Binûn

İçinde Hûd (aleyhisselâm)'ın Zikredildiği Surenin Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حُدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: أخبَرنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ}: يعني محمدًا، هو على بينةٍ مِن اللَّهِ، {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ}: جبريلُ شاهدٌ مِن اللَّهِ، يتلو على محمدٍ ما بُعِثَ به .

Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ} “Rabbinden apaçık bir delil üzere olan kimse mi?” ayeti hakkında şöyle derken işittim: "[Bununla] Muhammed'i kastetmektedir; o, Allah'tan apaçık bir delil üzeredir. {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ} “Onu yine O'ndan bir şahit takip eder” [ifadesi ise]: Cebrail, Allah'tan bir şahittir; Muhammed'e gönderildiği [vahyi] okur."

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ، قال: هو جبريلُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî'den, o da Ebû'l-Âliye'den anlattı; dedi ki: "O Cebrail'dir" .

قال: ثنا أبي، عن نضرِ بنِ عربيٍّ، عن عكرمةَ، قال: هو جبريلُ .

Dedi ki: Bize babam, Nadr b. Arabî'den, o da İkrime'den anlattı; dedi ki: "O Cebrail'dir" .

قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، قال: جبريلُ.

Dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da İbrâhim'den anlattı; dedi ki: "Cebrail'dir."

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ}: يعني محمدًا ﷺ على بينةٍ مِن ربِّه، {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ}: فهو جبريلُ، شاهدٌ مِن اللَّهِ بالذي يتلو مِن كتابِ اللَّهِ الذي أُنزِل على محمدٍ. قال: ويقالُ: {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ}. يقولُ: يحفَظُه المَلَكُ الذي معه .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun şu sözü hakkında anlattı: {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ} “Rabbinden apaçık bir delil üzere olan kimse...”: Rabbinden apaçık bir delil üzere olan Muhammed'i ﷺ kasteder, {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ} “onu yine O'ndan bir şahit takip eder”: O, Muhammed'e indirilen Allah'ın Kitabı'ndan tilavet ettiği şey hususunda Allah'tan bir şahit olan Cebrail'dir. Dedi ki: {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ} hakkında şöyle de denir: 'Onu beraberindeki melek korur' demektir .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو النعمانِ عارمٌ، قال: ثنا حمادُ بنُ زيدٍ، عن أيوبَ، قال: كان مجاهدٌ يقولُ في قولِه: {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ}. قال: يعني محمدًا ﷺ، {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ}. قال: جبريلُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû'n-Nu'mân Ârim anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd, Eyyûb'dan anlattı, dedi ki: Mücâhid, O'nun şu sözü hakkında şöyle derdi: {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ} “Rabbinden apaçık bir delil üzere olan kimse...”: Dedi ki: Muhammed'i ﷺ kasteder, {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ} “onu yine O'ndan bir şahit takip eder”: Dedi ki: "Cebrail'dir" .

وقال آخرون: هو مَلَكٌ يحفَظُه.

Başkaları ise şöyle demiştir: O, onu koruyan bir melektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ}. قال: معه حافظٌ من اللَّهِ، مَلَكٌ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ} “onu yine O'ndan bir şahit takip eder” hakkında anlattı; dedi ki: "Onunla beraber Allah'tan bir koruyucu, bir melektir" .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ وسُوَيدُ بنُ عمرٍو، عن حمادِ بنِ سَلَمةَ، عن أيوبَ، عن مجاهدٍ: {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ}. قال: مَلَكٌ يحفَظُه.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn ve Süveyd b. Amr, Hammâd b. Seleme'den, o Eyyûb'dan, o da Mücâhid'den {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ} “onu yine O'ndan bir şahit takip eder” hakkında anlattı; dedi ki: "Onu koruyan bir melektir."

قال: ثنا محمدُ بنُ بكرٍ، عن ابنِ جريجٍ، عمن سمِع مجاهدًا: {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ}. قال: الملَكُ.

Dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'i işiten kimseden {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ} “onu yine O'ndan bir şahit takip eder” hakkında anlattı; dedi ki: "Melektir."

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ}: يتبَعُه حافِظٌ مِن اللَّهِ، مَلَكٌ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı: {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ} “onu yine O'ndan bir şahit takip eder”: [Yani] onu Allah'tan bir koruyucu, bir melek takip eder.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المنهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن أيوبَ، عن مجاهدٍ: {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ}. قال: المَلَكُ يحفظُه، {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ} [البقرة: ١٢١]. قال: يَتَّبِعونه حقَّ اتباعِه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Eyyûb'dan, o da Mücâhid'den {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ} “onu yine O'ndan bir şahit takip eder” hakkında anlattı; dedi ki: "Melek onu korur; {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ} “onu hakkıyla tilavet ederler (uyarlar)” [el-Bakara: 121] [ayetindeki gibi]; ona hakkıyla uyarlar demektir" .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ}. قال: حافظٌ مِن اللَّهِ، مَلَكٌ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ} “onu yine O'ndan bir şahit takip eder” hakkında anlattı; dedi ki: "Allah'tan bir koruyucu, bir melektir."

وأولى هذه الأقوالِ التي ذكرناها بالصوابِ في تأويلِ قولِه: {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ}. قولُ مَن قال: هو جبريلُ؛ لدلالةِ قولِه: {وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى إِمَامًا وَرَحْمَةً}. على صحةِ ذلك. وذلك أن نبيَّ اللَّهِ ﷺ لم يتلُ قبلَ القرآنِ كتابَ

O'nun: {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ} “onu yine O'ndan bir şahit takip eder” sözünün tevilinde zikrettiğimiz bu görüşlerin doğruya en yakın olanı; "O Cebrail'dir" diyen kimsenin görüşüdür. Zira O'nun: {وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى إِمَامًا وَرَحْمَةً} “Ondan önce de bir önder ve bir rahmet olarak Mûsâ'nın kitabı [vardı]” sözü bunun sıhhatine delalet etmektedir. Şöyle ki Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem, Kur'an'dan önce [Mûsâ'nın] kitabını

موسى، فيكونَ ذلك دليلًا على صحةِ قولِ مَن قال: عُنِي به لسانُ محمدٍ ﷺ، أو محمدٌ نفسُه، أو عليٌّ. على قولِ مَن قال: عُنِي به عليٌّ. ولا يُعْلَمُ أن أحدًا كان تلا ذلك قبلَ القرآنِ أو جاء به ممن ذَكَرَ أهلُ التأويلِ أنه عُنِي بقولِه: {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ} غيرُ جبريلَ ﵇.

okumuş (tilavet etmiş) değildir ki bu durum; bununla Muhammed'in ﷺ lisanının, veya Muhammed'in bizzat kendisinin ya da bununla Ali'nin kastedildiğini söyleyenin görüşüne göre Ali'nin kastedildiğini söyleyen kimsenin görüşünün sıhhatine delil olsun. Tevil ehlinin O'nun: {وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ} “onu yine O'ndan bir şahit takip eder” sözüyle kastedildiğini zikrettikleri kimselerden, Cebrail aleyhisselâm dışında hiç kimsenin bunu Kur'an'dan önce tilavet ettiği veya getirdiği bilinmemektedir.

