِه .
Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Süleymân b. Bilâl, Muhammed b. Amr'dan, o Ebû Seleme'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini haber verdi .
حدَّثني زكريا بنُ يحيى بنِ أبانٍ المصريُّ، قال: ثنا سعيدُ بنُ تَلِيدٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ القاسمِ، قال: ثنا بكرُ بنُ مُضَرَ، عن عمرِو بنِ الحارثِ، عن يونسَ، ابنِ يزيدَ، عن ابنِ شهابٍ الزهريِّ، قال: أخبرَني أبو سَلَمَةَ بنُ عبدِ الرحمنِ وسعيدُ بنُ المسيَّبِ، عن أبي هريرةَ، أنّ رسولَ اللَّهِ ﷺ، قال: "رحِم اللَّهُ لوطًا، لقد كان يَأْوِي إلى رُكْنٍ شديدٍ" .
Bana Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebân el-Mısrî anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Telîd anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Bekr b. Mudar, Amr b. el-Hâris'ten, o Yûnus b. Yezîd'den, o İbn Şihâb ez-Zührî'den nakletti; dedi ki: Bana Ebû Seleme b. Abdirrahmân ve Saîd b. el-Müseyyeb, Ebû Hüreyre'den haber verdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah Lût'a rahmet etsin; muhakkak ki o pek sağlam bir desteğe dayanıyordu” .
حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرَني يونسُ، عن ابنِ شهابٍ، عن أبي سَلَمةَ بنِ عبدِ الرحمنِ وسعيدِ بنِ المسيبِ، عن أبي هريرةَ، أنّ رسولَ اللَّهِ ﷺ، قال. فذَكَر مثلَه.
Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan, o Ebû Seleme b. Abdirrahmân ve Saîd b. el-Müseyyeb'den, onlar da Ebû Hüreyre'den haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: [Râvi] bunun bir benzerini zikretti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المنهالِ، قال: ثنا حمادُ بنُ سَلَمَةَ، عن محمدِ بنِ عمرٍو، عن أبي سَلَمَةَ، عن أبي هريرةَ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال في قولِه: {أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ } "قد كان يَأْوِي إلى رُكْنٍ شديدٍ ". يعني اللَّهَ ﷿، قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "فما بعَث اللَّهُ بعدَه مِن نبيٍّ إلا في ثَرْوةٍ مِن قومِه" .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Muhammed b. Amr'dan, o Ebû Seleme'den, o Ebû Hüreyre'den nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem O'nun: {أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ } “...yahut sağlam bir desteğe dayanabilseydim!” buyruğu hakkında şöyle buyurdu: “O zaten pek sağlam bir desteğe dayanıyordu .” Yani Allah celle ve azze'yi kastetti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Allah ondan sonra hiçbir peygamberi kavminden koruyucu bir güç olmaksızın göndermemiştir” .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا محمدُ بنُ حربٍ، قال: ثنا ابنُ لَهِيعةَ، عن أبي يونسَ، سَمِع أبا هريرةَ يحدِّثُ عن النبيِّ ﷺ قال: "رَحِمَ اللَّهُ لوطًا، فإنه كان يَأْوِي إلى رُكْنٍ شديدٍ" .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Harb anlattı, dedi ki: Bize İbn Lehîa, Ebû Yûnus'tan anlattı; o Ebû Hüreyre'yi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen anlatırken işitmiş : “Allah Lût'a rahmet etsin; şüphesiz ki o pek sağlam bir desteğe dayanıyordu” .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا ابنُ أبي مريمَ؛ [سعيدُ بنُ الحكمِ] ، قال: ثنا عبدُ الرحمن بنُ أبي الزنادِ، عن أبيه، عن عبدِ الرحمنِ الأعرجِ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ بنحوِه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem [Saîd b. el-Hakem] anlattı , dedi ki: Bize Abdurrahman b. Ebî'z-Zinâd, babasından, o Abdurrahman el-A‘rec'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini anlattı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: ذُكِر لنا أن نبيَّ اللَّهِ ﷺ كان إذا قرَأ هذه الآيةَ، أو أتَى على هذه الآيةِ قال: "يرحَمُ اللَّهُ لوطًا، إن كان ليَأْوِي إلى ركنٍ شديدٍ". وذُكِر لنا أن اللَّهَ ﷿ لم يَبْعَثْ نبيًّا بعدَ
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle] anlattı: Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuduğunda veya bu ayete geldiğinde şöyle buyururdu: «Allah Lût'a merhamet etsin; doğrusu o pek sağlam bir desteğe dayanıyordu!» Bize yine nakledildiğine göre Azîz ve Celîl olan Allah...
لوطٍ، ﵇، إلا في ثَرْوةٍ مِن قومِه، حتى بَعَث اللَّهُ نبيَّكم في ثروةٍ مِن قومِه .
Lût aleyhisselâm'dan sonra, Peygamberinizi kavminden koruyucu bir güç içinde gönderinceye kadar hiçbir peygamberi kavminden koruyucu bir güç (servet) içinde olmaksızın göndermemiştir .
يقالُ: من (١) {آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}: أويتُ إليك، فأنا آوِي إليك أَوْيًا. بمعنى صِرْتُ إليك وانضَمَمْتُ، كما قال الراجزُ :
{آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} “...sağlam bir desteğe dayanabilseydim!” ifadesinden hareketle: "Sana sığındım, ben sana sığınmaktayım" anlamında Eveytu ileyke, fe-ene âvî ileyke evyen (أويتُ إليك، فأنا آوِي إليك أَوْيًا) denilir. Yani "Sana vardım ve sana katıldım" manasındadır; nitekim recez şairi şöyle demiştir :
يَأْوِي إِلى رُكْنٍ مِن الأَرْكَانِ
Dayanır kalelerden/dayanaklardan bir dayanağa,
في عَدَدٍ طَيْسٍ ومَجْدٍ بَانِ
Pek çok bir sayı ve yükselen bir şan içinde.
وقيل: إن لوطًا لمَّا قال [هذا القولَ] ، وَجَدَت الرسلُ عليه لذلك.
Denildi ki: Lût [bu sözü] söylediğinde , elçiler bundan dolayı ona gücendiler/kırıldılar.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عبدِ الكريمِ، قال: ثنى عبدُ الصمدِ، أنه سمِع وهبَ بنَ مُنَبِّهٍ يقولُ: قال لوطٌ لهم : {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}. فَوَجَد عليه الرُّسُلُ، وقالوا : إن رُكْنَك لشديدٌ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Abdilkerîm anlattı, dedi ki: Bana Abdussamed, Vehb b. Münebbih'in şöyle dediğini işittiğini anlattı: Lût onlara : {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} “«Ah, keşke size yetecek bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir desteğe dayanabilseydim!»” dedi. Elçiler buna gücendiler ve dediler ki : “Şüphesiz senin dayanağın pek sağlamdır” .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {قَالُوا يَالُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ (٨١)}.