فإن قال قائلٌ: فإن كان ذلك دليلَك على أن المَعْنيَّ به جبريلُ، فقد يجِبُ أن تكونَ القراءةُ في قولِه: {وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى}. بالنصبِ؛ لأن معنى الكلامِ على ما تأوَّلتَ يجِبُ أن يكونَ: ويتلو القرآنَ شاهدٌ مِن اللَّهِ، ومِن قبلِ القرآنِ كتابَ موسى؟

Eğer birisi: "Bununla kastedilenin Cebrail olduğuna delilin bu ise, O'nun: {وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى} “Ondan önce de bir önder ve bir rahmet olarak Mûsâ'nın kitabı...” sözündeki kıraatin nasb (üstün) ile olması gerekmez miydi? Çünkü tevil ettiğin şeye göre kelamın anlamının şöyle olması gerekirdi: 'Kur'an'ı Allah'tan bir şahit tilavet eder (getirir), Kur'an'dan önce de Mûsâ'nın Kitabı'nı [tilavet etmiştir]'?" derse,

قيل: إن القرأةَ في الأمصارِ قد أجمَعت على قراءةِ ذلك بالرفعِ، فلم يكُنْ لأحدٍ خلافُها، ولو كانت القراءةُ جاءت في ذلك بالنصبِ، كانت قراءةً صحيحةً ومعنًى صحيحًا.

Şöyle denilir: Şehirlerdeki kurrâ bunu ref (ötre) ile okumada icmâ etmiştir; dolayısıyla hiç kimse için onlara muhalefet etme imkânı yoktur. Şayet bu husustaki kıraat nasb ile gelmiş olsaydı, o da sahih bir kıraat ve doğru bir mana olurdu.

فإن قال: فما وجهُ رفعِهم إذن "الكتابَ"، على ما ادَّعيتَ مِن التأويلِ؟

Eğer: "O hâlde iddia ettiğin tevile göre onların 'el-Kitâb' kelimesini merfu kılmalarının yönü nedir?" derse,

قيل: وجهُ رفعِهم هذا أنهم ابتدءوا الخبرَ عن مجيءِ كتابِ موسى قبلَ كتابِنا المنزَّلِ على محمدٍ ﷺ، فرفَعوه بـ: {وَمِنْ قَبْلِهِ} ، والقراءةُ كذلك، والمعنى الذي ذكرتُ مِن معنى تلاوةِ جبريلَ ذلك قبلَ القرآنِ، وأن المرادَ من معناه ذلك، وإن كان الخبرُ مستأنفًا على ما وصَفتُ، اكتفاءً بدلالةِ الكلامِ على معناه.

Şöyle denilir: Bunu merfu kılmalarının yönü şudur: Onlar Mûsâ'nın Kitabı'nın, Muhammed'e ﷺ indirilen Kitabımızdan önce geldiğine dair söze yeni bir başlangıç (istînâf) yaptılar ve onu {وَمِنْ قَبْلِهِ} ile merfu kıldılar . Kıraat de böyledir. Bahsettiğim, Cebrail'in bunu Kur'an'dan önce tilavet etmiş olması anlamı ve kelamın anlamından kastedilenin bu olması ise —söz, tarif ettiğim üzere müstear/müstakil bir başlangıç olsa bile— kelamın kendi manasına delalet etmesiyle yetinilmesinden ötürüdür.

وأما قولُه: {إِمَامًا}. فإنه نَصْبٌ على القطْعِ مِن {كِتَابُ مُوسَى}. وقولُه: {وَرَحْمَةً}. عَطْفٌ على الإمامِ، كأنه قيلَ: ومِن قبلِه كتابُ موسى إمامًا لبني إسرائيلَ يأتمُّون به، ورحمةً لهم مِن اللَّهِ تَلاه على موسى.

Allah'ın: {إِمَامًا} “...önder...” sözüne gelince; bu, {كِتَابُ مُوسَى} “...Mûsâ'nın kitabı...” ifadesinden hâl (kat') olmak üzere mansubdur. O'nun: {وَرَحْمَةً} “...ve bir rahmet...” sözü ise "el-İmâm" kelimesi üzerine matuftur. Sanki şöyle denilmiş gibidir: "Ondan önce de İsrâiloğulları için kendisine uyacakları bir önder ve Allah'tan kendilerine bir rahmet olmak üzere Mûsâ'nın kitabı vardı; [Cebrail] onu Mûsâ'ya okumuştu."

كما حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ في قولِه: {وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى}. قال: مِن قبلِه جاء بالكتابِ إلى موسى .

Nitekim bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından, o Mansûr'dan, o da İbrâhim'den O'nun: {وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى} “Ondan önce de Mûsâ'nın kitabı...” sözü hakkında anlattı; dedi ki: "Ondan önce Kitab'ı Mûsâ'ya getirdi" .

وفي الكلام محذُوفٌ قد تُرِكَ ذكرُه اكتفاءً بدلالةِ ما ذُكِرَ عليه منه، وهو: {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى إِمَامًا وَرَحْمَةً}، كمَن هو في الضلالةِ مُتَرَدِّدٌ، لا يهتَدِي لرُشْدٍ، ولا يعرِفُ حقًّا مِن باطلٍ، ولا يطلُبُ بعمَلِه إلا الحياةَ الدنيا وزينتَها. وذلك نظيرُ قولِه: {أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} [الزمر: ٩]. والدليلُ على حقيقةِ ما قلنا في ذلك أن ذلك عَقِيبَ قولِه: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا} الآية. ثم قيلَ: أهذا خيرٌ أمَّن كان على بينةٍ مِن ربِّه؟ والعرَبُ تفعَلُ ذلك كثيرًا، إذا كان فيما ذَكَرَت دلالةٌ على مرادِها على ما حَذَفَت، وذلك كقولِ الشاعرِ :

Sözde, zikredilen kısmın ona delalet etmesiyle yetinilerek zikri terk edilmiş bir hazif (gizli öge) vardır. O da şudur: {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى إِمَامًا وَرَحْمَةً} “Rabbinden apaçık bir delil üzere bulunan, ardınca da O'ndan bir şahit gelen ve kendisinden önce bir önder ve rahmet olarak Mûsâ'nın kitabı bulunan kimse...”, sapıklık içinde bocalayan, doğru yolu bulamayan, hak ile batılı ayırt edemeyen ve ameliyle sadece dünya hayatını ve onun süsünü isteyen kimse gibi midir? Bu, O'nun şu sözünün benzeridir: {أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} “Yoksa o gece saatlerinde secde ederek ve ayakta durarak boyun büken, ahiretten çekinen ve Rabbinin rahmetini uman kimse mi? De ki: 'Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?'” [ez-Zümer: 9]. Bu konuda söylediğimizin doğruluğuna delil, bunun: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا} “Kim dünya hayatını isterse...” ayetinin hemen ardından gelmiş olmasıdır. Sonra: 'Bu mu daha hayırlıdır yoksa Rabbinden apaçık bir delil üzere olan kimse mi?' denilmiştir. Zikrettiği şeyde hazfettiği muradına bir delalet bulunduğunda Araplar bunu çokça yapar. Bu durum şairin şu sözü gibidir :

فأُقْسِمُ لو شيءٌ أَتَانا رسولُهُ … سِوَاكَ ولكنْ لم نَجِدْ لكَ مَدْفَعَا

Yemin ederim ki , bize elçisi gelen şey senden başkası olsaydı [onu geri çevirirdik], lâkin senden geri duracak bir yol bulamadık.

وقولُه: {أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ}. يقولُ: هؤلاء الذين ذكرتُ يُصَدِّقون ويُقِرُّون به، إن كَفَرَ به هؤلاء المشركون الذين يقولون: إن محمدًا افْتَراه.

O'nun: {أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ} “İşte onlar ona inanırlar” sözü; 'Muhammed'in onu uydurduğunu söyleyen bu müşrikler onu inkâr etse de, zikrettiğim bu kimseler onu tasdik eder ve onu ikrar ederler' demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ (١٧)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin tevili hakkındaki görüş: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ (١٧)} “Hangi fırkadan her kim onu inkâr ederse, onun varacağı yer ateştir. Sakın bundan şüphe içinde olma! Şüphesiz o, Rabbinden [gelen] haktır; fakat insanların çoğu inanmazlar.”

يقولُ تعالى ذكرُه: {وَمَنْ يَكْفُرْ} بهذا القرآنِ، فيجحَدْ أنه مِن عندِ اللَّهِ، {مِنَ الْأَحْزَابِ}، وهم المُتَحَزِّبةُ على مِلَلِهم، {فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ}: أنه يصيرُ إليها في الآخرةِ بتكذيبِه. يقولُ اللَّهُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ}. يقولُ: فلا تَكُ في شكٍّ منه، مِن أن موعِدَ مَن كَفَرَ بالقرآنِ مِن الأحزابِ النارُ ، وأن هذا القرآنَ الذي أنزَلناه إليك مِن عندِ اللَّهِ.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: {مِنَ الْأَحْزَابِ} Kendi dinleri etrafında toplanmış fırkalardan {وَمَنْ يَكْفُرْ} her kim bu Kur'an'ı inkâr eder ve onun Allah katından olduğunu reddederse, {فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} “onun varacağı yer ateştir”; yani yalanlaması sebebiyle ahirette onun varacağı yer ateştir. Allah Peygamberi Muhammed'e ﷺ şöyle buyurmaktadır: {فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ} “Ondan hiç şüphe etme”; fırkalardan Kur'an'ı inkâr eden kimsenin varacağı yerin ateş olduğundan ve sana indirdiğimiz bu Kur'an'ın Allah katından olduğundan şüphe içinde olma! demektir.

ثم ابتَدَأ جلّ ثناؤُه الخبرَ عن القرآنِ، فقال: إن هذا القرآنَ الذي أنزلناه إليك يا محمدُ الحقُّ مِن ربِّك لا شكَّ فيه، ولكن أكثرَ الناسِ لا يُصدِّقون بأن ذلك كذلك.

Sonra övgüsü yüce olan [Allah], Kur'an hakkında yeni bir söze başlayarak buyurdu ki: Ey Muhammed! Sana indirdiğimiz bu Kur'an, Rabbinden gelen haktır, onda şüphe yoktur; fakat insanların çoğu bunun böyle olduğuna inanmazlar.

فإن قال قائلٌ: أوَ كان النبيُّ ﷺ في شَكٍّ مِن أن القرآنَ مِن عندِ اللَّهِ، وأنه حَقٌّ، حتى قيل له: {فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ}؟

Eğer birisi: "Peygamber ﷺ, Kur'an'ın Allah katından olduğu ve hak olduğu hususunda şüphede miydi ki kendisine: {فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ} “Ondan hiç şüphe etme” denildi?" derse,

قيلَ: هذا نظيرُ قولِه: {فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ} [يونس: ٩٤]. وقد بَيَّنَّا ذلك هنالك .

Şöyle denilir: Bu, O'nun şu sözünün benzeridir: {فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ} “Sana indirdiğimizden şüphede isen...” [Yûnus: 94]. Bunu orada açıklamıştık .

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimizin benzerini söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: ثنا أيوبُ، قال: نُبِّئتُ أن سعيدَ بنَ جبيرٍ قال: ما بَلَغَني حديثٌ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ على وَجْهِه إلا وجَدتُ مِصْداقَه في كتابِ اللَّهِ تعالى، حتى قال: "لا يسمَعُ بي أحدٌ مِن هذه الأمةِ، ولا

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb anlattı, dedi ki: Saîd b. Cübeyr'in şöyle dediği bana haber verildi: 'Bana Resûlullâh'tan sallallâhu aleyhi ve sellem veçhi üzere (aslına uygun olarak) ulaşan hiçbir hadis yoktur ki, Yüce Allah'ın Kitabı'nda onun doğrulayıcısını bulmuş olmayayım; nihayet [Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyuruncaya kadar: «لا يسمَعُ بي أحدٌ مِن هذه الأمةِ، ولا» «Bu ümmetten herhangi biri beni işitip de, ne...»

يهوديٌّ ولا نصرانيٌّ، ثم لا يؤمِنُ بما أُرسِلتُ به، إلا دَخَل النارَ". قال سعيدٌ: فقلتُ: أين هذا في كتابِ اللَّهِ؟ حتى أتيتُ على هذه الآيةِ: {وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى إِمَامًا وَرَحْمَةً أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ}. قال: مِن أهلِ المللِ كلِّها .

benim [peygamberliğimi] işitip de ardından benimle gönderilene iman etmezse, mutlaka cehenneme girer" buyuruncaya kadar.' Saîd dedi ki: 'Ben de: Bu, Allah'ın Kitabı'nda nerededir? deyip durdum; nihayet şu ayete geldim: {وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى إِمَامًا وَرَحْمَةً أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} “Ondan önce de bir önder ve rahmet olarak Mûsâ'nın kitabı varken... İşte onlar ona inanırlar. Topluluklardan kim onu inkâr ederse, onun varacağı yer ateştir.”' Dedi ki: '[Ahzâb] bütün dinlerin mensuplarıdır' .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ المُخرِّميُّ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا جعفرُ بنُ عونٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن أيوبَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ في قولِه: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزَابِ}. قال: مِن المِلَلِ كلِّها.

Bize Muhammed b. Abdillâh el-Muharrimî ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize Ca'fer b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Eyyûb'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزَابِ} “Topluluklardan kim onu inkâr ederse...” sözü hakkında anlattı; dedi ki: "Bütün din [mensupların]dandır."

حدَّثني يعقوبُ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: ثنا أيوبُ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: كنتُ لا أسمَعُ بحديثٍ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ على وَجْهِه إلا وجدتُ مِصْداقَه - أو قال: تَصْديقَه - في القرآنِ، فبَلَغني أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال: "لا يسمَعُ بي أحدٌ مِن هذه الأمةِ، ولا يهوديٌّ ولا نصرانيٌّ، ثم لا يؤمنُ بما أُرْسِلْتُ به، إلا دَخَلَ النارَ". فجعَلتُ أقولُ: أين مِصْداقُها؟ حتى أتيْتُ على هذه: {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ}. إلى قولِه: {فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ}. قال: فالأحزابُ المِلَلُ كلُّها.