Allah azze ve celle’nin şu buyruğunun tefsiri hakkında açıklama: {قَالُوا يَالُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ} “[Elçiler] dediler ki: «Ey Lût! Biz senin Rabbinin elçileriyiz. Onlar sana asla dokunamazlar (zarar veremezler). Hemen gecenin bir vaktinde ailenle birlikte yola çık. Karından başka içinizden hiç kimse arkasına dönüp bakmasın. Şüphesiz onlara isabet edecek olan [azap], ona da isabet edecektir. Onların helak edilme vakti sabah vaktidir. Sabah da yakın değil midir?»” (Hûd 81).
يقولُ ﷿: قالت الملائكةُ للوطٍ لمَّا قال لوطٌ لقومِه: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}. ورَأَوا ما لَقِيَ مِن الكَرْبِ بسببِهم منهم: {يَالُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ}، أُرْسِلنا لإهْلاكِهم، وإنهم لن يَصِلوا إليك، وإلى ضَيْفِك بمَكْروهٍ، فهَوِّنُ عليك الأمرَ، {فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ}. يقولُ: فاخرُجْ مِن بينِ أظْهُرِهم أنت وأهلُك ببقيةٍ مِن الليلِ.
Celle ve azze buyurur ki: Lût kavmine: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} “«Ah, keşke size yetecek bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir desteğe dayanabilseydim!»” dediğinde ve melekler de onun onlar yüzünden çektiği sıkıntıyı görünce, melekler Lût'a şöyle dediler: {يَالُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ} “Ey Lût! Biz Rabbinin elçileriyiz”, onları helak etmek için gönderildik; onlar sana da misafirine de asla bir kötülükle dokunamazlar, bu işi dert etme, {فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ} “Sen gecenin bir vaktinde ailenle yola çık”. Şöyle demektedir: Geceden arta kalan bir vakitte sen ve ailen onların arasından çıkıp gidin.
يقالُ منه: أَسْرى وسَرَى، وذلك إذا سارَ بليلٍ، {وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ}.
Bu kökten olmak üzere, geceleyin yürüdüğü zaman esrâ (أَسْرى) ve serâ (سَرَى) denilir; {وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ} “İçinizden hiçbiri arkasına bakmasın, karın müstesna”.
واختَلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {فَأَسْرِ}؛ فقرأ ذلك عامةُ قرأةِ المكيِّين والمدنيِّين: (فاسْرِ)، وصلٌ؛ بغيرِ همزِ الألفِ، مِن "سَرَى".
Kıraat imamları O'nun: {فَأَسْرِ} buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Mekkeli ve Medineli kurrânın geneli bunu "serâ" (سَرَى) fiilinden vasl hemzesiyle, elifi hemzesiz olarak (فاسْرِ) şeklinde okumuştur.
وقرأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ والبصرةِ: {فَأَسْرِ} بهمزِ الألفِ، مِن "أَسْرى" .
Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ise bunu "esrâ" (أَسْرى) fiilinden elifi hemzeli olarak {فَأَسْرِ} şeklinde okumuştur .
والقولُ في ذلك عندي أنهما قراءتان قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما أهلُ قُدْوةٍ في القراءةِ، وهما لغتان مشهورتان في العربِ، معناهما واحدٌ، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ الصوابَ في ذلك.
Bu konudaki doğru görüş bana göre şudur: Bunlar, her ikisiyle de kıraatte kendilerine uyulan zatların okuduğu iki kıraattir. Bunlar Araplar arasında meşhur iki ayrı lehçe olup anlamları birdir. Dolayısıyla okuyucu hangisiyle okursa okusun bu hususta isabet etmiş ve doğruyu bulmuş olur.
وأما قولُه: {إِلَّا امْرَأَتَكَ}. فإن عامةَ القرأةِ مِن الحجازِ والكوفةِ، وبعضَ أهلِ البصرةِ، قَرءوا بالنصبِ: {إِلَّا امْرَأَتَكَ}، بتأويلِ: فأسْرِ بأهلِك إلا امرأتَك، وعلى أن لوطًا أُمِر أن يسْرِيَ بأهْلِه سِوى زوجتِه؛ فإنه نُهِي أن يسْرِيَ بها،
Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا امْرَأَتَكَ} “Karın müstesna” buyruğuna gelince; Hicaz ve Kûfe kurrâsının geneli ile bazı Basralılar, bunu 'Aileni geceleyin yola çıkar, karın müstesna' teviliyle ve Lût'a karısı dışında ailesini geceleyin yola çıkarması emredildiği -nitekim onun karısını geceleyin yola çıkarması yasaklanmıştı- [anlamı] üzere nasb ile {إِلَّا امْرَأَتَكَ} şeklinde okumuşlardır;
وأُمِر بتَخْليفِها مع قومِها.
ve onu kavmiyle birlikte geride bırakması emredilmiştir.
وقرَأ ذلك بعضُ البصريِّين : (إلَّا امْرَأَتُكَ) رفعًا، بمعنى: ولا يَلْتفِتْ منكم أحدٌ إلا امرأتُك، [وإن] لوطًا قد أخرجَها معه، وأنه نُهِي لوطٌ ومَن معه ممن أَسْرى معه، أن يَلْتفِتَ سِوى زوجتِه، وإنها التفتَتْ، فهَلَكت لذلك.
Bazı Basralılar ise : "İçinizden hiçbiri arkasına bakmasın, karın müstesna" anlamında raf‘ ile (إلَّا امْرَأَتُكَ) şeklinde okumuşlardır. [Bu kıraate göre] Lût onu da beraberinde çıkarmış, ancak Lût'a ve kendisiyle birlikte geceleyin yola çıkanlara hanımı dışında arkalarına bakmaları yasaklanmış, o ise arkasına bakmış ve bu yüzden helak olmuştur .
وقولُه: {إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ}. يقولُ: إنه مصيبٌ امرأتَك ما أصابَ قومَك مِن العذابِ {إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ}. يقولُ: إن موعدَ قومِك للهلاكِ الصبحُ. فاسْتَبْطَأ ذلك منهم لوطٌ، وقال لهم: بل عَجِّلوا لهم الهلاكَ. فقالوا: {أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ}. أي: عندَ الصبحِ نزولُ العذابِ بهم.