Bana Ya'kûb ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Saîd b. Cübeyr'den anlattı; dedi ki: Resûlullah'tan ﷺ usulünce bir hadis işittiğimde mutlaka Kur'an'da onun bir doğrulayıcısını —veya: bir tasdikini— bulurdum. Bana Resûlullah'ın ﷺ şöyle buyurduğu ulaştı: "Bu ümmetten, ne bir Yahudi ne de bir Hristiyan benim [peygamberliğimi] işitip de ardından benimle gönderilene iman etmezse, mutlaka cehenneme girer." Bunun üzerine: 'Bunun doğrulayıcısı nerededir?' deyip durdum; nihayet şu: {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ} “Rabbinden apaçık bir delil üzere bulunan kimse...” [ayetinden] {فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} “...onun varacağı yer ateştir” sözüne kadar [olan ayete] geldim. Dedi ki: "el-Ahzâb, bütün dinlerdir."

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، قال: ثنى أيوبُ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "ما مِن أحدٍ يسمَعُ بي مِن هذه الأمةِ، ولا يهوديٌّ ولا نصرانيٌّ، فلا يؤمنُ بي، إلا دَخَلَ النارَ". فجعَلتُ أقولُ: أين مِصْداقُها في كتابِ اللَّهِ؟ قال: وقَلَّما سمِعتُ حديثًا عن النبيِّ ﷺ إلا

Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den anlattı, dedi ki: Bana Eyyûb, Saîd b. Cübeyr'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bu ümmetten beni işiten hiçbir kimse -ne bir Yahudi ne de bir Hristiyan- yoktur ki, bana iman etmemiş olsun da ateşe girmesin.» [Saîd b. Cübeyr] dedi ki: Ben de: "Bunun Allah'ın Kitabı'ndaki tasdiki neresidir?" demeye başladım. Dedi ki: Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bir hadis işitmeyegöreyim mutlaka...

وجَدتُ له تصديقًا في القرآنِ، حتى وجَدتُ هذه الآياتِ: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزَابِ}: المِللِ كلِّها .

onun için Kur'an'da bir tasdik bulurdum; nihayet şu ayetleri buldum: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزَابِ} “Topluluklardan kim onu inkâr ederse...”: [Yani] bütün dinlerden .

قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزَابِ}. قال: الكفارُ أحزابٌ، كلُّهم على الكفرِ .

Dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزَابِ} “Topluluklardan kim onu inkâr ederse...” hakkında anlattı; dedi ki: "Kâfirler fırkalardır; hepsi küfür üzeredir" .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ} [الرعد: ٣٦]. أي: يكفُرُ ببعضِه، وهم اليهودُ والنصارى. قال: بَلَغنا أن نبيَّ اللَّهِ ﷺ كان يقولُ: "لا يسمَعُ بي أحدٌ مِن هذه الأمةِ، ولا يهوديٌّ ولا نصرانيٌّ، ثم يموتُ قبلَ أن يؤمِنَ بي، إلا دَخَلَ النارَ" .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu sözü hakkında anlattı: {وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ} “O fırkalardan onun bir kısmını inkâr edenler de vardır” [er-Ra'd: 36]. Yani: Onun bir kısmını inkâr eder, onlar da Yahudiler ve Hristiyanlardır. Dedi ki: Bize ulaştığına göre Allah'ın Peygamberi ﷺ şöyle derdi: "Bu ümmetten, ne bir Yahudi ne de bir Hristiyan beni işitip de bana iman etmeden ölürse, mutlaka cehenneme girer" .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا يوسفُ بنُ عديٍّ النضْريُّ: قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن شعبةَ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن أبي موسى الأشعريِّ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال: "مَن سَمِعَ بي مِن أمتي، أو يهوديٌّ أو نصرانيٌّ، فلم يؤمنْ بي، لم يدخلِ الجنةَ".

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Yûsuf b. Adiyy en-Nadrî anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, Şu'be'den, o Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den [naklen] haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ümmetimden veya bir Yahudi ya da bir Hristiyan beni işitir de bana iman etmezse, cennete giremez.»

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أُولَئِكَ يُعْرَضُونَ عَلَى رَبِّهِمْ وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى رَبِّهِمْ أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (١٨)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında söz: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أُولَئِكَ يُعْرَضُونَ عَلَى رَبِّهِمْ وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى رَبِّهِمْ أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (١٨)} “Allah'a yalan uydurandan daha zalim kim olabilir? İşte onlar Rablerine arz olunurlar ve şahitler de: 'İşte bunlar Rablerine karşı yalan söyleyenlerdir' derler. Haberiniz olsun ki, Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir!”

يقولُ تعالى ذكرُه: وأيُّ الناسِ أشدُّ تعدِّيًا ممن اخْتَلق على اللَّهِ كذبًا، فكَذَب عليه، {أُولَئِكَ يُعْرَضُونَ عَلَى رَبِّهِمْ}. يقولُ : هؤلاء الذين يكذِبون على ربِّهم يُعْرَضون يومَ القيامةِ على ربِّهم، فيسألُهم عما كانوا في دارِ الدنيا يعمَلون.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Allah'a yalan uydurarak O'na karşı yalan söyleyen kimseden daha haddi aşan hangi insan olabilir? {أُولَئِكَ يُعْرَضُونَ عَلَى رَبِّهِمْ}. Şöyle buyuruyor : Rablerine karşı yalan söyleyen bu kimseler, kıyamet günü Rablerine arz olunurlar da O, dünyada ne işlediklerini onlara sorar.

كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ قولَه: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا}. قال: الكافرُ والمنافقُ، {أُولَئِكَ يُعْرَضُونَ عَلَى رَبِّهِمْ} فيسألُهم عن أعمالِهم .

Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun şu sözü hakkında anlattı: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} “Allah'a yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?”: 'Kâfir ve münafıktır' dedi. {أُولَئِكَ يُعْرَضُونَ عَلَى رَبِّهِمْ} “İşte onlar Rablerine arz olunurlar”: [Allah] onlara amellerini sorar .

وقولُه: {وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ}: يعني الملائكةَ والأنبياءَ الذين شَهِدوهم، وحَفِظوا عليهم ما كانوا يعمَلون. وهم جمعُ شاهدٍ، مثلُ الأصحابِ الذي هو جمعُ صاحبٍ، {هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى رَبِّهِمْ}. يقولُ: شَهِدَ هؤلاء الأشهادُ في الآخرةِ على هؤلاء المُفْتَرِين على اللَّهِ في الدنيا، فيقولون: هؤلاء الذين كَذَبوا

Allah Teâlâ'nın: {وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ} “Şahitler ise şöyle diyecekler” kavliyle; kendilerine şahitlik eden ve yaptıklarını muhafaza edip kaydeden melekler ve peygamberler kastedilmektedir. 'El-Eşhâd' (الأشهاد) kelimesi, 'şâhid' (شاهد) kelimesinin çoğuludur; tıpkı 'sâhib'in (صاحب) çoğulunun 'ashâb' (أصحاب) olması gibi. {هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى رَبِّهِمْ} “İşte bunlar Rablerine karşı yalan söyleyenlerdir” ayeti ise şunu ifade eder: Bu şahitler, ahirette dünyada iken Allah'a iftira eden bu kimseler aleyhine şahitlik ederek şöyle derler: Bunlar, Rablerine karşı yalan söyleyenlerdir.

في الدنيا على ربِّهم. يقولُ اللَّهُ: {أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ}. يقولُ: ألَا غضَبُ اللَّهِ على المعتدين الذين كفَروا بربِّهم.