O'nun: {إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ} “...çünkü onların başına gelecek olan, onun da başına gelecektir...” buyruğu: "Kavminin başına gelen azap, karının da başına gelecektir" demektir. {إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ} “Onların [helak] vakti sabahtır” buyruğu: "Kavminin helaki için belirlenen vakit sabahtır" demektir. Lût bu vakti onlardan geç buldu ve onlara: "Aksine, helaklerini çabuklaştırın" dedi. Onlar da: {أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ} “Sabah yakın değil mi?” dediler. Yani: Azabın onlara inmesi sabah vaktindedir.
كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ}. أي: إنما ينزلُ بهم مِن صُبْحِ ليلتِك هذه، فامضِ لِما تؤمَرُ.
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı: {أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ} “Sabah yakın değil mi?” yani: [Azap] onlara ancak bu gecenin sabahında inecektir, sen sana emredilen şeyi yapmaya koyul.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ، قال: فمَضَتِ الرُّسُلُ مِن عندِ إبراهيمَ إلى لوطٍ، فلما أَتَوا لوطًا، وكان مِن أمرِهم ما ذَكَر اللَّهُ ﷿، قال جبريلُ للوطٍ: يا لُوطُ، {إِنَّا مُهْلِكُو أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَهَا كَانُوا ظَالِمِينَ} [العنكبوت: ٣١]. فقال لهم لوطٌ: أهْلِكوهم الساعةَ. فقال له جبريلُ ﵇: {إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ}؟ فأُنزِلت على لوطٍ: {أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ}؟ قال: فأَمَره أن يسْرِيَ بأهلِه بِقِطْعٍ مِن الليلِ، ولا يَلْتَفِتَ منهم أحدٌ إلا امرأتَه. قال: فسارَ، فلما كانت الساعةُ التي أُهْلِكوا فيها أَدْخَل جبريلُ جناحَه فرفَعَها حتى سَمِع أهلُ السماءِ صِياحَ الدِّيَكةِ ونُباحَ الكلابِ، فجَعَل عالِيَها سافلَها، وأمطَرَ عليها حجارةً مِن سِجِّيلٍ. قال: وسَمِعَت امرأةُ لوطٍ الهَدَّةَ ، فقالت: واقَوماه! فأَدْرَكَها حجرٌ فقَتَلها .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kūb, Ca‘fer'den, o da Saîd'den anlattı; dedi ki: Elçiler İbrâhim'in yanından Lût'a doğru gittiler. Lût'a geldiklerinde -ve durumları Allah azze ve celle'nin zikrettiği gibi olunca- Cibrîl, Lût'a: "Ey Lût! {إِنَّا مُهْلِكُو أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَهَا كَانُوا ظَالِمِينَ} “Biz bu şehrin halkını helak edeceğiz; çünkü oranın halkı zalim kimselerdir” [el-Ankebût 31] dedi. Lût onlara: "Onları hemen şu anda helak edin" dedi. Cibrîl aleyhisselâm ona: {إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ} “Şüphesiz onların azap vakti sabahtır; sabah yakın değil midir?” dedi. Bunun üzerine Lût'a: {أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ} “Sabah yakın değil midir?” [ayeti] indirildi. Dedi ki: [Cibrîl] ona, gecenin bir vaktinde ailesiyle birlikte yola çıkmasını ve karısı müstesna içlerinden hiçbirinin arkasına bakmamasını emretti. Dedi ki: [Lût] yola çıktı. Helak edilecekleri vakit geldiğinde Cibrîl kanadını [şehrin altına] sokup onu yukarı kaldırdı; öyle ki gök ehli horozların ötüşünü ve köpeklerin havlamasını işitti. Ardından oranın altını üstüne getirdi ve üzerlerine balçıktan pişirilmiş taşlar yağdırdı. Dedi ki: Lût'un karısı korkunç gürültüyü işitince: "Vah kavmim!" dedi; bunun üzerine ona bir taş isabet edip onu öldürdü.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن حفصِ بنِ حميدٍ، عن شِمْرِ بنِ عطيةَ، قال: كان لوطٌ أَخَذ على امرأتِه أن لا تُذِيعَ شيئًا مِن سِرِّ أضْيافِه. قال: فلما دخَل عليه جبريلُ، ﵇، ومَن معَه، رَأَتهم في صورةٍ لم تَرَ مثلَها [قَطُّ، فانطَلَقت] تَسْعى إلى قومِها، فأتَتِ النادِيَ، فقالت بيدِها هكذا، وأقْبَلوا يُهْرَعون مَشْيًا بينَ الهرولةِ والجَمْزِ، فلما انتَهَوا إلى لوطٍ، و قال لهم لوطٌ ما قال اللَّهُ ﷿ في كتابِه، قال جبريلُ: {يَالُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ}. قال: فقال بيدِه، فطَمَس أعيُنَهم، قال: فجَعَلُوا يَطْلُبونهم، يَلْمَسُون الحيطانَ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb, Hafs b. Humeyd'den, o da Şimr b. Atiyye'den [şöyle] anlattı: Lût, misafirlerinin hiçbir sırrını yaymaması hususunda karısından söz almıştı. [Ravi] dedi ki: Cibrîl -aleyhisselâm- ve beraberindekiler Lût'un yanına girince, [kadın] onları benzerini [asla] görmediği bir surette gördü [ve hemen] kavmine doğru koşarak gitti. [Kavminin toplandığı] meclise varıp eliyle şöyle işaret etti. Bunun üzerine onlar da hızlı yürüyüş ile sıçrayarak koşma arası bir tempoda koşa koşa geldiler. Lût'un yanına vardıklarında ve Lût onlara aziz ve celil olan Allah'ın Kitabı'nda buyurduğu şeyleri söyleyince Cibrîl: {يَالُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ} “Ey Lût! Biz Rabbinin elçileriyiz; onlar sana asla dokunamazlar” dedi. [Ravi] dedi ki: Eliyle [bir işaret] yaptı ve gözlerini silip kör etti. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine onlar duvarları el yordamıyla yoklayarak misafirleri aramaya başladılar
وهم لا يُبْصِرون .