Rablerine karşı yalan söyleyenlerdir. Allah buyurur ki: {أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ} “Haberiniz olsun ki, Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir!”; yani haberiniz olsun ki Rablerini inkâr eden o haddi aşanların üzerine Allah'ın gazabı vardır!

وبنحوِ ما قلنا في قولِه: {وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ}. قال أهلُ التأويلِ.

O'nun: {وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ} “ve şahitler derler” sözü hakkında bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا [ابنُ نميرٍ] ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ}. قال: الملائكةُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize [İbn Nümeyr] , Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ} “ve şahitler derler” sözü hakkında anlattı; 'Meleklerdir' dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: الملائكةُ.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı; 'Meleklerdir' dedi.

حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ}: والأشهادُ الملائكةُ، يَشْهدون علي بني آدمَ بأعمالِهم .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ} “ve şahitler derler”: Şahitler meleklerdir; Âdemoğullarının aleyhine amelleriyle şahitlik ederler .

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {الْأَشْهَادُ}، قال: الخلائقُ. أو قال: الملائكةُ.

Bana Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {الْأَشْهَادُ} “şahitler” hakkında anlattı; 'Yaratılmışlardır' ya da 'Meleklerdir' dedi.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ بنحوِه .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den benzerini haber verdi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ: {وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ}: الذين كانوا يَحْفَظون أعمالَهم عليهم في الدنيا، {هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى رَبِّهِمْ}: حَفِظوه وشَهِدوا به عليهم يومَ القيامةِ. قال ابنُ جريجٍ: قال مجاهدٌ: الأشْهادُ الملائكةُ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı: {وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ} “Ve şahitler derler ki”: Dünyada onların amellerini koruyan/kaydedenlerdir, {هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى رَبِّهِمْ} “İşte Rablerine karşı yalan söyleyenler bunlardır”: [Amellerini] kaydettiler ve kıyamet gününde aleyhlerine buna şahitlikte bulundular. İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: Şahitler meleklerdir.

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، قال: سألتُ الأعمشَ عن قولِه: {وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ}. قال: الملائكةُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan anlattı; dedi ki: A'meş'e O'nun: {وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ} “ve şahitler derler” sözünü sordum; 'Meleklerdir' dedi .

حُدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ}: يعني الأنبياءَ والرسلَ، وهو قولُه: {وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلَاءِ} [النحل: ٨٩]. قال: وقولُه: {وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى رَبِّهِمْ}: يقولون: يا ربَّنا، أتيناهم بالحقِّ فَكَذَّبوا، فنحن [نشهَدُ عليهم] أنهم كَذَبوا عليك يا ربَّنا .

Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ} “ve şahitler derler” sözü hakkında şöyle derken işittim: Peygamberleri ve resulleri kastetmektedir; bu da O'nun şu sözüdür: {وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلَاءِ} “Ve o gün her ümmet içinde kendilerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğiz; seni de bunların üzerine şahit getirdik” [en-Nahl: 89]. Dedi ki: O'nun: {وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى رَبِّهِمْ} “Ve şahitler de: 'İşte bunlar Rablerine karşı yalan söyleyenlerdir' derler” sözü [hakkında]: Şöyle derler: 'Ey Rabbimiz, biz onlara hak ile geldik ama yalanladılar; biz de [şahitlik ederiz ki] onlar sana karşı yalan söylediler ey Rabbimiz!' .

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي عَدِيٍّ، عن سعيدٍ وهشامٍ، عن قتادةَ، عن صفوانَ بنِ مُحرِزٍ المازنيِّ، قال: بَيْنا نحن بالبيتِ مع عبدِ اللَّهِ بنِ عمرَ وهو يطوفُ، إذ عَرَضَ له رجلٌ، فقال: يا بنَ عمرَ، ما سمِعتَ رسولَ اللَّهِ ﷺ يقولُ في النَّجْوى؟ فقال: سمِعتُ نبيَّ اللَّهِ ﷺ يقولُ: "يَدْنو المؤمنُ مِن ربِّه حتى يَضَعَ عليه كَنَفَه، فيُقَرِّرُه بذنوبِه، فيقولُ: هل تعرِفُ كذا؟ فيقولُ: ربِّ أعرِفُ. مرتين، حتى إذا بلَغ به ما شاء اللَّهُ أن يَبْلُغَ، قال: فإني قد سترتُها عليك في الدنيا، وأنا

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Saîd ve Hişâm'dan, [onlar] Katâde'den, [o] Safvân b. Muhriz el-Mâzinî'den anlattı; dedi ki: Biz Beyt[-i Harâm]'da Abdullah b. Ömer ile birlikte iken ve o tavaf etmekte iken, aniden bir adam karşısına çıktı ve: "Ey İbn Ömer, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in necvâ (Rab ile kul arasındaki gizli konuşma) hakkında ne buyurduğunu işittin?" dedi. O da şöyle dedi: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Mümin Rabbine yaklaşır; nihayet O, rahmet ve korumasını onun üzerine örterek günahlarını ona itiraf ettirir ve: "Şunu biliyor musun?" buyurur. O da: "Rabbim, biliyorum" der. [Bunu] iki defa [yapar]. Nihayet Allah'ın ulaştırmak istediği noktaya varınca: "Şüphesiz Ben dünyada bunları senin adına örtmüştüm; bugün de Ben

أَغْفِرُها لك اليومَ. قال: فيُعْطَى صحيفةَ حسناتِه - أو كتابَه - بيمينِه، وأما [الكفارُ والمنافقون] ، فيُنادَى بهم على رءوسِ الأشهادِ: أَلَا هؤلاء الذين كَذَبوا على ربِّهم، ألا لعنةُ اللَّهِ على الظالمين" .

onları senin için bağışlıyorum" buyurur. Dedi ki: Bunun üzerine iyiliklerinin sahifesi -yahut kitabı- sağ eline verilir. [Kâfirler ve münafıklara] gelince; bütün şahitlerin huzurunda onlar hakkında şöyle seslenilir: Haberiniz olsun, işte bunlar Rablerine karşı yalan söyleyenlerdir! Haberiniz olsun ki, Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir!' .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، قال: ثنا هشامٌ، عن قتادةَ، عن صفوانَ بنِ مُحرِزٍ، عن ابنِ عمرَ، عن النبيِّ ﷺ نحوَه.

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Hişâm, Katâde'den, o Safvân b. Muhriz'den, o İbn Ömer'den, o da Peygamber ﷺ'den benzerini anlattı.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: كنَّا نُحدِّثُ أنه لا يُخْزَى يومَئذٍ أحدٌ فيَخْفَى خِزْيُه على أحدٍ ممن خَلَقَ اللَّهُ أو الخلائقِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: Bize rivayet edilirdi ki, o gün hiç kimse rezil edilmez ki onun rezilliği Allah'ın yarattıklarından veya mahlûkattan herhangi birine gizli kalsın .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ (١٩)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında söz: {الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ (١٩)} “Onlar, Allah'ın yolundan alıkoyan ve onu eğriltmek isteyenlerdir; onlar ahireti de inkâr edenlerin ta kendileridir.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ألَا لعنةُ اللَّهِ على الظالمين الذين يصدُّون الناسَ عن الإيمانِ به، والإقرارِ له بالعبودةِ، وإخلاصِ العبادةِ له دونَ الآلهةِ والأندادِ مِن مشركي قريشٍ، وهم الذين كانوا يَفْتِنون عن الإسلامِ مَن دَخَلَ فيه. {وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا}. يقولُ: ويلتمسون سبيلَ اللَّهِ - وهو الإسلامُ الذي دَعا الناسَ إليه محمدٌ ﷺ يقولُ: زيغًا وميلًا عن الاستقامةِ. {وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ}. يقولُ: وهم بالبعثِ بعدَ المماتِ، مع صدِّهم عن سبيلِ اللَّهِ، وبغيِهم إياها عوجًا {كَافِرُونَ} يقولُ: هم جاحدون ذلك منكِرون.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Haberiniz olsun, Allah'ın laneti Kureyş müşriklerinden olup insanları O'na iman etmekten, O'na kulluğu ikrar etmekten ve ilahları ve ortakları bırakıp ibadeti sırf O'na has kılmaktan alıkoyan zalimlerin üzerinedir; onlar, İslâm'a giren kimseleri dinden çevirmek için fitneye düşüren kimselerdir. {وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا} “ve onu eğriltmek isterler”: Allah'ın yolunun -ki o, Muhammed ﷺ'in insanları davet ettiği İslâm'dır- dosdoğruluktan sapmasını ve eğrilmesini isterler, demektir. {وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ} “onlar ahireti de inkâr edenlerin ta kendileridir”: Onlar, Allah'ın yolundan alıkoymaları ve o yolun eğrilmesini istemeleriyle birlikte ölümden sonraki dirilişi de {كَافِرُونَ} inkâr ederler; yani onlar bunu reddeden ve inkâr edenlerdir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أُولَئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ يُضَاعَفُ لَهُمُ الْعَذَابُ مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ (٢٠)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında söz: {أُولَئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ يُضَاعَفُ لَهُمُ الْعَذَابُ مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ (٢٠)} “İşte onlar yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdi ve onların Allah'tan başka dostları da yoktu. Onlar için azap kat kat artırılacaktır. Onlar [hakkı] işitmeye güç yetiremiyorlar ve görmüyorlardı.”

يعني جلَّ ذكرُه بقولِه: {أُولَئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ} هؤلاء الذين وَصَفَ، جلَّ ثناؤُه، أنهم يَصُدُّون عن سبيلِ اللَّهِ، يقولُ جلَّ ثناؤُه: إنهم لم يكونوا بالذين يُعْجِزون ربَّهم، بهربِهم منه في الأرضِ إذا أراد عقابَهم والانتقامَ منهم، ولكنهم في قَبْضتِه ومِلْكِه، لا يَمْتَنِعون منه إذا أرادهم، ولا يَفُوتُونه هَرَبًا إِذا طَلَبَهم، {وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ}. يقولُ: ولم يكنْ لهؤلاء المشركين إذا أراد عقابَهم مِن دونِ اللَّهِ، أنصارٌ يَنْصرونهم مِن اللَّه، ويَحُولون بينَهم وبينَه إذا هو عذَّبهم، وقد كانت لهم في الدنيا [مَنَعَةٌ يمتنعون] بها ممن أرادهم من الناس بسوءٍ.

Zikri yüce olan, {أُولَئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ} “İşte onlar yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdi” sözüyle, övgüsü yüce olan Allah'ın, O'nun yolundan alıkoyduklarını nitelediği kimseleri kastetmektedir . Övgüsü yüce olan buyuruyor ki: Onlar, Allah kendilerini cezalandırmak ve intikam almak istediğinde yeryüzünde O'ndan kaçarak Rablerini aciz bırakacak kimseler değillerdi; bilakis O'nun kabzasında ve mülkündedirler; O kendilerini murat ettiğinde O'na karşı koyamazlar ve O kendilerini aradığında kaçarak O'ndan kurtulamazlar. {وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ} “ve onların Allah'tan başka dostları da yoktu”: Allah kendilerini cezalandırmak istediğinde, Allah'a karşı onlara yardım edecek ve O kendilerine azap ettiğinde O'nunla aralarına girecek Allah'tan başka yardımcıları yoktu, demektir. Oysa dünyada iken, insanlardan kendilerine kötülük yapmak isteyen kimselere karşı kendilerini korudukları [bir güçleri] vardı.

وقولُه: {يُضَاعَفُ لَهُمُ الْعَذَابُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يُزادُ في عذابِهم، فيُجْعلُ لهم مكانَ الواحدِ اثنان.

O'nun: {يُضَاعَفُ لَهُمُ الْعَذَابُ} “Onlar için azap kat kat artırılacaktır” sözü [hakkında] zikri yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Azapları artırılır ve bir azap yerine kendilerine iki kat azap verilir.

وقولُه: {مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ} فإنه اخْتُلِف في تأويلِه.

O'nun: {مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ} “Onlar ne işitmeye güç yetirebiliyorlardı ne de görüyorlardı” sözünün tevilinde ise ihtilaf edilmiştir.

فقال بعضُهم: ذلك وَصْفٌ، وَصَفَ اللَّهُ به هؤلاء المشركين، أنه قد ختَم على سمعِهم وأبصارِهم، وأنهم لا يسمعون الحقَّ، ولا يُبْصِرون حُجَجَ اللَّهِ، سَماعَ مُنْتَفِعٍ، ولا إبصارَ مهتدٍ.

Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bu, Allah'ın bu müşrikleri kendisiyle nitelediği bir vasıftır; [şöyle ki] O, onların işitme ve görme duyularını mühürlemiştir. Onlar, [ondan] faydalanan bir kimsenin işitmesi gibi hakkı işitmezler ve hidayete eren bir kimsenin görmesi gibi Allah'ın hüccetlerini görmezler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ}: صُمٌّ عن الحقِّ فما يَسْمعونه، بُكْمٌ فما يَنْطِقون به، عُمْيٌ فلا يُبْصِرُونه ولا يَنْتَفِعون به .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ} “Onlar ne işitmeye güç yetirebiliyorlardı ne de görüyorlardı” sözü hakkında anlattı: [Onlar] hakka karşı sağırdırlar, onu işitmezler; dilsizdirler, onu konuşmazlar; kördürler, onu görmezler ve ondan faydalanmazlar .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ}. قال: ما كانوا يستطيعون أن يَسْمعوا خيرًا فيَنْتفِعوا به، ولا يُبْصِروا خيرًا فيأخذوا به .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ} “Onlar ne işitmeye güç yetirebiliyorlardı ne de görüyorlardı” hakkında anlattı; dedi ki: Onlar ne bir hayrı işitip ondan faydalanmaya güç yetirebiliyorlardı ne de bir hayrı görüp onu benimsemeye güç yetirebiliyorlardı .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ، قال: أخبرَ اللَّهُ سبحانه أنه حالَ بينَ أهلِ الشركِ وبين طاعتِه في الدنيا والآخرةِ؛ أما في الدنيا، فإنه قال: {مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ}، وهي طاعتُه، {وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ}. وأما في الآخرة، فإنه قال: {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ (٤٢) خَاشِعَةً} [القلم: ٤٢، ٤٣].