ancak göremiyorlardı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن حذيفةَ، قال: لمَّا بَصُرتْ بهم - يعني بالرُّسُلِ - عجوزُ السَّوْءِ امرأتُه انطَلَقَت فأَنْذرَتهم، فقالت: قد تَضَيَّفَ لوطًا قومٌ، ما رأيتُ قومًا أحسنَ منهم وجوهًا. قال: ولا أعْلَمُه إلا قالت: ولا أشدَّ بياضًا، وأطيبَ ريحًا. قال: فأَتَوه يُهْرَعون إليه، كما قال اللَّهُ ﷿، فأَصْفَقَ لوطٌ البابَ. قال: فجَعَلوا يُعالجونه. قال: فاسْتأْذَنَ جبريلُ ربَّه في عقوبتِهم، فأَذِن له، فصَفَقَهم بجَناحِه، فتَرَكَهم عُمْيانًا يَتَرَدَّدون في أخبثِ ليلةٍ أَتَت عليهم قطُّ، فأخبَروه: {إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ} … {فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ}. قال: ولقد ذُكِر لنا أنه كانت مع لوطٍ حينَ خَرَجَ مِن القريةِ امرأتُه، ثم سَمِعَت الصوتَ، فالتفَتَت، وأرسَل اللَّهُ ﷿ عليها حجرًا فأهْلَكَها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da Huzeyfe'den anlattı; dedi ki: Kötü kalpli kocakarı olan karısı onları -yani elçileri- görünce hemen gidip [kavmini] uyardı ve: "Lût'a birtakım insanlar misafir oldu ki yüzleri onlardan daha güzel bir topluluk görmedim" dedi. [Ravi] dedi ki: Kadının: "Ve teni daha beyaz, kokusu daha hoş" dediğini de biliyorum . Dedi ki: Allah celle ve azze'nin buyurduğu gibi ona doğru koşarak geldiler. Lût kapıyı kapattı . Dedi ki: Kapıyı zorlamaya başladılar. Dedi ki: Cibrîl Rabbinden onları cezalandırmak için izin istedi; O da ona izin verdi. Kanadıyla onlara çarptı ve onları, başlarına gelen en kötü gecede bocalayan körler halinde bıraktı. Sonra ona: {إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ} … {فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ} “«Biz Rabbinin elçileriyiz... Sen gecenin bir vaktinde ailenle yola çık»” diye haber verdiler. Dedi ki: Bize zikredildiğine göre Lût şehirden çıktığı sırada karısı da onunla beraberdi; sonra sesi işitince arkasına baktı, Allah celle ve azze de üzerine bir taş gönderip onu helak etti .
وقولُه: {إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ}: فأرادَ نبيُّ اللَّهِ ما هو أعجلُ مِن ذلك، فقالوا: {أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ}؟
O'nun: {إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ} “Onların helak vakti sabahtır; sabah yakın değil mi?” buyruğunda: Allah'ın Nebîsi bundan daha acele olanını istedi; onlar da: {أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ} “Sabah yakın değil mi?” dediler.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بشيرٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ قيسٍ المُلائيُّ، عن سعيدِ بنِ بشيرٍ، عن قتادةَ، قال: انطَلَقت امرأتُه - يعني امرأةَ لوطٍ - حينَ رَأَتهم - يعني حينَ رأتِ الرسلَ - إلى قومِها، فقالت: إنه قد ضافَه
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Kays el-Melâî, Saîd b. Beşîr'den, o da Katâde'den nakletti; dedi ki: Karısı -yani Lût'un karısı-, onları -yani elçileri- gördüğü vakit kavmine gidip şöyle dedi: "Şüphesiz ona
الليلةَ قومٌ ما رأيتُ مثلَهم قطُّ أحسنَ وجوهًا، ولا أطيبَ ريحًا، فجاءوا يُهْرَعون إليه، فبادَرَهم لوطٌ إلى أن يَرْحَمَهم على البابِ، فقال: {هَؤُلَاءِ بَنَاتِي إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ} [الحجر: ٧١]. فقالوا: {أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ} [الحجر: ٧٠]. فدَخَلوا على الملائكةِ، فتَناوَلَتهم الملائكةُ، فطَمَسَت أعينَهم. فقالوا: يا لوطُ، جِئْتَنا بقومٍ سَحَرةٍ سَحَرونا، كما أنت حتى نصبحَ . قال: فاحتَمَل جبريلُ قُرَيَّاتِ لوطٍ الأربعَ، في كلِّ قريةٍ مائةُ ألفٍ، فرَفَعَهم على جَناحِه بينَ السماءِ والأرضِ، حتى سَمِع أهلُ السماءِ الدنيا أصواتَ دِيَكتِهم، ثم قَلَبهم، فجَعَل اللَّهُ عاليَها سافلَها .
öyle bir kavim misafir oldu ki benzeri yüzce daha güzel ve kokuca daha hoş kimseleri asla görmedim" dedi. Bunun üzerine koşarak ona geldiler. Lût kapıda onlara şefkat göstermek üzere davranıp: {هَؤُلَاءِ بَنَاتِي إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ} [Hicr: 71] “«İşte şunlar kızlarım; eğer yapacaksanız [onlarla evlenin]»” dedi. Onlar ise: {أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ} [Hicr: 70] “«Biz seni el âlemle ilgilenmekten men etmemiş miydik?»” dediler. Meleklerin yanına girdiler. Melekler de onları yakalayıp gözlerini kör etti. Bunun üzerine dediler ki: "Ey Lût! Bize büyücü bir topluluk getirdin, bizi büyülediler. Sabaha kadar yerinde dur ." Dedi ki: Cibrîl her birinde yüz bin kişi bulunan Lût kavminin dört kasabasını yüklendi ve onları kanadı üzerinde yerle gök arasına kaldırdı; öyle ki dünya semasının ehli onların horozlarının seslerini işitti. Sonra onları ters çevirdi ve Allah oranın altını üstüne getirdi .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: قال حذيفةُ: لمَّا دَخَلوا عليه، ذَهَبَت عجوزُه، عجوزُ السَّوْءِ، فأَتَتْ قومَها، فقالت: لقد تَضيَّفَ لوطًا الليلةَ قومٌ ما رأيتُ قومًا قطُّ أحسنَ وجوهًا منهم. قال: فجاءوا يُسْرِعون، فعاجَلَهم لوطٌ، فقامَ مَلَكٌ فَلَزَّ البابَ، يقولُ: فَسَدَّه، واسْتأذَنَ جبريلُ في عقوبتِهم، فأُذِنَ له، فضَرَبهم جبريلُ بجَناحِه، فتَرَكَهم عُميًا فباتُوا بشَرِّ ليلةٍ. ثم قالُوا: (إِنَّا رُسُل رَبِّك لن يصلوا إليك فأسر بأهلك بقطع من الليل ولا يلتفت منكم أحد إلا امرأتُك). قال: فبَلَغَنا أنها
Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den anlattı; dedi ki: Huzeyfe şöyle dedi: [Elçiler] onun yanına girince o yaşlı kadın, o kötü kocakarı gitti ve kavmine varıp: "Bu gece Lût'a öyle bir kavim misafir oldu ki onlardan daha güzel yüzlü bir kavmi asla görmedim" dedi. [Katâde] dedi ki: Koşarak geldiler. Lût aceleyle onların önüne geçti. Bunun üzerine bir melek kalkıp kapıyı sıkıca kapattı -yani tıkadı-. Cebrail onları cezalandırmak için izin istedi ve kendisine izin verildi. Cebrail kanadıyla onlara vurdu da onları kör bıraktı; böylece en kötü geceyi geçirdiler. Sonra [elçiler]: {إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتُكَ} “«Şüphesiz biz Rabbinin elçileriyiz; onlar sana asla ulaşamayacaklar. Gecenin bir vaktinde ailenle yola çık ve karın müstesna hiçbiriniz arkasına bakmasın»” dediler. [Katâde] dedi ki: Bize ulaştığına göre o [kadın]...