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Sübhân olan Allah, şirk ehli ile Kendisine itaat arasına dünyada ve ahirette engel koyduğunu haber vermiştir. Dünyaya gelince; O: {مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ} “Onlar işitmeye güç yetiremiyorlardı” -ki bu O'na itaattir- {وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ} “ve görmüyorlardı” buyurmuştur. Ahirete gelince; O: {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ (٤٢) خَاشِعَةً} “güç yetiremezler; gözleri yere eğilmiş vaziyette” [el-Kalem: 42-43] buyurmuştur.

وقال آخرون: إنما عَنَى بقولِه: {وَمَا كَانَ لَهُم مِّن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ} آلهةَ الذين يصدُّون عن سبيلِ اللَّهِ. وقالوا: معنى الكلامِ: أولئك وآلهتُهم لم يكونوا

Başkaları ise şöyle demiştir: [Allah Teâlâ], {وَمَا كَانَ لَهُم مِّن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ} “Onların Allah'tan başka hiçbir dostu da yoktu” buyruğuyla sadece Allah yolundan alıkoyanların ilahlarını kastetmiştir. Onlar şöyle dediler: Sözün anlamı şudur: Onlar ve ilahları...

مُعْجِزين في الأرضِ، {يُضَاعَفُ لَهُمُ الْعَذَابُ مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ}، يعني الآلهةَ، أنها لم يكنْ لها سمعٌ ولا بصرٌ. وهذا قولٌ رُوِيَ عن ابنِ عباسٍ مِن وجهٍ كَرِهْتُ ذكرَه لضعفِ سَنَدِه.

yeryüzünde aciz bırakacak değillerdi, {يُضَاعَفُ لَهُمُ الْعَذَابُ مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ} “Onlar için azap kat kat artırılacaktır. Onlar ne işitmeye güç yetirebiliyorlardı ne de görüyorlardı”; yani ilahların işitmesi ve görmesi yoktu. Bu, İbn Abbâs'tan senet yönünden zayıf olması sebebiyle zikretmek istemediğim bir yolla rivayet edilmiş bir görüştür.

وقال آخرون: معنى ذلك: يُضاعَفُ لهم العذابُ بما كانوا يستطيعون السمعَ ولا يَسْمَعونه، وبما كانوا يُبْصِرون ولا يَتأمَّلون حججَ اللَّهِ بأعينِهم فيَعْتَبِروا بها. قالوا: والباءُ كان ينبغي لها أن تدخلَ؛ لأنه قد قال: {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} [البقرة: ١٠]. بكذبِهم، في غيرِ موضعٍ مِن التنزيلِ، أُدخِلت فيه الباءُ، وسقوطُها جائزٌ في الكلامِ، كقولِك في الكلامِ: [لأجزينَّك بما عمِلتَ، وما عمِلتَ] . وهذا قولٌ قاله بعضُ أهلِ العربيةِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası; işitmeye güç yetirdikleri halde hakkı dinlemedikleri ve gözleriyle gördükleri halde Allah'ın hüccetlerini ibret alacak şekilde tefekkür etmedikleri sebebiyledir ki azap kendilerine kat kat artırılacaktır. Şöyle dediler: [Bunun başına] ba (بِـ) harf-i cerinin gelmesi gerekirdi; zira Kur'an'ın başka bir yerinde: {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} “Yalan söylemiş olduklarından dolayı onlar için can yakıcı bir azap vardır” [el-Bakara: 10] buyurarak 'yalan söylemeleri sebebiyle' anlamında ba harf-i cerini dahil etmiştir. Onun düşürülmesi ise kelamda caizdir; tıpkı söz gelimi: [Yaptığın şey karşılığında ve yaptığın şey sebebiyle sana mutlaka karşılığını vereceğim] demen gibi. Bu, bazı Arap dili âlimlerinin söylediği bir görüştür.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا ما قاله ابنُ عباسٍ وقتادةُ، مِن أنَّ اللَّهَ وَصَفَهم، تعالى ذكرُه، بأنهم لا يستطيعون أن يَسْمَعوا الحقَّ سماعَ مُنْتفِعٍ، ولا يُبْصِرونه إبصارَ مهتدٍ؛ لاشتغالِهم بالكفرِ الذي كانوا عليه مُقِيمين، عن استعمالِ جوارحِهم في طاعةِ اللَّهِ، وقد كانت لهم أسماعٌ وأبصارٌ.

Bu hususta bize göre doğru olan görüş; İbn Abbâs ve Katâde'nin dediği gibi, zikri yüce olan Allah'ın onları, üzerlerinde ısrarla durdukları küfürle meşgul olmaları sebebiyle organlarını Allah'a itaatte kullanmaktan geri kalıp hakkı faydalanan birinin dinlemesi gibi dinleyemeyen ve hidayet bulan birinin görmesi gibi göremeyen kimseler olarak nitelemesidir; oysa onların işitme ve görme duyuları vardı.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى ﷿: {أُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٢١)}.

Aziz ve Celil olan Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında söz: {أُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٢١)} “İşte onlar kendilerini hüsrana uğratanlardır ve uydurageldikleri şeyler de onlardan uzaklaşıp kaybolmuştur.”

يقولُ تعالى ذكرُه: هؤلاء الذين هذه صفتُهم، هم الذين غَبَنُوا أنفسهم

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu niteliklere sahip olan kimseler, nefislerini aldatıp [ziyana uğratan] kimselerdir

حظوظَها مِن رحمةِ اللَّهِ، {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} وبَطَلَ كذبُهم وإفكُهم وفِرْيتُهم على اللَّهِ، بادِّعائِهم له شركاءَ، فَسَلَكَ ما كانوا يَدْعونه إلهًا مِن دونِ اللَّهِ غيرَ مسلكِهم، وأخَذ طريقًا غيرَ طريقِهم، فَضَلَّ عنهم؛ لأنه سَلَكَ بهم إلى جهنمَ، وصارت آلهتُهم عدمًا لا شيءَ؛ لأنها كانت في الدنيا حجارةً أو خشَبًا أو نُحاسًا، أو كان للَّهِ وليًّا، فسَلَكَ به إلى الجنةِ، وذلك أيضًا غيرُ مسلكِهم، وذلك أيضًا ضلالٌ عنهم.

Allah'ın rahmetinden paylarını eksiltenlerdir. {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “ve uydurageldikleri şeyler de onlardan uzaklaşıp kaybolmuştur”: Allah'a ortaklar isnat etmek suretiyle söyledikleri yalanlar, iftiraları ve uydurmaları boşa çıkmıştır. Zira Allah'tan başka ilah diye çağırdıkları şeyler onların yolundan başka bir yola gitmiş, onların tuttuğundan başka bir yol tutmuş ve onlardan uzaklaşıp kaybolmuştur; çünkü kendileri cehenneme sevk edilmiş, ilahları ise yok olup hiçbir şey haline gelmiştir; çünkü onlar dünyada taş, ahşap yahut bakır idiler veya Allah'ın bir velisi idi de o cennete sevk edilmiştir ki bu da onların gittiği yoldan başkadır ve bu da onlardan uzaklaşıp kaybolmaktır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ (٢٢)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında söz: {لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ (٢٢)} “Şüphe yok ki onlar ahirette en çok hüsrana uğrayanların ta kendileridir.”

يقولُ تعالى ذكرُه: حقًّا إن هؤلاء القومَ الذين هذه صفتُهم في الدنيا، في الآخرةِ هم الأخسرون، الذين قد باعوا منازلَهم مِن الجنانِ بمنازلِ أهلِ الجنةِ مِن النارِ، وذلك هو الخسرانُ المبينُ. وقد بَيَّنا فيما مَضَى أن معنى قولِهم: جَرمْتُ. كسبتُ الذنبَ وجرَّمْتُه ، وإن العربَ كثر استعمالُها إياه في مواضعِ الأيمانِ، وفي مواضعِ "لا بدَّ"، كقولِهم: لا جَرَمَ أنك ذاهبٌ. بمعنى: "لا بدَّ"، حتى استعملوا ذلك في مواضعِ التحقيقِ، فقالوا: لا جرمَ ليقومنَّ. بمعنى: حقًّا ليقومنَّ، فمعنى الكلامِ: لا مَنْعَ عن أنهم، ولا صَدَّ عن أنهم .

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Dünyada nitelikleri bu olan o kavim, ahirette kesinlikle cennetlerdeki konaklarını cennet ehlinin cehennemdeki konaklarıyla değiş tokuş eden en çok hüsrana uğrayan kimselerdir; işte bu apaçık hüsrandır. Daha önce Arapların 'ceremtü' (جَرَمْتُ) sözünün 'günah kazandım' (cerremtühü) anlamına geldiğini ve Arapların bunu yemin yerlerinde ve 'lâ büdde' (kaçınılmaz olarak/kesinlikle) makamlarında çokça kullandıklarını açıklamıştık; nitekim 'kesinlikle' anlamında 'lâ cereme enneke zâhibün' (لا جَرَمَ أنك ذاهبٌ) derler. Hatta bunu pekiştirme (tahkik) makamlarında da kullanıp 'Şüphesiz mutlaka kalkacaktır' anlamında 'lâ cereme leyekûmenne' (لا جرمَ ليقومنَّ) demişlerdir. Buna göre kelamın anlamı: Onların [hüsrana uğrayanlar olmalarına] hiçbir engel ve hiçbir mani yoktur .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَخْبَتُوا إِلَى رَبِّهِمْ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٣)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında söz: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَخْبَتُوا إِلَى رَبِّهِمْ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٣)} “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyen ve Rablerine gönülden bağlananlar var ya, işte onlar cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalıcıdırlar.”

يقولُ تعالى ذكرُه: إن الذين صَدَّقوا اللَّهَ ورسولَه، وعَمِلوا في الدنيا بطاعةِ اللَّهِ، وأَخْبَتوا إلى ربِّهم.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Şüphesiz Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik eden, dünyada Allah'a itaat ederek amel işleyen ve Rablerine gönülden bağlananlar...

واختَلَف أهلُ التأويلِ في معنى الإخباتِ. فقال بعضُهم: معنى ذلك: وأنابوا إلى ربِّهم.

Tevil ehli ihbât (إخبات) kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf etti. Bazıları: Bunun anlamı 'Rablerine yöneldiler/tövbe ettiler' demektir, dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَخْبَتُوا إِلَى رَبِّهِمْ}. قال: الإخباتُ الإنابةُ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَخْبَتُوا إِلَى رَبِّهِمْ} “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyen ve Rablerine gönülden bağlananlar” sözü hakkında anlattı; dedi ki: İhbât, inâbedir (yönelmektir) .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَخْبَتُوا إِلَى رَبِّهِمْ}. يقولُ: وأنابوا إلى ربِّهم .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَأَخْبَتُوا إِلَى رَبِّهِمْ} “ve Rablerine gönülden bağlananlar” sözü hakkında anlattı: 'Rablerine yöneldiler/tövbe ettiler' demektir .

وقال آخرون: معنى ذلك: وخافوا.

Başkaları ise: Bunun anlamı 've korktular' demektir, dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَأَخْبَتُوا إِلَى رَبِّهِمْ}. يقول: خافوا .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَأَخْبَتُوا إِلَى رَبِّهِمْ} “ve Rablerine gönülden bağlananlar” sözü hakkında anlattı; 'Korktular' demektir, dedi .

وقال آخرون: معناه: اطمأنوا.

Başkaları ise: Bunun anlamı 'huzur ve sükûnet buldular/mutmain oldular' demektir, dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana...

المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَخْبَتُوا إِلَى رَبِّهِمْ}. قال: اطمأنوا .

el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَأَخْبَتُوا إِلَى رَبِّهِمْ} “ve Rablerine gönülden bağlananlar” hakkında anlattı; 'Huzur ve sükûnet buldular' dedi .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.

وقال آخرون: معنى ذلك: خَشَعوا.

Başkaları ise: Bunun anlamı 'saygıyla boyun eğdiler / huşû duydular' demektir, dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَأَخْبَتُوا إِلَى رَبِّهِمْ}: الإخباتُ: التخشُّعُ والتواضعُ .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {وَأَخْبَتُوا إِلَى رَبِّهِمْ} “ve Rablerine gönülden bağlananlar” hakkında anlattı: İhbât; boyun eğip huşû duymak ve tevazu göstermektir .

قال أبو جعفرٍ: وهذه الأقوالُ متقاربةُ المعاني، وإن اختلفت ألفاظُها؛ لأن الإنابةَ إلى اللَّهِ مِن خوفِ اللَّهِ، ومِن الخشوعِ والتواضعِ للَّهِ بالطاعةِ، والطمأنينةُ إليه مِن الخشوعِ له. غيرَ أن نفسَ الإخْباتِ عندَ العربِ الخشوعُ والتواضعُ. وقال: {إِلَى رَبِّهِمْ}. ومعناه: وأَخْبَتوا لربِّهم، وذلك أن العربَ تضعُ اللامَ موضعَ "إلى" و"إلى" موضعَ اللامِ كثيرًا، كما قال تعالى: {بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَى لَهَا} [الزلزلة: ٥]. بمعنى: أوحى إليها. وقد يجوزُ أن يكونَ قيل ذلك كذلك؛ لأنهم وُصِفوا بأنهم

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: Lafızları farklı olsa da bu görüşlerin anlamları birbirine yakındır. Çünkü Allah'a yönelmek (inâbe), Allah korkusundan ve O'na itaat ederek huşû duyup tevazu göstermekten ileri gelir; O'na güvenip mutmain olmak da O'na karşı huşû duymaktandır. Şu kadar var ki ihbât (إِخْبَات) kelimesinin Arap dilindeki asıl karşılığı huşû ve tevazudur. [Allah Teâlâ]: {إِلَى رَبِّهِمْ} “Rablerine” buyurmuştur. Bunun anlamı: "Rableri için boyun eğip tevazu gösterdiler" demektir. Zira Araplar sıklıkla lâm (لِ) harf-i cerrini "ilâ" (إِلَى) yerine, "ilâ"yı da lâm yerine koyarlar; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَى لَهَا} “Çünkü Rabbin ona vahyetmiştir” [Zilzâl 5], yani "ona vahyetmiştir (أَوْحَى إِلَيْهَا)" anlamındadır. Şöyle denilmiş olması da mümkündür: Çünkü onlar,

عَمَدوا بإِخْباتِهم إلى اللَّهِ.

boyun eğip tevazu göstererek bizzat Allah'a yöneldikleri şeklinde nitelenmişlerdir.