سَمِعَت صوتًا، فالتفَتَت فأصابَها حجرٌ، وهي شاذَّةٌ من القومِ، معلومٌ مكانُها .
bir ses işitip arkasına baktı ve kavimden ayrı düştüğü, yeri de belli olduğu halde bir taş isabet etti .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ، عن حذيفةَ بنحوِه، إلا أنه قال: فعالجهم لوطٌ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den, o da Huzeyfe'den benzerini haber verdi; ancak o: "Lût onlara engel olmaya çalıştı " demiştir .
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: لمَّا قال لوطٌ: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}. بسَط حينَئذٍ جبريلُ جَناحَه، ففَقَأَ أعينَهم، وخَرَجوا يدوسُ بعضُهم في آثارِ بعضٍ عُميانًا، يقولون: النَّجَاءَ النَّجَاءَ؛ فإنّ في بيتِ لوطٍ أَسْحَرَ قومٍ في الأرضِ. فذلك قولُه: {وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ} [القمر: ٣٧]. وقالوا للوطٍ: {إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ}، واتَّبِعْ أدبارَ أهلِك. يقولُ: سِرْ بهم، {وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ} [الحجر: ٦٥]. فأَخْرَجَهم اللَّهُ إلى الشامِ. وقال لوطٌ: أهْلِكوهم الساعةَ. فقالوا: إنا لم نؤمَرْ إلا بالصبحِ، أليس الصبحُ بقريبٍ؟! فلما أن كان السَّحَرُ خَرَج لوطٌ وأهلُه معه امرأتُه. فذلك قولُه: {إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ} [القمر: ٣٤].
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Lût: { لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ } “Keşke size yetecek bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir kaleye sığınabilseydim!” dediğinde, Cibrîl o anda kanadını açtı ve onların gözlerini kör etti. Onlar da kör bir halde birbirlerinin izlerine basarak [şaşkınca dışarı] çıktılar; "Kurtulun, kurtulun! Çünkü Lût'un evinde yeryüzünün en büyücü kavmi var!" diyorlardı. İşte Allah'ın şu kavli bunu [anlatmaktadır]: { وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ } “Andolsun ki onlar onun misafirlerinden murat almaya kalkıştılar, biz de gözlerini silme kör ettik” [el-Kamer 54/37]. [Melekler] Lût'a: { إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ } “Biz Rabbinin elçileriyiz, sana asla dokunamazlar. Gecenin bir vaktinde aileni yola çıkar, içinizden hiçbiri geriye bakmasın; karın müstesna” dediler ve [ona]: "Ailenin ardından yürü" [diye emrettiler]. [Süddî] der ki: "Onları götür [ve] { وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ } “emrolunduğunuz yere gidin” [el-Hicr 15/65] [demektir]." Allah onları Şam'a çıkardı. Lût: "Onları hemen helak edin" dedi. [Melekler]: "Biz ancak sabah vaktiyle emrolunduk; sabah yakın değil mi?!" dediler. Seher vakti olunca Lût ve ailesi, beraberinde karısı [da olduğu halde] çıktı. İşte Allah'ın şu kavli bunu [anlatmaktadır]: { إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ } “Yalnız Lût ailesi müstesna; onları seher vakti kurtardık” [el-Kamer 54/34].
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عبدِ الكريمِ، قال: ثنى عبدُ الصمدِ، أنه سَمِع وهبَ بنَ منبهٍ يقولُ: كان أهلُ سَدُومَ الذين فيهم لوطٌ [قومَ سَوْءٍ] قد اسْتَغْنَوا عن النساءِ بالرجالِ، فلما رأى اللهُ ذلك، بَعَث الملائكة ليُعَذِّبوهم، فأَتَوا إبراهيمَ، فكان مِن أمرِه وأمْرِهم ما ذَكَره اللهُ ﷿ فى كتابِه، فلما بَشَّروا سارَةَ بالولدِ، قاموا وقامَ معهم إبراهيمُ يَمْشى، قال: أخْبِروني، لِمَ بُعِثْتم وما خَطْبُكم؟ قالوا: إنا أُرْسِلنا إلى أهلِ سَدومَ لنُدمِّرَها؛ فإنهم قومُ سَوْءٍ، قد اسْتَغْنَوا بالرجالِ عن النساءِ. قال إبراهيمُ: أرأيتم إنْ كان فيهم خمسون رجلًا صالحًا؟ قالوا: إذن لا نُعذِّبُهم. [فلم يَزَلْ] يَنْقُصُ حتى قال: أهلُ البيتِ؟ قالوا: فإن كان فيها بيتٌ صالحٌ. قال: فلوطٌ وأهلُ بيتِه؟ قالوا: إن امرأتَه هَوَاها معهم، فلما يَئِس إبراهيمُ انصَرَف، ومَضَوا إلى أهلِ سَدُومَ، فَدَخَلوا على لوطٍ، فلما رأَتْهم امرأتُه أَعْجَبَها حُسْنُهم وجمالُهم، فأرسَلَت إلى أهلِ القريةِ: إنه قد نَزَل بِنا قومٌ لم نَرَ قطُّ أحسنَ منهم ولا أجملَ. فَتَسامعوا بذلك، فغَشَوا دارَ لوطٍ مِن كلِّ ناحيةٍ، وتَسَوَّروا عليهم الجدرانَ، فلَقِيَهم لوطٌ، فقال: يا قومِ، لا تَفْضَحونِ في ضَيْفى، وأنا أزوِّجُكم بناتى، فهنَّ أطهرُ لكم. فقالوا: لو كُنَّا نريدُ بناتِك لقد عَرَفْنا مكانَهنَّ. فقال: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}. فوَجَد عليه الرُّسُلُ، وقالوا: إن رُكْنَك لشديدٌ، {وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ}. فمَسَح أحدُهم أعينَهم بجَناحِه ، فطَمَس أبصارَهم، فقالوا: سُحِرْنا، انْصَرِفوا بنا حتى نرجِعَ إليه. فكان مِن أمرِهم ما قد قَصَّ اللهُ تعالى في القرآنِ فأدْخَل ميكائيلُ، وهو صاحبُ العذابِ، جَناحَه، حتى بَلَغ أسفلَ الأرضِ، فقَلَبَها، ونَزَلت حجارةٌ من السماءِ، فتَتَبَّعَت مَن لم يكنْ منهم في القريةِ حيثُ كانوا، فأهْلَكَهم اللهُ ، ونَجَّى لوطًا وأهلَه، إلا امرأتَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Abdilkerîm anlattı, dedi ki: Bana Abdüssamed, Vehb b. Münebbih'i şöyle derken işittiğini anlattı: İçlerinde Lût'un da bulunduğu Sedûm halkı, kadınları bırakıp erkeklerle yetinen [kötü bir kavim] idi. Allah bunu görünce, onları cezalandırmak üzere melekleri gönderdi. Melekler İbrâhim'e geldiler. İbrâhim ile onların durumu, Allah azze ve celle'nin Kitabı'nda zikrettiği gibi cereyan etti. Melekler Sâre'yi bir çocukla müjdeleyince kalktılar; İbrâhim de onlarla birlikte yürüyerek kalktı ve: "Bana bildirin, niçin gönderildiniz ve meseleniz nedir?" dedi. Onlar da: "Biz Sedûm halkını helak etmek için gönderildik; çünkü onlar kadınları bırakıp erkeklerle yetinmiş kötü bir kavimdir" dediler. İbrâhim: "Görüşünüz nedir, şayet içlerinde elli salih adam varsa?" dedi. Onlar: "O zaman onları cezalandırmayız" dediler. İbrâhim sayıyı [durmadan] düşürdü; nihayet: "Peki bir ev halkı?" dedi. Onlar da: "Şayet orada salih bir ev halkı bulunursa [yine helak etmeyiz]" dediler. İbrâhim: "Peki Lût ve ailesi?" deyince, onlar: "Şüphesiz karısının arzusu onlarladır" dediler. İbrâhim ümidini kesince geri döndü; onlar da Sedûm halkına doğru yola koyuldular. Lût'un yanına girdiler. [Lût'un] karısı onları görünce güzellikleri ve cemalleri hoşuna gitti ve kasaba halkına: "Bize öyle bir topluluk geldi ki, şimdiye kadar onlardan daha güzelini ve daha cemallisını hiç görmedik" diye haber gönderdi. Onlar bunu işitince, dört bir yandan Lût'un evini kuşattılar ve duvarların üzerinden aştılar. Lût onları karşılayıp: "Ey kavmim, misafirlerimin yanında beni rezil etmeyin! İşte kızlarımı sizinle evlendireyim; onlar sizin için daha temizdir" dedi. Onlar da: "Kızlarını isteseydik onların nerede olduğunu pekâlâ bilirdik" dediler. Bunun üzerine Lût: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} “«Ah, keşke size yetecek bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir desteğe dayanabilseydim!»” dedi. Elçiler bu duruma üzüldüler ve: "Şüphesiz senin dayanağın pek sağlamdır, {وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ} “ve şüphesiz onlara geri çevrilmez bir azap gelecektir”" dediler. İçlerinden biri kanadıyla onların gözlerini sıvazladı ve gözlerini kör etti. Bunun üzerine: "Bize büyü yapıldı, haydi geri dönün, [sonra] ona tekrar geliriz" dediler. Onların başına gelenler, Allah Teâlâ'nın Kur'an'da anlattığı gibi oldu . Azap meleği olan Mîkâîl kanadını sokup yerin dibine kadar ulaştırdı ve oranın altını üstüne getirdi. Gökten taşlar yağdı ve nerede olurlarsa olsunlar kasabada bulunmayanların peşini bırakmadı. Böylece Allah onları helak etti ; Lût'u ve karısı hariç ailesini kurtardı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ و عن أبى بكرِ بنِ عبدِ اللهِ، وأبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، عن حُذيفةَ، دَخَل حديثُ بعضِهم في بعضٍ، قال: كان إبراهيمُ، ﵇، يأتِيهم فيقولُ: وَيْحَكم! أَنْهاكم عن اللهِ أنْ تَعَرَّضوا لعقوبتِه. [فلم يطيعوا]، حتى إذا بَلَغ الكتابُ أجلَه لمحِلِّ عذابِهم، وسطواتِ الربِّ بهم، قال: فانتَهَت الملائكةُ إلى لوطٍ وهو يعملُ فى أرضٍ له، فدَعاهم إلى الضيافةِ، فقالوا: إنا مُضَيِّفوك الليلةَ. وكان اللهُ تعالى ذكرُه عهِد إلى جبريلَ ﵇، أن لا يُعَذِّبَهم حتى يَشْهَدَ عليهم لوطٌ ثلاثَ شهاداتٍ، فلما تَوَجَّه بهم لوطٌ إلى الضيافةِ، ذكَر ما يعملُ قومُه مِن الشرِّ والدَّوَاهى العظامِ، فمشَى معهم ساعةً ثم التَفتَ إليهم، فقال: أمَا تَعْلَمون ما يعملُ أهلُ هذه القريةِ! ما أعلمُ على وجه الأرضِ شَرًّا منهم، أين أذهبُ بكم! إلى قومى وهم شَرُّ خلقِ اللهِ! فالتفت جبريلُ إلى الملائكةِ، فقال: احْفَظوا، هذه
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [ve] Ebû Bekr b. Abdillâh'tan; Ebû Süfyân da Ma'mer'den, o Katâde'den, o da Huzeyfe'den nakletti -rivayetleri birbiri içine girmiştir-; dedi ki: İbrâhîm aleyhisselâm onlara gelir ve: «Yazıklar olsun size! Allah'ın cezasına maruz kalmamanız hususunda sizi Allah adına uyarırım!» derdi. [Fakat itaat etmediler]. Nihayet başlarına gelecek azabın ve Rabbin kahredici cezasının takdir edilen eceli gelip çatınca, melekler tarlasında çalışmakta olan Lût'un yanına vardılar. Lût onları misafirliğe davet etti; onlar da: «Bu gece senin misafiriniz» dediler. Şanı Yüce Allah ise Cibrîl aleyhisselâm'a, Lût onların aleyhine üç kez şahitlikte bulunmadıkça kendilerine azap etmemesini emretmişti. Lût onları misafirliğe götürmek üzere yola koyulunca kavminin işlediği kötülükleri ve büyük felaketleri hatırladı. Onlarla bir müddet yürüdükten sonra kendilerine dönüp şöyle dedi: «Bu şehir halkının neler yaptığını bilmiyor musunuz! Yeryüzünde onlardan daha kötüsünü bilmiyorum. Sizi nereye götüreyim? Kavmime mi, oysa onlar Allah'ın yarattıklarının en kötüsüdür!» Bunun üzerine Cibrîl meleklere dönüp: «Aklınızda tutun, bu...» dedi.
واحدةٌ. ثم مَشَى ساعةً، فلما تَوسَّطَ القريةَ وأشْفَقَ عليهم، واسْتَحْيى منهم، قال: أمَا تَعْلَمون ما يعملُ أهلُ هذه القريةِ! ما أعلمُ على وَجْهِ الأَرضِ شَرًّا منهم، إن قومى شَرُّ خلقِ اللهِ. فالتفتَ جبريلُ إلى الملائكةِ، فقال: احْفَظوا، هاتان ثِنْتان. فلما انتَهَى إلى بابِ الدارِ بَكَى حياءً منهم، وشَفَقَةً عليهم، وقال: إن قومى شَرُّ خلقِ اللهِ، أَمَا تَعْلَمون ما يعملُ أهلُ هذه القريةِ! ما أعلمُ على وَجْهِ الأَرضِ أهلَ قريةٍ شرًّا منهم. فقال جبريلُ للملائكةِ: احْفَظوا، هذه ثلاثٌ، قد حَقَّ العذابُ. فلما دَخَلُوا ذَهَبَت عجوزُه، عجوزُ السَّوْءِ، فصعدت، فَلَوَّحت بِثَوْبِها، فأتاها الفُسَّاقُ يُهْرَعون سِراعًا. قالوا: ما عندَكِ؟ قالت: ضَيَّفَ لوطٌ الليلةَ قومًا ما رأيتُ قطُّ أحسنَ وجوهًا منهم، ولا أطيبَ ريحًا منهم. فهُرِعوا يُسارِعون إلى البابِ، فعالجهم لوطٌ على البابِ، فدافَعوه طويلًا، هو داخلٌ وهم خارجٌ، يُناشِدُهم اللهَ ويقولُ: {هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ}. فقامَ المَلكُ فَلَزَّ بالبابِ، يقولُ: فَسَدَّه، واسْتأْذَنَ جبريلُ في عقوبتِهم، فأَذِنَ اللهُ له، فقامَ في الصورةِ التي يكونُ فيها في السماءِ، فنَشَرَ جَناحَه، ولجبريلَ جَناحان، وعليه وِشاحٌ مِن دُرٍّ منظومٍ، وهو بَرَّاقُ الثنايا، أَجْلى الجَبينِ، ورأسُه حُبُكٌ حُبُكٌ مثلُ المرجانِ، وهو
[Bu] birincisidir." Sonra bir müddet yürüdü. Şehrin ortasına gelince, onlara acıdı ve onlardan utandı da: "Bu şehir halkının ne yaptığını bilmiyor musunuz? Yeryüzünde onlardan daha şerlisini bilmiyorum; şüphesiz kavmim Allah'ın yarattıklarının en şerlisidir!" dedi. Bunun üzerine Cibrîl meleklere dönüp: "Aklınızda tutun, bu ikincisi oldu" dedi. Evin kapısına varınca onlardan utandığından ve onlara acıdığından ağladı ve: "Şüphesiz kavmim Allah'ın yarattıklarının en şerlisidir. Bu şehir halkının ne yaptığını bilmiyor musunuz? Yeryüzünde onlardan daha şerli bir şehir halkı bilmiyorum!" dedi. Cibrîl meleklere: "Aklınızda tutun, bu üçüncüsü oldu; artık azap hak oldu" dedi. İçeri girdiklerinde [Lût'un] o kötü yaşlı karısı gidip [çatıya] çıktı ve elbisesini sallayarak işaret verdi. Bunun üzerine fâsıklar koşarak aceleyle yanına geldiler ve: "Ne var ne yok?" dediler. O da: "Lût bu gece öyle bir topluluğu misafir etti ki, ömrümde onlardan daha güzel yüzlü ve onlardan daha güzel kokulu kimse görmedim!" dedi. Bunun üzerine koşarak aceleyle kapıya üşüştüler. Lût da kapıda onlara engel olmaya çalıştı. Uzun süre itiştiler; o içeride, onlar ise dışarıdaydı. Onlara Allah adına yalvarıyor ve: {هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ} “İşte kızlarım! Onlar sizin için daha temizdir” diyordu. Bunun üzerine melek kalkıp kapıya dayandı -yani onu kapattı-. Cibrîl onları cezalandırmak için izin istedi; Allah da ona izin verdi. Bunun üzerine semada bulunduğu sûrette dikildi ve kanadını açtı. Cibrîl'in iki kanadı vardı, üzerinde dizili incilerden bir kuşak bulunuyordu; ön dişleri pırıl pırıldı, alnı açıktı, başındaki [saçları] mercan gibi büklüm büklümdü ve o...
اللؤلؤُ، كأنه الثلجُ، وقَدَماه إلى الحضرةِ، فقال: {يَالُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ}، امْضِ يا لوطُ مِن البابِ، ودَعْنى وإياهم. فتنَحَّى لوطٌ عن البابِ، فخَرَج عليهم، فنَشَر جَناحَه، فضَرَب به وجوهَهم ضربةً شَدَخ أعينَهم، فصاروا عُمْيًا، لا يعْرِفون الطريقَ، ولا يهْتَدون إلى بيوتِهم، ثم أَمَر لوطًا، فاحْتَمَل بأهلِه مِن ليلتِه، قال: {فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ} .
ayakları ise yeşilliğe kadar uzanır- ve: {يَالُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ} “Ey Lût! Biz Rabbinin elçileriyiz. Onlar sana asla dokunamazlar”, ey Lût kapıdan çekil , beni onlarla baş başa bırak! dedi. Lût kapıdan çekilince [Cibrîl] onların karşısına çıktı; kanadını açıp yüzlerine öyle bir vurdu ki gözlerini patlattı. Böylece yolu bilemez, evlerine gidemez körler haline geldiler. Sonra Lût'a emretti; o da o gece ailesiyle birlikte yola çıktı. Dedi ki: {فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ} “Sen gecenin bir vaktinde ailenle yola çık”.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: لمَّا قال لوطٌ لقومِه: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}. والرُّسُلُ تسمعُ ما يقولُ وما يقالُ له، ويَرَون ما هو فيه مِن كَرْبِ ذلك، فلما رَأَوا ما بَلَغَه قالُوا: {يَالُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ}. أى: بشيءٍ تكرهُه، {فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ}. أى: إنما ينزلُ بهم العذابُ مِن صبحِ ليلتِك هذه، فامْضِ لِما تؤمَرُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; dedi ki: Lût kavmine: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} “«Ah, keşke size yetecek bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir desteğe dayanabilseydim!»” dediğinde -elçiler ise onun söylediklerini ve ona söylenenleri duyuyor, bu durumdan çektiği sıkıntıyı görüyorlardı-, onun ne duruma geldiğini görünce dediler ki: {يَالُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ} “«Ey Lût! Biz Rabbinin elçileriyiz. Onlar sana asla dokunamazlar»” yani: Hoşlanmayacağın bir şeyle dokunamazlar; {فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ} “«Sen gecenin bir vaktinde ailenle yola çık. İçinizden hiçbiri arkasına bakmasın, karın müstesna; çünkü onların başına gelecek olan, onun da başına gelecektir. Onların helak vakti sabahtır; sabah yakın değil mi?»” Yani: Azap onlara ancak bu gecenin sabahında inecektir, sen sana emredilen şeyi yapmaya koyul .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بن كعبٍ القُرَظِيِّ، أنه حَدَّث، أن الرسلَ عند ذلك سَفَعُوا في وجوهِ القومِ الذين جاءوا لوطًا من قومِه يُراودونه عن ضَيْفه، فرَجَعوا عُميانًا. قال: يقولُ اللهُ ﷿:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o da Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den anlattı; o şöyle rivayet etmiştir: Bunun üzerine elçiler, kavminden Lût'a gelip misafirleri konusunda sarkıntılık etmek isteyen o topluluğun yüzlerine vurdular; onlar da kör olarak geri döndüler. [Râvî] dedi ki: Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurmaktadır:
{وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ} [القمر: ٣٧].
{وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ} [el-Kamer: 37] “Andolsun onlar onun misafirlerine sarkıntılık etmek istediler; biz de onların gözlerini silme kör ettik”.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ}. قال: بطائفةٍ من الليلِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun: {بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ} “Gecenin bir vaktinde” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Gecenin bir kısmında .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ}: بطائفةٍ مِن الليلِ .
Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den anlattı: {بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ} “Gecenin bir vaktinde”; gecenin bir kısmında demektir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ قولَه: {بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ}. قال: جوفِ الليلِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs onun: {بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ} “Gecenin bir vaktinde” sözü hakkında şöyle dedi: Gecenin ortasında .
وقولُه: {وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ} [الحجر: ٦٥]. يقولُ: واتَّبِعْ أدبارَ أَهْلِك، {وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ}. كان مجاهدٌ يقولُ في ذلك ما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ}. قال: لا ينظُرْ وراءَه أحدٌ، {إِلَّا امْرَأَتَكَ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ} [el-Hicr: 65] “Sen de arkalarından onları takip et” buyruğu; aileni arkalarından takip et, {وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ} “ve içinizden hiç kimse arkasına bakmasın” demektir. Mücâhid bu hususta şöyle derdi: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den anlattı: {وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ} “İçinizden hiç kimse arkasına bakmasın”. O şöyle demiştir: Hiç kimse arkasına bakmasın, {إِلَّا امْرَأَتَكَ} “karın müstesna”.
ورُوِيَ عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ أنه كان يقرأُ: (فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعِ مِنَ اللَّيْلِ إِلَّا امْرأتَكَ).
Abdullah b. Mes‘ûd'dan onun şöyle okuduğu rivayet edilmiştir: (فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعِ مِنَ اللَّيْلِ إِلَّا امْرأتَكَ) “Karın müstesna, gecenin bir vaktinde ailenle yola çık”.
حدَّثني بذلك أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ بنُ سَلَّامٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن هارونَ، قال: في حرفِ ابنِ مسعودٍ: (فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ إِلَّا امْرَأَتَكَ) .
Bunu bana Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım b. Sellâm anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn'dan anlattı; dedi ki: İbn Mes‘ûd'un kıraatinde: (فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ إِلَّا امْرَأَتَكَ) “Karın müstesna, gecenin bir vaktinde ailenle yola çık” şeklindedir.
وهذا يدلُّ على صحةِ القراءةِ [في المرأةِ] بالنصبِ.
Bu da [kadın kelimesinde] mansub (üstünlü) okuyuşun doğruluğuna delalet eder.
القولُ في تأويلِ قوله: {فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا جَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ (٨٢) مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ (٨٣)}.
O'nun şu buyruğunun tefsirine dair söz: {فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا جَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ (٨٢) مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ (٨٣)} “Emrimiz geldiği zaman oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine peş peşe dizilmiş, Rabbinin katında işaretlenmiş pişkin balçıktan taşlar yağdırdık. Bunlar zalimlerden hiç de uzak değildir”.
يقولُ تعالى ذكرُه: فلما جاءَ أَمْرُنَا بالعذابِ، وقضاؤُنا فيهم بالهلاكِ، {جَعَلْنَا عَالِيَهَا}. [يعنى: عالىَ] القريةِ سَافِلَهَا، {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا}. يقولُ: وأرسَلنا عليها {حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ}.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Azap emrimiz ve onlar hakkındaki helak hükmümüz geldiğinde {جَعَلْنَا عَالِيَهَا} [yani o beldenin] üstünü altı kıldık / altını üstüne getirdik; {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا} yani onların üzerine {حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ} “peş peşe dizilmiş pişkin balçıktan taşlar” gönderdik.
واختَلف أهلُ التأويلِ فى معنى {سِجِّيلٍ}؛ فقال بعضُهم: هو بالفارسيةِ: سنكَ وكِلْ.
Tefsir ehli {سِجِّيلٍ} [kelimesinin] anlamı hakkında ihtilaf etti. Onlardan bazısı: “O Farsçada: seng ve gildir (taş ve çamur).” dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {مِنْ سِجِّيلٍ}. قال: بالفارسيةِ، أوَّلُها حَجَرٌ، وآخِرُها طينٌ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {مِنْ سِجِّيلٍ} buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: [Bu kelime] Farsçadır; ilki taş, sonu ise çamurdur.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, o da İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ}. قال: فارسيةٌ أُعْرِبت سنكَ وكلْ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kūb, Ca‘fer'den, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı: {حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ} “Pişkin balçıktan taşlar”; dedi ki: Farsçadır, seng ve gil'den [Arapçalaştırılarak] türetilmiştir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: السِّجِّيلُ الطينُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: Siccîl, çamurdur.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ وعكرمةَ: {مِنْ سِجِّيلٍ}. قالا: من طينٍ .
Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde ve İkrime'den anlattı: {مِنْ سِجِّيلٍ}; her ikisi de: Çamurdandır, dediler .